074
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LXXIV.
VITAE PATRUM.—ADDENDA.
VITARUM PATRUM TOMUS POSTERIOR. ADDENDORUM TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.
1850
APPENDIX AD MONUMENTA SEX PRIORUM ECCLESIAE SAECULORUM.
VITAE PATRUM SIVE HISTORIAE EREMITICAE LIBRI DECEM
AUCTORIBUS SUIS ET NITORI PRISTINO RESTITUTI AC NOTATIONIBUS ILLUSTRATI, OPERA ET STUDIO HERIBERTI ROSWEYDI, ULTRAJECTINI E SOCIETATE JESU THEOLOGI. ACCEDIT ONOMASTICON RERUM ET VERBORUM DIFFICILIORUM, CUM MULTIPLICI INDICE, ETIAM CONCIONATORIO. TOMUM PERFICIUNT
ADDENDA
OPERIBUS QUORUMDAM AUCTORUM IN PRAECEDENTIBUS PATROLOGIAE TOMIS EDITORUM, INTER QUAE MAXIME COMMENDATUR
SACRAMENTARIUM GELASIANUM.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE,
VITARUM PATRUM TOMUS POSTERIOR. ADDENDORUM TOMUS UNICUS.
1850
Vitarum Patrum libri IX et X
col. 9
Appendix ad Vitas Patrum.
244
ADDENDA.
521
Praeludium
[Col. 0009A] Joannes Damascenus, orat. 3, de Imaginibus.
793 Ἐκ τῆς Φιλοθέου ἱστορίας Θεοδωρίτου ἐπισκόπου Κύρου, εἶς τὸν βίον τοῦ ἁγίου Συμεῶνος τοῦ κιονίτου· περὶ γὰρ Ἰταλίας περιττόν ἐστι καὶ λέγειν. Φασὶ γὰρ οὔτως ἐν Ῥώμῃ τῇ μεγίστῃ πολυθρύλλητον γένεσθαι τὸν ἄνδρα, ὡς ἐν ἅπασι τοῖς τῶν ἐργαστηρίων προπυλαίοις εἶκόνας αὐτῷ βραχείας ἀναστῆσαι, φυλακήν τινά σφισιν καὶ ἀσφάλειαν ἐντεῦθεν πορίζοντας : «Ex Philotheo Theodoreti episcopi Cyri, in sancti Simeonis in columna degentis Vitam; nam de Italia quid attinet loqui? Aiunt enim virum hunc in maxima urbe Romana usque adeo clarum ac celebrem exstitisse, ut etiam in omnibus officinarum vestibulis homines parvas imagines ipsi erigerent, hinc videlicet praesidium sibi ac securitatem quamdam comparantes.»
[Col. 0010A] Synodus VII generalis, quae est II Nicaena, oct. 4.
Θεοδωρίτου ἐπισκόπου Κύρου ἐκ τοῦ βίου Συμεὼν τοῦ Στυλίτου, οὗ ἡ ἀρχή· Συμεώνην τὸν πάνυ τὸ μέγα θαῦμα τῆς οἶκουμένης. Καὶ μεθ` ἕτερα· Φασὶ γὰρ οὕτως ἐν Ῥώμῃ τῇ μεγίστῃ πολυθρύλλητον γένεσθαι τὸν ἄνδρα, ὡς ἐν ἅπασι τοῖς τῶν ἐργαστηρίων προπυλαίοις εἶκὸνας αὐτῷ βραχείας ἀναστῆσαι, φυλακήν τινά σφισιν Καὶ ἀσφάλειαν ἐντεῦθεν πορίζοντας : «Theodoreti episcopi Cyri de Vita Simeonis Stylitae, cujus initium est: Simeon, qui valde magnum erat miraculum orbis. Et post alia: Aiunt enim hunc virum in maxima Roma famosissimum fuisse, et qui in omnibus ergasteriorum foribus iconas ipsi breves erigerent, custodiam quamdam sibi ex hoc et munimen acquirentes.»
Prologus
[Col. 0009] 794 Optimorum virorum, et qui in virtute praeclare se exercuere, pulchrum quidem est videre certamina, et oculis haurire utilitatem. Quae enim laudantur dum cernuntur, et digna videntur quae possideantur, et amplectenda amoreque prosequenda existunt, et ad ea comparanda spectatores inducunt; afferunt autem nihilo secius non mediocrem quoque utilitatem ejusmodi rerum recte et ex virtute gestarum narrationes, quae ab iis qui sciunt, eorum qui nesciunt auribus offeruntur. Visum enim esse fideliorem auditu dicunt aliqui; auditui tamen fit quoque fides, dum ex eorum qui dicunt veritate ea quae dicuntur judicat. Quomodo enim linguae et palato de dulcedine, et amarore, et aliis hujusmodi qualitatibus creditum est judicium, deque iis ferunt illam sententiam; ita orationum discernendarum ratio commissa est auditui, qui scit secernere a noxiis eas quae aliquam afferunt utilitatem. Atque si utilium quidem narrationum integra et incorrupta maneret memoria, et non oblivionis veluti caligo quaedam aspersa labes efficeret ut ea evanesceret, de iis utique scribere esset supervacaneum, cum quae hinc percipitur utilitas, ad posteros admodum facile perveniret. [Col. 0011] Quoniam autem corporibus quidem tempus affert interitum, inducens senectutem et mortem; rebus autem recte et ex virtute gestis oblivionem, ut mihi quidem videtur, inferens, et obscurans memoriam, nemo nos jure reprehenderet, quod piorum virorum, Deique amantium vitae instituta aggrediamur scribere. Quemadmodum enim ii quorum fidei est credita corporum curatio, medicamenta comparant, cum morbo bellum gerentes, et iis qui laborant ferentes auxilium; ita quae in his conscribendis ponitur industria, efficitur veluti quoddam salutare medicamentum, quod oblivioni quidem insidiatur, opem autem fert memoriae. Quomodo enim non est absurdum ut poetae quidem et scriptores ea conscribant quae in bello fortiter et praeclare gesta sunt; Tragici autem eas quae recte celabantur calamitates, tragoediis in publicum proferant, et earum scriptis mandatam relinquant memoriam; aliqui autem alii in comoediis et rebus ridiculis consumant orationes; nos autem sinamus eos viros tradi oblivioni qui in corpore mortali et patibili ostenderunt impatibilitatem, et incorpoream aemulati sunt naturam? Quasnam autem poenas non merito dederimus, si horum quae admiratione digna sunt certaminum nihili faciamus negligi memoriam? Si enim ipsi eorum qui olim fuere sanctorum 795 summam aemulati philosophiam, non aere et litteris illorum insculpsere memoriam, sed omnem eorum virtutem exprimentes, quasdam eorum animatas imagines et statuas seipsos effecere; quaenam nobis merito daretur venia, si nec litteris quidem eorum insignem vitam honoraremus? idque cum athletae et pancratiastae qui decertant in Olympicis, honorentur statuis, atque etiam in equorum curriculis qui victores esse videntur aurigae idem praemium accipiant. Nec hoc solum, sed etiam muliebres viros et effeminatos, et de quibus dubites sintne viri an mulieres, ii qui horum delectantur spectaculis inscribunt tabulis, eorum memoriam longissimo tempore conservare contendentes; licet memoria animis detrimentum afferat, non commodum. Sed tamen hi quidem hos amantes his, illi vero illos illis, idque cum damnum afferant, picturis honorant. Et quoniam mortalem naturam mors depraedatur, colores temperantes, et illorum effigies tabulis imponentes, excogitant rationem qua eorum memoria sit vita longe diuturnior.
Nos autem scribimus quidem vitam philosophiae magistram, et quae imitata est vitae institutionem quae agitur in coelis. Describimus autem non figuras characteresve corporum, neque ea expressa iis qui nesciunt ostendimus, sed formas animarum, quae sub aspectum non cadunt adumbramus, et bella quae cerni non possunt, conflictusque qui non apparent ostendimus. Tali enim armatura eorum phalangis imperator et in pugna princeps eos Paulus induit: Accipite enim, inquit, armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo, et omnibus confectis stare (Ephes. VI) . Et rursus: State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes clypeum fidei, in quo poteritis omnia tela maligni ignita exstinguere. Et galeam salutaris accipite, et gladium Spiritus, quod est verbum Dei (Ibid.) . Hac cum hos induisset armatura, produxit ad certamina. Talis enim est hostium quoque natura, incorporea, minime aspectabilis, obscure invadens, clanculum insidians, repenteque et praeter exspectationem irruens. Hoc ipsum idem quoque docens imperator, dicebat: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores, tenebrarum hujus saeculi, adversus spiritalia nequitiae in coelestibus (Ibid.) . Sed tamen cum tales hostes haberet horum sanctorum classis, imo vero unusquisque eorum a tot et tantis circumsideretur hostibus (neque enim omnes simul invaserunt, sed modo quidem hos, modo vero illos adoriebantur), tam praeclaram retulere victoriam, ut fugerint quidem adversarii, hi vero iis fugatis ac profligatis trophaeum erexerint, cum nihil eis afferret impedimentum.
Eis autem praebuit victoriam non natura, ea enim est mortalis, et innumerabilibus plena affectionibus; sed mens quae divinam attrahebat gratiam. Nam cum divinae pulchritudinis essent ardentes amatores, et pro ea quam amabant omnia lubenter et agere et pati statuissent, forti quidem et generoso animo tulerunt affectionum perturbationumque impetus; diaboli autem telo procellas strenue repulerunt; et ut dicam apostolice (I Cor. IX) , cum corpus castigassent et in servitutem redegissent, irae quidem ardorem sedaverunt, cupiditatum autem rabiem quiescere coegerunt: jejunando autem et domi cubando sopitis animi motibus, repressisque eorum exsultationibus, coegerunt corpus foedus inire cum anima, et solverunt bellum quod est eis a natura insitum. Pace autem sic inter ea inita, omnem adversariorum catervam expulere. Nam cum eis deessent cogitationes quae interna proderent, et membrorum humanorum auxilio privati essent, bellare non poterant. Telis enim in nos diabolus nostris membris utitur: nam si neque inescantur oculi, neque aures demulcentur, neque tactus suavi quodam sensu titillatur, neque 796 mens improba admittit consilia, frustra laborant qui parant insidias. Quomodo enim urbem in alto aedificatam, et validis propugnaculis munitam, et profundis fossis undique circumdatam, nullus hostis ceperit, si ex iis qui sunt intus nemo prodat et portas aliquas aperiat; ita fieri non potest ut daemones qui bellum gerunt extrinsecus, superent animam circumdatam a divina gratia, nisi cogitationis alicujus socordia, nostrorum sensuum aliquam fenestram aperuerit, et per eam inimicum intrinsecus admiserit. Haec cum a divina Scriptura aperte didicissent ii quorum laudes a nobis celebrantur, et Deum audiissent dicentem per prophetam (Jerem. IX) : Ascendit mors per fenestras, cum divinis legibus tanquam quibusdam repagulis et vectibus sensus clausissent, menti claves eorum tradiderunt, et neque labra linguam aperiebant, nisi mens imperasset; nec pupillae permittebatur ut se extra çilia [Col. 0013] porrigeret; auditus autem noxiis sonis aditum obstruens, stultas et inutiles repellebat orationes, illasque solas admittebat quibus mens delectabatur. Sic odoratum docuere ea non desiderare quae suavem emittunt odorem, ut quibus natura sit insitum ut molliant et relaxent. Sic ventris expulere satietatem, eumque ea sumere docuere, quae non voluptatem afferent, sed usum implerent, nec amplius quam quod satis esset ad prohibendum ne fame morerentur. Sic somni dulcem dissolvere tyrannidem; et cum cilia ab ejus servitute liberassent, ea pro servitute dominatum docuerunt, ut ejus usum admitterent, non cum ipse invaderet, sed cum ipsi accerserent, ad breve naturae auxilium. Cum ergo murorum et portarum custodiae eam curam gessissent, et internis cogitationibus concordiam conciliassent, adversarios extrinsecus invadentes irridebant, qui vi quidem intrare, propter divinae gratiae praesidium, non poterant; nullum autem inveniebant proditorem qui vellet inimicos admittere. Et cum hostes ea essent natura quae non cadit sub aspectum, corpus quod videtur et subjicitur naturae necessitatibus, vincere minime potuere. Ejus enim auriga et musicus et gubernator optime quidem tenens habenas, equis persuasit ut recte et ordine procederent; numerose autem pulsans chorda sensuum, effecit ut sonum omni ex parte concinnum et consonum redderent: scienter autem movens clavum, et fluctuum insultus, et ventorum fregit impetus. Hos ergo qui per innumerabiles quidem labores vitae iter ingressi sunt, sudoribus autem et afflictionibus corpus edomuerunt, et risus quidem affectionem ignoraverunt, in luctu autem et lacrymis omnem vitam consumpserunt; et delicias quidem Sybariticas [Col. 0115B] Delicias Sybariticas ]. Infra, cap. 5: ut qui Sybariticis fruerentur deliciis; De his vide Adagia. jejunium aestimarunt, somnum autem suavissimum laboriosas vigilias; molle stragulum, durum solum; immensam autem et inexplebilem voluptatem, in orationibus et cantandis psalmis conversationem; hos, inquam, qui omne genus virtutis complexi sunt, quis non jure fuerit admiratus, vel potius quis pro dignitate eorum laudes celebraverit? Atque ego quidem satis intelligo nullam posse orationem e rum virtutem assequi, est tamen aggrediendum. Non enim recte habuerit, si quoniam veram philosophiam perfecte adamarunt, ideo ne minores quidem laudes consequantur. Scribam autem laudem non unam communiter omnibus; diversa enim dona eis data sunt divinitus. Hoc autem docens dicebat beatus Paulus: Alii enim per Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo cognitionis secundum eumdem Spiritum, alii autem fides in eodem Spiritu, alii autem dona curationum in eodem Spiritu, alii autem operationes virtutum, alii autem prophetia, alii genera linguarum, alii autem interpretatio linguarum (I Cor. XII) . Horum vero omnium ostendens fontem, subjunxit: Omnia autem haec operatur unus et idem Spiritus, dividens separatim unicuique sicut vult. Quoniam ergo diversa sunt dona consecuti, merito uniuscujusque narrationem 797 faciemus separatam: non quaecunque ab eis gesta sunt persequentes, ad ea enim scribenda ne tota quidem vita suffecerit; sed cum pauca de uniuscujusque eorum vivendi ratione, et de iis quae fecit, narraverimus, et paucis totius vitae characterem et formam ostenderimus, ad alium transibimus. Neque vero omnium sanctorum, qui ubique insignes exstitere, vitae historiam litteris mandare conabimur; neque enim eos qui ubique clari fuere cognoscimus, neque fieri potest ut unus conscribat de omnibus. Eorum ergo solum vitam describam, qui tanquam lumina fulsere in Oriente, et fines orbis terrarum suis complexi sunt radiis. Narrando autem procedet oratio, non utens legibus encomiorum, sed pauca quaedam vere referens. Rogo autem qui in hanc religiosam inciderint historiam, seu formam monasticae exercitationis (vocet enim quis hoc opus ut voluerit, ne iis quae dicuntur minus credant, si quid audiant quod eorum vires superet), nec ex se illorum virtutem metiantur, sed aperte sciant quod piorum animis Deus desuper metitur dona sanctissimi Spiritus, et majora largitur perfectioribus. Haec autem a me dicta sunt ad eos qui in rerum divinarum mysteriis non sunt admodum accurate initiati. Mystae enim adytorum Spiritus sciunt gloriam Spiritus, et quaenam per homines in hominibus faciat miracula, attrahens incredulos ad Dei cognitionem. Qui autem non est crediturus iis quae a me dicenda sunt, clarum est eum ne iis quidem credere tanquam veris quae per Moysem, et Jesum, et Eliam, et Elisaeum facta sunt, habere autem etiam pro fabulis miracula quae facta sunt a sanctis apostolis; sin autem illa esse vera testatur, haec quoque credat esse a falso aliena; quae enim in illis operata est gratia, ea per illos quoque fecit ea quae fecit. Perennis enim gratia, et eos qui digni sunt eligens, veluti per quosdam salientes, per hos effudit fluenta suae operationis.
Ex iis autem quae sunt dicenda, ipse quidem vidi nonnulla; quae autem non vidi, audivi ab illis qui viderunt, viris virtutis amantibus, et qui digni sunt habiti ut et eos viderent, et eorum doctrina fruerentur. Evangelicae autem doctrinae scriptores fide digni non solum sunt Matthaeus et Joannes, magni et primi in Evangelistis, qui Domini videre miracula, sed etiam Lucas et Marcus: quos qui ab initio viderunt, et fuerunt Verbi ministri, non solum quae passus est et quae fecit Dominus, sed ea etiam quae perpetuo docuit, accurate edocuerunt. Etenim cum non vidisset ipse beatus Lucas, in principio operis dicit se ea narrare, de quibus certior factus est. Nos autem etsi audiamus eum non vidisse ea quae narrat, sed hanc doctrinam accepisse ab aliis, non minus ei et Marco credimus quam Matthaeo et Joanni; uterque enim est in narrando fide dignus, ut qui didicerit ab eis qui viderunt. Nos itaque alia quidem narrabimus ut quae a nobis visa sint; alia autem ut qui crediderimus eis qui viderant narrantibus viris, qui illorum vitam sunt aemulati. Prolixiori autem de iis usus sum oratione, dum volo persuadere me vera narraturum. Hinc autem deinceps narrare incipiam.
Philotheus, sive Theophiles
858 Adverte primo, librum hunc duos habuisse interpretes, Albericum Longum Salentinum, et Gentianum Hervetum. Vide dicta prolegomeno generali 14. Dedi hic Theodoreti Philotheum ex Hervetiana interpretatione, qui ea in vulgus notior, et impressa inter Opera ejus, quam etiam Laurentius de la Barre Historiae Christianae veterum Patrum, anno 1583 Parisiis editae inseruit, notis quibusdam marginalibus illustratam.
Adverte secundo, librum hunc in tres partes dividi posse. Primo agit de patribus ante suam aetatem, a cap. 1 ad 21; secundo de iis qui sua aetate vixerunt, [Col. 0115B] a cap. 21 ad 29; tertio de feminis illustribus, a c. 29 ad finem, id est, duobus ultimis capp.
Moyses ille divinus legislator, qui imum maris fundum aperuit, et inundatione aquarum aridam obruit solitudinem, et alia omnia fecit miracula, scripsit res gestas eorum sanctorum qui fuere antiquitus: non ea usus sapientia quam acceperat ab Aegyptiis, sed splendore gratiae accepto a superis. Undenam enim alioqui Abelis didicisset virtutem, et Enoch virtutis studium, et Noe justitiam, et Melchisedech pium sacerdotium, Abrahae vocationem, fidem, fortitudinem, et quae ei magnae erat curae hospitalitatem, vulgo jactatum filii sacrificium, et aliorum quae ab eo praeclare gesta sunt catalogum: et ut in summa dicam, [Col. 0015B] divinorum virorum certamina, victorias, praeconia, nisi intelligentis divinique Spiritus radios accepisset? 798 Hoc mihi quoque in praesentia opus est auxilio, qui conor eorum vitam scribere sanctorum, qui parum ante nos et nostris temporibus claruere, et veluti quasdam leges iis qui imitari volent, velim proponere. Horum ergo sunt preces invocandae, et incipiendum est narrare.
Nisibis est civitas in confinio regni Romanorum et Persarum, quae olim quidem erat Romanis vectigalis, et eorum parebat imperio. Ex ea ortus magnus ille Jacobus, solitariam vitam et quietam est amplexus, et altissimorum montium occupatis verticibus, in eis vitam egit. Vere quidem et aestate et autumno utens silvis, et pro tecto habens coelum: tempore autem [Col. 0015C] hiemis, antrum ipsum excipiebat, quod ei parvum praebebat tegumentum. Habebat autem alimentum, non quod cum labore nascitur et seritur, sed quod sua sponte producitur: jam ex silvestribus colligens arboribus fructus qui sponte nascuntur, et ex herbis eas quae sunt esculentae, et habentur instar olerum, ex iis dabat corpori ea quae satis erant ad vivendum, ignis usum recusans. Usus quoque lanae erat ei supervacaneus; asperrimi enim caprarum villi ejus usum implebant, ex eis ipsi fiebat et tunica et simplex amiculum. Ita corpus affligens, spiritale alimentum assidue exhibebat corpori, et cogitationis facultatem expurgans contemplantem, et divini Spiritus perspicuum efficiens speculum, revelata facie, ex divini Apostoli sententia, gloriam Domini speculans, [Col. 0015D] in eamdem transformabatur imaginem a gloria in gloriam, tanquam a spiritu Domini (I Cor. III) . Hinc quae Dei erat in Deum fiducia augebatur in dies, et a Deo petens quae oportebat petere, ea statim accipiebat. Porro autem hinc quoque futura praevidebat prophetice, et virtutem ad facienda miracula a sanctissimi Spiritus accipiebat gratia. Ex his pauca narrabo, et apostolici ejus splendoris radium iis qui nesciunt aperiam. Vigebat illo tempore in simulacra hominum insania, et inanimae quidem statuae divinum cultum [Col. 0016A] sibi vendicabant, Dei autem cultus negligebatur a plurimis: contemptui autem habebantur qui eorum ebrietatis nolebant esse participes, quique, perfecta virtute praediti, ea quae sunt discernebant, et simulacrorum quidem ridebant imbecillitatem, universorum autem adorabant opificem.
Illo tempore venerat in Persidem, visurus plantas verae religionis, et ei quam par erat curam adhibiturus. Cum is autem fontem transmitteret, puellae [Col. 0115B] Puellae. ] Nicephorus, lib. XV, cap. 22, quod huic Jacobo Nisibeno tribuendum erat, alteri juniori tribuit: quem etiam Nisibenum vocat, de quo infra Theodoret., cap. 22. Fors Nicephorus duos Nisibenos posuit, quia in Menaeis bis Jacobus Nisibenus occurrit. [Col. 0115C] Sed idem utrobique est, ut clarum fiet Menaea consulenti. Nisi et iste junior etiam Nisibenus fuerit. Sane ita habetur in Catal. illustr. personarum, ad quas Leo imp. pro concil. Chalcedonensi scripsit. Vide tomum II Concil. quaedam, quae pannos lavabant, et vestes pedibus emundabant, ne novum quidem, et qui decentem prae sese ferebat gravitatem, sunt reveritae habitum; sed, exuto pudore, et perfricta facie, et impudentibus oculis divinum hominem aspiciebant, neque capita operientes, neque vestes quas succinxerant demittentes. [Col. 0016B] Hoc cum aegre tulisset homo Dei, et vellet Dei virtutem in tempore ostendere, ut facto miraculo liberaret ab impietate, fontem quidem est exsecratus, et fluentum confestim evanuit. Puellas quoque est exsecratus, et impudentem earum juventutem castigavit canis ante tempus inductis, et sermonem factum est consecutum, mutatusque est nigror pilorum, et similes evaserunt nuper plantatis arboribus, quae vere circumtectae sunt foliis autumnalibus. Eae autem cum sic sensissent supplicium (nam et fontis fluenta effugerant, et sua invicem capita intuentes, videbant repentinam illam mutationem), cursu ad urbem contenderunt, renuntiaturae illud quod acciderat. Illi autem cum accurrissent, et magnum Jacobum offendissent, rogaverunt ut iram compesceret, et supplicium remitteret. [Col. 0016C] Ille autem non diu cunctatus. Domino quidem preces obtulit, fluenta autem rursus scatere jussit. Illa vero mox rursus e suis emanarunt penetralibus, justi derivata nutibus. Illi autem cum hoc impetrassent, petebant ut filiarum quoque suarum crinibus color suus redderetur. Aiunt autem, eum hoc quoque concessisse, requisiisse autem puellas quae illam acceperant disciplinam, et quoniam non venerunt, reliquisse supplicium, documentum temperantiae, et argumentum moderationis, et divinae virtutis perpetuum et evidens monimentum. Tale est novi hujus Moysis miraculum, quod quidem non factum est virgae percussione, sed operationem accepit signo crucis. Ego autem praeter miraculum valde quoque miror mansuetudinem; neque enim, ut magnus [Col. 0016D] Elisaeus, impudentes illas puellas ursis tradidit immanibus; sed quadam innoxia disciplina, et quae dedecoris parum habebat, usus, pietatem simul docuit et moderationem. Haec autem dixi, non ut prophetam saevitiae accusem (absit ut adeo insaniam), sed ut ostendam quod cum eamdem haberet virtutem, ea effecit quae congruebant Christi magnitudini et novo Testamento.
Is cum aliquando vidisset judicem Persam iniquam tulisse sententiam, quemdam maximum lapidem, qui [Col. 0017A] prope situs erat, exsecratus, jussit eum conteri et dispergi [Col. 0115C] Jussit eum conteri et dispergi. ] Quod in Menaeis est, τοῦτον συνέτριψε, Raderus noster vertit, et judicem elisit, referens τοῦτον ad δικαστὴν, non ad λίθον. Sed cum judex supervixerit, et sententiam mutaverit, clarum ex Theodoreto est, vertendum in Menaeis, eum lapidem contrivit, scilicet sola exsecratione, ut praecessit. Καὶ δικαστὴν Πέρσην ἀδίκῳ ψηφῷ χρησάμενον θεασάμενος, λίυῳ τινὶ μεγίστῳ αὐτοῦ ποτε κειμένῳ ἐπαρασάμενος, τοῦτον συνέτριψε : «Judicem Persam conspicatus iniquas edere sententias, imprecatione lapidem qui ibi forte jacebat contrivit.» , et illius iniquam arguere sententiam. Lapide autem statim comminuto in particulas innumerabiles, conterriti fuere qui aderant: horrore autem plenus judex, revocavit quidem priorem, alteram autem justam 799 tulit sententiam. Et hic quoque suum Dominum est imitatus, qui cum vellet ostendere se sua sponte ac lubentem subire passionem, et facile si voluisset puniisset sceleratos, non eis intulit supplicium, sed ficum inanimam verbo arefaciens, suam ostendit virtutem (Matth. XXI) . Hanc ipse quoque imitans clementiam, non puniit injustum judicem, sed ictu lapidis illum docuit justitiam.
Cum his rebus esset insignis, ex omnibus amabilis, et in ore omnium versaretur, trahitur ad munus pontificatus, [Col. 0017B] et suae patriae praeficitur. Cum illam autem montanam vivendi mutasset rationem, et civilem vitae consuetudinem non ex sui animi cepisset sententia, neque cibum mutavit, nec vestitum; sed loca quidem erant mutata, vitae autem institutio nullam accipiebat mutationem. Crescebant vero labores, et erant longe majores prioribus. Jejunio enim, et cubili humi strato, et sacco quo induebatur, accesserant etiam omnino curae eorum qui indigebant; ut de viduis, inquam, esset sollicitus, et provideret orphanis, et eos qui injuriam faciebant argueret, et iis quibus fiebat injuria justum afferret auxilium. Et quid opus est omnia recensere apud eos qui norunt quaenam illis competant qui hanc suscepere curationem? Insigniter autem ille tales amplectebatur labores, ut [Col. 0017C] qui ovium dominum insigniter et cuperet et timeret.
Quo autem virtutis opes colligebat majores, eo majore sanctissimi Spiritus fruebatur gratia; et cum aliquando ei in vicum quemdam aut oppidum iter esset (neque enim locum satis teneo) ad eum accedunt quidam pauperes, unum quempiam ex eis qui cum eis versabantur, tanquam mortuum proponentes, et quae ad illum sepeliendum erant necessaria supplices ab eo postulantes. Ille autem concessit quidem rogantibus, Deo autem preces obtulit tanquam pro mortuo [Col. 0115C] Deo autem preces obtulit, tanquam pro mortuo. ] Hanc, opinor, Theodoretus historiam insinuat. lib. I, cap. 7; et Nicephorus, lib. VIII, cap. 14, de mortuorum [Col. 0115D] excitatione. Similem mortuum se simulantis stropham habet Sozomenus, lib. VII, cap. 26; et ex eo Cassiodorus, lib. IX, c. 48; Nicephorus, lib., XII, c. 46. , rogans ut ei remitteret quae in vita peccaverat, et eum in chorum justorum dignaretur admittere. Haec autem cum dicerentur, ejus qui tunc mortem simulabat evolavit anima, suppeditata sunt autem corpori tegumenta. Postquam autem [Col. 0017D] parum processisset homo admirabilis, jubebant eum qui jacebat surgere ii qui actum composuerunt. Postquam autem viderunt eum non exaudire, et quod simulabatur id verum evasisse, et in veram faciem mutatam esse personam, ad magnum quidem adeunt Jacobum, suppliciter autem obsecrantes, et ad pedes ejus provoluti, et actus quem temere agendum susceperant, dicentes causam fuisse paupertatem, rogabant ut eis suum mitteret delictum, et ei qui jacebat ablatam restitueret animam. Domini itaque imitans clementiam, et preces exaudiit, et ostendit miraculum, ut qui vitam precibus ablatam, per preces jacenti restituerit. Hoc autem mihi quidem videtur esse simile magni Petri miraculo, qui Ananiam et [Col. 0018A] Saphiram suffuratos mentitosque morti tradidit (Act. V) . Etenim hic quoque similiter, ejus qui veritatem erat furatus, et mendacio erat usus, abstulit animam. Sed ille quidem cum furtum cognovisset (revelaverat enim gratia Spiritus) intulit supplicium; hic autem actus argumentum nesciens, obtulit quidem preces, stitit autem vitae cursum ei qui simulaverat. Et divinus quidem Apostolus mortuos a calamitate minime eripuit; salutaris enim praedicationis initia metu opus habebant. Hic autem cum esset refertus gratia apostolica, et puniit ad tempus, et poenam mox remisit. Hoc enim opus habebat eo qui esset lucrifacturus eos qui offenderant.
Sed enim et est eundum ad alia, et sunt illa breviter exponenda. Postquam enim Arius, in unigenitum [Col. 0018B] et sanctissimum Spiritum maledicti blasphemiaeque pater et opifex, in eum qui ipsum fecerat linquam movens, implevit Aegyptum tumultu et perturbatione, Constantinus autem [Col. 0115D] Constantinus autem. ] Vide Eusebium libris quatuor de Vita, et orat. de laudibus Constantini. Nicephorus, lib. VIII, cap. 55, scribit ad monumentum ejusdem varia edita miracula. Eunapius auctor Gentilis queritur ab eodem Constantino deorum delubra versa fuisse in monasteria. imperator maximus, gregis nostri Zorobabel (illius enim instar universam piorum captivitatem reduxit ab exsilio, et divina templa humi disjecta in altum erexit et excitavit) postquam ergo is omnes ecclesiarum praesides illo tempore congregavit Nicaeae, venit cum aliis magnus quoque Jacobus, pro veris decertaturus decretis, ut vir fortis et princeps totius phalangis. Romanorum enim imperio tunc parebat Nisibis. Postquam autem fuit dimissus sacer ille conventus, et unusquisque in suam est reversus, rediit hic quoque tanquam vir fortis victoria potitus, exsultans propter trophaea [Col. 0018C] pietatis.
Cum autem aliquantum processisset temporis, imperator quidem ille magnus et admirabilis excessit e vita cum coronis pietatis; illius autem filii fuere haeredes imperii orbis terrae. Tunc rex Persarum, cui nomen erat Sapores, contemptis filiis, ut quorum potentia non esset patri aequalis, bellum movit adversus Nisibim magnis et equitum et peditum copiis. Duxit autem elephantos quoque quamplurimos, et ad urbem obsidendam diviso exercitu, eam circumsedit et machinas exstruxit, et turres aedificavit, vallosque figens, et quod inter eos intercedit, ramis tanquam cratibus contextis, obstruens, jussit militibus ut aggerem exstruerent, et turres contra turres excitarent. Deinde illic sagittarios collocans, et in eos qui [Col. 0018D] 800 erant super muros tela jubens mittere, alios jussit inferius fodere murosque subruere. Postquam autem omnia illi erant irrita et inania, ut quae viri divini dissolverentur precibus; postremo cum fluvii praeterfluentis, multitudine hominum fretus, fluxum prohibuisset, exstructisque muris, et ad retinendum comparatis impedimentis, fluvii plurimum collegisset, id totum simul immisit in moenia, eo usus tanquam aliqua vehementissima machina. Ea vero aquae insultum non tulerunt, sed impetu concussa in illa parte funditus corruerunt. Illi vero magnum clamorem sustulerunt, utpote quod urbs jam esset captu facilis; habitantium enim civium magnum murum ignorabant: distulere tamen irrumpere, cum viderent [Col. 0019A] non posse urbem adiri propter aquas. Cum ergo procul recessissent, utpote quod labor eis esset cessaturus, quiescebant ipsi, et equos curabant; qui autem urbem habitabant, ex animo conversi erant ad supplicationes, magnum Jacobum habentes intercessorem. Qui autem aetate adhuc vigebant, omnes quam maxima poterant contentione rursus aedificabant [Col. 0115D] Rursus aedificabant. ] Theodoretus, lib. II, cap. 30; Nicephorus, lib. IX, cap. 27, asserunt Jacobi precibus et adhortatione moenia reaedificata. , nec pulchritudinis nec concinnae compagis ullam curam gerentes, sed omnia temere componentes, et lapides et lateres, et quidquid portabat quilibet: unaque nocte opus tantum processit, et in tantam crevit altitudinem, ut et satis esset ad arcendum cursum equorum, et hominum ascensum absque scalis. Tunc omnes ab homine Dei petunt supplices, ut et in muris se ostendat, et tela exsecrationum jaculetur [Col. 0019B] in hostes. Is vero exoratus ascendit, et eorum plurima millia contemplatus, a Deo supplex petiit, ut in eos immitteret nubem cyniphum et culicum [Col. 0115D] Nubem cyniphum et culicum. ] In Menaeis, 13 Januar., est σκνιπῶν καὶ κωνώπων νέφη. Nicephorus, lib. IX, cap. 28; Theodoretus, lib. II Hist., cap. 30, et hic infra, c. 21, in alio Jacobo juniore, ubi habet exercitum muscarum et culicum . Et is quidem dixit, Deus vero immisit, ab eo tanquam a Moyse exoratus, et viri quidem divinis telis vulnerabantur, equi autem ac elephanti ruptis vinculis fugiebant, huc et illuc dispersi, ut qui non possent illos ferre aculeos. Cum itaque vidisset rex impius, et machinas nulli sibi fuisse usui, et aquae irruptionem fuisse inutilem (murus enim qui corruerat, rursus fuerat aedificatus) et omnem exercitum et affligi laboribus, et male se habere sub dio, et vexari a plaga immissa divinitus: vidisset autem divinum quoque hominem super muros ambulantem, et conjecisset ipsum imperatorem ei praeesse operi [Col. 0019C] (sibi enim visus erat et purpura indutus, et redimitus diademate), indignatus quidem est in eos qui eum decepissent, et ut bellum moveret persuasissent, et dixissent non adesse imperatorem, et cum eos damnasset capitis, dimisit exercitum, et in suam regiam rediit quam citissime. Haec in hoc quoque Ezechia Deus fecit miracula, non illis minora, sed etiam majora, ut mihi quidem videtur. Quod enim cum corruisset murus, urbs non capta fuerit, quodnam potest esse eo majus miraculum? Ego autem praeter hoc illud quoque valde admiror, quod cum uteretur exsecrationibus, non petiit ut fulgura et fulmina e coelo mitterentur, ut fecit magnus Elias, quando ad ipsum uterque quinquagenarius venisset cum suis quinquaginta. Audiverat enim Dominum [Col. 0019D] aperte dixisse Jacobo et Joanni qui hoc ipsum conabantur facere: Nescitis cujus spiritus sitis (Luc. IX) . Et ideo non petiit ut terra eis dehisceret, nec rogavit ut phalanx igne consumeretur; sed ut animalculis illis sauciaretur; et cum Dei cognovisset virtutem, tandem mutata edisceret pietatem et verum Dei cultum. Tantam habuit hic homo divinus apud Deum fiduciam, tantam a superis gratiam est consecutus. Cum in his perpetuo versaretur, et in rebus divinis quotidie cresceret, cum maxima gloria hanc vitam deposuit [Col. 0116A] Vitam deposuit. ] Non recte Laurentius de la Barre, hoc loco asserit a Theodoreto huic Jacobo arcam sepulcralem curatam. Nam hoc alteri Jacobo anachoretae fecit, ut ipse testatur infra in Philotheo, cap. 21, uti et Nicephorus, lib. XV, cap. 22, quod apud eum ex ratione temporum colligitur (licet et hunc posteriorem Jacobum etiam Nisibenum vocet), nam priorem Jacobum ait vixisse tempore Constantii, posteriorem tempore Leonis. , et ex his locis migravit. Cum autem praeteriisset aliquantum temporis, et hoc oppidum, ab eo qui tunc imperabat, regno Persarum esset traditum, exierunt quidem omnes qui in eo habitabant, [Col. 0020A] sui autem defensoris ac principis corpus ferebant, aegre quidem ferentes et dolentes quod transmigrarent, canentes autem celebrantesque virtutem fortissimi victoris. Si ille enim vixisset, ii minime venissent in potestatem barbarorum. Haec cum de viro divino recensuerim, ad aliam transibo narrationem, rogans ut consequar ejus benedictionem.
Julianus, quem cognomine Sabam honorantes nominabant incolae, πρεσβύτην autem, id est senem, Graeca voce hoc nomen significat, in regione quae olim quidem Parthorum, nunc autem nominatur Osroenorum, fixit ad exercitationem monasticam tugurium. Ea autem patet ad Occidentem quidem usque [Col. 0020B] ad ripam fluvii, est autem ei nomen Euphrates: ad Orientem autem solem, habet limitem Romani imperii. Assyria enim excipit Persas, cum Persici regni sit finis occidentalis, quam qui postea sunt secuti, nominarunt Adiabenem. In hac gente multae quidem sunt urbes magnae et populosae; regionis autem plurimum quidem habitatur, plurimum autem est et inhabitabile et desertum. Ad extrema hujus solitudinis cum hic vir divinus pervenisset, et antrum non manu factum, neque bene ac pulchre effossum, invenisset, sed 801 quod posset exiguum aliquod tegumentum praebere iis qui ad ipsum confugiebant, locum lubenter habitavit, auro et argento fulgentibus regiis, id existimans esse magnificentius. In eo autem degebat, in hebdomada semel cibum capiens: [Col. 0020C] cibus autem erat panis hordeaceus, isque furfuraceus; obsonium autem, sales; potus autem suavissimus, per se nativum aquae fluentum; idque non satietate dimensum, sed usu demissi prius sibi definitum. Erant autem ei deliciae opiparumque et lautissimum epulum, Davidicorum hymnorum decantatio, et assidua cum Deo conversatio. Et cum eis frueretur insatiabiliter, eorum nunquam voluit capere satietatem; sed semper quidem implebatur, semper autem clamabat: Quam dulcia gutturi meo eloquia tua! super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) . Rursus enim audivit beatum David dicentem: Judicia Domini vera, justificata in idipsum, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum (Psal. XVIII) . Rursus audivit [Col. 0020D] eum dicentem: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI) . Et rursus, Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. CIV) . Et: Laetifica cor meum, ut timeat nomen tuum. Et: Gustate et videte quam benignus est Dominus (Psal. XXXIII) . Et: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum (Psal. XLI) . Et: Adhaesit anima mea post te. Et ejus qui haec dixit, amorem in se transtulit. Hac enim de causa magnus quoque David haec canens docuit, ut multos socios et in Deo amando rivales constitueret. Neque vero spe falsus est; sed et hunc virum divinum, et alios innumerabiles divino amore sauciavit. Hic enim tanto amoris igne fuit incensus, ut inebria retur desiderio, et nihil videret ex terrenis: solum [Col. 0021A] autem dilectum et noctu somniaret, et interdiu visione apprehenderet. Hanc summam ejus philosophiam cum multi didicissent, alii quidem qui propius habitabant, alii vero qui remotius. Allata enim fama percurrebat in omnes partes, accurrebant supplicantes ut essent palaestrae participes, et ei tanquam exercitationis magistro et paedotribae parentes, viverent in posterum. Non solum enim aves venantur canentes, et ad se eas evocantes, quae sunt ejusdem generis, et subjectis laqueis implicantes; sed etiam homines venantur eos qui sunt ejusdem naturae, alii quidem ad exitium, alii vero ad salutem. Sic congregati quidem cito fuere decem, deinde duplo et triplo plures. Eos autem cum tot essent, accipiebat illud antrum; a sene enim didicerant negligere curam corporis: [Col. 0021B] vescebantur autem ipsi quoque similiter atque paedotriba, hordeaceo pane sale condito. Aliquo autem post tempore, et olera sponte nascentia colligentes, deinde dolia implentes, et muriae quantum satis erat miscentes, id habebant obsonium qui opus habebant curatione. His autem oleribus humida habitacula sunt maxime infesta; solent enim sua natura eis ingenerare situm et putrefactionem: cum huis ergo obsonio id accidisset (erat enim antrum undiquaque valde humidum), supplicarunt seni sodales, ut sibi parvam aliquam domunculam liceret exstruere, quae sufficeret obsonii vasis accipiendis. Ille autem primo quidem postulatum minime admittebat: tandem autem persuasus (a magno enim Paulo didicerat non quaerere quae sua sunt [I Cor. XIII] , sed aliquid [Col. 0021C] concedere et se accommodare humilibus), dedit quidem domunculae brevem quamdam et exiguam mensuram, abiit autem procul ab antro, solitas oblaturus Deo supplicationes. Solitus enim erat saepe quidem quinquaginta stadia, nonnunquam autem etiam bis totidem in desertum proficiscens, et se ab omni humana consuetudine separans, et ad seipsum rediens, per se cum Deo congredi ac conversari, et divinam illam et ineffabilem speculari pulchritudinem. Hoc otium cum sumpsissent, qui ut ab illo cura eorum gereretur, digni erant habiti, usui quidem justa symmetria respondentem, sed majorem quam jussi fuerant, exstruxere domunculam. Decimo autem die, veluti quidem Moyses reversus a monte, et ab ea quae verbis explicari nequit contemplatione, cum [Col. 0021D] vidisset majus factum quam volebat aedificium, Vereor, inquit, o viri, ne dum terrena dilatamus habitacula, minuamus coelestia: atqui haec quidem sunt ad tempus, et quae nobis parumper convenient, coelestia autem sunt aeterna, et quae nullum possunt finem capere. Et haec quidem dixit, chorum docens ea quae sunt perfectiora; toleravit tamen cum vocem audiisset apostolicam: Non quaero quod mihi est utile, sed quod multis, ut serventur (I Cor. X) . Illos quoque docuit, intus quidem communem Deo offerre hymnodiam, post auroram autem duos simul exire in solitudinem: et unum quidem flexis genibus offerre eam quae Domino debetur adorationem, alterum vero stantem Davidices psalmos canere quindecim. [Col. 0022A] Deinde operis facta commutatione, alterum quidem surgentem canere, alterum vero humi procumbentem adorare, et id a mane usque ad crepusculum assidue faciebant. Ante occasum autem solis, in antro paululum quiescentes, hi quidem hinc, illi vero illinc, omnes vero undequaque in antrum conveniebant, et hymnos vespertinos simul Domino offerebant. 802 Solebat autem ipse quoque senex unum aliquem ex insignioribus assumere socium officii.
Sequebatur autem eum frequentius vir quidam genere quidem Persa, forma autem corporis magnus et admirabilis, forma vero corporis magis admirabilem possidebat animam. Erat autem ei nomen Jacobus [Col. 0116B] Jacobus Persa. ] Monachus in Syria, qui vixit CIV annos, ut hic habetur, distinctus hic a Jacobo Persa cognomento interciso, qui martyr fuit, de quo 27 Novemb. in Menologio. , qui etiam post illius mortem in omni quidem virtute resplenduit. Fuit autem insignis et [Col. 0022B] illustris, non iis solis quae illic erant, sed etiam iis quae erant in Syria philosophiae gymnasiis seu monasteriis, in quibus etiam vitam finiit, cum vixisset, ut fertur, centum et quatuor annos. Is cum esset magno seni ad solitudinem viae comes, sequebatur eminus. Non sinebat enim magister eum propius accedere, ne occasio disserendi ex eo sumeretur; sermo autem abstraheret mentem a Dei contemplatione. Sequens autem, in via vidit draconem maximum; deinde eum contemplatus, non est quidem ausus progredi: cum saepe autem eum prae metu voluisset declinare, rursus confirmavit animum. Deinde cum inclinatus accepisset lapidem et eum projecisset, vidit draconem in eodem statu manentem non posse se omnino movere. Cum autem eum [Col. 0022C] intellexisset esse mortuum, existimavit esse opus senis mortem belluae. Confecto autem itinere, et hymnorum completo officio, postquam venit tempus quietis, et sedens senex, ei quoque jussit ut corpus quieti parumper traderet, primum quidem sedebat tacitus: cum autem senex sermonem quemdam leniter subridens aggressus est, rogavit Jacobus ut ei aperiret id quod ignorabat. Cum is autem permisisset rogare, Vidi, inquit, in via maximum draconem jacentem, et primum quidem timui, illum vivere existimans, postquam autem eum aspexi mortuum, securus iter sum ingressus. Dic mihi, inquit, o pater, quis eum interfecit? Tu enim praecedebas, nullus autem alius hac praeteriit. Senex autem: Cessa, inquit, de iis curiose percontari, quae iis qui sciscitantur non possunt [Col. 0022D] ullam afferre utilitatem. Verum nihilo secius instabat Jacobus admirabilis, verum scire desiderans. Senex autem diu quidem tentans celare, non ferens autem amicum diutius angere: Ego, inquit, tibi dicam, si id scire desideras: praecipio autem, ut me vivo nullus alius hoc a te resciscat quod dicendum est, haec enim sunt celanda, quae ad arrogantiam et fastum saepe excitant; sed si ego hinc excessero, et ab ejusmodi animi perturbationibus fuero liberatus, non veto quominus dicas et narres vim divinae gratiae. Scias ergo, inquit magnus Julianus, quod me iter ingredientem illa invasit bellua, osque aperuit me cupiens dev rare; ego autem Jesum appellans, et digito trophaeum crucis ostendens, omnem quidem [Col. 0023A] excussi timorem: extemplo autem vidi humi cecidisse belluam; et communi laudato Servatore, perrexi ulterius. Sic finita narratione, ad antrum est profectus.
Aliquando autem adolescens, nobili quidem loco natus, sed molliter educatus, majorem autem ostendens promptitudinem et animi alacritatem quam vires ferre possent, supplex petiit a sene ut esset illi viae comes eunti in solitudinem, non ejus quidem quam omnes obibant quotidie, sed longissimae, et qua saepe erat octo et decem diebus peregrinandum. Is autem erat celeberrimus ille Asterius. Cum autem divinus senex prohiberet juvenem, et aridam aquaque carentem diceret esse solitudinem, instabat adolescens obsecrans ut hoc ei donum concederet. [Col. 0023B] Victus autem precibus cessit senex; ille vero sequebatur, primo quidem alacriter. Cum autem primus et secundus et tertius dies praeteriisset, et a radiis solis exureretur (erat enim aestas, vigente autem aestate est utique flamma solis ardentior), siti perpetuo laborabat. Et primum quidem eum morbum aperire pudebat, memoria reputans ea quae sibi praedicta fuerant a magistro. Tandem autem victus et plane omnino deficiens, oravit senem ut sui misereretur. Is autem cum quae ei praedixerat revocasset in memoriam, jussit eum reverti. Cum autem diceret adolescens nec se scire viam quae ducit ad antrum, nec si sciret, ire posse, cum sint vires siti consumptae; misertus homo divinus casus adolescentis, et ignoscens imbecillitati corporis, genibus flexis oravit Dominum, et calidis lacrymis solum irrigavit, [Col. 0023C] et viam salutis petiit adolescenti. Qui autem facit voluntatem eorum qui ipsum timent, et eorum exaudit orationem, stillas lacrymarum quae pulverem attigerant effecit fontem aquarum, et sic fluento repletum adolescentem jussit abire protinus. Fons autem mansit usque in hodiernum diem, Moysaicae divini senis orationi ferens testimonium. Quomodo enim ille olim, cum sterilem illam petram virga percussisset, effecit ut produceret exundantes aquas fluviatiles, ut satiaret multa illa hominum millia siti confecta; ita hic cum arenam illam aridissimam irrigasset lacrymis, fecit ut fontana emanarent fluenta; non ut multarum myriadum, sed ut unius adolescentis afferret siti remedium. A divina enim gratia anima illuminatus, aperte praevidit futuram adolescentis [Col. 0023D] perfectionem. Is enim multis post temporibus 803 a divina provocatus gratia, ut alios quoque multos ad eamdem exerceret gratiam, in locis quae sunt circa Gendarum [ Al., Gidarum] (est autem is vicus maximus sub Antiochia) palaestram fixit monasticam, et multos quidem etiam alios ad se traxit athletas philosophiae.
Traxit autem magnum quoque Acacium [Col. 0116B] Magnum quoque Acacium. ] Berbaeae episcopus, ut hic habetur. Theodoretus, lib. IV Hist., cap. 25, strenuum virtutis athletam nominat. Sozomenus, lib. VII, cap. 25; Nicephorus, lib. XI, cap. 25, et lib. XII, cap. 47. , insignem inquam illum et fama clarum, qui fuit quidem egregius in vita monastica, emisit autem splendidos virtutis radios, ut qui sit dignus habitus qui fieret pontifex, et Berhoeam pascendam est sortitus. Cum quinquaginta autem et octo annis ei fuisset cura gregis credita, non reliquit quidem formam vitae monasticae, [Col. 0024A] monasticam autem et civilem simul temperavit virtutem; et illius quidem sumens exactam perfectionem, hujus autem oeconomiam ac dispensationem, in unum coegit ea quae erant inter se disjuncta.
Sed hujus virtutis et venator et exercitator fuit ille Asterius, qui magni illius senis tanto semper tenebatur amore, ut saepe quidem bis in anno, saepe etiam ter ad eum proficisceretur. Veniens autem solebat caricas afferre sodalibus, onerans tria vel quatuor jumenta. Duos autem medimnos colligens [Col. 0116B] Duos medimnos colligens. ] Medimnus, genus mensurae aridorum. Vide Onomasticon. , ut qui seni toto anno sufficerent, id onus suis imponebat humeris, se magistri jumentum et vocans et praestans. Portabat autem id onus, non decem vel viginti stadiis, sed septem dierum iter conficiens. Cum eum autem [Col. 0024B] aliquando vidisset senex ferentem humeris sarcinam caricarum, aegre ferens, dixit haec non sibi esse exhibenda alimenta; non esse enim justum ut ille quidem tantum subiret laborem, ipse vero delicate ejus frueretur sudoribus. Cum is autem jurasset se non esse onus a suis humeris depositurum, nisi assensus esset senex, se allati cibi futurum participem: Faciam, inquit senex, quod jubetur, modo tu quamprimum deponas canistrum. Nam in hoc quoque imitabatur primum apostolorum, qui cum voluisset Dominus lavare ejus pedes, prius quidem negavit, aperte affirmans id non esse futurum (Joan. XIII) . Postquam autem audivit fore ut abrumperetur a Domini communione nisi hoc concederet, oravit ut praeter pedes, manus quoque et caput lavaret. Ita etiam egregius Joannes jussus tingere [Col. 0024C] Servatorem, prius quidem et suam confessus est servitutem, et ostendit Dominum. Postea autem jussum est exsecutus, non se aspere gerens, sed parens Domino. Ita etiam hic quoque vir divinus gravabatur quidem alio laborante ipse frui alimento; sed postquam vidit ardentissimam clientis animi alacritatem, praeposuit suae voluntati illius ministerium.
Forte autem aliquis ex iis qui ex aliorum reprehensione magnam capiunt voluptatem, et ea quae sunt honesta solum didicerunt irridere, dixerit hanc narrationem non esse dignam quae commemoretur. Ego autem aliis hujus viri miraculis hoc quoque adjeci, non solum magnorum virorum volens in eum pietatem ostendere, sed etiam morum ejus suavitatem et moderationem declarare, existimans conducibile. [Col. 0024D] Nam cum tanta esset et tali virtute, ne levissimo quidem honore seipsum dignum esse censebat, sed eum repellebat ut qui ad se nequaquam pertineret; rursus autem eum sustinebat, ut qui eos qui faciebant afficeret beneficio.
Aufugiens autem (nam ut qui omnibus evasisset manifestus, ad se trahebat per famam eorum quae sunt bona et honesta amatores) venit in montem Sinaeum cum paucis ex paulo familiaribus: non oppidum ingrediens, non vicum, sed iter per inviam iniens solitudinem. Ferebat autem humeris alimentum quoque necessarium, panem inquam et salem, lagenam et cyathum ligneum, et spongiam fune alligatam; ut si quando aquam invenissent profundiorem, [Col. 0025A] exhaurirent quidem spongia, expressam autem in cyathum ebiberent. Cum itaque iter multorum dierum confecissent, ad montem optatum perveniunt; et cum suum Dominum adorassent, illic longum tempus perpetuo transegerunt, loci solitudinem et animae quietem maximam existimantes voluptatem. Cum autem in illa petra sub qua latens Moyses, prophetarum princeps, dignus est habitus qui Deum videret sicut videri poterat, ecclesiam exstruxisset, et divinam aram consecrasset, quae etiam mansit usque in hodiernum diem, in suam reversus est palaestram.
Cum autem ejus, cui erat quidem idem quod ipsi nomen, sed impii imperatoris minas intellexisset (pios enim se funditus perditurum minatus, profectus erat in Persas, et qui eadem quae ipse sentiebant, [Col. 0025B] abominandum illum reditum inhiantes exspectabant), tunc Deo orationem magno studio et vehementi desiderio offerens, et eamdem ad decimum usque diem extendens, audivit vocem dicentem [Col. 0116B] Audivit vocem dicentem. ) Mors Juliani apostatae significatur divinitus Didymo, et Juliano Sabae; Nicephorus, [Col. 0116C] lib. X, cap. 35. , exsecrandum illum et fetidum porcum de medio esse sublatum. Sed neque accepto fine orationis, confestim finiit orationem, sed mutavit petitionem in hymni decantationem, gratias agens Servatori suorum, clementique et potenti hosti alienorum. Longissimo enim tempore fuit clemens et lenis in impium; sed cum ejus lenitas et patientia sceleratum ad majorem exercuisset rabiem, opportune intulit supplicium. Cum autem implesset orationem, 804 et ad suos esset conversus, planum fuit eum esse laeto et tranquillo animo; animi enim alacritas vultum ostendebat hilarem. Cum autem qui [Col. 0025C] cum eo versabantur novum admirati essent spectaculum (nam cum semper tristi aspectu videretur, tunc visus est subridere), et cum causam rogassent laetitiae, Praesens tempus, inquit, o fratres, est gaudii; cessavit enim impius, ut est vox Isaiae (Isa. XXIV) , et audacium inceptorum meritas dedit poenas; et qui tyrannidem exercuit in Deum qui fecit et servavit, ab ejus qui illius parebat imperio dextera jure est caesus. Ideo laetor cum videam Ecclesias quae ab eo sunt oppugnatae exsultantes, et cernam sceleratum ab iis quos colebat daemonibus nihil auxilii consecutum. Hujus ergo impii caedis talem habuit praescientiam.
Cum autem Valens [Col. 0116C] 859 Valens. ] De hujus persecutione adversus Ecclesiam Theodoretus, lib. IV Hist., cap. 22, et alii. , qui post illum accepit habenas Romani imperii, relicta veritate evangelicorum dogmatum, erroris Arii accepisset imposturam, [Col. 0025D] tunc exorta est major procella adversus Ecclesiam; cum gubernatores quidem undique expellerentur, praedones autem quidam et hostes in eorum locum sufficerentur. Ne autem totam illam in praesentia recenseam tragoediam, alia nunc praetermittam, unius autem solummodo faciam mentionem, quod aperte ostendit divini Spiritus gratiam in hoc sene florentem. Ab Antiochena quidem ecclesia ejectus erat magnus Meletius, quae a Deo universorum pascenda ei credita fuerat: a divinis autem templis ejecti fuerant cum populo qui erat ejusdem cum eis sententiae, quicunque in clerum cooptati, Trinitatis divinam unam colebant essentiam. Et nunc quidem in aliquem specum montis [Col. 0026A] venientes, sacros illic coetus celebrabant; nunc autem ripam fluminis faciebant oratorium, aliquando autem bellicum gymnasium, quod situm est ante portam Septentrionalem. Non permittebant enim qui bellum gerebant, in uno loco pios consistere. Jactarant autem alumni mendacii; et rumorem in illa civitate sparserant, quod magnus, hic inquam senex, eorum quae ipsi tenebant religionis dogmatum amplecteretur communionem. Hoc pios maxime angebat, ne fama rudiores et simpliciores decipiens, eos haereticorum implicaret laqueis.
Sed divini et beati viri, Flavianus et Diodorus, qui digni erant habiti ut essent sacrifici, et praeessent piorum populo, et Aphraates [Col. 0025D] De Aphraate, infra, c. 8. , cujus per se vitam vobis si Deus concesserit, adjiciam, persuadent magno [Col. 0026B] illi Acacio, cujus fecimus mentionem, ut viae acciperet comitem suum quidem magistrum, sancti autem senis discipulum, insignem illum Asterium, curreret autem ad communem pietatis splendorem, et evangelicae doctrinae sustentaculum, et persuaderet ut relinqueret quidem illam in solitudine versandi rationem, veniret autem ut ferret auxilium tot millibus quae fraude interibant, et rore sui adventus flammam exstingueret Arianam. Cucurrit divinus Acacius, et sumpto, ut jussus erat, magno Asterio [Col. 0116C] Asterio. ] In Editis erat Acacio, male. Reposui Asterio, ex sensu. Ita etiam Longus. , accessit ad maximum lumen ecclesiae; et cum eum salutasset, Dic mihi, inquit, o pater, quanam de causa totum hunc laborem tam lubenter toleras? Cum is autem respondisset: Et corpore, et anima, vitaque, et omnibus quae ad vitam pertinent, est mihi Dei cultus [Col. 0026C] pretiosior; conor autem, quoad ejus a me fieri potest, illi a sorde nudum offerre ministerium, et ei perpetuo placere; Ostendam tibi, inquit Acacius, rationem per quam ei plus quam nunc servies; idque dicam, non sola utens ratiocinatione, sed ut qui ab ejus doctrina didicerim. Cum enim Petrum aliquando rogasset an eum plus quam alii amaret, et didicisset id quod sciebat vel ante Petri vocem, Tu enim, inquit, nosti, Domine, quod amo te (Joan. XXI) ; ostendit ei quidnam agens eum magis coleret. Si enim, inquit, amas me, pasce oves meas, et pasce agnos meos. Hoc quoque tibi, o Pater, est faciendum; periculum enim est ne oves a lupis intereant; eas autem valde amat, qui a te valde amatur. Est autem proprium amantium illa facere, quae cum fiunt, eis qui amantur grata sunt. [Col. 0026D] Et alioqui non parvum est periculum, multorumque et magnorum illorum sudorum detrimentum, si pati potueris negligere, tacitus praeterire, veritatem quidem graviter oppugnari, eos autem qui ei adhaerent captari; ad eos autem venandos esse escam tui nominis appellationem. Te enim habere socium suae impietatis gloriantur et jactant praesides Arii abominationis. Hoc cum primum audiisset senex, quietem quidem jubens valere ad tempus, neque civitatis strepitus, quod eis non esset assuetus, refugiens, accurrit Antiochiam. Cum autem duorum vel trium dierum iter confecisset in solitudine, noctu venit in quoddam praedium: quaedam autem dives muliercula [Col. 0027A] cum sacrum illum chorum audiisset venire, cucurrit ut perciperet eorum benedictionem; et ad eorum pedes provoluta, rogabat ut sua domus esset eorum diversorium. Concessit senex, idque cum plus quam quadraginta annis a tali fuisset spectaculo separatus. Cum autem admirabilis illa mulier esset in sacris illis viris ministrando occupata, puer septem annos natus, cujus solius erat mater, quae hospitalitatem Sarae est aemulata, esset autem vesperum 805 et tenebrae, cecidit in puteum. Cum autem ex eo, ut est consentaneum, exortus esset tumultus, mater autem sensisset, jubet quidem omnes quiescere; puteo autem operculo imposito, instabat ministerio. Mensa autem viris divinis apposita, divinus senex jussit vocari puerum mulieris, et accipere benedictionem. [Col. 0027B] Cum autem admirabilis mulier diceret eum male habere, perstitit jubere ut is duceretur. Postquam autem ei quod accidisset significavit mulier, mensam quidem relinquit senex, accurrens autem ad puteum, cum auferri quidem operculum, afferri autem lucem jussisset, videt puerum sedentem super aquae superficiem, et aquam manu pueriliter pulsantem, et qui reputatus fuerat interitus, eum ludum putantem; et cum quosdam funes alligassent et eos demisissent, puerum extraxerunt; et statim accurrit puer ad pedes senis, dicens se eum vidisse in aquis ipsum ferentem, et ne mergeretur prohibentem. Hanc hospitalitatis mercedem recepit mulier a beato sene.
Et ut alia praetermittam quae facta sunt in itinere, [Col. 0027C] venerunt quidem Antiochiam; omnes autem undique concurrebant, Dei hominem videre cupientes, et morbi sui medicinam unusquisque accipere desiderans: habitabat autem in speluncis quae erant in latere montis; ubi divinum quoque apostolum Paulum et habitasse dicunt et latuisse. Sed statim ut scirent omnes eum esse hominem, eum invadit febris vehementissima. Cum autem videret magnus Acacius, multitudinem eorum qui simul erant congregati, et eam quae acciderat aegre ferret aegritudinem (existimabat enim fore ut ii qui convenerant perturbarentur, si viri morbum resciscerent, a cujus manu se inventuros sperabant medicinam): Noli angi animo, inquit senex; si est enim necessaria sanitas, eam statim dabit Dominus. Statim ergo post haec verba ad [Col. 0027D] preces conversus, et ut solebat, et genua et frontem solo admovens, rogavit ut assequeretur sanitatem, si ex ea reditura sit aliqua utilitas ad eos qui convenerant. Nondum finierat preces, et repente multus sudor profluens exstinxit flammam febris.
Cum illic autem liberasset multos a morbis omnis generis, profectus est ad conventum piorum. Transeunte autem eo per portas regiae, mendicus quidam qui clunibus utebatur pro pedibus, et per terram trahebatur, cum manum extendisset, et ejus pallium tetigisset, fide quidem morbum exegit, exiliens autem ostendit se aeque currere atque ante morbum, idem faciens quod claudus quem Petrus et Joannes suscitarunt (Act. III) . Hoc cum factum esset, confluxit [Col. 0028A] totus populus civitatis: eratque bellicum gymnasium plenum iis qui concurrebant. Pudore autem afficiebantur calumniatores et mendacii artifices, laeto autem et tranquillo animo erant alumni veritatis. Ex hinc in domos suas trahebant lumen veritatis, ii qui opus habebant ut curarentur. Vir autem quidam cui fuerat maximus mandatus magistratus, ejusque fidei commissus erat clavus Orientis, ad eum misit rogans ut ad se veniret, et a morbo urgente liberaret. Ille vero accessit nihil cunctatus, et communi Domino fusis precibus verbo solvit aegritudinem, et jussit ut Deo ageret gratias.
Cum haec et talia fecisset, statuit deinceps reverti ad suae exercitationis monasticae tugurium. Cum per Cyrum [ Al., Gyrrhum, vel Cyrrhum] autem iter faceret [Col. 0028B] (distat autem haec civitas duorum dierum itinere ab Antiochia), divertit quidem in aedem praeclari martyris Dionysii: qui illic autem vero Dei cultui et rectae religioni praeerant, convenientes supplicarunt ut sibi opem ferret exitium praevisum exspectantibus. Dicebant enim Asterium qui in sophistica [Col. 0116C] Asterium, qui in sophistica. ] Nicephorus, l. VIII, c. 53, meminit Asterii Sophistae. et falsa disserendi arte fuerat educatus, et se in haereticorum ecclesiam injecerat, et episcopale munus erat assecutus, falsum acriter defendere, et improbo uti artificio adversus veritatem; et veremur, inquiebant, ne facundia veluti quadam esca falsum contegens, et nexus syllogismorum tanquam quaedam retia extendens, capiat multos ex simplicioribus; ea enim de causa fuit ab adversariis accersitus. Senex autem: Estote, inquit, bono animo, et Deo nobiscum [Col. 0028C] supplicate, orationem et corporis afflictionem precibus adjungentes. His Deum sic rogantibus, uno die ante diem festum ac celebrem, quo verba erat facturus falsi defensor et hostis veritatis, is divinitus immissam accepit plagam, et cum uno tantum die aegrotasset, excessit e vivis, illam, ut est probabile, vocem audiens: Stulte, hac nocte repetunt a te animam tuam (Luc. XII) ; quae autem parasti retia et laqueos, iis tu implicaberis, et non alii. Haec Balaam quoque acciderunt, qui ipse quoque adversus Dei populum accersitus, cum impia quaedam Balaac adversus ipsum consuluisset, ejus dedit poenas, ut qui ab Israelitica dextera fuerit caesus (Num. XXIV) . Igitur hic quoque cum in Dei populum quasdam callidas excogitasset sententias, per Deum populi vita fuit [Col. 0028D] privatus. Hanc autem salutem Cyrus est consecuta per hujus orationem.
Haec autem quae narravi, mihi divinum caput, ille magnus tradidit Acacius, qui pulchre sciebat omnia quae ab ipso facta fuerant. Cum ergo illinc esset profectus, et ad suos sodales reversus, et una cum eis non parvo tempore esset versatus, ad vitam senii et molestiae expertem valde prompte et alacriter 806 transiit, ut qui in mortali natura meditatus esset impatibilitatem, exspectaret autem corporis immortalitatem. Ego autem hic de eo sistens orationem, transibo ad alium: rogans sanctos qui in hanc ingrediuntur narrationem, per suam intercessionem mihi supernam conciliare benevolentiam.
Illum autem tempore celebratum Marcianum, quomodo pro rei dignitate admirabimur (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) ? Num videlicet eum simul conjungentes cum Elia, et Joanne, et similibus, qui circumibant in ovinis et caprinis pellibus, egentes, afflicti, vexati, quibus dignus non erat mundus (Heb. XI) , errantes in solitudinibus, et montibus, et speluncis, et foraminibus terrae?
Is enim olim patriam quidem habuit Cyrum, cujus prius quoque meminimus; post haec autem solitudinem: hac autem et illa relicta, nunc habet coelum. Et illa quidem eum genuit, haec vero aluit, et victorem effecit, coelum autem accepit ut coronatum, [Col. 0029B] contempta claritate generis. Ducebat enim genus a patriciis et a splendore regio. In illis enim florebat, corporis specie et magnitudine accepta ab opifice naturae, et animo ingenii solertia ornato. In Deum autem et ea quae ad eum pertinent, totum amorem transtulit; et omnibus valere jussis, solitudinis occupat umbilicum, et parva exstructa domuncula, quae ne ejus quidem corpori justa respondebat proportione cum eam quodam alio parvo septo circumsedisset, inclusus erat assidue, separatus quidem ab omni humana consuetudine, disserens autem cum Domino universorum, et dulcem illam vocem exaudiens. Divina enim versans eloquia, se divina voce frui putabat. Orans autem et supplicationes offerens, ipse loquebatur cum Domino; et cum semper tantis [Col. 0029C] frueretur deliciis, eum nunquam capiebat satietas. Audivit enim divinum Spiritum per magnum David psallentem: Qui meditatur in lege Domini die ac nocte, erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo; et folium ejus non defluet (Psal. I) . Ilos fructus desiderans, jucundissimum hunc laborem amplectebatur; et orationem quidem psalmodia, psalmodiam autem excipiebat oratio, et utraque rursus divinorum eloquiorum lectio. Cibus autem ei erat solus panis, isque certa praebebatur mensura. Ea autem erat mensura, ut nec puero quidem nuper ablactato satis esset. Aiunt enim panis libram in quatuor partes divisam, quatuor diebus fuisse distributam, et unicuique diei attributam fuisse partem unam. [Col. 0029D] Statuerat enim vespere comedere quotidie, nunquam autem satiari; sed semper quidem esurire, semper vero sitire; corpori autem ea exhibere quae ad vivendum sufficiunt. Dicebat enim quod qui post multorum dierum inediam capit cibum, in diebus quidem inediae officia dominica exsequitur imbecillius. Quo autem die rursus capit cibum, plura, ut est consentaneum, exhibens, ventrem onerat: is autem gravatus tardiorem reddit animam ad vigilandum. Dicebat igitur esse melius vesci quidem quotidie, nunquam autem exspectare satietatem. Verum enim jejunium est perpetua indigentia. Hanc legem perpetuo ferebat vir ille divinus, et cum corpus [Col. 0030A] habe et maximum, et omnium sui temporis hominum esset et maximus et pulcherrimus, hoc parvo cibo alebat. Cum autem praeteriisset aliquantum temporis, duos admisit contubernales, Eusebium [Col. 0029D] De Eusebio, infra, cap. 4. qui sacri illius tugurii fuit haeres, et Agapetum [Col. 0116C] Agapetus. ] Ob merita, Apameorum pontifex; Theodoretus, lib. V Hist., cap. 27. , qui has leges angelicas transtulit Apameam. Est enim quidam vicus maximus et populosissimus, est autem et nomen Nicerte. In eo ergo construit duo maxima philosphiae gymnasia, quorum unum quidem est ab ejus nomine denominatum, alterum vero ab admirabili Simeone, qui quinquaginta annorum spatio refulsit in hac philosophia. In his in hodiernum usque diem degunt plus quam quadringenti viri, virtutis athletae, et amatores religionis verique Dei cultus, et qui suis coelum coemunt laboribus. Hujus autem [Col. 0030B] reipublicae legislatores fuere Agapetus et Simeones, qui leges accepere a magno Marciano. Ab his autem plurima quae plantata sunt exercitatorum virtutis habitacula, quae quidem iisdem iegibus reguntur et institutis, difficile est enumerare. Caeterum horum omnium plantator fuit ille divinus; qui enim pulcherrimum semen praebuit, is jure vocari possit auctor bonorum quae nascuntur.
Primum ergo, ut dixi, solus voluntarium illum tenebat carcerem; deinde cum nos duos admisisset, non habitabant illi in eadem domo; neque enim ei soli sufficiebat domuncula, ut quae es et valde parva, et quae ipsi et stanti et recumbenti multum afferret laboris. Neque enim stans, rectus stare poterat, cum tectum caput et collum tangeret; neque recubans [Col. 0030C] poterat pedes extendere, cum domus non haberet longitudinem aequalem longitudini corporis. Cum ergo eis permisisset aliam exstruere, jussit in ea degere: per se autem hymnos dicere et orare, et divina legere eloquia. Cum autem oporteret esse plures hujus utilitatis participes, alio habitaculo ejus jussu procul exstructo, jussit eos qui vellent in illo degere. Eorum autem dux erat Eusebius, qui magni Marciani 807 transmittebat doctrinam. Divinus autem ille Agapetus, ut oportuit institutus et exercitatus, et in hac arte athletica optime eruditus, reversus est, ut dixi, et seminavit semina quae a divina illa anima acceperat. Evasit autem adeo clarus et illustris, ut pontificali sede dignus sit habitus, et ei mandata sit pastoralis curatio, et ejus fidei credita [Col. 0030D] fuerit cura patriae. Eusebius autem ille admirabilis, congregati gregis praefectus, et curam magistri susceperat, et solus dignus habebatur qui ad cum in tempore ventitaret, et eum rogaret nunquid vellet. Cum autem vellet noctu videre quid ageret, ausus est ad fenestram (erat autem ea brevis admodum) accedere; et cum se inclinans respexisset, videt lumen, non ex lucerna neque quod esset manu factum, sed a Deo datum, et quod superna gratia praeceptoris sui caput circumfulgebat, et divinorum eloquiorum Scripturae ostendebat intelligentiam; tenebat enim librum, et divinae voluntatis sacrosanctum inquirebat thesaurum. Hoc cum esset contemplatus admirabilis Eusebius, ingenti timore horroreque est affectus, et [Col. 0031A] Dei ministri diffusam edoctus est gratiam, et Dei in suos servos didicit benevolentiam.
Aliquando autem cum in vestibulo magnus oraret Marcianus, draco quidam qui reptaverat supra parietem versum ad Orientem, desuper e muro despexit, simul et bians, et horribiliter intuens, et se invasurum significans. Procul autem stans Eusebius, et illud horrendum spectaculum pertimescens, et id magistrum ignorare suspicans, illi ostendit clamans, et ut fugeret rogans. Ille autem cum eum reprehendisset, et timorem expellere jussisset (nam eum quoque esse exitiale vitium), digito quidem crucis prius expressit figuram, ore autem insufflavit, et veteres ostendit inimicitias. Ille autem spiritu oris, tanquam igne aliquo, exsiccatus et veluti [Col. 0031B] exsectus, instar exustae stipulae in multas partes est dissolutus. Vide ergo num imitatus est Dominum ut servus benevolus? Dominus enim, cum aliquando fureret mare in cymbam discipulorum, eos autem vidisset anxios et perturbatos, non prius maris sedavit tempestatem quam, increpando discipulos, compescuit eorum incredulitatem (Matth. VIII) . Hinc doctus hic vir admirabilis primum expulit timorem discipuli, deinde sic belluam affecit supplicio. Talis magni Marciani fuit et sapientia, et miraculorum effectio, et in Deum fiducia. Sed tamen cum tanta gratia dignus esset habitus, et magna posset facere miracula, studebat tamen celare virtutem, praedonis virtutis suspectas habens machinas; arrogantiae enim vitium subterseminans, labore collectos fructus [Col. 0031C] conatur eripere. Et cum sibi datam vellet celare gratiam, invitus ad facienda veniebat miracula, cum ejus recte factorum jubar resplendesceret, et quae occultabatur virtutem aperiret.
Quinetiam aliquando contigit ut tale quid fieret: Vir quidam honeste loco natus, et cui militares magistratus saepe fuerant mandati, ex Berhoea Syriae urbe proficiscens, cum ejus filia diu debaccharetur, et a malo daemone vexata insaniret, venit in solitudinem, cum esset quidem magni Marciani familiaris, speraret autem propter priorem consuetudinem cum convenire et rogare: spe autem falsus, cum non liceret ei Dei videre servum, rogat quemdam senem, cui illo tempore divini illius viri commissum fuerat ministerium, ut parvum lecythum oleo plenum [Col. 0031D] acciperet, et ad ostium domunculae poneret. Senex autem saepe quidem se id facturum inficiatus, saepe autem rursus rogatus, victus est a precibus. Cum autem strepitum magnus sensisset Marcianus, rogavit quisnam esset, et quonam opus habens veniret. Is autem veram quidem celabat causam, simulabat autem se venisse ut sciret num juberet aliquid; et hoc dicens, dimissus est. Cum autem sub auroram rursus pater puellae rogasset ut sibi redderetur lecythus, ille timens quidem, ivit tamen cum quam maximo potuit silentio, et porrecta manu, et accepto lecytho cupiebat la ere. Is autem rursus rogavit, quidnam volens veniret. Postquam autem eamdem dixit causam quam etiam vespere [Col. 0032A] prae se tulerat, aegre ferens homo Dei, utpote quod praeter consuetudinem fuisset ejus adventus, jussit vera dicere. Ille autem timens et contremiscens, cum non posset eum latere qui plenus erat Dei gratia, dixit et quis esset qui supplicabat, et eum morbi docuit tragoediam, et ostendit lecythum. Is autem succensuit quidem ut est consentaneum, quod nollet virtutem ostendere. Minatus tamen quod si haec rursus auderet, et ab illa privabitur consuetudine, et ei auferetur ministerium (erat autem maxima jactura iis qui quaestum sciebant) remisit, jubens reddere ei qui dederat. Et Marcianus quidem haec jubebat: daemon autem qui aberat iter quatuor dierum, ejus qui exigebat vociferabatur virtutem, et Marcianus Berhaeae functus est officio judicis, quibusdam lictoribus [Col. 0032B] usus adversus daemonem, et illum sceleratum expellens, et puellam mundam reddens ab illa vexatione. Hoc autem exacte scivit pater puellae; ei enim revertenti cum pauca stadia abesset ab urbe, 808 occurrit quidam servus a domina in agrum missus. Is cum vidisset dominum miraculi facti attulit nuntium, quatuor ante diebus dicens factum esse miraculum. Diebus ergo supputatis, et tempore recte examinato, didicit illud fuisse in quo senex attulit lecythum. Mihi autem venit in mentem cogitare quid non fecisset ille vir magnus, si voluisset facere miracula. Si enim etiam cum studeret celare quam acceperat virtutem, tantum ostendit splendorem; quod non miraculum fecisset si voluisset? Sic autem spiritalem quoque suam sapientiam non ostendebat [Col. 0032C] omnibus. Itaque cum postremo post diem festum salutaris passionis, et Dominicae resurrectionis, permisisset iis qui volebant ad se ingredi, illo certe tempore omnes studebant eum videre. Atque ad eum aliquando congregati primi veniebant pontifices, Flavianus ille magnus, cujus fidei erat credita pascenda Antiochia; et divinus Acacius, cujus prius quoque meminimus, et Eusebius Chalcidensis episcopus, et Isidorus cui tunc erat commissa Cyrus gubernanda, qui erant virtute insignes. Una autem cum illis erat etiam Theodotus, qui tenebat habenas Hierapolitanorum ecclesiae, clarus monastica exercitatione et mansuetudine. Erant autem nonnulli quoque ex magistratibus, incensi ardore fidei. Omnibus ergo cum silentio sedentibus, et sacram illam vocem [Col. 0032D] exspectantibus, ipse quoque diu tacens sedebat, lingua quidem otiosus, auribus autem promptus. Tunc aliquis ex iis qui sedebant, qui erat ei familiaris propter curam animae, et alioqui auctoritate et dignitate clarus, Omnes, inquit, o Pater, divini hi Patres, sitientes exspectant suavissima tuae doctrinae fluenta; omnes ergo praesentes impertias utilitate, nec claudas rivos tuae beneficentiae. Ille autem cum valde ingemuisset, Deus, inquit, universorum quotidie loquitur per creaturas, et per divinas Scripturas disserit et monet ea quae oportet, et inducit ea quae sunt utilia; terretque minis et adhortatur promissis; et ex his nullam capimus utilitatem. Quemadmodum ergo loquens profuerit Marcianus, qui tantam [Col. 0033A] utilitatem amittit cum aliis, et commodum non vult ex eis capere? Hinc factum est ut multi quidem sermones moverentur a Patribus, quos inserere narrationi duxi supervacaneum. Cum autem surrexissent et orassent, et ad conferendum sacerdotii ordinem vellent ei manus imponere, rursus ei manus admovere sunt veriti; et hic quidem illi, ille vero huic jubebat; cum omnes autem id simul recusassent, redierunt. Sed enim volo his quoque aliam addere narrationem, qua cognosci poterit divina ejus prudentia.
Avitus [Col. 0116C] Avitus. ] De hoc capiendus Suidas: Ἄβιτος, ὄνομα κύριον. Ἄβιτος τὴν ἀσκητικὴν καλύβην ἐπήξατο. «Avitus, nomen proprium. Avitus primus tugurium [Col. 0116D] exercitationibus exercendis (ut in eo vitam solitariam degens exerceret) aptum exstruxit.» Omnino ex hoc Theodoreti loco desumptum. In Suida videtur deesse πρῶτοι ante τήν. Ita enim Theodoretus. quidam, primus in solitudine, gratia monasticae exercitationis fixerat tugurium. Id autem magis quam hoc vergit ad Septentrionem, et aliquantum situm ad Orientem, spectat ventum Aparctiam [Col. 0033B] qui est proximus Subsolano. Is magno Marciano erat et tempore et labore antiquior, vir autem philosophus, et in vita dura et aspera educatus. Is cum de viri vitute quae ubique celebrabatur audiisset, ratus tale spectaculum esse silentio et quiete utilius, accurrit studens videre eum quem desiderabat. Cum autem ejus adventum magnus scivisset Marcianus, ostio aperto eum ad se admisit. Admirabili autem praecepit Eusebio, ut et legumen coqueret et olus, si haberet. Postquam vero mutuum inter se colloquendi explessent desiderium, et alter alterius virtutem didicissent; nonae simul peregerunt officium; venit autem Eusebius mensam ferens, et panem afferens. Magnus autem Marcianus divino dixit Avito: Adesdum omnium mihi amicissime, et hujus mensae [Col. 0033C] simus simul participes. Ille vero, Nescio, inquit, me unquam cibum sumpsisse ante vesperam, saepe autem duos et tres dies simul maneo jejunus. Magnus autem Marcianus, Mea ergo, inquit, causa hodie mutetur consuetudo [Col. 0116D] Mea causa hodie mutetur consuetudo. ] Jejunia quotidiana ex animi pietate suscepta quandoque hospitum adventu laudabiliter solvuntur. Cassianus, lib. V Instit., cap. 24, et collat. II, cap. 26. : nam cum sim corpore imbecillo, non possum exspectare vesperam. Postquam autem haec dicens, non persuasit admirabili Avito, ingemuisse dicitur et dixisse: At ego, inquit, animo angor et valde crucior, quod tantum laborem ceperis ut virum aliquem laboriosum videres et philosophum, spe autem falsus, cauponem videris aliquem profuse et delicate viventem. Cum ex his autem molestia esset affectus Avitus, et dixisset se malle vesci carnibus quam haec audire, dixit magnus Marcianus: Nos quoque, o amice, eamdem quam tu vitam [Col. 0033D] persequimur, et amplectimur eamdem vivendi rationem, et quieti labores praeferimus, jejunium magis expetimus quam cibum, eumque nocte adventante capimus; sed scimus charitatem esse jejunio praestantiorem. Charitatis enim opus a lege divina praecipitur, jejunium autem est potestatis nostrae et arbitrii. Oportet autem existimare divinas leges esse nostris longe praestantiores. Haec cum inter se invicem disseruissent, et parum cibi sumpsissent, et Deum laudavissent, et tres dies simul versati essent, rursus sunt separati, videntes se invicem spiritu. Quis ergo non admiretur hujus viri sapientiam, a qua gubernatus, sciebat quidem tempus jejunii, sciebat autem 809 etiam fraternae charitatis; sciebat [Col. 0034A] virtutis quoque partium differentiam, et quamnam cuinam cedere oportet, et cuinam in tempore danda sit victoria? Possum autem aliud quoque narrare, quo ejus cognoscatur in divinis perfectio. Ad eum enim ex patria venit soror cum filio, qui et vir erat et urbis Cyri facile princeps, ea quae ei usui erant abunde afferens. Is autem sororem quidem videre non est passus, sororis autem admisit filium; erat enim id tempus definitum quo eum licebat convenire. Cum autem eum rogarent acciperet quae allata fuerant: Per quot, inquit, monasteria transiistis, et quaenam ex his eis ipsis impertiistis? Cum is autem dixisset se nulli dedisse: Abite, inquit, cum iis quae attulistis. Nos, inquit, nullo horum egemus, nec si egeremus acciperemus; naturalis enim cognationis, non autem divinae pietatis [Col. 0034B] et servitii curam gerentes, hanc exercetis in nos beneficentiam. Si enim non honoraretis solam generis necessitudinem, non ea quae attulistis, nobis solis impertiissetis. Haec dicens, filium sororis dimisit cum sorore, jubens ut nihil acciperetur ex iis quae attulerant. Ita erat extra naturam, et in coelestem migrarat vivendi rationem. Quodnam enim aliud afferri potest exemplum apertius, quod Deo esset dignus, convenienter ipsius Dei voci? Qui non relinquit enim, inquit, patrem et matrem, et fratres et sorores, et uxorem et filios, non est me dignus (Matth. X) . Si autem qui non relinquit est indignus; qui relinquit, et tam accurata exactaque utitur perfectione, clarum est eum fuisse dignissimum. Ego praeter haec admiror quoque ejus in divinis decretis summam perfectionem. [Col. 0034C] Abhorrebat enim Arii [Col. 0116D] Arii, etc.] De haeresibus hujus temporis Epiphanius in Panario. insaniam, quae a potestate imperatoris accendebatur illo tempore. Abominabatur etiam amentiam Apollinaris. Fortiter autem et strenue decertabat adversus eos qui cum Sabellio sentiebant, tresque hypostases se personas in unam cogebant. Valde quoque aversabatur eos qui nominantur Euchitae, qui in habitu monastico laborant morbo Manichaeorum. Erat autem ideo fervens ejus zelus pro decretis ecclesiasticis, ut etiam adversus virum admirandum et divinum justam pugnam susceperit. Erat Abraames quidam senex in illa solitudine, vir canis quidem pilis, sed magis cana prudentia, omni virtute clarus, et uberes semper profundens lacrymas compunctionis. Is in principio a quadam inductus simplicitate, primum Pascha peragere [Col. 0034D] sustinuerat [Col. 0116D] Primum Pascha peragere sustinuerat. ] De vario olim Pascha et quadragesimam observandi genere Nicephorus, lib. XII, cap. 33 et 34. : ignorans quidem, ut est verisimile, quae de eo Nicaeae a Patribus constituta fuerant, antiquae autem servire malens consuetudini. Multi autem alii laborabant eo tempore eadem quoque ignoratione. Sed magnus Marcianus multis quidem saepe verbis usus, conatus est senem Abraamem (ita enim eum appellabant qui in ea habitabant regione) ut cum Ecclesia consentiret traducere. Cum eum autem vidisset non parere, aperte destitit cum ipso communicare. Sed procedente tempore, ille quoque vir divinus abjecta macula, in festo celebrando amplexus consensum Ecclesiae, vere psallens cecinit: Beati immaculati in via qui ambulant in lege Domini (Psal. CXVIII) . Hoc autem effectum est a magni Marciani doctrina.
Ei multi qu dem ubique aedificabant oratoria: in Cyro quidem, ejus sororis filius Alypius; Zenobia autem quaedam in Chalcide, quae et genere erat clara, et insignis virtute, et magnas habebat divitias. Alii quoque non pauci hoc faciebant, victoria parta illustrem illum athletam rapere contendentes. Hoc cum nosset homo Dei, rogat admirabilem illum Eusebium, omni terrore plenum illi offerens jusjurandum, ut corpus in illo loco deponeret, et nemo sepulcrum dignosceret praeter duos qui simul habitabant familiariores, donec praeteriisset magnus annorum numerus. Hoc autem jusjurandum implevit homo ille admirabilis. Postquam enim insignis illius victoris venit [Col. 0035B] finis, et chorus angelorum sacram illam et divinam animam ad coelestes transtulit mansiones, non prius ejus significavit obitum, donec cum duobus ex familiarioribus facta fossa, et corpore deposito, complanavit terrae superficiem; et quinquaginta annis vel pluribus elapsis, cum innumerabiles concurrissent et corpus scrutati essent, ignotum mansit sepulcrum. Postquam autem unumquodque ex praedictis oratoriis, unum quidem apostolorum, alterum vero martyrum accepit reliquias, secure deinceps illius tabernaculi et doctrinae haeredes, cum duobus ante annis arcam construxissent lapideam, in ea posuerunt pretiosi corporis reliquias, cum unus ostendisset sepulcrum; is enim solus supererat ex illis tribus. Cum illius autem fuisset virtutis aemulator Eusebius admirabilis, [Col. 0035C] longo tempore corpus perpetuo affligebat. Nam cum centum et viginti ferri libras corpori haberet impositas, sibi quoque imposuit alias divini Agapeti quinquaginta; adjecit autem magni quoque Marciani alias octoginta; habebat autem oratorium, lacum quemdam in quo nulla aqua remanserat. Tribus autem annis perpetuis hoc modo vitam transegit.
Ad haec autem dicenda sum digressus, cum vellem ostendere, quot et quantarum rerum recte et ex virtute gestarum auctor et procurator 810 fuerit Marcianus. Hujus autem philosophiae fructum quoque percepit admirandus ille Basilius, qui multis postea temporibus, apud Seleucobelum (est autem urbs Syriae) monasticum exstruxit habitaculum, et clarus quidem fuit in multis generibus virtutum, insigniter [Col. 0035D] autem clarus in ea quae Deo longe est gratissima possessione charitatis, et in divino opere hospitalitatis. Quam multos autem hic quoque Deo exhibuerit operarios, citra pudorem, ut apostolice dicam, verbum tractantes veritatis, quis facile enumeraverit? Nam ut alios in praesentia praetermittam, qui sunt quidem laude digni, nimis autem prolixam redderent narrationem, hujus unius et solius meminero. Fuit quidam qui ad eum ventitabat, eum autem appellabant Sabinum, qui corpus consumpsit laboribus innumerabilibus. Neque enim panis, neque obsonii fuit alicujus particeps: cibus autem erat ei farina aqua madefacta. Consueverat autem is totum unius mensis miscere nutrimentum, ut situm contraheret, et [Col. 0036A] tetrum odorem emitteret. Volebat autem hoc genere alimenti hebetare sui corporis appetitiones, et efficere ut fetore nutrimenti flaccesceret voluptas. Cum autem per se sic degeret, si quis ex familiaribus ad cum accederet, simpliciter et citra discrimen vescebatur iis quae apponebantur. Tantam autem divinitus gratiam acceperat, ut mulier quaedam Antiochena, cuique et genus et opes ingentes faciebant spiritus, ad eum accurrerit, et ei supplicarit ut opem ferret filiae quae vexabatur a daemone: In somnis enim, inquiebat, vidi quemdam jubentem ut huc accurrerem, et precibus praesidis monasterii salutem filii procurarem. Dicebat ergo is qui responsa dabat, non solere praesidem loqui cum mulieribus. Cum autem instaret mulier, lacrymans et ejulans, et graviter vociferans, [Col. 0036B] egressus quidem est praefectus monasterii; dicebat autem mulier non esse ipsum; fuisse autem alium sibi ostensum subrubicundum, qui pustulas quasdam habebat in genis. Ubi autem cognoverunt eum qui quaerebatur, erat autem is tertius monasterii, non primus, eum persuasum adduxerunt ad mulierem: protinus autem illa quidem agnovit faciem, malus autem daemon vociferans reliquit puellam. Haec praeclara fecerunt facinora magni Marciani discipulorum discipuli, tales ubique plantas plantavit plantator optimus. Ego autem huic narrationi rursus finem imponens, rogo et quaeso ut per horum omnium intercessionem divinum consequar auxilium.
[Col. 0036C] Quales quidem Deo obtulerit fructus desertum sterile, nempe pulchros et maturos, et ei qui plantavit gratos, et iis qui sapiunt hominibus charos et maxime expetendos, ostendimus in iis quae jam scriptae sunt narrationibus. Ne quis autem existimet virtutem esse loco circumscriptam, et solam solitudinem esse aptam ad tales ferendos redditus, age transeamus deinceps oratione ad terram quae habitatur, et ostendamus ad parandam philosophiam eam minime esse impedimento.
Est mons altus, qui Antiochiae quidem situs est ad Orientem, Berhoeae autem ad Occidentem, omnes autem montes prope sitos superat; in summo autem cacumine imitatur figuram cono ει dem, ab altitudine autem accepit denominationem; κορυφὴν enim, id est [Col. 0036D] verticem, eum solent appellare accolae. Olim ejus in summo vertice erat templum daemonum, quod apud vicinos in magno erat honore: subtus autem ad Meridiem patet campus, sinus prae se ferens figuram. qui utrinque coercetur ulnis non admodum altis. Pertinent autem eae usque ad viam qua equitatur, quae utrinque a Meridie ad Septentrionem sectae sunt, semitas excipientes. In eo autem sunt constructae villae et magnae et parvae, continentes iis qui sunt utrinque montibus. Propter ipsas autem excelsi montis oras, est quidam vicus maximus et populo frequentissimus; vocabulo autem regionis eum vocant Teledam [Col. 0117A] Teled. I.] Vicus hic etiam occurrit infra, capite 26, in Simeone Stylita. : in superiori autem parte lateris montis est quidam saltus non admodum acclivis, sed qui [Col. 0037A] modice inclinatur, spectans ad illum campum et ventum austerum. In eo philosophiae gymnasium exstruxit quidam Ammianus, vir qui cum multis quidem aliis virtutibus esset clarus, tum summa modestia superabat alios. Hoc autem satis est argumenti. Etenim cum ad doctrinam, non solum suis sodalibus, sed vel bis totidem aliis posset sufficere, saepe ad magnum accurrebat Eusebium, rogans et supplicans ut is esse vellet adjutor, paedotriba et magister ejus palaestrae quam fundaverat: aberat autem viginti quinque stadiis, in quodem valde parvo habitaculo, et quod nec fenestras quidem habebat, inclusus. Eum autem ad hanc virtutem deduxerat Marcianus, ejus quidem patruus, fidelis autem Dei servus. Sufficit enim hoc dicere, cum etiam magnum Moysem hoc [Col. 0037B] cognomine honorarit Dominus. Hic Marcianus cum divinum gustasset amorem, noluit solus frui bonis, sed multos etiam fecit alios in amore 811 socios. Venatus est autem et magnum Eusebium, et ejus fratrem qui in vita vere quoque erat frater. Non existimavit enim rationi esse consentaneum ut eos quidem qui ad eum nihil attinebant venaretur ad virtutem, fratres autem non itidem. Hos ergo ambos cum in parva inclusisset domuncula, eos evangelicam vitae docebat rationem. Sed fratrem quidem morbus invadens, illum cursum interrupit; morbum mors autem est consecuta: nam cum paucis diebus vixisset postquam illinc est egressus, vitae finem accepit. Permansit autem magnus Eusebius toto tempore vitae patrui, neque cum ullo loquens, neque lucem intuens, sed [Col. 0037C] perpetuo inclusus: et post illius mortem hanc vitam est amplexus, donec admirabilis ille Ammianus ei multis delinito precibus persuasit. Dic enim mihi, ad illum dicebat, o optime, cuinam placere existimans, laboriosam hanc sordidamque et squalidam vitam es persecutus? Cum autem, ut par est, is utique divisset: Deo qui est virtutis legislator et magister: Quoniam ergo eum amas, inquit Ammianus, ego tibi modum ostendam per quem et amorem magis accendes, et ei quem amas servies. Nam quod omnis tua cura et industria in teipsum convertatur, non effugiet, ut sentio, crimen nimii in te ipsum amoris. Lex enim divina jubet proximum amare ut teipsum (Rom. XIII) . Multos autem opum sumere participes, hoc est proprium veri muneris charitatis. Hanc autem divinus [Col. 0037D] Paulus appellavit legis plenitudinem (Galat. V) . Rursus quoque elamat: Tota lex et prophetae in hoc sermone in summam rediguntur, nempe, Diliges proximum tuum sicut teipsum. Porro autem Dominus quoque in sacris Evangeliis Petro, qui confessus est eum amare plus aliis, praecepit pascere oves suas (Joan. XXI) . Eos autem qui hoc non fecerunt reprehendens, clamat per prophetam: O pastores, non seipsos pastores pascunt, non oves (Ezech. XXXIV) ? Et ideo magnum quoque Eliam qui hanc vitam persequebatur, jussit versari in medio impiorum; et secundum Eliam, tantopere celebratum Joannem, qui amplectebatur solitudinem, transmisit ad ripas Jordanis, illic baptizare jubens et praedicare. Quoniam ergo tu quoque [Col. 0038A] es Dei qui te fecit ardens amator; multos quoque tecum alios effice amatores; hoc enim est valde gratum communi Domino. Propterea Ezechielem quoque appellavit speculatorem, et peccatoribus jussit testificari (Ezech. III) , et Jonam jussit currere Ninivem, et nolentem transmisit in vinculis (Jonae I) . Cum haec diceret et similia, divinum virum mansuefecit, et voluntario illo effosso carcere, eduxit et abduxit, et suorum sodalium ei curam tradidit. Ego autem nescio utrum plus admirer, hujusne moderationem, an illius obedientiam, et quod ab eo sit persuasus. Is enim fugiebat principatum, et magis volebat esse ex iis qui parebant, ut qui praefecturae formidaret periculum; et magnus Eusebius aversabatur quidem cum pluribus conversationem, cessit tamen, et captus retibus [Col. 0038B] charitatis, suscepit curam gregis, et duxit chorum, non multis verbis opus habens ad docendum; sufficiebat enim vel solus aspectus, ut vel longe tardissimum celerem efficeret ad cursum celerem efficeret ad cursum virtutis. Dicunt autem qui viderunt, eum semper habuisse gravem vultum, et qui poterat timorem afferre spectantibus.
Cibum autem ipse quidem capiebat tertio et quarto quoque die, iis autem qui secum habitabant, jubebat vesci alternis diebus. Praecipiebat autem cum Deo assidue colloqui [Col. 0117A] Cum Deo assidue colloqui. ] Id est, orare. Nam dum oramus, Deum alloquimur, cum sacras Scripturas legimus, Deus nobiscum loquitur; Chrysostomus, l. De orando Deum. Vita Barlaam et Josaphat, c. 20: «Per orationem cum Deo colloquimur.» , et nullum tempus relinquere vacuum ab hac operatione, sed communiter quidem praefinita exsequi officia; partes autem diei quae intercedunt, unumquemque per se, vel sub aliqua umbra arboris, vel propter petram aliquam, vel ubicunque quiesceret aliquis, vel stantem, vel humi jacentem, rogare [Col. 0038C] Dominum, et petere salutem. Ita autem unamquamque ex partibus corporis edocuit virtutem, ut illa faceret quae sola permittit ratio. Ut autem hoc reddam manifestum omnibus, mentionem faciam unius ejus narrationis.
Sedebat super quamdam petram ipse et Ammianus ille admirabilis, et divinorum evangeliorum historiam alter quidem legebat, alter vero eorum quae erant obscuriora explicabat sententiam. Cum autem quidam agricolae in subjecto campo terram colerent, ad hanc contemplationem magnus tractus est Eusebius. Cum autem divinus Ammianus legisset locum evangelicum, sciscitaretur autem interpretationem, jussit magnus Eusebius ut repeteret lectionem. Cum is autem dixisset: lis qui arant forte delectatus, [Col. 0038D] minime exaudisti, ut est verisimile: suis deinceps oculis legem tulit ut neque campum illum unquam contemplarentur, neque coelesti pulchritudine et chori astrorum aspectu fruerentur; sed angustissima utens semita, eujus mensuram aiunt fuisse unius palmi, ferente ad oratorium, extra eam deinceps egredi non est passus. Dicunt autem eum plus quam quadraginta annis vixisse post hanc legem. Ut autem cum animi sui sententia, ad haec quoque eum traheret aliqua necessitas, cum lumbos zona ferrea alligasset, et gravissimum collare collo imposuisset, aliquo alio ferro conjunxit zonam collari qui erat collo impositus, ut hoc modo inclinatus, conaretur 812 assidue in terram despicere. Has ipse de se [Col. 0039A] exegit poenas, quod illos esset contemplatus agricolas. Hoc autem et multi quidem alii me docuerunt ex iis qui illum noverunt, et res ejus optime sciverunt; narravit autem senex quoque magnus Acacius, cujus prius quoque meminimus in aliis narrationibus; dixit autem se eum quoque aliquando interrogasse cum eum sic vidisset incurvatum, quamnam capiens utilitatem, neque coelum patiatur aspicere, neque campum illum subjectum contemplari, neque ex angusta illa via egredi; eum autem dixisse se haec moliri adversus maligni daemonis machinationes: Nam ne, inquit, de magnis bellum gerat, conans auferre temperantiam et justitiam, et iram armans, et cupiditatem accendens, et ut fastu efferar et superbia intumescam efficiens, et quaecunque adversus [Col. 0039B] meam machinatur animam, conor hostem ad haec parva traducere: in quibus etiam si vicerit, non magnum affert detrimentum; et si victus fuerit, evadit magis ridiculus, ut qui ne in parvis quidem possit evadere superior. Quoniam ergo novi hoc bellum minus periculosum, non valde enim feritur qui in his damni aliquid accipit. Quod enim damnum est vel videre campum, vel in coelum oculos attollere, ad hoc me genus pugnae transtuli; in hac enim me nec ferire potest nec perimere: non sunt enim haec jacula lethifera, ut quae illis ferreis careant aculeis. Haec se audivisse dixit magnus Acacius, ejusque se admiratum esse sapientiam, virtutemque bellicam et experientiam. Quamobrem hoc quoque narrabat eis qui talia discere cupiebant, ut et admirabile et dignum [Col. 0039C] quod mandetur memoriae.
Haec ejus gloria cum in partes omnes undique pervaderet, ad se attraxit omnes virtutis amatores. Venerunt autem divinissimi quoque [ Longus addit: Jacobus Persa et Agrippa successores] Juliani senis, cujus prius persecuti sumus narrationem, qui optimi gregis erant praefecti. Postquam enim vir ille divinus, fine vitae accepto migravit ad vitam supernam, ad magnum accurrerunt Eusebium, melius esse rati recte regi quam regere et praeesse.
Jacobi autem, cujus prius quoque jam memini, cum summatim ejus ostendi virtutem, nunc quoque evidens argumentum ostendam summae ejus philosophiae. Postquam ille divinus hinc excedens Eusebius jussit eum praeesse gregi, et recusans curationem, [Col. 0039D] non persuasit cupientibus eum hanc curam suscipere, abiit ad alium gregem, malens pasci quam pascere; et cum plurimo tempore supervixisset, hanc vitam sic finiit.
Suscipit itaque illam praefecturam Agrippa, vir qui et multis aliis ornatus erat bonis, praecipue autem puritate animae: per quam et divinae pulchritudinis visionem assidue apprehendens, et illius amoris igne accensus, irrigabat genas perpetuis lacrymis. Cum is autem longo tempore electum illum et divinum gregem recte pavisset, deinde e vita excessisset, Davides ille divinus, cujus aspectu mihi quoque frui contigit, suscepit praefecturam: vir qui revera, ex divini Apostoli sententia, mortificaverat membra quae [Col. 0040A] sunt super terram (Coloss. III) . Tantum enim fructum coeperat ex doctrina magni Eusebii, ut quadraginta quinque annos egerit in illo monasterio, absque ira autem et excandescentia toto hoc tempore vixerit. Neque enim post susceptam praefecturam vidit eum aliquis superatum ab hac animi perturbatione, idque cum, ut est verisimile, essent innumerabilia quae cogerent. Centum enim et quinquaginta viri pascebantur ab illius dextera: aliqui quidem summa et excellenti virtute, et eam quae est in coelo vivendi rationem imitantes; alii vero qui pennas tunc primum producebant, et terram transilire et supervolare docebantur. Et tamen cum tot essent qui divina docebantur, et aliquid, ut est verisimile, delinquerent (neque enim facile fieri potest ut qui modo ventitat [Col. 0040B] recte se gerat in omnibus), mansit immobilis vir ille divinus tanquam incorporeus, nulla eum occasione ad iram excitante. Hoc enim non solum accepi ex auditione, sed etiam ex experientia. Nam cum aliquando desiderassem videre illum gregem, accessi habens etiam alios socios peregrinationis, qui eamdem quam ego vitam amplectebantur. Toto ergo tempore hebdomadae apud illum virum divinum degentes, vidimus ejus vultum nullam accipere mutationem, neque nunc quidem hilaritate diffundi, nunc vero tristitia contrahi. Oculos quoque similiter, non aliquando quidem truces ac torvos, nunc vero laetos; sed in eodem semper honesti decorique tenore permanere. Hi autem sufficiunt ad arguendum animi tranquillitatem. Sed verisimile est existimaturum [Col. 0040C] quempiam eum talem esse visum, quod nulla eum moveret causa; quamobrem necesse habeo ejusmodi quid narrare quod accidit, cum nos illic essemus.
Sederat apud nos vir ille divinus de philosophia agitans rationes, et quaerens id quod est summum evangelicae vitae institutionis. Cum autem intercessissent ejusmodi sermones, Publius quidam genere quidem Romanus, moribus autem ipse quoque admirandus, et sacerdotii honore praeditus, et illius praefecturae secundas partes obtinens, 813 ad nos venit adversus divinum Davidem vociferans, et commune damnum illam nominans lenitatem; et omnibus perniciem afferre dicens ejus mansuetudinem; et amentiam, non modestiam, summam illam vocans philosophiam. Ille autem habens animam veluti adamantinam, [Col. 0040D] accipiebat quidem rationes, non pungebatur autem ab iis quae sua natura solent pungere; vultum itaque non mutavit, neque sermonem institutum dimisit, sed cum leni voce et verbis serenitatem animae significantibus, illum senem dimisit, rogans eum ut eorum quae vellet curam gereret. Ego autem cum his qui ad nos venerunt loquor, ut vides, existimans necessarium esse hoc officium. Quomodo ostenderit quis melius animi lenitatem? Eum enim cui illa credita erat praefectum, talem accepisse contumeliam ab eo qui tenebat secundas partes, praesentibus maxime hospitibus, et maledictum audientibus, et nullam irae subiisse tempestatem et perturbationem, quam non magni et excelsi animi virtutem superat et [Col. 0041A] fortitudinem? Ac divinus quidem Apostolus considerans humanae naturae imbecillitatem, eam quam fert legem natura metiens, Irascimini, inquit, et nolite peccare (Psal. IV) ; sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV) . Nam cum irae quidem motus nosset esse naturae, non nostri arbitrii, noluit lege ea decernere, quae essent laboriosa, et forte etiam ejusmodi ut fieri non possent: sed motui naturae et irae tempestati mensuram praefinit diem; jubens rationi ut eam compescat, et tanquam freno reprimat, et non concedat progredi ultra terminos. Vir autem hic divinus ultra leges quae latae sunt decertavit, et septa transiliit; non usque ad vesperam irae ut moveretur concedens, sed nec ut moveatur quidem omnino permittens. Talem fructum accepit is ex magni Eusebii [Col. 0041B] consuetudine. Vidi multos quoque alios in illo tugurio, qui hujus philosophiae amatores fuere et aemulatores: alios quidem in flore corporis, alios vero etiam in profunda senectute. Nam cum plus quam nonaginta annis vixissent homines, laboriosam vitam noluerunt relinquere, sed insignes fuere obeuntes labores juventutis, noctu quidem et interdiu Deum laudantes, et sacra illa officia peragentes, post duos autem dies vilibus illis cibis vescentes.
Ut alios autem praetermittam qui non sunt quidem digni qui sileantur, sed vel maxime laudentur et celebrentur; sed ne sit prolixior quam par sit narratio, in divino isto loco fuit quidam, eum autem abbatem [Col. 0041D] Longus legit Abban, vel Amman, ut sit proprium nomen. nominant, qui ex Ismaelitide quidem radice germinavit, non fuit autem ejectus a domo [Col. 0041C] Abrahae, ut is a quo genus duxerat; sed paternae haereditatis fuit cum Isaac particeps, vel potius ipsum rapuit regnum coelorum. Is monasticae hujus exercitationis protinus attigit institutionem apud quemdam qui tunc habitabat solitudinem, qui eos optime exercebat: erat autem ei nomen Marosas [Col. 0117A] Marosas. ] De hoc Sozomenus, l. VI, c. 34; et Nicephorus, libro XI, cap. 41, quem male Barreus hic, ad cap. 16, cum Marone confundit. . Post haec autem ille quoque aliis praeesse desistens, ad hunc cum abbate [Abban, vel Amman] venit gregem; nec parvo vixit tempore, sed cum praeclare decertasset, et insignis evasisset, excessit ex hac vita. Hic autem illic quidem fuit continuos triginta et octo annos: ita autem desiderabat laborare, ut qui modo laborare cepisset; nam in hodiernum usque diem pedes nunquam texit calceis. Cum est autem frigus, in umbra sedens, in aestu solem suscipit, et tanquam auram [Col. 0041D] Zephyri, quae ex eo procedit flammam excipit. Toto autem hoc tempore aquam potare non passus est, non illa comedens quae iis exhibentur qui ad non bibendum se exercent (solent enim ii uti cibis humidioribus), sed iis utens cibis quibus alii. Verum pauca comedens et quae modicas ei vires afferunt, existimat usum aquae supervacaneum. Gravi autem ferro lumbos succinctus, raro quidem sedet, noctu autem, et majori parte diei vel stans vel flectens genua, offert Domino officium precationis; usu autem accubitus se omnino privavit, nemo enim in hodiernum usque diem eum vidit cubantem. Quinetiam cum est chori renuntiatus coryphaeus, et ei contingit ut [Col. 0042A] praesit, totum hunc laborem fert prompto et alacri animo, se iis qui ejus parent imperio praebens exemplar philosophiae. Tales victoria insignes decertatores, divinus Eusebius, horum certaminum paedotriba et exercitator, exhibuit Domino; et cum alios quoque plurimos tales fecisset, eos transmisit doctores ad alias palaestras, qui totum illum sacrum montem divinis his pratis et suavem emittentibus odorem implevere. Nam cum ad Orientem ab initio fuisset illius exercitationis monasticae tugurium, licet videre ejus philosophiae fetus ad Occidentem et Meridiem, veluti quasdam stellas circa lunam choros ducentes; et alios quidem Graeca, alios vero ejus in qua habitan: regionis voce, laudantes creatorem. Sed enim id aggredior quod fieri non potest, cupiens omnia persequi [Col. 0042B] quae a divina illa anima recte gesta fuere.
Huic ergo narrationi finis est imponendus, et ad aliam convertenda est oratio, et rursus est addenda quae illinc capitur utilitas, cum horum magnorum virorum benedictionis rogaverimus ut simus participes.
814 Eodem tempore fuit quidam Publius, et propter formam spectatu dignus, et anima praeditus quae formae conveniebat, vel potius eam ostendens corpore magis admirabilem. Is ex senatorio quidem ordine ducens originem, natus autem ex civitate apud quam Xerxes ille, cujus ubique est fama tam celebris, in Graeciam bellum gerens, et volens exercitu [Col. 0042C] fluvium Euphratem transmittere, navium congregata multitudine, iisdem inter se conjunctis, et hoc modo super fluvium ponte constructo, locum Zeugma, id est conjuncturam appellavit, et civitatem ex re denominavit. Ex ea ortus, et ex tali genere procreatus, altum locum occupat, qui distabat ab urbe non plus quam triginta stadiis. In eo cum quamdam parvam exstruxisset domunculam, omnia quidem vendidit quae a patre acceperat; domum, inquam, et possessiones, et greges, et vestes, vasaque argentea et aenea, et si quid erat cum his aliud. Et cum ex lege divina ea divisisset iis quibus oportebat, et se ab omni cura terrena liberasset, illam unam curam suscepit pro omnibus, nempe ut ei serviret qui eum vocaverat; eamque animo perpetuo versabat, [Col. 0042D] noctu diuque considerans et perscrutans quemadmodum eam augeret. Ea de causa ei labor crescebat quotidie, ampliorque et intensior evadebat in dies, eratque dulcis et voluptate plenus, et procul expellens satietatem. Nemo enim eum unquam vidit quiescentem vel minima parte diei, sed psalmodiam quidem oratio, orationem vero psalmodia, utrumque autem excipiebat divinorum eloquiorum lectio. Deinde cura hospitum venientium, deinde fiebat aliquid ex operibus necessariis. In his vitae iter ingrediens, et iis qui imitari volebant exemplar virtutis propositus, veluti quaedam avis canora, multos sui generis in haec retia coegit salutaria. Caeterum ab initio quidem [Col. 0043A] nullum habere passus est qui secum habitaret: sed parvas domunculas foribus vicinas aedificans, unumquemque ex iis qui conveniebant jubebat per se degere: domunculas saepe invisens et perscrutans, nunquid praeter usum habeant repositum. Aiunt autem eum quoque accedentem ad trutinam, panis mensuram diligenter perpendisse; et si quando invenisset plus quam esset definitum, aegre tulisse, et eos qui hoc faciebant helluones appellasse. Jubebat enim neque comedentes, neque bibentes exspectare satietatem; sed tantum capere quantum satis esset ad tuendam vitam corporis: si quando autem vidisset etiam farinam opertam furfure, eos qui hoc fecissent impetebat maledictis, ut qui Sybariticis fruerentur deliciis. Porro autem noctu quoque ex improviso [Col. 0043B] veniens ad ostium uniuscujusque, si aliquem quidem invenisset vigilantem et Deum laudantem, recedebat tacitus; si quem autem sensisset dormientem, manu quidem pulsabat ostium, lingua autem in eum qui jacebat invehebatur, ut qui corpus plus quam oporteret curaret.
Hinc ejus laborem cum considerassent aliqui qui erant ejusdem animi et sententiae, ad eum retulerunt ut omnibus unum aedificaret habitaculum. Eos enim qui nunc sunt dispersi exactius et accuratius dixerunt esse victuros, eumque fore liberum a magna parte sollicitudinis. Probavit consilium vir sapientissimus, et cum omnes simul coegisset, et parvas illas diruisset domunculas, iis autem qui erant congregati, unam aedificasset, rogavit ut simul viverent, et se [Col. 0043C] invicem incitarent: et hic quidem illius imitaretur mansuetudinem, ille vero mansuetudinem hujus zelo temperaret, et alius communicans vigilias, acciperet jejunii disciplinam. Sic enim, inquit, a nobis invicem id quod deest sumentes, perfectissimam efficiemus virtutem. Quomodo enim in foris civitatum alius quidem vendit panes, alius vero olera; alius habet vestes venales, alius est opifex calceorum; a se autem invicem id quo opus habent comparantes, vitam agunt jucundiorem; qui dat enim vestem, pro ea accipit calceos; qui autem emit olus, vendit panem: ita nos oportet invicem permutare virtutis partes pretiosissimas. Cum qui erant ejusdem linguae sic exercerentur et decertarent, et Graeca voce Deum laudarent, hujus vitae instituti eos quoque cepit amor [Col. 0043D] qui lingua utebantur illius regionis; et concurrentes aliqui, supplicarunt ut ipsi quoque in eorum gregem admitterentur, et essent ejus sacrae doctrinae participes. Concessit autem quod postulabant, legis memor dominicae quam sanctis tulit apostolis, dicens: Euntes docete omnes gentes (Matth. XXVIII) . Et cum juxta illud habitaculum aedificasset alterum, eos jussit illic degere, divino quodam templo constructo, in quod jussit et hos et illos convenire, incipiente die et desinente: ut vespertinos et matutinos hymnos Deo simul offerrent, in duas quidem divisi partes, et singuli sua voce utentes, ex successione autem canticum emittentes. Permansit autem in hodiernum usque diem forma ejus instituti, et neque tempus, [Col. 0044A] quod haec talia mutare vehementer contendit; nec ii qui illius successere curationi, ut ex limitibus ab eo positis aliquid everterent, in animum 815 induxere; idque cum non duo vel tres, sed plures hanc susceperint praefecturam. Cum primum enim ille certamen implesset, et ex hac vita excessisset, et in illam omni molestia vacuam commigrasset, Theotecnus quidem Graecae linguae, Aphthonius vero Syrae, praefecturam accepere, qui utrique illius virtutis fuerunt quaedam animatae statutae et imagines. Neque enim iis qui simul conveniebant, neque iis qui extrinsecus adveniebant concesserunt mortis illius ullum habere sensum, ut qui illius vitae instituti seipsos expressa ostenderent simulacra. Sed divinus quidem Theotecnus cum non diu vixisset, tradidit [Col. 0044B] Theodoto praefecturam: Aphthonius autem gregis curam gerens, et jam latis legibus regens, permansit diutissime. Hic autem Thodotus ex Armenia oriundus, cum exercitationis monasticae illum vidisset ordinem, primum quidem erat in numero eorum qui magno parebant gubernanti Theotecno: postquam autem, ut dixi, ille quidem excessit, ipse vero accepit praefecturam, eam tot bonis exornavit, ut fama sua priores propemodum obscurarit. Sic enim eum divinum affecit desiderium, eumque tot et talibus consauciavit jaculis, ut noctu et interdiu effunderet lacrymas compunctionis. Erat autem spiritali tanta plenus gratia, ut eo quidem precante, silerent quidem omnes qui aderant, solum autem illa sacra verba audirent, illam auditionem plane ducentes bonam [Col. 0044C] precationem. Quis enim fuisset adeo adamantinus, ut illis verbis tam sincere et germane prolatis, non demulceretur anima, illiusque duritiem emolliret et inobedientiam, et ad Deo serviendum traduceret? Cum sic opes augeret quotidie, et sacros ostenderet thesauros talibus bonis plenos, postquam viginti quinque annis gregem pavisset, adjectus est ad patres suos, ut divina dicit Scriptura (Gen. XV) , in bona eductus senectute, traditis habenis Theotecno, qui erat quidem genere fratris filius, frater autem moribus.
Jam vero divinus quoque Aphthonius, cum plus quam quadraginta annis choro praefuisset, sedem accepit pontificalem: nec cilicium mutans monasticum, nec tunicam contextam ex pellibus caprarum; [Col. 0044D] iisdem quoque cibis vescebatur, quibus antequam fieret antistes. Quin etiam quamvis hanc accepisset curationem, nihilo secius curam gerebat illius gregis, illic multos dies versans: et nunc quidem componens eorum lites qui inter se depugnabant, nunc vero eis consulens qui erant aliqua affecti injuria; aliquando autem sodalibus divinam porrigens admonitionem. Faciebat autem unumquodque horum, vel contubernalium interim pannos consuens, vel lentem expurgans, vel frumentum abluens, vel aliquid tractans ex iis quae sunt ejusmodi. Cum sic autem et pontificatum ornasset, et virtutem auxisset, ad divinum portum pervenit cum suis oneribus.
Et quid opus est dicere de Theotecno, et qui illum [Col. 0045A] secutus est Gregorio, quorum ille quidem a juventute omne genus virtutis collegit, et cum majorum suorum excessit gloria; hic vero adhuc in hodiernum diem laborat in profunda senectute, perinde ac si esset in florenti aetate. Perstitit enim vitis fructum perpetuo recusans, et nec aceto quidem vel uvis passis vescens, non lacte neque recenti nec concreto. Sic enim vivere magnus constituit Publius: olei autem usum agnoscentes in tempore Pentecostes, rursus recusant ejus esse participes. Haec didici de magno Publio, quae partim quidem audita accepi, partim vero ab ipsis ejus quos vidi discipulis, in quibus agnovi praeceptorem, et per athletas didici paedotribam.
Iniquum igitur esse arbitratus, et hominis mundi, tantam utilitatem mandare silentio, iis qui ignorabant [Col. 0045B] proposui narrationem, ut et ipsi utilitatem hinc accipiant procurans, et memoriae hinc mihi quaestum parans. Audivi enim Dominum dicentem: Quicunque me confitebitur coram hominibus, ego quoque eum confitebor coram Patre meo qui est in coelis (Matth. X) ; et plane scio quod si eorum memoriam fecero in hominibus, futurum sit ut ii quoque mei meminerint apud Deum universorum.
Simeonem autem senem si quis de industria praetermiserit (Theodor., lib. IV Hist., c. 26) , et illius philosophiae memoriam mandarit oblivioni, injuriae et invidiae merito accusari poterit, ut qui neque velit laudare ea quae sunt laude digna, nec iis qui volunt [Col. 0045C] juvari ea proponat quae sunt maxime expetenda. Ego autem non ne accuser metuens, sed laudibus eum prosequi cupiens, narrabo ejus vitae institutum.
Is enim longissimo tempore perpetuo vitam amplexus est solitariam, et in parva quadam spelunca vitam agens, nulla humana fruebatur anima, solus enim vivere statuerat; sed cum Deo universorum loquebatur assidue, herbas autem esculentas sibi parabat cibum, ea in re ejus labor consumebatur. A superis autem tam copiosa donatus erat gratia, ut vel fortissimis et audacissimis imperaret bestiis. Idque non solis piis, sed etiam incredulis Judaeis evasit manifestum. Nam cum propter aliquod eorum negotium peregre proficisceretur ad aliquod 816 castellum quod situm erat extra eam quae a nostri imperii [Col. 0045D] hominibus habitatur regionem, ortus autem esset imber vehemens et ingruisset tempestas, a via quidem aberrarunt, ut qui anteriora videre non possent: errabant autem per solitudinem, nec vicum, nec antrum, nec viatorem aliquem invenientes. Cum autem in medio continente non secus undis jactarentur, quam ii qui navigant in mediis fluctibus, divini Simeonis antrum, veluti quemdam portum, animadvertere, sordidumque et squalidum hominem aspexere, et quemdam exiguum ex pelle caprina contextum pannum habentem super humeros. Ille autem simul ac vidit, eos salutavit (erat enim affabilis) et eos rogavit causam adventus. Postquam autem narrarunt quod evenerat, et rogarunt ut eos doceret viam quae [Col. 0046A] ducit ad castellum, Manete, inquit, statim vobis dabo duces qui ostendent viam quam desideratis. Atque ii quidem tunc parebant et quiescebant. Ipsis autem sedentibus, venere duo leones, non torve et ferociter intuentes, sed veluti cuidam domino blandientes, et servitutem significantes. His annuens, jussit ut hospites ducerent, et ad viam a qua aberrarant reducerent. Nemo autem existimet fabulosam esse narrationem, cum communes veritatis hostes habeat ferentes veritati testimonium; ipsi enim consecuti beneficium, hoc perpetuo cecinerunt; hocque mihi hic magnus narravit Jacobus, dicens se affuisse, cum hoc beato Maroni narrarent miraculum. Qui ergo non credit Judaeis de Christianorum miraculis ferentibus testimonium, quomodo non merito vocabitur Judaeis infidelior? [Col. 0046B] siquidem illi, etiamsi in nos sint infesto animo, vincuntur tamen, et cedunt radiis veritatis: hi autem cum existimentur benevoli, et fidei socii, ne inimicis quidem credunt virtutem gratiae testantibus. Cum autem vir ille divinus talibus miraculis evasisset insignis, et multos attraxisset ex vicinis barbaris (illam autem habitant solitudinem qui de Ismaele generis auctore gloriantur), quietis amans, necesse habuit speluncam relinquere. Et cum multum viae confecisset, pervenit ad montem qui Amanus dicitur; idque quod olim erat refertum insania multorum deorum cultus, multis iisque omnis generis excoluit miraculis, pietatemque ac veram religionem quae nunc in eo exercetur plantavit.
Sed omnia quidem narrare valde esset laboriosum, [Col. 0046C] et fortasse id a me praestari minime posset. Cum itaque unius mentionem fecero, et veluti quamdam formam characteremque apostolici et prophetici miraculi adjecero, relinquam deinceps cogitandum lectoribus cujusnam gratiae virtutem acceperit.
Aestas erat, et messis, et ferebantur manipuli in areas. Vir autem quidam, qui non erat suis justus contentis [ Fleg. justis contentus] laboribus, sed aliena concupiscebat, proximi quidem aliquot sustulerat manipulos, per haec autem conabatur suum augere cumulum: sed statim in ejus furtum divina lata est sententia; cecidit fulmen, et exusta est area. Miser autem ille ad Dei hominem accessit, qui non procul a vico fixerat tabernaculum; et quae sibi quidem acciderat, narrabat calamitatem, [Col. 0046D] furtum autem celare conabatur. Postquam autem vera dicere jussus, est furtum confessus (coegit enim casus vel seipsum accusare), jussit vir ille divinus ut corrigendo injuriam faceret ut liberaretur a poena. Nam si tu, inquit, illos solveris manipulos, exstinguetur ille ignis immissus divinitus; licebat ergo videre illum quidem currentem, et spicas furto surreptas ei cui facta fuerat injuria offerentem, pyram autem absque aqua exstinctam, divini senis oratione et intercessione. Hoc non incolas solum implevit terrore, sed etiam totam civitatem, Antiochiam inquam (erat enim in ejus ditione hoc praedium) coegit illuc currere, et unum quidem petere ut liberaretur a rabie daemoniaca, alium vero ut quiesceret febris, alium autem ut alicujus [Col. 0047A] ex eis quae eum cruciabant consequeretur remedium. Ille vero, iis qui inhabitabant, gratiae fluenta abunde suppeditabat.
Sed rursus amans quietis, ad montem Sinaeum voluit pervenire. Cum autem id scivissent multi viri optimi, et qui eamdem persequebantur philosophiam, simul accurrerunt cupientes esse socii ejus peregrinationis. Cum autem iter multorum dierum confecissent, postquam in Sodomiticam venerunt solitudinem, vident eminus viri manus quae ex profundo in altum expandebantur. Et primum quidem existimabant esse fraudem daemonis; cum autem majore animi studio precati essent, et eadem vidissent, profecti sunt ad illum locum, et vident quidem parvam fossam, qualem solent vulpes facere, cum quae subeant [Col. 0047B] lustra machinantur; nullum autem illi videbant illic apparere. Nam cum sensisset pedum strepitus qui manus habebat extensas, se intra cavernam occultaverat. Diu autem moratus senex, valde rogavit ut se illi ostenderet si humanam habeat naturam, et non sit impostor aliquis daemon, qui se in has formas verteret. Etenim nos quoque, inquit, persequentes vitam monasticae exercitationis, et quietem amantes, erramus 817 per hanc solitudinem, in monte Sina cupientes adorare Deum universorum, in quo cum Moysi servo suo apparuisset, dedit legum tabulas; non quod existimemus Deum esse loco circumscriptum; audimus enim eum dicentem: Coelum et terram ego impleo, inquit Dominus (Jerem. XXIII) ; et quod contineat terrae ambitum, et eos qui in ea habitant [Col. 0047C] tanquam locustas: sed quoniam ii qui ardenter amant, non solum eos qui amantur desiderant, sed etiam illis loca grata sunt et jucunda, in quibus ii fuere praesentes, et in quibus versati sunt. Haec et similia cum diceret senex, ex caverna se ostendit homo qui in ea delitescebat. Erat autem aspectu quidem agrestis, coma squalida, facie corrugata, exsiccatis et plane exsanguibus omnibus membris corporis. Erat autem sordidis quibusdam pannis indutus, ex consutis palmarum germinibus. Cum autem salutasset, et pacis verbum dedisset, rogavit quinam essent, et unde venirent, et quo abirent. Ille autem et ad rogatum respondit, et vicissim rogavit undenam venisset, et cur hanc vitam delegisset. Idem, inquit, me quoque coeperat desiderium eo eundi quo vos nunc itis: hujus autem vitae socium assumpseram [Col. 0047D] quemdam meum familiarem, et qui erat ejusdem animi et sententiae, et cui erat idem qui mihi scopus et institutum. Adegeramus autem nos invicem jurejurando, ne morte quidem nostram sejungere consuetudinem. Accidit ergo ut is quidem in peregrinatione vitae finem hic acciperet. Ego autem jurejurando astrictus, et fossam feci ut potui, et corpus tradidi sepulturae: propter hoc vero monimentum effosso mihi altero sepulcro, vitae finem hic exspecto, et Domino consuetum offero officium. Vescor autem dactylis, quos ad me afferre ab eo qui curam gerit jussus est quidam frater. Haec cum sic dicerentur, leo procul apparuit. Cum autem ii qui erant cum sene animi [Col. 0048A] angore et metu cecidissent, sentiens is qui jacebat in caverna, surrexit, et leoni annuit, ut transiret ad aliam partem. Is autem statim paruit, et venit, botrum afferens dactylorum. Deinde rursus abiit cum sibi fuisset permissum, et procul a viris decumbens obdormiit. Cum ergo dactylos divisisset omnibus, et eorum precibus et psalmodiae communicasset, et post finem matutini officii salutasset, eos dimisit novitate spectaculi stupefactos.
Si quis autem non habet fidem iis quae dicta sunt, recordetur vitae insignis Eliae, et corvorum ministerii, qui mane quidem panem, vespere autem ei carnem perpetuo afferebant; universorum enim effectori est facile ut suis provideatur, omnem viam invenire. Sic Jonam in ventre ceti trium dierum et noctium [Col. 0048B] spatio conservavit, et effecit ut leones in lacu Danielem obstupuerint, et ut ignis inanimus operaretur tanquam ratione praeditus, et eos quidem qui erant intus illuminaret, eos autem qui erant foris ureret. Sed enim rem facio supervacaneam, qui ad probandam Dei potentiam argumenta affero.
Postquam ergo pervenit in montem quem desiderabat, aiunt senem illum admirabilem, in illo loco in quo Moyses dignus est habitus qui Deum videret (vidit autem ut videri potuit ab humana natura), genua flexisse, et non prius surrexisse quam vocem divinam audiverit, quae illi significabat Domini benevolentiam. Quoniam autem tota vertente hebdomada ita perpetuo fuerat inclinatus, et ne minimum quidem cibi sumpserat, jussit vox quae ad eum facta est ut ea sumeret quae erant apposita, et prompto et alacri animo comederet. [Col. 0048C] Cum autem manum extendisset, et tria mala invenisset, et ea comedisset, ut jusserat qui dederat, et ei plenae restitutae sunt vires, et alacri, ut par erat, animo eos qui cum eo versabantur salutavit. Laetus ergo et hilaris reversus est, ut qui et vocem divinam exaudierat, et rursus comederat cibum a Deo datum.
Reversus autem, duo philosophiae exstruxit gymnasia: unum quidem in vertice montis, de quo prius diximus; alterum autem infra, propter ipsas oras lateris montis. Cum in utroque autem athletas virtutis congregasset, horum et illorum exercitator fuit et praedotriba. Et adversarii docens insultus, et agonothetae promittens benevolentiam, et bono animo, non autem degeneri et pusillo esse jubens, et in suos quidem [Col. 0048D] moderatione, in hostem autem animi magnitudine uti praecipiens, haec docens, sic vivens, haec miracula faciens, et splendorem omnis generis emittens, laboriosae hujus vitae finem cepit, et migravit in eam quae est senii, et molestiae expers, relicta gloria quae exstingui non potest, et memoria quae manet in perpetuum Hujus benedictionem, cum is adhuc esset superstes, beata, atque adeo ter beata, mater mea est consecuta, et saepe mihi multa de eo narravit.
Ego autem nunc oro ut quam dare potest, ejus consequar intercessionem; et scio me consecuturum: omnino enim dabit petitionem, imitans Domini benignitatem.
Qui autem multorum sermone celebratus est Palladius (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) , et tempore ei fuit 818 aequalis, et moribus similis, notusque et familiaris. Ad se enim, ut aiunt, invicem ventitantes, ex se invicem capiebant utilitatem, se mutuo provocantes, et ad zelum Dei incitantes. Inclusus autem erat in quadam domuncula, quae erat propinqua vico maximo et populo longe frequentissimo: est autem ei nomen lemme [ Long., Imme]. Ac de maxima quidem viri a cibo abstinentia seu jejunio et inedia, vigiliaque, et oratione perpetua, dicere existimo esse supervacaneum. In his enim idem traxit jugum quod beatus Simeon. Miraculum autem quod in hodiernum [Col. 0049B] usque diem decantatur, ab illius autem voce et manu factum est, existimavi si narrarem facturum me operae pretium.
In praedicto vico fit celeberrimus conventus, qui undique attrahit mercatores, et majorem multitudinem quam quae possit numerari. In eo quidam mercator, iis quae attulerat venditis, et auro coacto, noctu volebat recedere. Quidam autem homicida, qui aurum illic collectum aspexerat, oestro quodam et furore percitus, somnum quidem a ciliis depulit, observabat autem quando vir ille esset profecturus. Post galli autem cantum, ille quidem abibat securus: hic autem praeveniens, cum quemdam locum aptum insidiis occupasset, repente adortus, eum et percussit et caedem fecit. Exsecrando autem facinori impium [Col. 0049C] quoque aliud factum adjicit; nam cum aurum cepisset, mortuum illud corpus projecit ad ostium Palladii. Cum autem dies venisset, et fama pervasisset, et totus hominum conventus de eo quod factum erat passim loqueretur, concurrerunt omnes, et effracto ostio, caedis factae poenam exigere volebant a divino Palladio: unus autem ex iis qui hoc faciebant, erat is qui sua manu caedem fecerat. Cum ergo vir divinus circumsideretur a tanta multitudine, coelum intuens, et mente coelum superans, supplicavit Domino ut calumniae mendacium refelleret, et veritatem quae latebat ostenderet. Cum sic orasset, et jacentis manum prehendisset, Dic, inquit, o adolescens, quis hanc tibi plagam intulerit: ostende quis hoc exsecrandum facinus admiserit, et libera innocentem ab [Col. 0049D] hac improba calumnia. Sermonem autem sermo quidem est consecutus. Dextera autem homo etiam sedens, circumspiciebat quidem eos qui accedebant, digito autem ostendebat homicidam [Col. 0117B] Digito ostendebat homicidam. ] Sic fures miraculo comprehensi. Nicephorus, l. VIII, c. 42. . Clamor sublatus est ab omnibus, et miraculum stupentibus, et calumniam quae fuerat intentata deflentibus. Cum autem illum sceleratum exuissent, et gladium invenerunt adhuc cruentum sanguine, et aurum illud quod caedis causam dederat. Divinus autem Palladius cum prius fuisset admirabilis, hinc merito evasit longe admirabilior. Sufficiebat enim miraculum ad viri ostendendam apud Deum fiduciam.
Ex eodem autem ordine fuit etiam Abraames admirabilis, [Col. 0050A] qui aedificavit quidem id quod vocatur Paratomon, virtutis autem splendores in omnem partem emisit. Quam clara autem fuerit ejus vita, testantur quae post ejus mortem fiunt miracula. Ex ejus sepulcro in hodiernum usque diem scaturiunt omnis generis morborum curationes. Hujus autem sunt locupletes testes, qui eas abunde illinc per fidem hauriunt. Mihi autem quoque detur consequi auxilium qui eorum memoria linguam sanctificavi.
Quod una sit omnium hominum natura, et philosophari sit facile volentibus, sive sint Graeci, sive barbari, ex multis quoque aliis scire est in promptu: ad hoc autem aperte ostendendum sufficit vel solus [Col. 0050B] Aphraates (Theodor., lib. IV Hist., cap. 24) . Is enim in Persis, qui sunt injustissimi, et natus et educatus, et ortus ex talibus parentibus, et in eorum legibus institutus, ad tantam pervenit virtutem, ut eos qui ex piis nati fuerant, et piam doctrinam ab ineunte aetate acceperant, obscuraverit. Primum enim contempto genere (erat autem id clarum et illustre) accurrit ad Dominum adorandum, majores suos imitatur magos, deinde sui generis hominum impietatem abominatus, suae praetulit alienam regionem. Et cum venisset Edessam (est autem civitas maxima et populo frequentissima, et quae pietate insigniter exornatur), cum extra ejus ambitus invenisset domunculam, et se in ea inclusisset, suae curam gerebat animae, veluti quidam optimus agricola, vitiorum spinas [Col. 0050C] exscindens radicitus, et divinam expurgans segetem, et maturos Evangelii fructus offerens Domino. Illinc venit Antiochiam, quae ab haeretica procella graviter circumsidebatur, ubi cum ante civitatem in quoddam philosophiae gymnasium divertisset, et Graecae linguae pauca verba didicisset, ad divinos quidem sermones audiendos traxit plurimos: utens autem lingua barbarie commista, fetus proferebat ingenii et intelligentiae, ex gratia divini Spiritus accipiens haec fluenta. Quis enim ex iis qui suam jactant eloquentiam, et supercilia contrahentes elate loquuntur et magnifice, et propter syllogismorum laqueos juveniliter exsultant, inerudita illa et barbara voce fuit unquam superior? Ratiocinationibus 819 enim ratiocinationes, et divinis eloquiis philosophorum vincebat rationes, [Col. 0050D] cum magno Paulo clamans, etsi imperitus sermone, non tamen scientia (II Cor. XI) . Hoc autem modo perpetuo ex Apostoli sententia deprimebat rationes, et omnem altitudinem quae extollitur adversus Dei cognitionem, et captivabat omnem intelligentiam ad Christi obedientiam (II Cor. X) . Licebat autem videre concurrentes eos qui gerebant magistratus, et qui erant relati in aliquos militiae numeros, eosque qui manu sibi victum comparabant; et ut semel dicam, et privatos et milites, et doctos, et litterarum rudes, et pauperes, et divites: et alios quidem silentio accipientes ea quae offerebantur, alios vero rogantes et sciscitantes, et orationi praebentes occasionem. Cum autem tantum laborem caperet, non passus [Col. 0051A] est unquam ullum accipere qui secum habitaret; quinetiam malebat suam ipsius operam quam officium et ministerium quod sibi offerebatur ab aliis. Cumque ejus congressiones et collocutiones fierent ad portam atrii, ipse eam aperiebat ingredientibus, et abeuntes deducebat ac dimittebat. Nihil autem unquam omnino accepit ab aliquo, non panem, non obsonium, non vestem, sed unus solus ei notus panem suppeditabat. Cum autem usque ad profundum processisset senium, post occasum solis vescebatur oleribus.
Aiunt autem Anthemium, qui postea fuit et praefectus et consul, cum electus legatus profectus est ad Persas, ad eum attulisse tunicam apud Persas contextam, et dixisse: Cum scirem unicuique suam [Col. 0051B] dulcem esse patriam, et qui illic nascuntur fructus esse jucundissimos, hanc ex patria ad te attuli tunicam, rogoque ut tu eam accipias, ego vero sim tuae benedictionis particeps. Is autem eam quidem primum jussit poni in subsellio; deinde cum multi fuissent interjecti sermones, dixit se angi animo, utpote quod sit in duas partes divisa cogitatio; illo autem rogante causam: Semper, inquit, constitui habere unum solum qui mecum habitaret; mihique ipsi hanc legem imposui, ut mihi omnino denegetur duorum simul habitatio. Cum ergo unus mecum jam sedecim annis habitasset, et esset mihi cordi, accessit quidam meus contribulis, volens mecum habitare, et rogans ut hoc sibi liceat. Hoc mihi mentem distrahit, duos enim simul habere non patiar. Contribulem [Col. 0051C] enim amplector ut contribulem; priorem autem, ut qui mihi cordi fuerit, expellere, et grave et iniquum existimo. Ille vero: Merito, inquit, o Pater, neque enim fas est ut eum qui tibi plurimo tempore inserviit amandes, tanquam non aptum; eum autem cujus morum nondum fecisti periculum, propter solam admittas patriam. Ad haec divinus Aphraates: Non accipiam ergo, inquit, o vir admirande, hanc tunicam; duas enim habere non patiar. Est enim mea quidem sententia jucundior, tua vero melior ea quae mihi tanto tempore inserviit. Cum callido ergo commento sic elusisset Anthemium, et ingenti solertiae exhibuisset miraculum, persuasit ut nemo deinceps cum eo ageret de illa tunica. Ego autem haec retuli, volens duo simul ostendere: et quod ab uno [Col. 0051D] solo acceperit quod curando corpori satis erat, et quod tanta ejus fuerit sapientia, ut effecerit ut qui rogabat ut acciperet, sententiam tulerit eum non debere accipere. Sed his et quae sunt hujusmodi relictis, narrabo majora.
Cum Julianus Deo infestus in barbarorum regione poenas dedisset impietatis, res quidem fuere parumper tranquilliores alumnis pietatis, cum Jovinianus accepisset clavum Romani imperii: postquam autem hic quoque, cum parvo tempore regnasset, accepit finem vitae, Valens autem accepit principatum, procellae et tempestates rursus mare nostrum agitabant, gravisque fluctus excitabatur, et undae maximae scapham undique impetebant. Efficiebat autem graviorem [Col. 0052A] tempestatem solitudo gubernatorum. Eos enim imperator, qui in solam veram religionem suam exercebat audaciam, coegit habitare in exsilio. Et cum tanta esset usus iniquitate, impietatis eum non capiebat satietas, sed dispergebat ac dissipabat coetum piorum omnium, instar ferae immanis gregem contendens discerpere. Ea de causa eos non solum expulit ab omni ecclesia, sed etiam ex latere montis, et ex ripa fluvii, et ex bellico gymnasio. Haec enim loca perpetuo mutabant, ut in quos obiter saeviret armata manus. Et Scythae quidem, et alii barbari, totam Thraciam a Danubio usque ad Propontidem secure populabantur: ille autem eorum auditionem, ne arrectis quidem, ut dicitur, auribus, poterat accipere; sed in eos qui erant ejusdem generis, [Col. 0052B] et ejus ditionis, pietateque ac religione clari, armis utebatur. Divinus autem populus illorum malorum deflebat importunitatem, Davidicum illud canens canticum: Super flumina Babylonis illic sedimus; et flevimus, dum nos recordaremur tui, Sion (Psal. CXXXVI) . Reliqua autem cantici eis non conveniebant. Aphraates enim, et Flavianus, et Diodorus, non permiserunt ut suspenderentur in salicibus instrumenta doctrinae; nec 820 passi sunt dicere: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena (Psal. CXXXVI) ? Sed et in montibus, et in campis, et in urbe, et in suburbanis, et in aedibus, et in foris, canticum Domini assidue canebant. A Davide enim didicerant, Domini est terra, et plenitudo ejus, orbis terrae, et omnes qui habitant in eo [Col. 0052C] (Psal. XXIII) . Rursus autem audierant eumdem Prophetam clamantem: Benedicite Domino, omnia opera ejus, in omni loco dominationis ejus (Psal. CII) . Audiverunt autem divinum quoque Paulum praecipientem orare viros in omni loco, tollentes manus sanctas absque ira et disceptationibus (I Tim. II) . Porro autem ipse quoque Dominus loquens cum Samaritana, hoc praedixit apertius: Amen enim, inquit, dico tibi, mulier, venit hora, et nunc est, quando neque in loco hoc, neque Jerosolymis, sed in omni loco adorabunt Patrem (Joan. V) . Haec cum didicissent, et in domo, et in foro, et, ut apostolice dicam, publice et per domos perpetuo testificabantur (Act. XX) ; et veluti quidam praestantissimi imperatores, suos quidem armabant, adversarios autem confodiebant. [Col. 0052D] Atque magnum quidem Flavianum, et divinum Theodorum, qui tunc sub alio pascebant, et secunda cathedra digni erant habiti, haec facere quae dixi, et admirandum quidem est, et laude dignum: sed tamen haec faciebant, cum essent electi exercitus imperatores, et subjecti legibus imperatoriis. Sapientissimus autem Aphraates sua sponte ad haec prosiluit certamina; in quiete enim educatus, et cum ejus institutum esset per se vivere, et extra teli jactum sederet, ut dicitur, cum vidisset belli vehementiam, non illi placuit quod esset securus, sed quietem jubens valere ad tempus, piorum phalangis fuit in pugna princeps, feriens quidem et vita et sermone et miraculis, ipse autem nunquam percussus. [Col. 0053A] Quinetiam cum imperator omni ex parte stultus eum aliquando vidisset exeuntem in gymnasium bellicum (contigerat enim ut tunc illic congregarentur qui erant rite venerandae Trinitatis socii), ostendit autem quis eum ad ripam fluvii ambulantem spectanti imperatori, rogavit eum quonam tenderet. Cum is autem dixisset se ire deprecatum pro terrarum orbe et pro imperio, rursus respondit imperator: Et quanam de causa vitam profitens monasticam, secure per forum ingrederis [Col. 0117B] Secure per forum ingrederis. ] Licet monachis claustro egredi urgente ecclesiae incommodo. Vide Nicephorum, l. XI, cap. 25, de Juliano et Aphraate, qui propter gregem Christi monasticam reliquere. , silentio et quiete relicta? Ille autem (solebat enim Dominum imitans, parabolice ratiocinari): Dic mihi, inquit, imperator, si essem virgo absconsa in thalamo, vidissem autem aliquem in domum patris ignem injicientem, quid mihi consuluisses facere, videnti flammam ardentem, [Col. 0053B] et domum quae comburitur, intusne sedere, et domum quae crematur despicere? Sed sic ego quoque fuissem consumpta ab incendio. Sin autem dicis oportere properare, aquam ferre, et susquedeque currere, flammamque exstinguere; ne me reprehendas, o imperator, si id ipsum facio. Quod enim tu consulueris virgini quae est in thalamo, hoc ego cogor facere qui vitam sum professus monasticam. Quod si tu me reprehendis qui quietem reliquerim, teipsum reprehende qui hanc flammam in domum divinam injeceris; et non me, qui conor exstinguere. Quod enim oporteat opem ferre domui paternae quae uritur, ipse quoque confiteberis. Quod autem Deus sit magis verus et germanus Pater quam ii qui sunt in terra, est cuivis apertum, etiam qui rebus divinis non est [Col. 0053C] omnino initiatus. Nihil ergo absurdum facimus, o imperator, neque coepto nostro et instituto contrarium, si verae religionis alumnos congregamus et pascimus, et eis herbam divinam exhibemus. His dictis, imperator quidem tacite assentiebatur, considerans justam defensionem.
Unus autem ex iis qui nec viri censentur nec mulieres, sed posse unquam patres fieri eis est ademptum, et hac de causa censentur bene velle imperatori, et ei loqui confidenter, is ex loco superiore divinum virum convicio est insectatus, et mortem minitatus; sed non ita diu post poenas luit suae audaciae. Nam cum vellet imperator corpus lavare in balneo, accessit quidem miser tanquam solium visurus an bene esset temperatum, mente autem captus, [Col. 0053D] insiluit in solium, quod aquam calidam minime temperatam continebat; et cum nullus adesset intus (solus enim ingressus fuerat, visurus an esset paratum) remansit coctus et resolutus. Cum autem tempus interim tereretur, mittit imperator alium qui eum vocaret: cum is autem neminem in illa domo invenisset, id renuntiat imperatori. Cum deinde autem plures accurrissent, omnia perscrutantes solia, et ad illud tandem venissent, eum jacentem et vita privatum aspiciunt. Excitato autem tumultu, et omnibus deflentibus, alii quidem aquam illa calidam exhauserunt, alii vero corpus miserrimum extulerunt. Hinc factum est ut metus invaderet imperatorem et omnes qui armabantur adversus pietatem. [Col. 0054A] Sparsa est autem fama per totam civitatem, quales infelix ille luerit poenas contumeliae qua affecit Aphraatem, omnesque Deum Aphraatis perpetuis celebrabant laudibus. Hoc, etsi instarent adversarii, obstitit quo minus homo 821 Dei mitteretur in exsilium. Imperator enim perterritus, eos quidem qui haec suadebant aversabatur, virum autem reverebatur.
Porro autem aliunde quoque ejus virtutem didicit. Equus quidam bono genere natus, et portare apprime doctus, erat imperatori charissimus: morbus quidam qui ei acciderat male habebat imperatorem, retinebatur autem humidorum excrementorum excretio; ad eum curandum accersebantur qui in hac arte fuerant exercitati. Cum ea autem esset etiam morbo [Col. 0054B] inferior, imperator quidem molestia afficiebatur; lamentabatur autem is cui equorum cura fuerat credita. Cum esset autem pius et fide firmus, in meridie venit una cum equo ad magni Aphraatis habitaculum; et cum morbum dixisset, et fidem suam significasset, oravit ut solveret morbum suis precibus. Ille autem nihil cunctatus, sed statim Deum precatus, jussit aquam hauriri ex puteo; et cum ei salutaris crucis signum imposuisset, jussit eam ad equum afferre: is autem bibit plus quam consueverat. Deinde cum oleum divina invocatione implesset benedictione, equi ventrem inungit, et manus contrectatione statim morbus est sublatus. Laetus ergo homo equo accepto, cucurrit ad stabulum. Vespere autem (solebat enim eo tempore venire ad stabulum imperator) venit et interrogavit [Col. 0054C] quomodo equus se haberet. Is autem cum et sanum esse significasset, et equum valentem, et exsultantem, hinnientemque, et collum superbe erigentem eduxisset, rogavit eum causam sanitatis. Ubi autem diu cunctatus (verebatur enim ostendere medicum, sciens eum qui rogabat esse ei infensum), tandem verum coactus est dicere, et docuit modum curationis. Obstupuit quidem imperator, et confessus est eum esse virum admirabilem, nec tamen a priore destitit insania, sed perrexit furere adversus Unigenitum, donec a barbarico fuit igne consumptus, ne sepultura quidem, qua famuli vel mendici, dignatus. Divinus autem Aphraates et in illa tempestate suam ostendit virtutem, et reddita tranquillitate fecit quoque consimiliter. Porro autem alia quoque miracula fecit [Col. 0054D] innumerabilia, quorum unius vel duorum meminero.
Mulier quaedam genere nobilis, simul cum viro intemperante trahens jugum matrimonii, venit ad beatum illum hominem, deflens propriam calamitatem. Dicebat enim, maritum concubinae captum consuetudine, magicis quibusdam praestigiis fuisse incantatum, et odio habere ipsam legitimo matrimonio conjunctam. Haec autem dicebat mulier stans pro foribus atrii; sic enim solebat colloqui eum femina, nullam enim unquam admisit intra fores. Tunc ergo mulieris misertus ejulantis, oratione incantationis abolet operationem: et cum olei guttum ab ipsa allatum invocatione divina sanctificasset, jussit ut eo ungeretur. Haec praecepta cum implesset mulier, conjugis [Col. 0055A] amorem in se transtulit, et persuasit ut pro illegitimo legitimum cubile eligeret.
Iam vero dicunt etiam quod cum locustae aliquando regionem repente invasissent, et instar ignis omnia consumerent, segetes, arbores, prata et nemora, venit ad eum quidam vir pius, rogans ut opem ferret unum quidem agrum habenti, ex eo autem et se et uxorem et filios et familiam alenti, et a quo etiam imperatoria exigeretur collatio. Is ergo rursus dominicam imitans benignitatem, jussit ad se afferri congium aquae. Postquam autem aquae congium attulit is qui orabat, ei quidem manum imposuit; Deum autem est precatus, ut fluentum impleret divina virtute, deinde finita oratione, jussit ut in praedii limitibus aqua aspergeretur. Qui eam attulerat, fecit ut jussus [Col. 0055B] fuerat, idque fuit illis agris pro vallo sacrosancto et inexpugnabili; nam usque ad illos fines reptantes et circumvolantes locustae instar exercitus, rursus retrocesserunt, benedictionem impositam extimescentes, et veluti quodam freno suffocatae, et ultra progredi prohibitae.
Et quid opus est dicere omnia quae facta sunt a beata illa anima? haec enim satis sunt ad ostendendum splendorem gratiae quae in eo habitabat.
Eum ego vidi, et sanctae illius dexterae percepi benedictionem, cum essem quidem adhuc adolescens, matri autem me adjunxissem comitem ad illum profectionis. Et cum pro more quidem januam aperuisset, illam et suo sermone dignatus est et benedictione: me autem intromissum impertiit opibus deprecationis. [Col. 0055C] Ea nunc quoque fruar, ut qui credam eum vivere, et una cum angelis choros ducere, et majori quam olim apud Deum uti fiducia. Eam enim tunc metiebatur corpus mortale, ne occasio arrogantiae evaderet, si fuisset major quam par esset fiducia. Nunc autem deposito onere animi perturbationum, ut athleta victoria potitus, fiducia et libera loquendi facultate utitur apud agonothetam. Qua de causa oro quoque ut ejus consequar intercessionem.
De Gallis quidem audimus qui sunt in Europa ad Occidentem (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Scimus autem 822 eos quoque qui sunt in Asia ab illis oriundi qui sedes fixerunt propter Pontum Euxinum. Ex [Col. 0055D] iis germinavit beatus Petrus, atque adeo terque quaterque beatus. Septem autem annis, ut aiunt, postquam natus est, a parentibus educatus, consumpsit totam reliquam vitam in philosophiae certaminibus. Dicitur autem obiisse, cum vixisset nonaginta et novem annos.
Eum ergo qui nonaginta et duos annos decertavit, et noctu diuque semper victor evasit, quis pro dignitate laudaverit? Quaenam autem lingua suffecerit ad ejus narrandas res praeclare et ex virtute gestas, in pueritia et adolescentia, in virili et in ingravescente aetate, et in extrema senectute? Quis illum sudorem mensus fuerit? Quis luctas quae in tanto tempore factae sunt enumeraverit? Quaenam autem oratio consequi [Col. 0056A] potuerit vel semina ab eo dejecta, vel collectos manipulos? Quis est adeo magna et excelsa mente praeditus, ut possit perfecte intueri facultates et copias collectas ex praeclara mercatura? Scio rerum illius gestarum vastum pelagus, et ideo vereor accedere ad narrandam historiam, ne obruatur oratio. Quamobrem ambulabo propter littus, et quae in continente gesta sunt, ante mare admirabor et enarrabo, profundum autem relinquam ei qui, ut divina dicit Scriptura, scrutatur profunda, et occulta cognoscit (I Cor. II; Dan. II) .
Hic ergo primo tempore certavit in Galatia, illinc videndi gratia venit in Palaestinam, ut cum vidisset loca quae susceperunt salutares passiones, in his Deum qui servavit adoraret; non ut qui loco circumscribatur [Col. 0056B] (sciebat enim ejus naturam non posse circumscribi), sed ut pasceret oculos spectaculo eorum quae desiderantur; nec sola animae vis qua contemplatur, absque visu, spiritali alimento per fidem frueretur. Iis enim qui amore aliquem prosequuntur est a natura insitum ut non ex solo ejus aspectu capiant voluptatem, sed et domum et vestes et calceos contemplentur cum magna laetitia. Tali in sponsum amore praedita sponsa quae desiderabat in Cantico canticorum, clamabat, dicens: Sicut malum in lignis silvae, ita patruelis meus in medio filiorum. In umbra ejus desideravi et sedi, et fructus ejus dulcis in gutture meo (Cant. II) . Nihil ergo absurdum et alienum fecit hic homo divinus, qui in sponsum quidem eumdem accepit amorem, iisdem autem verbis usus est quibus [Col. 0056C] sponsa: Vulneratus sum ego, clamabat, ab amore (Cant. IV) . Cum autem desiderasset contemplari sponsi quamdam veluti umbram, abiit visurus loca ex quibus scaturierunt fontes omnibus hominibus salutares.
Cum ergo quae desiderabat ei frui licuisset, profectus quidem est Antiochiam: cum autem vidisset civitatis pietatem ac religionem, externam regionem patriae suae praetulit, cives existimans non contribules et cognatos, sed eos qui erant ejusdem cum ipso sententiae, et in fide socii, et trahebant idem jugum pietatis ac religionis. Cum illic autem morari placuisset, non extendit tabernaculum, non fixit tugurium, non excitavit domunculam, sed totum tempus transegit in alieno sepulcro. In eo autem erat projectum quoddam superius tabulatum, cui conjunctae scalae eos [Col. 0056D] excipiebant qui volebant ascendere. In eo permansit inclusus longissimo tempore, aqua quidem utens calida, solo autem pane vescens, idque non quotidie, sed uno quidem manens jejunus, postridie autem ea sumens.
Cum autem quidam insaniens, et furore percitus, et maligni daemonis plenus operatione, ad eum venisset, eum quidem mundavit, deprecatus, et ab illo diabolico furore liberavit. Cum vero nollet abire, sed obsecrasset ut pro illa curatione ei suum impertiret ministerium, eum admisit ut secum habitaret. Eum ego et novi, et memini miraculi, et vidi mercedem curationis, et audivi sermonem quem de me habuerunt. Dicebat enim Danielus (erat enim hoc illi nomen) [Col. 0057A] me quoque praeclari ministerii hujus futurum socium. Vir autem ille divinus non est assensus ut hoc fieret, parentum meorum in me amorem considerans; saepe autem me genibus impositum uva aluit et pane. Nam cum mater fecisset periculum spiritalis ejus gratiae, jussit me semel in hebdomada decerpere illius benedictionem. Ejus autem habuit notitiam hac de causa: Morbus qui ei in alterum ex oculis incubuerat, visus est medicinae superare scientiam; nihil enim erat aut scriptum a veteribus, aut inventum ab iis qui fuere posterius, quod non morbo fuerit adhibitum. Postquam autem omnia probavit, et ostendit nullam afferre utilitatem, venit quaedam ei familiaris quae divinum virum ostendebat, et ab eo factum docebat miraculum. Dicebat enim uxorem ejus qui eo [Col. 0057B] tempore tenebat clavum Orientis administrationis (erat autem is Pergamenus) cum ea in hunc morbum incidisset, eum ipsam curasse cum deprecatione esset usus et crucis signaculo. Audivit mater, et ad divinum statim accurrit hominem: habebat autem inaures, catenas, et torques, et alia aurea quae sibi induerat, et vestem variam ex sericis 823 filis contextam: nondum enim virtutem gustarat perfectiorem; florebat autem tempore [ Leg., annis], et mundum muliebrem gestabat ut adolescentula. Cum divinum ergo caput haec aspexisset, nimii ornatus amoris primum morbum curavit, usus verbis talibus: Dic mihi, inquit, filia (utar enim ejus voce, et non mutabo verbum sanctae illius linguae), si quis pictor, in arte bene exercitatus, aliquam pinxisset imaginem, ut [Col. 0057C] praecipit lex artis, et eam proposuisset videre volentibus, veniret autem aliquis alius, artem non sciens perfecte et accurate, temereque et inconsulte, ut sibi videtur, vellet contra pingere; deinde illam artificiosam reprehendens picturam, superciliis quidem et ciliis lineas adderet longiores, faciem autem efficeret albiorem, et genis rubrum adderet colorem; non tibi videtur prior ille pictor jure succensurus, quod et ars ejus probro esset et contumelia affecta, et eorum quibus opus non erat additamentum a manu indocta accepisset? Ergo universorum quoque, inquit, opificem, et nostrae naturae effictorem et pictorem jure irasci credite, quod illam quae verbis explicari non potest, naturam et sapientiam accusetis inscitiae. Non enim rubrum et album et nigrum colorem vobis infunderetis, [Col. 0057D] si non existimaretis esse vobis opus hac additione. His autem corpus egere arbitrantes, imbecillitatis damnatis creatorem. Sciendum est autem eum habere potestatem suae voluntati justa symmetria respondentem. Omnia enim, ut ait David, quae voluit Dominus fecit (Psal. CXIII, CXXXIV) . Ejus autem quod est omnibus utile futurum curam gerens, non dat ea quae damnum afferunt. Nolite ergo Dei corrumpere imaginem, neque tentetis ea addere quae sapienter non dedit, neque hanc adulterinam excogitate pulchritudinem, quae vel pudicis affert exitium, videntibus insidians. Haec audivit praestantissima et omni ex parte optima femina, et statim [Col. 0058A] Petri reti fuit implicata (piscabatur enim hic quoque similiter atque is qui idem quod ipse nomen habebat), pedesque tangens, et vociferans, obsecravit ut curaret oculum. Is autem dicebat, se quidem esse hominem, et eamdem habere quam ipsa naturam; se autem peccatorum magnam gestare sarcinam, et ideo privatum esse ea quae ad Deum habetur fiducia. Cum autem mater fleret et oraret, et diceret se non esse eum relicturam, nisi sanitatem assequeretur, dixit Deum esse horum curatorem, petitiones autem semper dare iis qui credunt. Dabit ergo, inquit, nunc quoque, non mihi donans gratiam, sed tuam fidem contemplans. Si eam ergo habes sinceram et veram, puramque et ab omni liberam dubitatione, jubens et medicos valere et medicamenta, a Deo datum sume hoc medicamentum. [Col. 0058B] Haec cum dixisset, manum imposuit oculo, et salutaris crucis signo facto, morbum expulit. Illinc domum reversa, cum et medicamentum abluisset, et omnem extrinsecus inductum abjecisset ornatum, ex legibus a medico latis vitam instituebat: neque varia veste induta, neque aureis monilibus exornata, idque cum esset aetate adhuc admodum juvenis; nata enim erat vigesimum tertium annum, necdum mater facta fuerat: cum enim septem alios annos vixisset, me peperit, qui fui ejus primus et solus fetus. Tantum fructum cepit ex magni Petri doctrina, et duplicem accepit curationem; et cum corpori quaereret medicinam, bonam quoque animae sibi paravit habitudinem. Talia dicendo ille operabatur, et tam potens erat precando.
Cum ea autem aliquando adduxisset obsonatorem [Col. 0058C] famulum, qui a malo daemone vexabatur, rogavit ut ei suum non negaret auxilium. Cum precatus autem esset vir divinus, jussit daemoni ut diceret causam cur haberet potestatem in Dei creaturam. Ille autem, tanquam homicida aliquis vel murorum perfossor ac latro stans ante judicem, et jussus dicere quae fecit, sic omnia est persecutus, ut qui praeter consuetudinem cogeretur vera dicere; et dixit Heliopoli aegrotasse quidem servi dominum; dominam autem conjugi, utpote aegrotanti, assedisse; ancillis autem dominae domus in qua manebant narrasse vitam monachorum qui philosophabantur Antiochiae, et quantas vires habeant adversus daemones; et has quidem, utpote puellas, ludo delectatas, daemoniacas et insanas egisse; illum ipsum autem famulum monastica [Col. 0058D] veste ex caprina pelle confecta indutum, illas monastice adjurasse. Cum haec, inquit, fierent, ego stans pro foribus, superbaque illa et gloriosa quae de monachis dicebantur non ferens, volui facere periculum de illa quam illos habere juveniliter jactabant potestate. Ea de causa relictis ancillis, in hunc me intrusi, volens scire quemadmodum expellerer a monachis. Nunc autem, inquit, didici, nec ulla alia egeo experientia, mox autem te jubente exeo. Haec dicens, aufugit, fuitque liberatus famulus.
Jam vero alium quoque rusticum cum matri quidem meae mater, mea vero matertera [Col. 0057D] Al., avia. Existimo in Graeco esse μητρομήτωρ , adduxisset, rogabat adversarium vitii ut ei opem ferret. Is [Col. 0059A] autem rursus rogavit, et undenam esset, et a quonam accepisset potestatem in Dei creaturam. Ut autem 824 silens ille non dedit responsum, oravit Petrus flexis genibus, Deumque est precatus, ut exsecrando illi daemoni suorum famulorum ostenderet potentiam. Deinde rursus surrexit; ille autem rursus resistens, tacebat: et haec facta sunt usque ad horam nonam. Postquam autem majore studio et magis vehementem Domino obtulit orationem, surgens dixit scelerato daemoni: Non tibi imperat Petrus, sed Petri Deus: responde ergo, ut qui ab illius cogaris potentia. Reveritus est, etsi sit impudens, perniciosus daemon, sancti lenitatem ac moderationem; et magna usus voce, clamavit, quod in monte quidem Amano versaretur. Cum eum autem vidissem, [Col. 0059B] inquit, in via, ex aliquo fonte aquam haurientem et bibentem, contendi hoc mihi sumere habitaculum. Sed egredere, inquit homo Dei, eo qui pro orbe terrarum est crucifixus, hoc tibi imperante. Audivit ille, et fugit, et a furore liber materterae redditus est agricola. Cum alia autem hujusmodi innumerabilia possim de beata illa narrare anima, plurima praetermittam, pertimescens vulgi imbecillitatem; ad seipsos enim respicientes, fidem non habent divinorum virorum miraculis. Cum unum autem vel duo narravero, transibo ad alium athletam.
Erat quidam vir libidinosus, qui superioribus temporibus fuerat dux militiae. Puella autem quaedam innupta, sed nubilis, quae ejus suberat dominio, relicta matre et suis, fugit in quoddam gynaeceum, in [Col. 0059C] quo erat coetus athletarum. Decertant enim feminae quoque similiter atque viri, et descendunt in stadium virtutis. Cum hujus fugam didicisset dux militiae, matrem flagris cecidit, et vinxit, nec eam prius emisit e vinculis, quam religiosarum mulierum ostendit habitaculum. Sua itaque usus rabie, illinc rapuit puellam, et domum suam reduxit; et speravit infelix se suam expleturum libidinem. Sed qui magnis et malis tentationibus de Sara uxore Abrahae tentavit Pharaonem, et pudicam mulierem conservavit intactam; et qui Sodomitas percussit caecitate, qui eos qui erant incorporei aggressi fuerant, tanquam hospites, insectari contumeliis, is cum hujus vivendi virtutem percussisset caecitate, effecit ut praeda evaderet e manibus: et ipse quidem ingressus fuerat in [Col. 0059D] thalamum, illa autem quae intus custodiebatur, mox exiit et evanuit ex oculis, et ad maxime expetendum pervenit habitaculum. Sic cum didicisset stolidus se non esse eam superaturum quae Deum sponsum elegisset, coactus est quiescere, eam quae capta fuerat, et divina potestate evaserat, non amplius requirens. Haec tempore procedente in gravem morbum inciderat; morbus autem erat cancer, cum mamilla autem inflata dolor quoque crescebat. Sed magnum vocabat Petrum, cum dolor esset vehementissimus; et dicebat, sacra illa voce in aures suas immissa, totum illum sopiri dolorem, et nullum exhinc sensum sentire molestiae. Ea de causa eum accersens, frequentius accipiebat consolationem. Dicebat enim toto illo [Col. 0060A] tempore illius praesentiae dolores omnino recedere. Sed illam quidam, cum sic decertasset, laudibus victoriam significantibus ex hac vita excedentem est prosecutus.
Rursus autem matrem meam, cum postquam me peperisset, esset in ipsis mortis foribus, a matertera rogatus, veniens eripuit a mortis manibus. Jacebat enim, ut aiunt, medicis quidem desperantibus, familiaribus autem deplorantibus, et finem exspectantibus, clausis oculis, febre vehementi laborans, nullum ex notis agnoscens. Postquam autem venit qui apostolico et sermone dignatus fuerat et gratia, et, Pax tibi, dixit, filia (haec enim erat ejus salutatio), dicitur protinus et cilia erexisse, et eum fixis oculis aspexisse, et benedictionis fructum renuntiasse. [Col. 0060B] Postquam ululavit autem chorus feminarum (animi enim angor et laetitia simul erant commixta, et causa erant illius vociferationis), praecipit homo divinus ut eae omnes sint sociae ejus orationis. Sic enim dicebat etiam Tabitham fuisse salutem consecutam, viduis quidem deflentibus, magno autem Petro offerente Deo illorum lacrymas (Act. IX) . Precatae sunt ut jussit, et acceperunt ut praedixit. Nam cum finem accepisset oratio, morbus quoque finem cepit: et sudor repente fluxit ex toto corpore, et ignis ille est exstinctus, et sanitatis signa apparuerunt. Talia nostris quoque temporibus per suos servos benevolos Deus fecit miracula.
Hujus quoque vestium superficies operata est similiter atque divinissimi Pauli. Hoc autem posui, [Col. 0060C] non utens aliqua hyperbole, sed consentientem habens dicto veritatem. Nam cum propriam zonam divisisset in duas partes (erat autem lata et longa, ex crasso lino contexta) hujus quidem dimidio suos lumbos, altero vero meos cinxit. Hanc cum saepe quidem mihi aegrotanti mater imposuisset, saepe autem patri quoque, morbum exegit. Quinetiam ipsa quoque hoc medicamento saepe usa est ad sanitatem. Multi autem ex notis quoque cum hoc didicissent, assidue ad ferendum aegrotis 825 auxilium hanc zonam accipiebant, et ubique illius gratiae ostendebat operationem. Cum quidam sic eam accepisset, privavit eos qui donaverant, in eos qui ipsum beneficio affecerant se ingratum ostendens. Hoc modo fuimus illo dono nudati. Cum sic resplenduisset, et [Col. 0060D] radiis Antiochiam illustrasset, abductus fuit a certaminibus, exspectans coronam quae est reposita victoribus.
Ego autem, cujus, dum adhuc esset superstes, percepi benedictionem, ea ut nunc quoque fruar precatus, finem imponam huic narrationi.
Rosus est oppidum Ciliciae, a dextra ei qui navigat in pontum Cilicium. Hujus ad Orientem et Meridiem est mons altus, spatiosus, et umbrosus, alit autem feras in nemoribus. In eo cum quemdam ad mare vergentem lucum invenisset magnus et vulgo celebratus Theodosius, quadam modica exstructa domuncula, [Col. 0061A] evangelicum vivendi institutum solus amplectebatur, vir oriundus quidem Antiochia, insignis autem claritate generis: sed tamen et domo, et cognatione, et omnibus aliis relictis, pretiosissimam, ut evangelice dicam, emit margaritam (Matth. XIII) . Ac de ejus quidem a cibo abstinentia, et quomodo humi cubaret, et cilicio indueretur, supervacaneum est dicere iis qui ejus vident discipulos et sodales, et in eis eamdem cernunt vivendi formam. Haec tamen ille insigniter persequebatur, ut qui seipsum certantibus exemplar proponeret. His autem adjiciebat ferreum onus collo et lumbis et ambabus manibus. Porro autem gestabat quoque comam sordidam, et quae ad ipsos usque pedes pertingebat, et ulterius etiam progrediebatur, et ideo erat lumbis ejus alligata.
[Col. 0061B] Deprecatione autem et hymnodia utens assidue, cupiditatem, et iram, et arrogantiam, et alias animi belluas sopiebat. Labores autem semper augens laboribus, persequebatur eam quoque quae manibus fit operationem: nunc quidem sportellas quae vocantur, et vimineas crates contexens; nunc autem parva praedia in saltu efficiens [Col. 0117C] Nunc autem parva praedia in saltu efficiens. ] Menaea, εἶργάζετο μικρὰς ἀρούρας ἐν τῇ νάπῃ. Longus: «Interdum hortulos in rupe pararet.» Certum terrae spatium est arura. Vide dicta ad Vitam sancti Antonii, cap. 2, n. 10, et Onomasticon. , et semina dejiciens, et illinc quantum victui satis esset colligens. Postquam autem procedente tempore ejus fama pervasit in omnem partem, multi multis ex locis concurrebant, ejus et habitationis, et laboris, et instituti esse socii cupientes: quos quidem excipiens, ad eamdem vitam deducebat. Et videre licebat alios quidem vela, alios vero sagum ex pellibus texentes; alios vero crates vimineas vel sportellas connectentes, alios vero terram [Col. 0061C] colentes. Et quoniam locus erat maritimus, ad transmittendum quoque quadam constructa navicula, quae ponto appellatur, ea utebantur ad ea quae erant inferenda, et exportans opera eorum qui simul habitabant, et importans ea quae erant necessaria. Memor enim vocis apostolicae, quae dicit: Noctu diuque operantes, ne essemus oneri alicui vestrum (II Thess. III) . Et: Manus hae mihi et iis qui erant mecum suppeditarunt (Act. XX) . Et ipse laborabat, et hortabatur suos contubernales, ut cum animae laboribus corporis quoque labores conjungerent. Est enim absurdum ut ii quidem qui aluntur in vita saeculari, se affligentes et laborantes alant filios et uxores, et praeterea et tributa conferant et ab eis exigantur vectigalia, et Deo offerant primitias, et mendicorum pro viribus [Col. 0061D] medeantur inopiae: nos autem non quaeramus ex laboribus ea quae sunt necessaria, idque cum vili quidem et modico cibo, vili autem veste utamur: sed sedeamus quidem compressis manibus, alienis autem fruamur laboribus. Haec et talia dicens, hortabatur ad operandum, in tempore quidem quae sunt ubique praescripta divina peragens officia, id autem quod intercedebat temporis, impendens operi. Non levem autem curam gerebat hospitum, viris lenitate et morum mansuetudine ornatis, et in proximum charitate praeditis, ut eis providerent committens; ipse autem visebat et inspiciebat omnia, perscrutans an ex latis legibus unusquisque suo fungeretur officio. Hinc factum est ut tam insignis et celebris esset ejus fama, [Col. 0062A] ut qui navigabant, et plus quam mille stadiis aberant, Deum Theodosii invocarent in periculis, et Theodosii appellatione sedarent tempestatem. Eum audaces quoque et immanes hostes sunt reveriti, qui maximam Orientis partem sunt depopulati. Quis enim ex iis qui in nostro habitabili orbe terrarum habitant, non auditione accepit ea quae illo tempore facta sunt ab iis qui olim quidem Solymi, nunc autem nominantur Isauri? Illi tamen qui nec oppido nec vico pepercerunt, et quaecunque capere potuerunt, diripuerunt et igni mandaverunt, sunt illam reveriti philosophiam; et cum solummodo panem petiissent, et ut pro se orarent significassent, illud illaesum reliquere monasterium, idque non semel, sed etiam bis fecere. Veriti tamen praesides ecclesiarum, ne pecuniae cupiditate [Col. 0062B] illis barbaris a diabolo immissa, captivum abduceretur magnum illud lumen (erat enim verisimile fore ut magna vis pecuniae ad eum redimendum transmitteretur ab omnibus qui habent in honore res divinas), ei persuadent 826 ut se conferret Antiochiam. Jam enim captivos ceperant duos praesides ecclesiarum; eos quidem omni officii genere sunt prosecuti; cum autem quatuordecim millia aureorum pro utrisque accepissent; permiserunt ut redirent quo vellent. Postquam autem pervenit Antiochiam, habitavit quidem in habitaculo quod invenit situm prope fluvium, omnes autem traxit ad seipsum qui sciunt talia colligere.
Dum autem me trahit impetus orationis, praetermisi narrare miraculum quod a divino illo viro factum [Col. 0062C] est, quod multis quidem fortasse videbitur esse incredibile, et tamen remanet in hodiernum usque diem, oratione testificans et ostendens qualem apud Deum gratiam et fiduciam est consecutus hic vir admirabilis.
Praeceps quaedam petra imminet monasterio quod ipse aedificavit: erat autem primo sicca, et omni humore vacua. In ea fecit aquaeductum, qui a vertice fertur in monasterium, tanquam qui motum aquarum haberet in potestate. Plenus autem fiducia in Deum et firmiter credens, ut est verisimile, se Dominum habere benevolum, et fidem habens in quam nulla cadebat dubitatio, ascendit in supremam partem ejus qui nunc est aquaeductus, priusquam surrexissent sodales ad preces consuetas: et Deum precatus, fretus [Col. 0062D] eo qui facit voluntatem timentium eum (Psal. CXLIV) , virga cui innixus erat petram percussit. Ea vero rupta, aqua instar fluminis scaturiit: et monasterium ingrediens per aquaeductum, et quantum ad omnem usum sufficit abunde suppeditans, in mare propinquum influit; et in hodiernum usque diem ostenditur operans Mosaica magni Theodosii gratia. Sufficit vel hoc solum ad ostendendam viri hujus erga Deum fiduciam.
Cum autem Antiochiae vixisset parvo tempore, migravit ad choros angelorum. Per mediam autem urbem ferebatur sacrum corpus, tanquam aureis quibusdam coronis, feretro illo decoratum, cum omnes duces concurrissent, et qui magnos suae fidei creditos [Col. 0063A] gerebant magistratus. De cubili autem erat magnalis et decertatio, cum id omnes auferre contenderent, et ex eo benedictionem et utilitatem percipere cuperent. Sic elatus, ponitur in aede sanctorum martyrum, cum Juliani victoria insignis in pietate athletae fuisset et contubernalis, et eodem tecto usus. Idem autem loculus eum excepit, qui illum quoque divinum et beatum Aphraatem.
Gregis autem praefecturam accepit Helladius ille admirabilis, qui in illis quidem locis perpetuis fuit sexaginta annis, deinde Cilicum divinitus electus est antistes, cum neque priorem reliquisset philosophiam, et illis laboribus pontificatus sudores quotidie adderet.
Hujus cum beatus quoque Romulus fuisset auditor, [Col. 0063B] dux maximi gregis fuit creatus.
Permansit autem illius chorus in hodiernum usque diem, idem servans vitae institutum. Est autem prope monasterium vicus, qui Syriace appellatur Maratus.
Ego autem fine imposito huic narrationi, rogo ut ejus quoque consequar benedictionem.
Magnus ergo Theodosius ab Antiochia profectus, cum in montibus Rosicis decertasset, et Antiochiam reversus esset, sic vitae finem accepit (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Divinus autem Romanus, Rosi et natus, et primum educatus, Antiochiae ostendit prima virtutis certamina, extra ambitum quidem civitatis [Col. 0063C] ad latus montis fixo tabernaculo, in aliena autem domuncula eaque parva vivens toto tempore. Nunquam autem usque ad senectutem neque igne usus est, neque lumine lucernae. Cibus autem ei erat panis et sal; potus autem fontanum fluentum. Erat autem coma magno Theodosio similis; vestis autem ferrum quoque similiter.
Abundavit autem hic et morum simplicitate ac mansuetudine et moderatione, et ideo emisit splendorem divinae gratiae. Super quem, inquit, respiciam, nisi super mitem et quietum, et trementem sermones meos (Isaiae LXVI) ? Jam vero rursus quoque dixit suis discipulis: Discite a me, quoniam mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Et rursus: Beati mites, quoniam [Col. 0063D] ipsi haereditabunt terram (Matth. V) . Quinetiam Moysis legislatoris erat hoc vel maxime insigne. Erat enim, inquit, Moyses mitissimus praeter omnes homines qui erant super terram (Num. XII) . Hoc de propheta Davide testatus quoque est sanctissimus Spiritus: Memento enim, inquit, Domine David, et omnis mansuetudinis ejus (Psal. CXXXI) . Didicimus etiam de patriarcha Jacob, quod non fictus erat domum habitans (Gen. XXV) . Has virtutes cum instar apis collegisset ex divinis illis pratis, mel confecit verae philosophiae. Profundebantur autem ejus quoque in externos fluenta jucundissima: et iis qui ad ipsum veniebant, leni ac dulci voce utens, de amore in fratres, de concordia et pace, multas offerebat [Col. 0064A] admonitiones. Multos autem vel solo aspectu effecit rerum divinarum amatores. Quis enim non esset mirandum in modum admiratus, cum videret eum corpore afflictum, et qui prolixam gestabat comam, 827 et maximum ferri pondus sua sponte ferebat, et veste ex pilis contexta utebatur, et tantum capiebat alimenti quantum satis erat ad prohibendum ne fame moreretur?
Magnitudini autem et multitudini laborum accedebat quae in eo florebat gratia, qua quidem omnes persuadebantur, ut eum admirarentur et honore afficerent. Multorum enim saepe morbos exegit difficiles, multis autem sterilibus mulieribus filios impetravit. Et cum tantam a divino Spiritu accepisset potestatem, seipsum appellabat egenum et mendicum. [Col. 0064B] Quotquot itaque ad eum ventitabant, eos et aspectu et sermone, toto vitae suae tempore implevit utilitate.
Porro autem cum hinc quoque excessisset, et in angelicum chorum esset translatus, reliquit memoriam quae non fuit sepulta simul cum corpore, sed quae viget, floret, et germinat, et quae exstingui non potest, sed semper permanet, et quae sufficit ad eos qui volunt adjuvandos. Cum hinc itaque benedictionem mihi conciliavero, aliorum quoque athletarum res gestas narrabo, ut potero.
Zenonem admirabilem non multi quidem cognoscunt; qui cognoscunt autem, non possunt admirari pro dignitate [Col. 0064C] (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Is enim cum maximas opes reliquisset in patria (ea autem erat Pontus) magni quidem, ut dicebat, Basilii hausit fluenta, qui erat vicinus, et Cappadocum irrigabat regionem: irrigatione autem dignos fructus reddidit. Cum primum enim imperator Valens fuisset de medio sublatus, militare deposuit cingulum: erat autem ascriptus in numerum eorum qui litteras imperatoris ferebant celeriter. Cum autem a regia venisset in quoddam sepulcrum (multa autem sunt in monte) quod est situm prope Antiochiam, solus illic degebat expurgans animam, et ejus contemplandi facultatem semper emundans, et divinam contemplationem semper visione apprehendens, et Dei ascensus in corde disponens, et pennas tanquam columbae accipere desiderans et in [Col. 0064D] divinam requiem evolare cupiens (Psal. LXXXIII; Psal. LIV) . Ea de causa non habuit lectum, non lucernam, non focum, non ollam, non guttum, non arculam, non librum, non aliquid aliud; sed erat quidem pannis indutus veteribus, erant quoque calcei ejusmodi ut indigerent vinculis, erat enim divulsum ac discerptum solearum corium. Ab uno autem ex familiaribus necessarium accipiebat alimentum. Id autem erat unus panis, qui duobus suppeditabatur diebus; aquam autem procul hauriens, ferebat ipse. Cum quis autem eum aliquando vidisset onus portantem, rogabat ut eum levaret labore. Ille autem primum quidem resistebat; docens se non posse in animum inducere ut biberet aquam quae esset portata ab [Col. 0065A] alio. Postquam autem non persuasit, dedit urnas; ferebat enim duas ambabus manibus: postquam autem fuit intra portam atrii, cum aquam effudisset et dispersisset, rursus cucurrit ad fontem, reipsa confirmans quae dixerat.
Porro autem ego quoque, quando eum primum desiderans videre [Col. 0117C] Desiderans videre. ] Vidit et Sozomenus lib. VII, cap. 27, annotat Barreus. Sed alius ille Zeno Majumanae rector ecclesiae. ascendi in montem, aspexi eum tenentem urnas manibus. Deinde rogavi eum ubinam esset admirabilis Zenonis habitaculum. Is autem dixit se nullum nosse monachum qui sic appellaretur. Ego autem cum eum ipsum esse conjecissem, secutus sum, id conjiciens ex ejus sermonis modestia. Postquam autem ingressus sum ostium, vidi torum ex feno constructum, et quamdam aliam stoream ita super lapides stratam, ut qui super illam sedebant, [Col. 0065B] ab ea minime laederentur. Postquam autem de philosophia multa verba fecimus; ego enim interrogabam, ipse vero nobis explicabat ea quae quaerebantur: et oportebat deinceps domum reverti; ego eum precabar ut daret viaticum benedictionis: ille autem repugnabat, dicens aequum esse ut nos preces impleremus, et seipsum quidem privatum, nos autem milites appellans; tunc enim sacros libros legebam Dei populo. Cum nos autem juventutem et aetatis immaturitatem adduceremus (tunc enim primum paucam quamdam producebamus lanuginem) et juraremus nos non esse rursus venturos, si cogeremur hoc facere, vix tandem quidem multis flexus precibus, Deo obtulit quidem intercessionem; sed quod id fecisset, multis verbis se excusavit, dicens se id [Col. 0065C] fecisse et amoris causa et obedientiae, appropinquantes enim audivimus precantem. Quod autem in tam profunda philosophia, tanta esset modestia ac moderatione vir senex (quadraginta enim annis perpetuis versatus erat in monastica exercitatione), quis satis pro dignitate potuerit admirari? quasnam autem laudes rei magnitudini pares potuerit afferre? Cum autem virtutis tales possideret opes, tanquam qui esset in extrema inopia, ad Dei ecclesiam die Dominico veniebat cum populo, divinos audiens sermones, et aures accommodans doctoribus; et postquam mensam participasset mysticam, revertebatur in novum illud habitaculum, non habens clavem, non claustrum, non 828 relinquens custodem: erat enim maleficis plane invium et sacrosanctum, ut quod solam [Col. 0065D] illam haberet stoream. Unum autem librum accipiens a familiaribus, cum totum legebat, et eo prius reddito, alium accipiebat. Sed licet nec claustra haberet, nec vectibus uteretur, custodiebatur a superna gratia; idque per ipsam experientiam aperte didicimus. Quando enim Isauri per insidias noctu arcem cepere, deinde mane usque ad latus montis faciebant incursiones, multos quidem viros, et multas mulieres quae vitam exercebant monasticam, crudeliter confodere; tunc ergo vir divinus, aliorum caedem intuens, effecit oratione ut eorum caligarent oculi, et per ostium ingredientes, non videbant aditum: ut autem dicebat, testem appellans veritatem, aperte quoque tres vidit adolescentes, qui totam illam [Col. 0066A] catervam expellebant, Deo manifeste suam ostendente gratiam.
Qualem ergo vitam egerit hic vir divinus, et qualem sit divinitus gratiam assecutus, ad docendum haec sufficiunt. Sed enim necesse est hoc quoque his adjicere. Valde eum angebat et male habebat, quod ejus mansissent facultates, et non ex lege evangelica et venundatae essent et distributae: hujus autem causa fuit fratrum aetas immatura. Quoniam enim erant communes et pecuniae et possessiones, ipse quidem nolebat divisionis causa redire in patriam: alii autem verebantur vendere partem suarum facultatum, ne emptores moti avaritia, fratres circumscribentes, illi inurerent ignominiam. Haec apud se animo versans, diu distulit venditionem; postea autem [Col. 0066B] cum cuidam ex notis suis vendidisset omnia, plurima quidem distribuit: interim autem mala quae accidit valetudo, coegit eum consultare de reliquis. Accersito itaque antistite civitatis (is autem erat magnus Alexander, splendor verae religionis, et exemplar virtutis, exacta et accurata imago philosophiae): Adesdum, inquit, o divinum caput, harum tu pecuniarum sis mihi optimus oeconomus, eas ex divino instituto distribuens, tanquam judici illi rationem redditurus. Alias enim ego manu mea dispensavi, et distribui, ut mihi visus sum optime; vellem autem reliqua quoque dispensare similiter: sed quoniam jubeor migrare ex hac vita, te ego earum constituo dispensatorem, qui es et pontifex, et pontificatum legibus recte geris. Pecunias itaque tanquam Dei [Col. 0066C] quaestori tradidit. Ipse autem cum non plus quam annum vixisset [Col. 0117C] Vixisset. ] Zenonem annos centum vixisse, testis oculatus est Sozomenus, ait supra Barreus. Sed labitur, alius iste, ut dixi, Zeno. postea, tanquam quidam Olympicus victor recessit a septis, non ab hominibus solum gloriam assecutus, sed etiam ab angelis.
Ego autem cum eum ut pro me ad Dominum intercedat, oravero, me ad aliam convertam narrationem.
Macedonium autem, cognomine Κριθοφάγον, id est vescentem hordeo (is enim cibus hoc ei cognomen imposuit), sciunt quidem omnes Phoenices et Syri et Cylices: sciunt autem horum quoque vicini et finitimi, qui partim quidem ipsi videre miracula, partim autem ea famam celebrantem audivere. Neque vero sciunt omnes omnia; sed cum alii quidem hoc, alii vero illud [Col. 0066D] didicerint, quod sciunt merito solum admirantur. Ego autem cum de hoc divino capite aliis sciam perfectius (multa enim me moverunt ut ad eum irem et frequens apud eum essem), narrabo singula ut potuero. Hunc autem ei ordinem servavi, et post multos, ejus posui narrationem, non quod is aliis fuerit virtute secundus (erat enim vel summis et primis aequalis), sed quod cum vixerit longissimo tempore, post illos quorum memini, vitae finem accepit.
Hic ergo habebat palaestram et stadium, cacumina montium: non in uno loco positus, sed nunc quidem in hoc agens, nunc vero in illum transiens. Hoc autem [Col. 0067A] faciebat, non loca aegre ferens, sed eorum qui ad ipsum conveniebant, et undique concurrebant, effugiens multitudinem. Quadraginta autem et quinque annis perpetuis vixit hoc modo, non utens tabernaculo, non tugurio; sed stans in fossa profunda; unde etiam quidam eum vocabant Gubbam. Id autem nomen, si ex lingua Syriaca in Graecam transferatur, significat λάκκον, id est lacum. Post id autem temporis cum evasisset senex, cessit rogantibus, et fixit tugurium. Postea autem orantibus familiaribus, domunculis quoque non propriis, sed alienis est usus. Viginti quinque autem annis perpetuo vitam egit in tugurio et domunculis, ut deinde colligatur certaminum tempus septuaginta anni. Cibo autem usus est non pane, nec leguminibus, sed purgato hordeo, et aqua sola madefacto. Hunc autem cibum mater mea, [Col. 0067B] quae ei fuit familiaris, longissimo tempore suppeditavit. Cum aliquando autem ad eam venisset aegrotantem, et didicisset eam nolle persuaderi ut sumeret cibum morbo convenientem (nam ipsa quoque jam exercitationem amplectebatur monasticam) consuluit ut cederet medicis, et illud nutrimentum existimaret esse medicamentum: non enim deliciarum, sed necessitatis gratia 829 adhibetur. Nam ego quoque, inquit, qui quadraginta annis, ut scis, hordeo solo sum usus, cum quaedam mihi pridie hujus diei venisset infirmitas, jussi eum qui mecum habitabat, parum mihi panis petere et afferre. Venit enim mihi in mentem, quod si morerer, mortis redderem rationem apud justum judicem, ut qui fugissem certamina, et detrectassem labores servitutis. Nam cum [Col. 0067C] pauco cibo posset mors prohiberi, et in hac vita possem sic manere, laborans et me affligens, et opes quae ex his percipiuntur colligens, mori fame quam vivere in philosophia duxi magis expetendum. Timore ergo hinc repletus, cum vellem cogitationis obtundere aculeos, et panem petere jussi, et allatum comedi; et tibi praecipio ne mihi amplius hordeum, sed panem praebeas. Ex illa ergo lingua ab omni mendacio aliena audivimus quod quadraginta annis comederit hordeum. Atque haec quidem sufficiunt ad conjiciendum quam esset vir in exercitatione monastica strenuus, et quam laboriosus.
Integritatem autem et simplicitatem morum per alia declarabimus. Postquam enim magnus fuit ordinatus Flavianus, ut magnum Dei gregem pasceret, [Col. 0067D] viri autem virtutem didicit (praedicabatur enim et erat in ore omnium), eum quidem abducit a vertice montis, tanquam in eum ad se delata fuisset accusatio. Cum autem mysticum esset propositum sacrificium, adducit ad altare, et eum cooptat in numerum sacerdotum. Postquam autem fuit sacrum finitum officium, et hoc ei significavit aliquis (quod enim factum fuerat ignorabat omnino) primum quidem incessebat omnes maledictis et conviciis; postea autem, accepto baculo (solebat enim eo innitens ingredi propter senium) et ipsum persequebatur pontificem, et alios quotquot aderant. Existimabat enim ordinationem eum esse privaturam et cacumine montis, et [Col. 0068A] ea quam desiderabat vivendi ratione. Sed tunc quidem vix eum irascentem sedaverunt quidam ex familiaribus. Postquam autem fuit finitus hebdomadae circulus, et rursus venit dies festi Dominici, rursus eum magnus accersit Flavianus, rogans ut cum eis esset particeps hujus celebritatis; ille vero ad eos qui venerant: Non sufficiunt, inquit, vobis ea quae facta sunt; sed me rursus vultis efficere presbyterum? Cum ii autem dicerent fieri non posse ut bis eadem fieret ordinatio, non cessit, neque venit, donec tempus et ejus familiares eum id docuerunt. Scio quidem fore ut haec narrato videatur multis non adeo admiranda: eam autem posui, ut qui eam dignam quae commemoretur existimem, ut ex qua satis possit conjici et ejus animi simplicitas et animae puritas. Iis autem qui sunt hujusmodi, Dominus regnum coelorum est pollicitus: [Col. 0068B] Amen enim, inquit, dico vobis, nisi conversi fueritis ut puelli isti, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII) . Quoniam ergo summatim ostendimus ejus animae formam ac characterem, age ejus quoque ostendamus ex virtute fiduciam.
Quidam dux militum qui delectabatur venatione, ascendit in montem venaturus. Eum autem sequebantur et canes et milites, et quaecunque sunt apta ad venationem. Postquam autem procul vidit hominem, et ab iis qui cum eo erant audiit quisnam esset, statim ex equo dissiliens, accessit, et allocutus est, et rogavit quid faciens hic degeret; is autem contra vicissim interrogavit: Tu autem quid hic venisti facturus? Cum dux autem dixisset: Venaturus: Et ego, inquit, meum venor Deum, et eum capere cupio, et [Col. 0068C] contemplari desidero; nec ab hac pulchra cessabo venatione. Haec cum dux audiisset, et ut par erat miratus esset, recessit.
Cum autem aliquando civitas a malo aliquo daemone incitata baccharetur, et in imperatoris fureret statuas, venerant quidam ex ducibus praestantissimi, qui adversus civitatem internecionis ferebant sententiam. Cum is autem e monte descendisset, ambos accedentes duces in foro retinuit. Illi vero cum quisnam is esset didicissent, et ex equis desiluerunt, manusque et genua prehenderunt, et ei salutem significarunt. Ille autem jussit ut dicerent imperatori quod homo esset, et eamdem haberet naturam quam ii qui eum affecerant contumelia; et cum natura iram metiri oporteat, ira sit usus immoderata, et pro suis [Col. 0068D] imaginibus Dei imagines occidat, et pro aere statuarum, corpora morti tradat; ac nobis quidem aeneas effingere et rursus formare, est in promptu et facile; tu autem, etsi sis imperator, non potes occisa corpora ad vitam reducere. Et quid dico corpora? neque enim pilum unum potes effingere. Haec dixit voce usus Syriaca. Illi autem, interprete in linguam Graecam transferente audientes, et exhorruerunt, et ad imperatorem transmissuros significarunt. Ego autem existimo omnes confessuros haec verba esse gratiae divini Spiritus. Quomodo enim aliter haec esset locutus, vir quidem expers omnis eruditionis, in agris autem educatus, vitam autem agens in cacuminibus montium, [Col. 0069A] omnem autem omnino circumferens simplicitatem, 830 et qui nec divinis quidem vacaverat eloquiis? Cum itaque ejus et spiritualem declaraverim sapientiam, et quae justis convenit fiduciam (justus enim confidit ut leo [Prov. XXVIII] ), transibo ad miracula.
Uxor quaedam cujusdam locupletis nobilis inciderat in morbum ingluviei; et alii quidem eum morbum appellabant operationem seu vexationem daemonis, alii autem eum existimabant imbecillitatem corporis. Sive autem hoc, sive illud esset, erat hujusmodi. Dicebant eam comedentem in die triginta gallinas, non posse appetitionem exstinguere satietate, sed adhuc alias appetere. Cum sic ergo in ea consumerentur facultates, ejus miserti qui ad eam attinebant, [Col. 0069B] divinum illum hominem obsecrant. Ille autem venit quidem et precatus est: et cum aquae dexteram imposuisset, et salutare efformasset signaculum, et jussisset bibere, curavit morbum, et adeo retudit immoderatam illam appetitionem, ut deinceps parva aliqua gallinae particula quotidie ejus alendae usum impleret. Hic quidem morbus hoc modo est curatus.
Cum autem quaedam puella thalamo adhuc contineretur, et repente coepisset vexari a malo daemone, accurrit pater ad divinum hominem, orans, et vociferans, et postulans ut curaretur filia. Is autem precatus, jussit ut daemon statim abiret a puella. Is autem dicebat se eam non sua sponte esse ingressum, sed magicis coactum praestigiis. Dicebat autem ejus quoque nomen qui coegerat, et morem esse causam [Col. 0069C] incantationis. Sed cum haec […] diisset, non tulit pater irae impetum, nec exspectavit ut curaretur puella; sed omnium magistratuum summum adit, praesidem scilicet qui pluribus praeerat gentibus, accusat hominem, et rem narrat. Is autem reus in judicium adductus, rem negabat, et accusationem nominabat calumniam. Hic autem non alium citabat testem quam ipsum daemonem qui minister fuerat incantationis: et orabat judicem ut curreret ad illum virum divinum, et acciperet ejus testimonium. Cum is autem diceret non esse fas nec justum ut in loco monasticae exercitationis haberetur quaestio, dixit pater puellae se in judicium ducturum Macedonium; et currens persuasit et duxit. Sedens autem extra judicium judex, non fuit judex, sed spectator. Magnus enim Macedonius [Col. 0069D] fungebatur officio judicis, utens ea quae intus habitabat potestate. Et cum juberet daemoni ut consuetum mitteret mendacium, cum tota autem veritate rei narraret tragoediam, ille a maxima adactus necessitate, et virum ostendit qui ei magicis carminibus vim attulerat, et ancillam per quam illa potio puellae data fuerat. Cum autem alia quoque pararet dicere quae fecerat coactus ab aliis, unius quidem aedes exurens, alterius vero jumenta interimens, alium vero aliquo alio damno afficiens, jussit homo Dei eum silere, et statim procul recedere a puella et ab urbe. Ille autem tanquam Domini legi parens, fecit quod jussus erat, et protinus effugit. Sic cum hanc vir divinus liberasset a furore, illum quoque [Col. 0070A] miserum eripuit ab accusatione, et obstitit quominus judex in eum ferret sententiam capitis, non esse fas dicens ut propter ea quae per ipsum sunt convicta, supplicium capitis decerneretur, sed potius per poenitentiam ei daretur salus. Atque haec quidem satis sunt ad ostendendam divinae potentiae copiam quae ei data fuerat, ego tamen alia quoque narrabo.
Mulier quaedam nobili loco nata, et longe ditissima (ea autem vocabatur Assyria) erat quidem emotae mentis, ex domesticis autem agnoscebat neminem, ut cibum autem et potum sumeret, ferre non poterat. Plurimo autem tempore assidue delirabat, et hoc alii quidem dicebant esse vexationem et operationem daemonis; medici autem dicebant esse morbum cerebri. Cum omnis ergo ars esset consumpta, et ex ea [Col. 0070B] nullum daretur auxilium, ejus maritus (erat autem is Abrodianus) vir qui et erat ex magistratibus, et magna dignitate praeditus, ad divinum illud caput accurrens, narravit morbum conjugis, et oravit ut ea assequeretur curationem. Cessit vir divinus, et domum quidem venit, et magno ac vehementi studio Deo obtulit orationem. Perfecta autem oratione cum jussisset aquam afferri, et fecisset figuram salutaris signaculi, jussit illam bibere. Cum autem prohiberent medici, utpote quod potu aquae frigidae morbus cresceret, expulsa tota illorum caterva, obtulit mulleri potionem. Illa autem simul ac bibit, ad se rediit, et a morbo omnino liberata, divinum virum agnovit, et ut dextram acciperet rogavit, oculisque eam imposuit, et ori admovit, et deinceps semper fuit mentis [Col. 0070C] compos.
Cum autem illud vitae genus amplecteretur in montibus, pastor quidam quaerens oves errantes, venit ad illum locum ubi erat homo Dei (erat autem nox profunda, et multa nix descenderat) et vidit, ut ipse dixit, pyram circa ipsum accensam, et quosdam duos candida veste indutos, igni praebentes materiam. Animi enim alacritatem afferens, divino fruebatur auxilio.
Quin etiam doni erat prophetici particeps. 831 Et cum ad eum aliquando venisset quidam dux, pietate et vera religione clarus (quis autem ignorat virtutem Lupiciani?), dixit se esse de quibusdam sollicitum, qui ab urbe regia per mare ad ipsum ferebant necessaria. Dicebat enim praeteriisse quinquaginta [Col. 0070D] dies, ex quo ex portu solverant, de eis autem nihil audiverant. Ille autem nihil cunctatus: Una, inquit, navis, amice, periit; altera autem postridie portum occupabit Seleuciae. Et hoc quidem audivit divinam illam vocem locutam: didicit autem experientia eorum quae dixerat veritatem.
Ut autem alia praetermittam, ea narrabo quae ad nos ipsos pertinent. Cum mater mea una cum patre meo habitasset tredecim annis, ea non fuerat facta mater filiorum; erat enim sterilis, ut quae fructum ferre a natura prohiberetur. Et ipsa quidem id non valde aegre ferebat; quae enim erat in rebus divinis erudita, credebat hoc esse utile: magnam autem molestiam accipiebat pater quod careret filiis, et circumquaque [Col. 0071A] cursitans, rogabat Dei servos ut a Deo ei peterent filios. Alii ergo pollicebantur se et Deum deprecaturos, et jubebant ut esset Dei voluntate contentus. Hic autem homo divinus est aperte professus se unum petiturum ab universi opifice, et se petitionem accepturum est pollicitus. Cum tres itaque anni praeteriissent, et promissio finem non accepisset, rursus accessit pater promissum exigens. Ille autem jussit ut ad se mitteretur conjux. Cum autem venisset mater, dixit ille vir divinus, se et petiturum, et eam filium accepturam, et quod oportet eum ei qui dederat dedicari. Cum autem mater solum rogaret ut animae salutem acciperet, et ut liberaretur a gehenna: Praeter hoc, inquit, liberalis et munificus Deus tibi dabit filium. Iis enim qui pure et sincere [Col. 0071B] petunt, duplices largitur petitiones. Illinc reversa est mater afferens promissi benedictionem. Et quarto anno a promissione concipit, et gerit uterum; et accedit ad divinum hominem, benedictionis ostendens manipulos. Quinto autem mense a conceptione, fuit periculum abortionis. Illa autem rursus misit ad novum suum Elisaeum (vetabat enim morbus ne ad ipsum veniret) et ei revocavit in memoriam quod nolebat fieri mater filiorum, et ejus promissa adduxit in medium. Ille autem cum procul vidisset venientem, et agnovit, et causam significavit; noctu enim et morbum et salutem ei ostenderat Dominus. Accepto ergo baculo, venit, ei innitens; et cum fuisset intra aedes, et pacis salutationem dedisset ut consueverat. Bono, inquit, sis animo, nec timueris; neque enim [Col. 0071C] donum auferet is qui dedit, nisi tu pacta conventa transilieris. Pollicita es autem te ei redditurum eum qui datus fuerit, et ei consecraturum ad divinum ministerium. Sic autem, inquit mater, ego et opto et volo. Existimo enim vel imperfectissimum foetum esse magis expetendum, quam a Deo alienam filii educationem. Cum itaque aquam accepisset et benedixisset: Bibe ergo, inquit vir divinus, hanc aquam, et senties divinum auxilium. Bibit itaque ut jusserat, et abortionis effugit periculum. Haec sunt nostri Elisaei miracula.
Ego ejus benedictionem et doctrinam saepe percepi. Me enim adhortans, saepe dicebat: Natus es, o fili, cum multis laboribus; multas noctes Deum hoc solum perpetuo rogavi, ut tui parentes hoc fierent [Col. 0071D] quod te nato sunt nominati. Vide ergo ut vitam agas dignam laboribus, ut qui, antequam nascereris, promissis fueris dedicatus. Quae sunt autem Deo dedicata, sunt omnibus veneranda, et quae a vulgo minime sunt contrectanda. Convenit ergo ut tu quoque malos animi motus non admittas; illa autem sola et facias et cogites quae Deum placant virtutis legislatorem. Haec mihi perpetuo suadebat vir divinus; ego autem et eorum quae mihi dixit memini, et donum divinum sum edoctus. Cum autem non ostendam factis ea quae mihi suasit, rogo ut per illius preces divinum consequar auxilium, et quod est vitae reliquum, agam ex illius praeceptis. Qualis ergo ille fuerit, [Col. 0072A] et quibus usus laboribus divinam attraxerit gratiam, haec quoque ad docendum sufficiunt.
Accepit autem etiam in hoc mundo ejus obitus dignum honorem laboribus. Omnes enim et cives et externi, et quibus credita fuerat magnorum magistratuum dispensatio, ferentes illum sacrum lectum super humeros, deportarunt in aedem martyrum victoria insignium; et cum divinis viris Aphraate et Theodosio, sanctum illud et Deo gratum corpus deposuerunt: mansit autem gloria ejusmodi ut exstingui non possit. Nos autem imposito fine narrationi, eum qui percipi potest ex narratione bonum odorem percipimus.
Scimus quidem alia quoque plurima in urbe Antiochena [Col. 0072B] resplenduisse pietatis et verae religionis lumina, magnum Severum, et Petrum Aegyptium, Eutychen, et Cyrillum, et Moysem, et Malchum [Col. 0117D] Malchum. ] Hujus etiam meminit Theodoretus, lib. IV Hist., c. 26, de quo forte Menaea, 23 Nov. , et alios quoque plurimos eadem via esse 832 ingressos. Sed si res ab omnibus in vita gestas conaremur scribere, totum tempus nobis non suffecerit: maxime cum etiam multis permultorum lectio afferat satietatem. Ex iis ergo qui scripti sunt, de eorum quoque qui sunt praetermissi vita conjecturam facientes, prosequantur laudibus et imitentur, et utilitatem percipiant. Ego autem transibo ad prata Cyri, et eorum qui in eis fuerunt fragrantium speciosorumque florum, quam maxime potero, ostendam pulchritudinem.
Fuit quidam Maesymas, in iis quae nos praecesserunt [Col. 0072C] temporibus, voce quidem Syrus, et ruri educatus, et qui virtutis omne genus ostendit. Cum autem claruisset in ea quae est per se vita, ei cujusdam vici cura fuit credita. Sacrificans autem, et Dei oves pascens, illa et dicebat et faciebat quae lex jussit divina. Aiunt autem eum neque tunicam, neque cilicium saepe mutasse, sed iis quae in eis fiebant rupturis aliquot pannos consuendo, senectuti hoc modo remedium attulisse. Hospitum autem et pauperum tam alacri animo curam gerebat, ut patefaceret portas omnibus qui aderant. Dicitur enim habuisse duo dolia, unum quidem frumenti, alterum vero olei: ex his semper quidem suppeditabat omnibus egentibus; habebat autem ea semper plena benedictione quae data est viduae Sarephtanae, et immissa fuerat in haec [Col. 0072D] dolia. Ipse enim Dominus omnes opes effundit in omnes eos qui ipsum invocant, et sicut illius hydriam et guttum jussit scaturire, praebens manipulos seminum hospitalitatis; ita etiam huic viro admirabili exhibuit suppeditationem, quae ex aequo respondebat ejus animi alacritati.
Jam vero ad facienda quoque miracula a Deo universorum magnam accepit gratiam. Faciam autem mentionem unius aut duorum miraculorum; reliqua autem praetermittam, ut qui properem venire ad alios.
Mulier quaedam et genere et fide ornata, filium qui ceciderat in malam valetudinem (erat autem admodum [Col. 0073A] tenera aetate) multis obtulit medicis. Arte autem superata, cum et medici desperassent, et puerum esse moriturum aperte dixissent, non abjecit mulier spem meliorem, sed illam imitata Sunamitidem, mulis imponit cameram. Cum in ea autem se et puerum imposuisset, pervenit ad virum illum divinum: lamentans autem, et naturae ostendens affectionem, rogavit ut ferret auxilium. Is autem cum puerum manibus accepisset, et arae basi admovisset, jacebat pronus, animarum et corporum rogans medicum; et accepta petitione reddidit valentem matri filium. Ego autem id audivi ab ea quae hoc vidit miraculum, et pueri accepit salutem.
Aiunt autem illius quoque vici dominum cum venisset (is autem erat Latoius, qui Antiocheni quidem [Col. 0073B] senatus primas partes tenebat, impietatis autem tenebatur caligine) et fructus acrius quam oportebat exigeret ab agricolis, divinum illum hominem clementiam illi consuluisse, et de misericordia apud eum verba fecisse: mansisse autem illum inexorabilem, experientia autem cognovisse secutum damnum ex eo quod non paruerit. Cum enim eum abire oporteret, et currus esset paratus, et sedens aurigae jussisset ut mulas incitaret; illae quidem trahebant totis viribus, urgentes et temonem asportare molientes: visae sunt autem rotae ferro et plumbo alligatae. Cum autem agrestium quoque multitudo rotas movens vectibus nihil proficeret, quidam ex amicis qui Latoio assidebat, ei causam significat, dicens sacerdotem senem eum esse exsecratum, et quod oportet eum [Col. 0073C] placare et reddere benevolum. De curru itaque exsiliens, ei fuit supplex quem prius respuerat; et ad ejus pedes provolutus, et sordidos pannos amplectens, rogabat ut iram compesceret. Is autem cum preces accepisset, et eas Domino obtulisset, solvit vincula rotarum quae sub visum non cadebant, et effecit ut sicut solebat veheretur vehiculum.
Porro autem multa quoque alia hujusmodi narrant de divino illo capite. Potest autem ex his quoque intelligi, quod iis qui volunt philosophari, nihil detrimenti afferat mora quae trahitur in oppidis et vicis. Ostendit enim hic, et qui huic similes Dei culturae curam gerunt, quod etiam qui versantur in media hominum multitudine, pervenire possint ad ipsum virtutum fastigium.
[Col. 0073D] Cujus ego utinam ad aliquam saltem partem exiguam sustollar, eorum adjutus precibus.
Acepsimas fuit eodem tempore, cujus fama late sparsa est per Orientem (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Is cum in domuncula seipsum inclusisset, sexaginta annos transegit, neque videns, neque loquens; sed in seipsum conversus, et Deum visione apprehendens, illinc omnem accipiebat consolationem, convenienter prophetiae quae dicit: Delectare in Domino, et ora eum et ipse dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI) . Per exiguam autem quamdam fossam manum porrigens, accipiebat id quod afferebatur [Col. 0074A] nutrimentum: 833 fossa autem non ita effossa fuerat ut omnino tenderet in directum, ne esset ex adverso eorum qui vellent ipsum videre, sed erat obliqua, et ita constructa, ut esset instar incurvae lineae. Ei autem afferebatur cibus, lens aqua madefacta: semel autem in hebdomada noctu egrediens, hauriebat ex fonte propinquo quantum satis erat aquae. Et cum aliquando quidam pastor procul oves pascens in tenebris vidisset eum moveri, et eum conjecisset esse lupum, ibat enim incurvus, ut qui multo esset ferro gravatus, movit fundam tanquam jaculaturus lapidem. Cum autem ejus manus longo tempore maneret immobilis, et lapidem non posset emittere donec vir ille divinus hausta aqua reversus est, sensit ignorantiam, et post auroram venit ad virtutis gymnasium, et narrat quod acciderat, et petit veniam, et [Col. 0074B] accipit delicti remissionem; non audita voce loquente, sed per manus motiones intellecta placatione.
Quidam autem alius, usus quodam maligno investigandi studio, et scire desiderans quid toto tempore ageret perpetuo, ausus est conscendere platanum, quae sita erat juxta fossam; sed percepit illico fructus suae audaciae. Media enim parte corporis usque ad pedes exsiccatus, supplex erat, suum peccatum accusans. Ille vero, secta platano, prius significavit futuram sanitatem. Ne enim alius quoque cum similia fecisset, poenas lueret similes, arborem jussit exscindi; arboris autem sectionem secuta est etiam ablatio supplicii. Tanta quidem fortitudine et tolerantia usus est hic vir divinus: ab agonotheta autem tantam accepit gratiam.
[Col. 0074C] Cum autem se abhinc migrandum pararet, praedixit quod post quinquaginta dies vitae finem esset accepturus: excepit autem omnes qui vellent eum videre. Cum autem ecclesiae quoque venisset antistes, eum quidem urgebat ut jugum acciperet presbyterii: Novi, dicens, o pater, et tuae philosophiae altitudinem, et quanta sit mea paupertas; sed cum mihi sit credita pontificatus administratio, ex hac non ex illa ordino manus imponens. Accipe ergo, inquit, donum sacerdotii, mea quidem dextera ministrante, sanctissimi autem Spiritus gratia suppeditante. Ad haec fertur dixisse paucis post diebus hinc migraturus: De his, inquit, minime decertabo; si enim essem diutius victurus, omnino fugissem hoc [Col. 0074D] grave et terribile onus sacerdotii, pertimescens reddendam depositi rationem. Quoniam autem non ita diu abhinc recedam, iis quae hic sunt relictis, jussis non invitus pareo. Statim ergo nullo ducente, hic quidem flectens genua, exspectabat gratiam; ille vero manum imponens, erat administer Spiritus. Cum autem, accepto sacerdotio, vixisset paucos dies, vita vitam mutavit, seniique et curae expertem, pro hac quae multis curis est obnoxia, accepit.
Cum vellent autem omnes corpus rapere, et in animo haberent unusquisque in vicum suum transferre, quidam cum sancti jusjurandum significasset, sustulit contentionem. Dixit enim sanctum eum jurejurando adegisse ut cum in hoc loco traderet sepulturae. [Col. 0075A] Ita etiam post mortem, frugalitatis et simplicitatis curam gerebant cives coelorum; et neque cum vivebant, in animum unquam induxerunt ut eis res ulla magnos spiritus faceret, et mortui non sunt amplexi honorem hominum; sed totum amorem transtulerunt in sponsum; non secus ac pudicae mulieres, quae a solis conjugibus student et amari et laudari, laudes aliorum contemnentes. Ea de causa sponsus eos etiam si nolint, reddit claros et insignes, et hominum gloria ex redundanti quadam copia impertit. Cum enim quis divina persequens, petit coelestia, una cum illis multa quoque alia adjicit, multiplicatas largiens petitiones. Hoc etiam dixit in ferendis legibus: Petite regnum Dei, et justitiam, et caetera omnia adjicientur vobis (Luc. XII) . Et rursus: [Col. 0075B] Qui reliquerit patrem et matrem, et fratrem et filios propter meum Evangelium, etiam in hoc saeculo centuplum accipiet, et in futuro erit haeres vitae aeternae. Haec et dixit et fecit (Matth. XIX) .
Nobis quoque adsit et sermone et opere eruditis, et eorum precibus innixis, tanquam scopum, attingere praemium supernae vocationis, quae est in Christo Jesu Domino nostro.
Maronis post hunc meminero; nam is quoque divinum sanctorum chorum exornavit. Eam enim quae sub dio fit vitam amplexus, occupavit quoddam cacumen, quod in honore habebatur ab iis qui erant [Col. 0075C] olim impii; et cum quod in eo erat templum daemonum, Deo consecrasset, in eo est versatus, parvo quodam in eo fixo tabernaculo, quo tamen raro est usus. Non solum autem consuetis usus est laboribus, sed etiam alios excogitavit, accumulans opes philosophiae; agonotheta autem mensus est gratiam ejus laboribus. Liberalis enim et munificus Deus ei tam copiose dedit donum curationum, ut in omnes quidem partes ejus gloria pervaserit, omnes autem undique attraxerit, 834 et experientia docuerit eam famam esse veram. Videre enim erat et febres exstingui rore benedictionis, et horrorem cessare, et daemones fugere, et varios omnisque generis morbos uno curari medicamento. Medici enim unicuique morbo exhibent conveniens medicamentum, sanctorum [Col. 0075D] autem deprecatio est commune omnium morborum remedium.
Non solum autem medebatur aegritudinibus corporis, sed etiam animis convenientem exhibebat curationem; hujus quidem avaritiam, illius vero curans iracundiam; et uni quidem exhibens doctrinam moderationis, alteri vero disciplinam justitiae, et illius quidem castigans intemperantiam, illius vero excitans hebetudinem. Hac utens agricultura, effecit multas plantas philosophiae; et hortum qui nunc germinat in regione Cyri, ipse Deo plantavit. Hujus plantationis opus est magnus Jacobus, ad quem quispiam vocem illam traxerit propheticam: Tanquam cedrus quae est in Libano multiplicabitur (Psal. XCI) ; [Col. 0076A] et etiam alii omnes, cujus seorsum, si Deus velit, faciam mentionem.
Sic autem agriculturae divinae curam gerens, et animas simul curans et corpora, parvam passus aegritudinem, ut et naturae imbecillitatem et animi discamus fortitudinem, ipse quidem excessit e vita.
Acre autem bellum inter vicinos exortum est de corpore. Ex finitimis autem quidam vicus [Col. 0118A] Ex finitimis autem quidam vicus. ] Theodoretus hic, cap. 24: «Rogavit autem ut in eodem quoque sepulcro poneretur; sed non siverunt qui corpus illud sacrum diripuerunt.» populo frequentissimus, cum toto simul coacto populo advenisset, alios quidem fudit ac fugavit, maxime autem expetendum illum rapuit thesaurum; et maxima aede exstructa, ea quae ex eo percipitur utilitate fruuntur in hodiernum diem, publico ac celebri festo illum insignem victorem honorantes.
Nos autem etiam absentes fruimur benedictione, [Col. 0076B] nobis enim pro monimento sufficit memoria.
Nec admirabilis Abraamis memoriam fas est praetermittere, hoc praetextu, quod post vitam monasticam pontificiae sedi fuerit ornamento (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Nam hoc quidem certe nomine jure fuerit dignior qui commemoretur, quod institutum vitae muta e coactus, vitam non mutaverit; sed cum monasticae exercitationis transierit afflictione, et simul monasticis laboribus et curis pontificalibus circumsessus, vitae cursum peregerit. Porro autem est hic quoque fructus Cyri regionis. Hic enim et natus et educatus, collegit opes virtutis monasticae. Qui enim simul cum eo versati sunt, dicunt eum et [Col. 0076C] vigilando et stando et jejunando ita corpus edomuisse, ut longissimo tempore permanserit immobilis, minime valens ingredi. Divina autem providentia liberatus ab illa imbecillitate, voluit gravia pati pericula pro divina gratia.
Venit autem in Libanum, cum didicisset vicum quemdam teneri magna impietatis caligine; et persona mercatoris vultu celato monastico, cum iis qui simul versabantur ferens canistros tanquam nuces empturus (hunc enim fructum praecipue ferebat vicus), cum domum conduxisset, et aliquantum pecuniae praerogasset possessoribus, quievit quidem tres et quatuor dies. Deinde paulatim divinum aggressus est officium, utens voce moderata. Postquam autem senserunt psalmodias, praeco quidem clamavit, et [Col. 0076D] omnes convocavit. Erant autem simul congregati et viri et pueri et mulieres; et confractis extrinsecus foribus, desuper ex lecto multum pulverem congerentes dejiciebant. Postquam autem eos viderunt suffocari et obrui, et nec aliquid aliud velle facere nec dicere, sed solum Deo preces offerre, seniorum monitu destiterunt ab insania. Deinde, apertis foribus, cum eos evulsissent ab aggere, jusserunt eos statim abire. Sed eodem tempore venerunt exactores, qui eos vectigalia cogebant exsolvere, et alios quidem ex iis vinciebant, alios vero per contumeliam afficiebant verberibus: sed vir ille divinus, nullius ex iis quae in ipsos facta erant recordatus, Dominum imitans, qui cruci affixus, eorum qui hoc fecerant [Col. 0077A] curam gerebat, oravit illos exactores ut moderate ac clementer exigerent. Cum autem fidejussores requisiissent, sua sponte suscepit fidejussionem, et paucis post diebus centum aureos se daturum est pollicitus. Qui autem gravia illa eis fecerant, valde admirati viri benignitatem, de iis quidem quae ausi fuerant petunt veniam, rogant autem ut ipse fiat eorum praeses; neque enim habebat vicus dominum, erant autem ipsi et agricolae et domini. Centum autem aureos, cum venisset in civitatem, (est autem ei nomen Emesa) et notos aliquos invenisset, accepit mutuo. Deinde in vicum reversus, die praestituto implet quod promiserat. Cum hoc ejus vidissent studium, vehementius id ab eo contendunt. Cum is autem se id facturum esset pollicitus, si se pollicerentur [Col. 0077B] aedificaturos ecclesiam, rogarunt ut statim aggrederentur; et deduxerunt beatum virum, aptiora loca illi indicantes: et unus quidem hunc, alius vero locum illum laudabat. Cum autem 835 meliorem elegisset, et fundamenta jecisset, tectum brevi tempore imposuit. Cumque finem accepisset aedificium, jussit ut admitterent sacerdotem. Cum autem dicerent se nullum alium electuros, et rogarent ut eum haberent et patrem et pastorem, accipit gratiam sacerdotii. Postquam autem cum eis versatus est tres annos, et eos pulchre deduxit ad res divinas, cum effecisset ut unus ex eis qui simul erant vice sui praeficeretur, ad monasticum rediit habitaculum.
Et ne, si omnia illius narrem, prolixiori utar narratione, cum in his resplenduisset, fit Carrarum pontifex. [Col. 0077C] Erat autem ea quidem civitas circumsessa ab ebrietate impietatis, et seipsam dederat debacchationi daemonum; sed cum esset dignata hujus agricultura, et accepisset ignem hujus doctrinae, permansit quidem libera a prioribus sentibus, nunc autem uberem profert segetem Spiritus, maturarum frugum Deo offerens manipulos. Sed non sine labore vir divinus hanc exercuit agriculturam, sed laboribus utens innumerabilibus, et eorum qui corporibus medentur artem imitans, partim quidem dulcem adhibens adhortationem, partim vero acribus utens medicamentis, nonnunquam vero et urens et secans, effecit hanc sanitatem. Doctrinae autem et alii ejus diligentiae vitae quoque lumina suffragabantur; illis enim illuminati, et audiebant ea quae dicebantur, et [Col. 0077D] ea quae fiebant lubenter accipiebant.
Toto enim tempore quo fuit antistes, ei quidem fuit panis supervacaneus, aqua quoque superflua, inutilis autem lectus, et supervacaneus usus ignis. Noctu enim quadraginta hymnos, quos inter se invicem loquendo et respondendo dicunt, implebat, earum quae intercedunt precum duplicans numerum; reliquum autem noctis in sede sedebat, concedens palpebris ut aliquantulum quiescerent. Atque quod non in solo quidem pane vivit homo, dixit quidem contemplator Dei Moyses (Deut. VIII) ; meminit autem hujus quoque vici Dominus, provocationem diaboli recusans (Matth. IV) . Quod autem etiam sine aqua vivi possit, a nullo loco divinae Scripturae didicimus. [Col. 0078A] Etenim tantus ille Elias primum quidem ex torrento aquam hausit, deinde etiam cum ad viduam accessisset Sarephtanam, sibi primum jussit aquam afferri, deinde panem. Sed hic vir admirabilis, toto tempore pontificatus, neque panem, neque legumina, neque olera quae igni appropinquassent, comedit; neque aquam bibit, quae ab iis qui in his rebus sibi docti sunt visi propter usum existimata est prima ex elementis; sed lactucas, intyba, et apia, et similia, cibum ducebat et potum, pistorum et coquorum artes ostendens supervacaneas; tempore autem autumni, fructus ei illum usum implebant. Haec autem sumebat post officium vespertinum. Cum corpus autem talibus consumeret laboribus, in aliorum cura gerenda erat insatiabilis; advenientibus enim hospitibus [Col. 0078B] erat et totus paratus, egregius autem et selectus panis eis offerebatur, et vinum odoriferum, piscesque et olera, et quaecunque sunt eis conjuncta. Quinetiam ipse quoque meridie assidebat convivantibus, eorum quae apponebantur partes unicuique offerens; et dans unicuique calices, et jubens bibere, et eum qui erat ejusdem secum nominis imitans, patriarcham, inquam, qui ministrabat quidem hospitibus, sed non simul convivabatur.
Interdiu autem versans in judiciis eorum qui inter se litigabant et decertabant, aliis quidem persuadebat ut inter se invicem reconciliarentur, alios autem cogebat qui leni et mansuetae doctrinae non parebant. Nullus autem injustus recessit, sua audacia adversus justum victoria potitus. Ei enim qui injuria afficiebatur, [Col. 0078C] justi partem semper addens, reddebat eum inexpugnabilem, et eo qui volebat injuriam facere superiorem. Similisque erat optimo medico, qui semper prohibet eos humores qui redundant, et procurat ut sit inter materias aequalitas.
Hunc quoque desideravit videre imperator (est enim allata fama, quae facile omnia quae bona sunt et quae mala significat), et ad se accersivit, et veniens salutavit et excepit: et agreste illud cilicium sua purpura existimavit praestantius. Jam vero reginarum quoque chorus ejus et manus prehendit et genua; virumque rogabant qui nec audire quidem poterat linguam Graecam. Adeo et regibus et omnibus hominibus res honore et reverentia digna videtur philosophia.
[Col. 0078D] Quin etiam ubi obierint ii qui ejus sunt amatores et sectatores, majorem assequuntur gloriam. Et potest quidem hoc sciri etiam ex multis aliis, sed vel maxime quidem ex iis quae divino huic viro acciderunt. Postquam enim obiit, et hoc rescivit imperator, voluit quidem eum deponere in aliqua aede sacra; cum autem intellexisset pium esse et honestum ut gregibus redderetur corpus pastoris, ipse quidem et id deduxit praecedens, et reginarum chorus consequens, omnesque et magistratus et qui ab iis regebatur, populus, militesque et privati. Tanto studio eum accepit et civitas Antiochi, et quae eam sunt consecutae, donec pervenit ad magnum illum fluvium. Ad ripam 836 autem Euphratis concurrebant quidem cives [Col. 0079A] et concurrebant etiam hospites, concurrebant etiam rustici; quin etiam finitimi festinabant ad fruendum benedictione. Lectum autem multi sequebantur lictores, eos percutiendo terrentes qui corpus veste nudare conabantur, et cupiebant illinc pannos sumere. Et licebat audire alios quidem psallentes, alios vero lamentantes. Alia enim deflens eum vocabat praesidem, alia vero altorem, alia autem pastorem et magistrum: et alius quidem lacrymans nominabat patrem, alius vero adjutorem et curatorem; et cum tot laudibus et lamentationibus sanctum illud et sacrum corpus sepulcro mandavere.
Ego autem admiratus quod cum vitae mutasset institutum, vitam non una commutaverit, neque dum esset antistes, remissum ac solutum vitae genus sit [Col. 0079B] amplexus, sed exercitationis monasticae labores adauxerit, eum recensui in historia monachorum: nec recessi ab eo qui ei placuit ordine, benedictionem quoque ab eo desiderans.
Prius dictis sanctis magnum quoque addam Eusebium, qui non longo quidem abhinc tempore est mortuus (Theodor., lib. IV Hist., cap. 26) . Cum multis autem annis vixisset, tempori quidem aequalem sustinuit laborem, labori autem aequalem simul delegit virtutem. Multiplex autem lucrum ex eo retulit; magnitudine enim remunerationum agonotheta superat certamina. Hic ergo cum primo aliorum fidei sui curam credidisset, quo illi ducebant, ducebatur; [Col. 0079C] erant enim ipsi quoque viri divini virtutisque athletae et exercitatores; et cum aliquo tempore cum eis esset versatus, et bene recteque philosophiae accepisset scientiam, vitam monasticam est amplexus; et cum quoddam dorsum montis occupasset (imminet autem ei vicus maximus, quem nominant Asicham), fossa solummodo facta, et lapidibus ne luto quidem conjunctis [Col. 0118A] Lapidibus ne luto quidem conjunctis. ] Id est xerolithis. Vide ad vitam Simeonis Stylitae, cap. 5, num. 8. , sub dio reliquam transegit vitam seipsum affligens, veste quidem opertus pellicea; cicere autem et fabis aqua madefactis se nutriens. Quinetiam aliquando quoque vescebatur caricis, sic utcunque conans sustentare imbecillitatem corporis. Cumque ad summam pervenisset senectutem, ut etiam dentes plurimos amisisset, neque mutavit cibum, neque habitationem. Sed et cum hieme congelaretur, [Col. 0079D] et aestate ureretur, fortiter ferebat contrarias qualitates aeris, faciem quidem habens corrugatam, arefacta autem omnia membra corporis. Tam multis autem corpus consumpsit laboribus, ut ne zona quidem maneret super lumbos, sed caderet inferius; nihil enim erat quod vetaret; nam et clunes et coxendices consumpti erant, et zonae facilem descensum praebebant ad inferiora. Zonam itaque adsuit tunicae, hac ratione ut staret excogitans.
Aegre ferebat autem conversari cum multis. Nam cum divinam contemplationem visione assidue apprehenderet, mentem ab ea nolebat abstrahere; sed tamen etsi esset amore tam vehementi praeditus, permittebat aliquibus ex notis, ut id quod portam obstruebat [Col. 0080A] auferrent, et intrarent; et cum eis exhibuisset doctrinam ex divinis eloquiis, jubebat rursus abeuntes portae lutum imponere. Verum cum omnino satius existimasset, etiam cum paucis vitare congressionem, aditum omnino obstruxit, illi portae maximo admoto lapide. Per quamdam autem fossam colloquebatur quidem cum paucis ex familiaribus, sed non videbatur. Sic enim providerat. Illinc autem illud quoque exiguum accipiebat nutrimentum. Rursus autem cum omnibus colloqui denegasset, me solum dulci illa et Deo grata voce dignabatur, et abire volentem me saepe detinebat, de rebus disserens coelestibus. Cum multi autem ad eum venirent, et postularent bonum benedictionis, et eum aegre ferret tumultum, nec senectutem considerans, nec urgentem [Col. 0080B] reputans imbecillitatem, transilit fossam quae nec a robustis quidem et volentibus facile transiri poterat; et cum ad quamdam propinquam venisset monachorum classem, parva rursus fossa acta ad muri angulum, cum consuetis decertabat laboribus.
Hujus autem gregis praefectus, vir omni virtute plenus, dixit eum cum comedisset quindecim caricas, transegisse septem hebdomadas sancti jejunii. Hoc autem subiit certamen, cum vixisset plus quam nonaginta annos, imbecillitate autem quae narrari non potest esset affectus: sed imbecillitatem superabat animi alacritas, et Dei amor omnia facilia reddebat et expedita. Cum hic talibus circumflueret sudoribus, pervenit ad metam cursus, et agonothetam videns, et coronam desiderans.
[Col. 0080C] Ego autem rogo ut illam consequar intercessionem, quam huc usque percepi dum esset adhuc superstes. Credo enim eum vivere et habere puriorem ad Deum fiduciam.
Me virtuti injuriam facere arbitratus, si admirabilis Salamani vitam posteris non significavero, sed oblivione obrutam 837 neglexero, summatim afferam narrationem. Est quidam vicus ad Occidentem fluvii Euphratis, ipsi ripae imminens, vocatur autem Capersana. Hic ex eo ortus, cum vitam amplecteretur quietam, et in vico qui est ex adverso parvam invenisset domunculam, seipsum in ea inclusit, nec ostio relicto, nec fenestra. Semel autem in anno terram [Col. 0080D] fodiens, accipiebat totius anni nutrimentum, cum nullo unquam homine loquens. Idque facere perseveravit, non parvo tempore, sed longissimo. Porro autem pontifex civitatis cujus erat is vicus, cum viri didicisset virtutem, accessit, volens ei dare donum sacerdotii; et domunculae perfossa aliqua parte, est ingressus; et manum imposuit, et peregit precationem, et saepe quidem ei dixit, et quae ad eum advenerat gratiam significavit. Cum nullam autem vocem audiisset, abiit jubens ut fossa rursus aedificaretur. Aliquando autem rursus qui erant illius vici ex quo erat profectus, cum noctu fluvium trajecissent, et domum perfodissent, eum accipientes nec resistentem nec jubentem, in suum vicum exporuarunt; et [Col. 0081A] cum talem ad Orientem construxissent domunculam, eum protinus incluserunt. Ille autem similiter quietem agebat cum illo loquens. Paucis autem post diebus, qui erant illius vici qui est ex adverso, cum noctu rursus aggressi essent, et domum perfodissent, ad se abduxerunt, neque contradicentem, nec ut maneret urgentem, neque rursus prompto et alacri animo recedentem. Ita seipsum omnino mundo mortuum constituit, et apostolicam illam vocem vere loquens, dicebat: Cum Christo sum crucifixus. Vivo autem, jam non ego, vivit vero in me Christus. Quod autem nunc vivo in Christo, in fide vivo Filii Dei qui me dilexit, et pro me seipsum dedit (Galat. II) . Talis hic quoque fuit. Sufficiunt enim haec ad ostendendum totum ejus vitae institutum.
[Col. 0081B] Ego autem cum benedictionem ab eo quoque percepero, ad alium transibo.
Est Homeri quidam vicus qui a nobis vocatur Netis. Cum apud eum parvam quamdam domunculam aedificasset divinus Maris, in ea permansit inclusus triginta et septem annis. Ex monte autem prope sito ea suscipiebat multum humoris. Tempore autem hiemis quaedam quoque guttae aquae in eam emanabant. Quantum autem hinc damni oriatur corporibus, sciunt et cives et rustici; nam iis quoque qui in agris habitant, manifesti sunt morbi qui ex eo nascuntur. Sed tamen ne haec quidem sacro illi capiti persuaserunt ut mutaret domunculam; sed fortiter [Col. 0081C] et constanter permansit donec cursum confecerit.
Quin etiam priorem quoque vitam transegit cum virtutis laboribus: unde et corpori et animae conservavit castitatem; idque ipse mihi aperte significavit, docens sibi mansisse corpus integrum et incorruptum, et quale egressum fuerat ex materno utero, idque cum multos quidem dies festos martyrum celebrasset cum esset adolescens, vocis autem bonitate demulsisset populum. Nam et plurimo tempore perseveravit psallere, et fuit insigni pulchritudine corporis. Sed tamen nec species corporis, nec vocis claritas, nec quae ei cum multis intercedebat congressio, animae pulchritudini aliquid detrimenti attulit: sed vivens similiter atque ii qui sunt inclusi, suae curam gerebat animae. Virtutem autem auxit [Col. 0081D] quoque laboribus quos sustinebat inclusus.
Ego hujus saepe usus sum consuetudine; jussit enim mihi aperiri ostium; quinetiam complectebatur me venientem, et de philosophia, fusa prolixaque utebatur oratione.
Porro autem hic quoque fuit simplicitate insignis, et varios mores omnino abhorrebat. Inopiam autem magis dilexit quam summas copias. Nonaginta autem annos natus, utebatur vestibus contextis ex villis caprinis. Panis autem et parum salis nutrimenti ejus usum implebant. Cum autem longo tempore desiderasset videre offerri spiritale et mysticum sacrificium, rogavit ut divini doni illic fieret oblatio. Ego vero lubenter parui; et jussi sacra vasa afferri (pagus [Col. 0082A] enim haud longe aberat) et pro altari usus diaconorum manibus, mysticum, divinum, et salutare obtuli sacrificium. Ille autem omni spiritali implebatur voluptate, et existimabat seipsum coelum videre dicebatque se nunquam tantam cepisse laetitiam.
Ego autem cum ab eo valde fuerim dilectus, putavi me et ei injuriam esse facturum si non etiam mortuum laudaverim, et aliis, si non hanc optimam philosophiam eis proposuerim imitandam. Cum itaque nunc oravero ut ejus consequar auxilium, imponam finem narrationi.
Quoniam eorum qui jam sunt victores declarati, virtutis athletarum, certamina recensuimus, summatim [Col. 0082B] narrantes et quos in meditando suscepere labores, et quos in certaminibus perpessi sunt sudores, 838 et longe clarissimas et maxime insignes victorias, age eorum quoque qui adhuc sunt superstites, et magnifice decertant, et contendunt priores vincere sudoribus, vitae instituta conscribamus, et posteris utilem relinquamus memoriam. Quomodo enim eorum qui olim resplenduere sanctorum vitae institutum posteris maximam attulit utilitatem; ita iis qui nos consequentur erunt exemplaria eorum narrationes.
Initium autem ducam a magno Jacobo; is enim et tempore et labore est prior aliis, et qui eum sunt aemulati, faciunt admirabilia et quae sunt praeter opinionem. Usuvenit autem, nescio quomodo, ut et [Col. 0082C] eorum qui excesserunt, et eorum qui adhuc sunt superstites, hoc sit primum nomen. Etenim quando narravi eorum vitae institutum, initium sumpsi a divino illo Jacobo qui Persicum illum exercitum fudit suis precibus; et cum corruissent urbis murorum ambitus, neque permisit urbem capi, et coegit fugere adversarios, cum in eos misisset exercitum muscarum et culicum [Col. 0118C] Exercitum muscarum et culicum. [Supra, cap. 1, in Jacobo Nisibeno, nubem cyniphum et culicum. . Qui ergo illi simile nomen est sortitus, et est ei similis moribus, sit primus in ordine athletarum qui adhuc sunt superstites, non quoniam ejusdem est nominis particeps, sed quoniam est illius virtutem aemulatus, et fuit ipse aliis exemplar philosophiae. Nam cum simul cum inclyto illo Marone esset versatus, et ejus divinae fuisset doctrinae particeps, obscuravit praeceptorem majoribus [Col. 0082D] laboribus. Ille enim et murorum tegumentum habuit templum veteris erroris, et ex pellibus contextum fixit tabernaculum; et eo utens, imbris et nivis effugiebat impetus: hic autem his omnibus valere jussis, et tabernaculo, et tugurio, et murorum tegumento, pro tecto habet coelum, contrarios omnes aeris impetus sustinens: nunc quidem pluvia vehementi obrutus, nunc autem glacie et nive congelatus, aliquando autem radiis solis tostus et exustus, et adversus omnia se fortiter et constanter gerens, et tanquam in alieno certans corpore, et contendens vincere naturam corporis alacritate animi. Mortali enim hoc et patibili corpore indutus, vitam agit tanquam impatibilis; et vitam incorpoream in corpore [Col. 0083A] meditans, clamat cum beato Paulo: In carne ambulantes, non secundum carnem militamus. Arma enim nostra non sunt carnalia, sed potentia Deo ad destructionem munimentorum, destruentes cogitationes et omnem altitudinem quae se extollit adversus Dei cognitionem, et captivantes omnem intellectum ad Dei obedientiam (II Cor. X) . Sed haec quidem certamina quae sunt super naturam, in minoribus se exercendo laboribus est meditatus. Nam cum in parva quadam domuncula se prius inclusisset, et ab externis tumultibus animam liberasset, et recordationi Dei mentem affixisset, sic perfectam et absolutam meditabatur virtutem.
Cum autem se optime exercuisset, et bonis laboribus animam assuefecisset, majora ausus est aggredi [Col. 0083B] certamina; et cum ad hunc montem pervenisset, qui triginta stadiis distat ab hac urbe, eum reddidit illustrem et venerandum, qui erat olim obscurus et penitus infertilis: nunc autem creditur tantam accepisse benedictionem, ut terra quae est imposita consumatur omnibus qui undique adveniunt, ad utilitatem eam exportantibus. In eo vitam agens cernitur ob omnibus accedentibus, non habens, ut dixi, speluncam, non tabernaculum, non tugurium, non fossam, non sepem quae cum circumdet ac muniat; sed videtur orans et quiescens, et stans et sedens, et sanus et cum aliqua tenetur aegritudine; adeo ut assidue praesentibus decertet spectatoribus, et naturae expellat necessitates. Neque enim aliis hominibus qui sunt ingenue utcumque educati, externis praesentibus [Col. 0083C] est facile excrementa egerere, nedum viro in summa philosophia exercitato. Et haec dico, non ut qui ab aliis didicerim, sed qui ipse viderim. Nam cum quatuordecim abhinc annis in gravem morbum incidisset, affecit quidem, ut par est, eum qui est mortali corpore praeditus. Erat autem aestus vehemens, et flamma radiorum ardebat vehementius, cum sopiti quidem essent venti, aer autem maneret immobilis. Erat autem morbus inundatio flavae bilis quae deorsum ferebatur, et mordebat ac comprimebat intestinum, et cogebat extra egredi. Tunc magnam vidi tolerantiam. Nam cum ex multis vicis congregati essent homines, ut gloriosum hoc corpus salutarent, sedebat in duas partes distractus. Nam natura quidem vim afferebat ut iret ad excernendum; [Col. 0083D] pudor autem ejus quae aderat multitudinis, cogebat eum manere in eodem statu et habitu. Ego autem hoc sciens, cum eis qui convenerant partim multis egi adhortationibus, partim etiam minis, abire jubens; postremo autem eos implicavi vinculis sacerdotii, et non sine maximo labore vespere tandem amandavi. Ille autem vir divinus, ne cum ii quidem abscessissent, victus est a natura; sed perstitit tolerans, donec accedens nox profunda coegit omnes domum recedere.
Rursus autem die sequenti cum ad eum 839 venissem, ut vidi aestum evasisse vehementiorem, et qua laborabat febrem igne extrinsecus allato nutriri et augeri, praetexens dolorem capitis, dixi me aegre [Col. 0084A] ferre vim solis radiorum; et rogavi ut mihi aliquam modicam apud se umbram expanderet: qui postquam jussit, tribus fixis arundinibus, et iis duobus impositis ciliciis, umbram adinvenimus. Cum autem juberet me ingredi, Turpe est, inquam, o Pater, ut ego qui sum et juvenis et valens viribus, hanc assequar consolationem, tu autem qui et vehementi febre teneris, et opus habes tali consolatione, foris sedeas accipiens impetum radii solaris. Si vis ergo, inquam, me umbra frui, sis mihi socius modici hujus tabernaculi; nam tecum quidem volo manere, sed prohibet radius. Cessit itaque his verbis auditis, et meum accepit remedium. Et quoniam umbra fruebamur communiter, coepi rursus alium sermonem afferre, et dixi: Opus est ut accumbam, cum coxendix non citra molestiam [Col. 0084B] patiatur sessionem. Sed rursus rogabat quidem ut accumberem: ei autem contra respondi, non esse tolerandum ut ego decumberem videns eum sedentem. Si vis ergo, inquam, me quoque frui hac quiete, communiter accumbamus, o Pater; non erubescam enim solus decumbens. Cum talibus verbis decepissem ejus tolerantiam, ei accubitus exhibui solatium. In solo autem jacenti suaves adhibui sermones, traducens ad animi jucunditatem. Manu autem immissa intra vestem, tentabam ejus dorsum moderate abstergere, tunc vidi magnum ferri pondus, quod et lumbos alligabat et collum: jam vero aliae quoque catenae a circulo qui erat circa collum, duae quidem ante, duae vero pone, ad inferiorem circulum oblique pertinentes, et litterae X figuram efficientes ante [Col. 0084C] et pone duos circulos colligabant. Jam vero manus quoque interius circa cubitos talia quoque alia habebant vincula. Cum ergo aspexissem onus ponderis multorum talentorum, obsecravi ut opem ferret corpori laboranti, quod non poterat simul ferre et onera voluntaria, et involuntariam aegritudinem. Nunc quidem, inquam, o Pater, febris fungitur officio ferri; cum ea autem cessaverit, tunc rursus corpori imponemus laborem qui ex ferro capitur. Hoc quoque concessit multis delinitus ejusmodi carminibus. Sed tunc quidem cum paucis aegrotasset diebus, facile convaluit.
Postea autem cum in morbum incidisset graviorem, multi autem ut corpus raperent multis ex locis convenissent, audientes id cives, concurrerunt omnes et [Col. 0084D] milites et privati; illi quidem sumptis armis militaribus, hi vero armis utentes quibuslibet. Densa autem et exstructa acie pugnare coeperunt, tela emittentes, et fundis lapides torquentes, non ut percuterent, sed solum ut terrerent; et sic expulsis accolis, victoriis insigni athleta lecto imposito, qui nihil sentiebat eorum quae fiebant (nam nec cum coma ejus a rusticis velleretur senserat), venerunt in urbem. Cum in aedem autem venissent propheticam, in monasterio ei propinquo lectum deposuerunt. Venit autem quidam Berhoeam (illic enim tunc eram) ea quae facta fuerant significans, et nuntium mortis afferens. Cum itaque statim cucurrissem, et totam noctem in itinere consumpsissem, post auroram offendi hominem, neque [Col. 0085A] loquentem, neque ullum ex iis qui aderant potentem agnoscere. Postquam autem eum sum allocutus, et nomine magni Acacii ei dixi salutem, statim et aperuit oculos, et rogavit quomodo se haberet, et quando venissem est percontatus. Cum autem ad haec respondissem, rursus clausit oculos.
Cum vero tres dies praeteriissent, vespere rogavit ubinam esset; cum autem rescivisset, aegre tulit, et rogavit ut statim rursus referretur in montem. Cum autem vellem eum perpetuo observare et ei inservire, jussi mox ferri lectum, et deferri in locum quem cupiebat. Tunc vidi quantopere ab ambitione et gloriae cupiditate esset alienum caput mihi venerandum. Postridie enim ei obtuli jus ptisanae cum id refrigerassem; nihil enim omnino calidi sumere patiebatur, [Col. 0085B] cum usum ignis sibi interdixisset. Cum autem nollet sumere: Nobis omnibus, inquam, o Pater, hoc concede, communem enim salutem tuam ducimus sanitatem. Non solum enim es utilitatis exemplar propositum, sed etiam orans fers auxilium, et Dei concilias nobis benevolentiam. Quod si te hoc male habet quod non sis assuetus, hoc quoque, inquam, o Pater, constanter tolera; est enim hoc quoque genus philosophiae. Quomodo enim cum esses sanus cibum appetens, tolerantia vicisti appetitionem, ita etiam nunc minime appetens in vescendo ostende tolerantiam. Haec cum dicerem, aderat homo Dei Polychronius [Col. 0118C] Polychronius. ] De eo infra, cap. 24. , qui id quod dicebam defendens, dixit se id primum velle sumere, idque cum esset mane, cum saepe post interjectum septem dierum spatium corpus aleret. Victus [Col. 0085C] ergo oratione, unum juris poculum clausis demisit oculis, quod quidem solemus facere cum amaras bibimus potiones.
840 Quoniam autem pedes quoque, qui propter imbecillitatem ingressum amiserant, ei lavare persuasimus; operae pretium existimo hanc quoque ejus animae aperire philosophiam; prope enim aderat scyphus. Voluit autem quidam ex iis qui ministrabant eum canistro tegere, ut non videretur ab iis qui ad ipsum veniebant. Ille autem: Cur, inquit, scyphum tegis? Cum is autem dixisset: Ne videatur ab iis qui veniunt ad contemplandum: Absit, inquit, o fili, ne celes homines [Col. 0118C] Ne celes homines. ] Monachi hypocritae mors horrenda refertur a Nicephoro, lib. XIV, cap. 52. ea quae sunt aperta Deo universorum; illi enim soli volens vivere, nullam humanae gloriae curam gero. Quid enim me juverit, si hi quidem [Col. 0085D] me magis laborasse et majori exercitatione usum esse sciverint, Deus vero minori? non sunt enim hi datores mercedis pro laboribus, sed Deus est suppeditator. Quis ergo non valde admiretur et sermones, et mentem quae sermones genuit, quae omni humana gloria adeo fuit superior?
Tale quid etiam alias memini accidisse. Erat vesper, et altum vesper et tempus comedendi: accepta ergo testa apposita, madefactae lentis cibum sumpsit; id enim erat ei alimentum. Venit autem quidam a civitate, cui erat commissa quaedam militaris exactio. Is autem cum eum procul vidisset, lentem non deposuit, sed cibum demisit ut consueverat; et cum visione apprehendisset eum esse daemonem, eum verbis [Col. 0086A] insectabatur ut hostem; et ostendens se non vereri, interim ori lentem admovit. Obsecrabat autem is qui incessebatur maledictis: dicebat se esse hominem; et quod prius quodam adactus jurejurando se ante vesperam ab urbe esse profecturum, venisset hoc tempore. Ille: Bono, inquit, animo esto, et ne extimescito; sed cum precatus fueris, recedito: sis autem mihi conviva, et mei cibi particeps. Simul autem haec dicens implevit dexteram, et lente eum impertiit. Sic vanae gloriae morbum cum aliis expulit ex animo.
De tolerantia autem supervacaneum est dicere, cum visus ipse testetur. Tres enim saepe dies et totidem noctes nive delapsa ita fuit obrutus, pronus jacens, et Deum orans, ut ne parum quidem videretur [Col. 0086B] ex pannis quibus fuerat indutus; saepe autem marris et ligonibus vicini ei nivem impositam detrahentes, eum jacentem evellunt et excitant. Ex iis laboribus collegit dona divinae gratiae, quorum volunt omnes esse participes. Illius enim benedictione multae quidem exstinctae sunt et exstinguuntur febres, et multae aegritudines cessarunt et omnino abierunt, multi autem daemones coacti sunt fugere; et aqua quae ab illius dextera benedicitur fit salutare pharmacum.
Quis nescit puerum mortuum per ejus orationem fuisse cxcitatum? in suburbanis enim civitatis erant ejus parentes, qui multos quidem filios genuerunt, omnes autem immaturos ad sepulcrum transmiserunt. Quando ergo hic ultimus natus fuit filius, cucurrit [Col. 0086C] pater ad hominem Dei, rogans ut is longam haberet vitam, et pollicens se eum esse Deo dicaturum si viveret. Cum itaque vixisset quatuor annis, vitae finem accepit; pater autem aberat: adveniens autem videt eum repente efferri. Cum eum itaque e lecto rapuisset: Oportet, inquit, me implere promissum, et Dei homini reddere vel mortuum. Detulitque ut prius dixit, et ante pedes sanctos illum posuit, dicens illa quae suis quoque dixerat domesticis. Homo autem divinus cum ante se posuisset puerum, flexis genibus orabat pronus vitae et mortis rogans Dominum. Vespere autem puer edidit vocem, et patrem vocavit. Cum sic sensisset vir ille divinus quod suas preces suscepisset Dominus, et vitam puero suppeditasset, surrexit, et eo adorato qui facit voluntatem timentium [Col. 0086D] eum, et audit eorum preces (Psal. CXLIV) , finit orationem, et filium reddidit patri. Hoc et ego vidi, et patrem audivi narrantem, et multis aliis narravit miraculum apostolicum, cum sciret multis audituris futurum id conducibile.
Porro autem ejus quoque sum consecutus auxilium: unius autem aut duorum faciam mentionem, existimans ingrati esse animi ea silentio praeterire, et non docere genera beneficii. Exsecrandus Marcion multas spinas impietatis seminavit in regione urbis Cyri; eas cum conarer evellere radicitus, omnem laborem subibam, et omnibus machinis assidue utebar. Qui autem mea fruebantur cultura, cum me eo nomine deberent diligere, pro ea, ut prophetice dicam, detrahebant [Col. 0087A] mihi; ego autem orabam, et reddebant mala pro bonis, et odium pro dilectione mea (Psal. CVIII, XXXIV) ; et magicis utentes praestigiis, et malignorum freti ope daemonum, conabantur bellum gerere quod sub visum non caderet; et noctu venit quidam daemon exitialis clamans, et lingua utens Syriaca: Cur tu bellum geris cum Marcione? cur hanc pugnam adversus eum suscipis? Quanam is te unquam affecit molestia? desine belligerari, desiste a malevolentia, aut disces experientia quantum bonum sit quies. Scias quod te jam pridem confodissem, nisi chorum martyrum te custodientem vidissem cum Jacobo. Haec ego audivi, et dixi cuidam 841 ex familiaribus qui prope me dormiebat: Audis, inquam, quae dicuntur? Ille vero: Omnia, inquit, audivi; et cum vellem surgere, [Col. 0087B] et respicere, et scire quis loqueretur, tua causa quievi, cum te putarem quiescere. Ambo itaque surgentes respeximus, neque ullum qui moveretur vidimus, nec qui loqueretur audivimus. Illa verba alii quoque qui nobiscum habitabant audiverunt. Intellexit igitur quod martyrum quidem chorum dicebat Lecythum olei martyrum, qui cum a multis martyribus collectam haberet benedictionem, pendebat a meo lecto: sub meo autem capite erat magni Jacobi vetus amictus, qui quovis claustro adamantino fuit mihi validior. Quin etiam cum eorum maximum vicum essem ingressurus, deinde multa essent intermedia quae mihi prohibebant exitum, misi ad meum Isaiam, rogans ut divinum consequerer auxilium. Ille vero, Esto, inquit, bono animo; soluta sunt omnia illa impedimenta [Col. 0087C] instar telae aranearum; idque noctu me docuit Dominus, non in somnis adumbrans, sed revera ostendens. Vidi enim, aiebat, cum incepissem hymnodiam, in illa parte in qua illa loca sita sunt, serpentem quemdam, ignis speciem prae se ferentem, qui ab Occidente reptabat in Orientem, et ferebatur per medium aerem. Cum orationes autem tres peregissem, rursus vidi inflexum, et orbiculatam ostendentem figuram, et ejus caudam capiti conjunctam. Cum rursus autem octo orationes absolvissem, aspexi eum in duas partes dissectum et in fumum resolutum. Haec ipse quidem sic praevidit, nos autem vidimus exitum qui consensit ejus praedictioni. Mane enim mali auctoris daemonis imperio parentes, qui olim quidem erant sectae Marcionis, nunc autem sunt classis apostolicae, ab Occidente [Col. 0087D] profecti, nudos nobis enses ostendebant; hora autem diei tertia simul coacti, curam gerebant suae solum custodiae, sicut serpens qui cauda caput suum contexit: octava autem dispersi, dederunt nobis locum ingrediendi in vicum. Statim autem invenimus serpentem factum ex aeris materia, qui ab eis adorabatur. Cum enim adversus opificem et universorum creatorem bellum aperte suscepissent, exsecrandum serpentem, tanquam illius hostem, colere contendebant. Talia ego beneficia a mihi venerando capite sum consecutus.
Quoniam autem divinarum revelationum narrationem ingressa est oratio, age narrabo quae audivi ab illa lingua ab omni mendacio aliena. Narravit autem [Col. 0088A] non ulla gloriae inductus cupiditate (fuit enim divina anima ab eo vitio remotissima), sed cum illum quidam usus ea coegisset dicere quae volebat celare. Supplex ab eo contendebam ut oraret Deum universorum, ut redderet mihi segetem mundam a zizaniis, et a seminibus haereticis eam omnino liberaret; me enim valde angebat abominandi Marcionis error qui plurimum invaluerat. Dixit itaque a me oratus: Nec me, nec ullo alio tibi opus est ad Deum intercessore; habes enim Joannem illum insignem, Verbi vocem, Domini praecursorem, has pro te preces assidue offerentem. Cum autem ego dicerem, me et ejus credere orationibus, et aliorum sanctorum apostolorum et prophetarum, quorum ad nos nuper delatae sunt reliquiae: Esto, inquit, bono animo; habes Joannem [Col. 0088B] Baptistam. Sed nec sic eum passus sum silere, sed multo magis urgebam interrogans, et scire desiderans cur ejus potius meminisset. Ille autem: Vellem, inquit, amplecti et deosculari ejus amabiles reliquias. Cum autem dixissem: Non afferam eas, nisi pollicitus fueris te ea dicturum quae videris. Atque ipse quidem est pollicitus, ego vero postridie attuli ea quae desiderabat; et cum omnes jussisset abscedere, haec mihi soli narravit. Quando hos, inquit, civitatis patronos, qui a Phoenicia venerant et Palaestina, cum Davidica excepisti chorea, venit mihi in mentem cogitare num hae essent illius insignis Joannis reliquiae, et non alterius martyris qui esset ejusdem nominis. Post unum ergo diem ego stabam ad hymnos decantandos; video autem quemdam candida veste indutum, [Col. 0088C] et dicentem: Frater Jacobe, cur nobis advenientibus non venisti obviam? Cum ego autem rogarem quinam essent, respondit, dicens: Qui a Phoenicia et Palaestina nuper venimus; et cum prompto et alacri animo nos omnes excepissent, et pastor et populus, et cives, et rustici, tu solus eorum honoris non fuisti particeps: innuebat autem eam quae fuerat dubitationem. Ad haec ergo dicit se dixisse: Absentibus et vobis et aliis et vos honoro, et adoro Deum universorum. Rursus autem die sequenti eodem tempore cum ille ipse apparuisset: Vides, inquit, frater Jacobe, eum illic stantem, cujus quidem vestis est colore nivi similis, est autem prope illum positus ignis clibanus. Cum autem ego illuc oculos convertissem, et illum esse Joannem Baptistam conjecissem (nam [Col. 0088D] et vestitu erat indutus, et manum habebat ut baptizans): Is est, inquit, quem tu conjecisti. Quin etiam, inquit, cum tu aliquando noctu ad primum vicum ad seditiosos eos docturus abires, et ut ego majori ac vehementiori 842 studio Deo offerrem orationem, mandasses, tota nocte vigilavi rogans Dominum. Deinde audivi vocem dicentem: Ne timeas, o Jacobe; magnus enim Joannes Baptista tota nocte orat Deum universorum. Facta enim fuisset magna caedes, nisi illius intercessionibus fuisset exstincta diaboli audacia. Haec cum mihi narrasset, praecepit ut ego solus scirem, et ne alios assumerem conscios. Ego autem utilitatis gratia non solum multis narravi, sed etiam mando scriptis.
[Col. 0089A] Jam vero a se quoque dicebat esse visum Joseph patriarcham, capite et barba canum, et in senio formae emittentem splendorem, et in virtutis fastigio seipsum sanctorum extremum nominantem. Nam cum ego, inquit, eum primum dicerem ex iis qui sunt ejusdem cum ipso feretri participes, ipse seipsum nominabat ultimum.
Mihi autem narravit etiam varios et multiplices daemonum insultus, qui in ipsum facti sunt. Cum primum enim, aiebat, hoc vitae genus sum ingressus, visus est mihi quidam nudus forma Aethiops ignem ex oculis emittens; ego autem cum eum viderem, et timore sum affectus, et ad preces conversus, nec in animum inducere potui ut cibum sumerem, illo enim tempore mihi apparebat. Cum autem septem et octo [Col. 0089B] et decem dies transiissent, et jejunus permanerem, tandem improbum illum insultum contemnens, sedi et cibum sumpsi. Ille autem cum hanc meam non tulisset animi magnitudinem, minatus est se virga percussurum. Ego autem, inquit, dixi: Si tibi quidem est permissum a Deo universorum, percute, et plagam lubenter accipiam, ut qui ab illo feriar; sed si non sit tibi permissum, non percuties licet millies insanias. Ilis auditis tunc effugit.
Sed me rursus clanculum perpetua afficiebat molestia. Nam aquam quae mihi bis in hebdomada inferne afferebatur, ei qui afferebat occurrens, et meam formam imitans accipiebat; et illum jubens recedere, fluentum effundebat. Idque cum non solum bis, sed etiam ter fecisset, me sitis perpessione valide [Col. 0089C] oppugnavit. Cum ergo valde angerer, rogavi eum qui solebat ad me afferre cur jam quindecim diebus ad me aquam non attulisset: is dixit se jam ter et quater attulisse, et me accepisse. Et ubi, inquam ego, a te eam afferente accepi? Ille locum ostendit. Etsi millies, inquam ego, me illuc accedentem videris, ne vas dederis donec ad hunc locum veneris.
Sic cum hae quoque ejus apertae et irritae fuissent insidiae, alias rursus est aggressus. Dixit enim noctu vociferans: Te tam tetro implebo odore, et tibi tantam inuram infamiam, ut nemo te ulla ex parte aspiciat. Ego autem, inquit, ad haec respondi: Agam tibi gratias. Invitus enim tuum inimicum beneficio afficies, ut qui efficias ut magis verser in Dei recordatione. Nam quo mihi plus est otii, eo magis occupor [Col. 0089D] in perpetuo contemplanda divina pulchritudine. Cum itaque pauci dies praeteriissent, meridie consuetum peragens officium, Video, inquit, duas mulieres de monte descendentes. Ego autem cum id praeter consuetudinem aegre tulissem, et eas lapidibus petere essem aggressus, memini minarum scelerati daemonis, et conjeci hanc esse eam quam dicebat infamiam. Dixi ergo magna voce quod etiamsi meis insiderent humeris, non eas impetam lapidibus, nec persequar, sed sola utar deprecatione. Ego quidem haec dixi, illae vero evanuerunt, et sermone finem accepit visio spectaculi.
Post haec rursus, inquit, noctu ego quidem orabam: ferebatur autem vehiculi strepitus, et clamor [Col. 0090A] aurigae et equorum hinnientium. Me autem conturbavit rei novitas; cogitabam enim quod nec princeps tunc esset in civitate, nec ea esset via vehiculorum, nec tempus aptum vehiculis. Haec autem cum apud me reputarem, audiebatur quidam strepitus appropinquantis multitudinis, et clamabant quidam praecedentes lictores, sibilantes, et de medio turbam exigentes, et ei qui praeerat viam parantes. Postquam autem mihi visi sunt valde appropinquare, dixi, aiebat: Quisnam es, et unde venis? et quo opus habens venisti hoc tempore? Quousque ludificaris, o infelix, et divinam contemnis patientiam? Hoc ego quidem dicebam, conversus ad Orientem, et Deo preces offerens. Ille autem trusit quidem, sed non potuit dejicere, resistebat enim divina gratia, et extemplo [Col. 0090B] omnia illa evanuerunt.
Dicebat autem se etiam tempore perniciosorum illorum latronum, quando ex Isauria profecti, maximam partem Orientis urentes, praedas egerunt, valde extimuisse, non ne occideretur (neque enim tenebatur tanto amore corporis), sed ne raperetur in servitutem et captivus fieret, impietatisque et iniquitatis videret spectaculum. Hunc metum cum sensisset diabolus (saepe enim audiverat, cum hoc notis suis aperiret), imitatur noctu ululatum mulierum. Ego autem, inquit, videbar audire quod venirent hostes, et quod vicis ignem injicerent. Statim ergo cum capillos in duas partes 843 discriminassem, et partim quidem a dextris, partim vero a sinistris ad pectus transtulissem, parabam collum ut id ensis amputaret facilius, [Col. 0090C] et brevi plaga accepta, ab illo abominando liberarer spectaculo. Cum sic totam illam noctem transegissem et assidue incursionem illorum exspectarem, cum fuisset dies, et quidam venissent, rogavi quidnam audiissent de Isauris. Illi autem dixerunt se nihil nosse illis diebus; et sic agnovi, inquit, diabolicam quoque illam fuisse visionem.
Aliquando autem assimilatus vivido et vegeto adolescenti, specie decoro, et flava coma ornato, ad me accedebat subridens simul et ludens. Ego autem, inquit, ira armatus, ejiciebam insectans maledictis. Ille autem permanebat, aspectu meretricio, risuque et sermone ad voluptatem alliciens. Tunc ergo majore ira percitus: Quomodo, inquam, potes totam terram obire, et omnibus tales parare insidias? Is autem dicebat [Col. 0090D] se non esse solum, sed daemonum multitudinem per totum terrarum orbem esse dispersam, qui hoc modo simul et ludunt, et serio agunt; lodo enim, qui videtur, student simul totam perdere humanam naturam. At tu, dicebam ego, abi, Christo tibi id jubente, qui totam legionem per porcos transmisit in profundum. Audivit simul et fugit; nec Domini appellationis vim ferens, nec ejus famuli philosophiae ferre valens splendorem.
Porro autem cum multa alia sciam quae possim narrare, ea nolo scribere, ne imbecillioribus eorum multitudo causa sit incredulitatis. Nam iis quidem qui divinum cernunt hominem, nihil ejusmodi quod dicitur videtur incredibile, cum ea quae videtur virtus [Col. 0091A] confirmet ea quae dicuntur. Sed quoniam transmittentur ad posteros scripta harum narrationum (sunt autem multis aures magis incredulae quam oculi) imbecillitate auditorum metiemur narrationem.
Ei ergo aedificarunt alii quoque maximam aedem in vico propinquo, quae non distat multis stadiis. Construxi ego quoque loculum in aede victoria insignium apostolorum. Sed cum hoc rescivisset vir divinus, saepe me rogavit ut in illo monte corpus mandaretur sepulturae. Ego autem saepe dixi quod non oportet eum qui vitam praesentem non curarit, sepulcri curam gerere. Ubi autem vidi hoc ei esse cordi, annui et sum assensus, et feci ut scinderetur arca et sursum ferretur. Cum autem viderem lapidem corrumpi a pruina, rogavi ut sineret arcae parvam fieri domunculam: [Col. 0091B] ubi autem jussit, et perfecto aedificio tectum imposuimus: Non patiar, inquit, hoc vocari sepulcrum Jacobi; sed volo hanc fieri aedem martyrum victoria insignium: me autem tanquam aliquem inquilinum poni in altero sepulcro, ut qui dignus sim habitus ut apud eos habitarem. Neque vero hoc solum dixit, sed etiam fecit; et cum multos quidem prophetas, multos autem apostolos, maxime autem plurimos martyres undique collegisset, eos posuit in una arca, volens simul habitare cum populo sanctorum, et desiderans cum eis resurgere, et dignari Dei contemplatione. Hoc autem sufficit ad faciendam conjecturam quanta ejus esset modestia. Qui enim tantas opes collegerat, perinde ac si esset in extrema paupertate, desideravit habitare tanquam peregrinus [Col. 0091C] apud divites mercatores. Quales ergo venerandi mihi capitis sint labores, et quanta certamina, et quantam gratiam acceperit divinitus, et quam multis sit victoriis potitus, et quam multis coronis ornatus, haec ad ostendendum sufficiunt.
Quoniam autem asperos et difficiles ejus mores reprehendunt aliqui, et aegre ferunt quod solitudine tantopere delectetur et quiete, cum de eo pauca dixero, imponam finem narrationi. Proponitur, ut jam dixi, aspectandus ab omnibus; neque fossa circumdatus, neque tugurio aliquo aut tabernaculo tectus. Unusquisque autem ex iis qui veniunt, a nullo claustro prohibitus, statim accedens, ea quae vult loquitur. Aliis autem amatoribus hujus philosophiae sunt et fossae et fores, et eis licet frui quiete; et qui [Col. 0091D] est inclusus, aperit cum voluerit, et quantum vult differt, et quantum vult impletur divina contemplatione. Hic autem horum nihil est. Quocirca eos fert aegerrime qui in tempore orationis ei exhibent molestiam; et si cum jussit quidem, statim recesserint, rursus prosequitur orationem. Quod si perrexerint exhibere molestiam, et cum semel aut bis jusserit non paruerint, tunc aegre ferens et increpans amandat. Ego autem de eo quoque aliquando sum cum illo locutus, et dixi aliquos moleste ferre quod expulsi fuerint, et non fuerint participes ejus benedictionis, et quod oporteret eos qui hac de causa veniunt, et iter multorum dierum conficiunt, recedere non indignantes, sed animi laetitia repletos, et qui philosophiae [Col. 0092A] narrationum convivio excipere possint eos qui ignorant. Ille autem: Non alicujus, inquit, alterius, sed mea causa veni in montem, et cum scateam admodum multis peccatorum ulceribus, plurima opus habeo medicina; et ea de causa oro clementem Dominum, ut 844 mihi praebeat medicamenta quae mea curent vitia. Quomodo ergo non fuerit valde reprehendendum et valde stultum, interrumpere quidem seriem orationis, interim autem loqui cum hominibus? Si enim hominis, qui est ejusdem cujus ego naturae, essem famulus, eo autem tempore quo est ministrandum domino, dimittens in tempore afferre cibum vel potum, confabularer cum aliquo ex conservis, quot plagas jure acciperem? Si autem cum etiam accessissem ad praesidem, et qua [Col. 0092B] ab aliquo afficior narrans injuriam, sermonem quidem in medio interrumperem, apud aliquem autem ex praesentibus aliqua alia verba facerem; non tibi videtur judex id aegre esse laturus, et auxilium quidem esse denegaturus, flagris autem praeterea esse caesurus, et a tribunali ejecturus? Quomodo ergo est honestum ut servus quidem in dominum, qui autem supplicat in judicem, ita ut oportet se gerat: ego autem ad Deum et aeternum Dominum, et Judicem justissimum, et omnium Regem accedens, ne similiter quidem atque ii accedam; sed inter orandum me convertam ad conversos, et prolixo cum eis utar sermone? Haec et audivi, et ad eos qui aegre ferunt transmisi; et mihi videtur recte pulchreque dixisse. Nam praeter ea quae dicta sunt, est etiam amantium [Col. 0092C] proprium, omnes quidem alios despicere, illi autem soli quem amant et diligunt adhaerere, eumque et noctu somniare, et interdiu visione apprehendere. Ideo mihi videtur aegre ferre, ut qui in ea quidem quam desiderat versetur contemplatione, prohibeatur autem impleri expetenda et dignissima quae ametur pulchritudine.
Haec ut narrantes, non ut encomii ritu laudantes conscripsimus: brevitatis magnam curam gerentes, ne prolixitate molestia lectores afficeremus. Quod si etiam fuerit huic superstes narrationi, innumerabilia alia praeclara facinora adjiciet prioribus; et illa quoque conscribent alii, nos enim hinc excedere valde cupimus. Pietatis autem certaminum agonotheta et ei det finem dignum suis certaminibus, praestetque ut [Col. 0092D] reliquus cursus priori consentiat, ut victor perveniat ad metam, et nostram imbecillitatem sustentet ac suffulciat suis orationibus, ut confirmati, multas quas alii in nos consecuti sunt victorias eis eripiamus, et victores e vita excedamus.
Helimna [Col. 0118D] Helimna. ] Longus habet Tillina. est apud nos quidam vicus, qui olim quidem excepit semina impietatis Marcionis, nunc autem evangelica fruitur agricultura. Ejus ad Meridiem est quidam collis, neque valde asper, neque admodum acclivis. In eo monasticum aedificavit habitaculum Thalassius vir admirabilis, qui est multis quidem aliis quoque bonis exornatus, sed morum [Col. 0093A] simplicitate mansuetudineque et moderatione omnes homines sui temporis superavit. Hoc autem dico, non ut qui soli credam auditui, sed qui ejus etiam fecerim periculum. Ad virum enim saepe accessi, et ejus sum saepe usus suavi consuetudine.
Ab eo in hoc loco fuit initiatus qui nunc ab omnibus decantatur Limnaeus, et cum admodum juvenis ad illam pervenisset palaestram, pulchre in hac summa instituebatur philosophia. Et primum quidem cum linguam sciret esse lubricam, adhuc adolescens hoc sibi constituit silentium [Col. 0118D] Silentium. ] A silentio religiose servato notus Joannes, cognomento Silentiarius, 13 Maii. , mansitque longissimo tempore cum nemine quidquam loquens. Postquam autem divini illius senis doctrinae satis fuit particeps, et se ostendit expressam illius virtutis imaginem, accessit ad magnum illum Maronem, cujus prius quoque [Col. 0093B] meminimus (Supra, c. 16) . Accessit autem eodem tempore quo divinus quoque Jacobus. Cum autem ex eo quoque magnam percepisset utilitatem, et quae sub dio agitur vitam esset aemulatus, occupavit aliud montis cacumen quod imminet cuidam vico, quem nominant Targallam [Col. 0118D] Targallam. ] Longus, Targalam. Menaeae Γάλγαλα. Sed 23 ejusdem mensis, Τάργαλα. . In eo degit usque in hodiernum diem, non habens domunculam, non tabernaculum, non tugurium, sed solo continetur septo quod est aedificatum ex lapidibus [Col. 0118D] Lapidibus. ] In Menaeis est ξηρολίθοις, quod versum in Vita Simeonis Stylitae, cap. 5, lib. I de Vitis Patrum, sicco lapide. Et hic, c. 18, lapidibus nec luto quidem maceratis. Vide ad Simeonem Stylitam. . Habet autem quoddam parvum ostium luto assidue obstructum: quod advenientibus quidem aliis nunquam aperit, mihi autem soli accedenti hoc permittit facere. Ea de causa undequaque congregantur plurimi cum meum adventum senserint, desiderantes esse mei ingressus participes. Cum iis autem qui aliquando [Col. 0093C] ad ipsum veniunt, loquens per parvam quamdam fenestram, eos impertit benedictione, per eam plurimis sanitatem largiens. Servatoris enim nostri utens nomine, et morbos cessare facit, et daemones expellit, et apostolica imitatur miracula.
Non solum autem iis qui ad ipsum veniunt suppeditat curationem, sed eam quoque saepenumero praebuit suo corpori. Eum enim jam pridem invaserat morbus colicus. Quam sint autem acres qui ex eo oriuntur dolores et cruciatus, optime quidem sciunt qui illum sunt experti; sciunt autem ii quoque qui ejus fuere spectatores. Provolvuntur enim similiter atque ii qui rabie agitantur, 845 huc et illuc se vertentes, et crebro pedes extendentes et contrahentes; nonnunquam autem sedent et surgunt et ambulant, [Col. 0093D] aliquam quietis viam quaerentes; et ideo assident balneis, saepe ex eo aliquam accipientes consolationem. Et quid opus est longiori uti oratione in iis enumerandis quae sunt aperta et manifesta omnibus? Cum hoc morbo colluctans, et tot tantisque cruciatus doloribus, non medicinae accepit auxilium, non lectum ingredi sustinuit, non a medicamentis aut cibis est recreatus, sed in tabula humi jacente sedens, oratione et crucis signaculo est curatus, et carmine divinae appellationis sopiit cruciatus.
Porro autem cum is quoque noctu aliquando ambularet, calcavit dormientem viperam. Ea vero apprehendens plantam pedis, in eam dentes infixit. Cum autem pedi conaretur opem ferre, se quidem inclinavit, [Col. 0094A] et ei manum admovit; os autem bestia in eam convertit. Cum autem rursus sinistra esset usus ut ei succurreret, in eam quoque traxit iram bestiae. Postquam autem fuit ejus furor exsatiatus (illi enim plus quam decem morsus intulit), tunc quidem recessit et suam cavernam repetiit. Ille autem undique maximis cruciabatur doloribus. Sed neque tunc passus est uti arte medicinae: sed vulneribus adhibuit sola fidei medicamenta, crucisque signaculum, et orationem, et Dei invocationem. Ideo autem, ut existimo, Deus universorum permisit illam bestiam in illud sacrum corpus furere, ut divinae illius animae omnibus apertam ostenderet tolerantiam. Nam ejus quoque quod generosi et fortis animi Job idem videmus fuisse consilium. Sivit enim eum maximis iisque omnis generis [Col. 0094B] agitari fluctibus, cum sapientiam gubernatoris vellet omnibus ostendere. Undenam enim alias cognovissemus vel illius fortitudinem, vel hujus tolerantiam, nisi in eos quaevis tela conjiciendi datus esset locus inimico pietatis.
Atque ad viri quidem tolerantiam docendam haec sufficiunt, clementiam autem et benignitatem aliunde ostendemus. Nam cum multos visu privatos, et qui mendicare cogebantur congregasset, et utrinque ad Orientem et Occidentem eis habitacula aedificasset, jussit in eis degere, et Deum laudare, alimentum eis necessarium praecipiens suppeditari ab illis qui ad ipsum veniebant. Ipse autem medius inter eos inclusus, et hos et illos incitat ad hymnodiam, et licet eos audire Deum assidue laudantes. Tanta est [Col. 0094C] ejus perpetua benignitas in eos qui sunt ejusdem generis. Eorum autem quae sub dio suscipiuntur certaminum, ipsi et magno Jacobo est idem tempus. Jam enim complerunt trigesimum octavum annum.
Hoc vitae institutum aemulatus quoque est Joannes, vir praeter caetera clarus lenitate et mansuetudine. Is cum rupem quamdam valde asperam, tempestatibusque obnoxiam, et ad Septentrionem vergentem occupasset, in illa jam transegit viginti quinque annos, aeris contrarios excipiens impetus. Alia autem omnia, ne singula persequar, cibus et vestis et ferri pondera, sunt iis qui prius dicti sunt similia. Est autem humanis omnibus adeo superior, ut nullo ex eis [Col. 0094D] fruatur solatio. Afferam autem hujus rei indicium evidens. Nam cum propter torum ejus herbaceum vir quidam bonus plantasset amygdalum, et ea deinde procedente tempore arbor evasisset, adeo ut ei umbram praeberet, et oculos pasceret, jussit eam exscindi, ut ex ea nullam acciperet recreationem.
Hoc vitae institutum amplexus quoque est Moyses, in alto quodam montis vertice, qui impendet vico Romae, decertans.
Et Antiochus vir senex, qui in monte maxime deserto parvum septum exstruxit.
Et Antonius, qui in corpore senio confecto aeque decertat atque juvenes.
Est autem eis eadem vestis, et cibus, et status, et [Col. 0095A] oratio, nocturnique et diurni labores; et nec longitudo temporis, nec senectus, nec naturae imbecillitas eorum superat tolerantiam, sed in eis floret ac viget laborandi studium. Alios quoque plurimos athletas habet in montibus et agris Deus virtutis agonotheta, quos non est enumerare facile, nedum vitam uniuscujusque scribere.
Cum ergo sufficientem ex eis utilitatem iis, qui lucrari voluerint, adjecerim, me convertam ad aliud genus narrationis, rogans ut sim eorum quoque benedictionis particeps.
Zebinam praedicant usque in hodiernum diem, qui ut illum viderent, digni sunt habiti. Aiunt autem eum, [Col. 0095B] cum ad extremam pervenisset senectutem, iisdem esse laboribus usum usque ad finem: nec, licet gravissimo premeretur senio, ex certaminibus juventutis aliquid immutasse. Superabat autem, ut dixerunt, omnes sui temporis homines assiduitate orationis. In ea enim diu noctuque versans, non solum non satiebatur, sed etiam desiderium efficiebat vehementius. Quin etiam cum iis qui ad ipsum veniebant paucis disserens, non poterat in animum 846 inducere ut cogitationem a coelis deduceret; sed statim ab illis liberatus, ut nec tantillum quidem ab iis quae sunt Dei universorum separatus, offerebat rursus deprecationem. Postquam autem non permittebat senectus ut citra molestiam stare posset assidue, sustentaculum ei praebebat baculum; cui innixus, Dominum et laudabat [Col. 0095C] et orabat. Cum autem praeter alia bona esset ornatus amore in hospites, jubebat multos ex iis qui ad ipsum veniebant, exspectare vesperam. Illi autem timentes ne tota nocte illic starent, aliqua sua negotia praetextentes, se ab illis subducebant laboribus.
Hunc ille quoque magnus admiratus est Marum: et omnes ad se venientes ad illum ire jubebat, et accipere ejus benedictionem, eum patrem et magistrum nominans, et totius virtutis exemplar vocans. Rogavit autem ut in eodem quoque sepulcro poneretur; sed non siverunt, qui corpus illud sacrum diripuerunt [Col. 0118D] Qui corpus illud sacrum diripuerunt. ] Supra, cap. 16: «Acre autem bellum inter vicinos ortum est de corpore.» , et in eum locum quem diximus detulerunt [Col. 0119A] Et in eum locum quem diximus, detulerunt. ] Supra, cap. 16: «Ex finitimis autem quidam vicus populo frequentissimus cum toto simul coacto populo advenisset, alios quidem fudit ac fugavit; maxime autem expetendum illum rapuit thesaurum.» . Divinus autem Zebinas cum ante eum obiisset, in vico ei propinquo, is autem appellatur Cirtica, justa sibi facta accepit. In ejus sepulcro maximam [Col. 0095D] aedem aedificarunt; iis enim qui cum fide accedunt, variam ac multiplicem effundit curationem. Habet autem nunc quoque sub eodem tecto martyres, qui apud Persas quidem decertarunt, annuis autem et celebribus festis a nobis honorantur.
Hujus doctrinam magnus accepit Polychronius, quin etiam divinissimus Jacobus dicebat eum sibi primum dedisse tunicam ex pilis contextam. Ego autem qui illum nunquam vidi (ante meum enim adventum vitae finem acceperat) in hoc egregio Polychronio divini Zebinae video philosophiam; non sic enim cera exprimit figuras annulorum, ut hic illius effingit formam et characterem. Hoc autem aperte scio, ea quae de illo narrantur cum iis quae ab hoc [Col. 0096A] fiunt conferens. Est enim similiter divino incensus desiderio, et est terrenis omnibus superior, et corpori alligatus mentem habet alatam, et quae fertur sublime, aeremque trajicit et aetherem, et coelis fit sublimior, et perpetuo divinam visione apprehendit contemplationem, nec potest illinc unquam mentem detrahere; quin etiam cum iis qui adveniunt colloquens, superna mente peragrat.
Ejus autem per totam noctem vigiliam et stationem hinc didici. Cum eum viderem simul et cum senio conflictantem et cum imbecillitate, et nullam omnino habentem curam corporis, saepius precatus ei persuasi, ut duos assumeret, qui simul habitarent, et aliquam consolationem ab eis acciperet. Quoniam autem petiit viros virtute claros, qui per se in alio [Col. 0096B] degebant monasterio, illis quoque viris admirandis persuasi, ut divini hominis curam omnibus praeponerent. Ii cum parvo tempore cum eo habitassent, conati sunt fugere, per noctem illam non ferentes stationem. Cum autem virum divinum obsecrarem, ut imbecillitate corporis metiretur laborem: Non solum, inquit, eos non cogo stare mecum assidue, sed etiam saepe praecipio ut decumbant. Illi autem, Et quomodo possemus, aiebant, eo qui in laboribus consenuit stante, et imbecillitatem corporis despiciente, decumbere, cum simus sani et in media aetate? Sed venerandi quidem mihi capitis nocturnos labores sic didici. Ili autem viri procedente tempore sibi tantam paravere virtutem, ut cum hoc magno viro eamdem persequerentur philosophiam.
[Col. 0096C] Et Moyses quidem (hoc est enim ei nomen) permansit usque in hodiernum diem, tanquam patri et domino omne ei servitium exhibens, et quae ex sacra illa anima coruscat virtutem accurate perfecteque exprimens
Damianus autem (hoc enim erat nomen alteri) cum pervenisset ad quemdam vicum non procul situm, ei autem est nomen Niara, et praeter alias parvam quamdam invenisset domunculam, in illa degit, idem vitae institutum persequens; adeo ut qui hunc et illum recte norunt, eum aspicientes, existiment se videre beati Polychronii animam in alio corpore. Eadem enim et simplicitas et mansuetudo et moderatio, eadem lenitas sermonis, eadem in congressu suavitas, eadem animae vigilantia, et Dei intelligentia, idem [Col. 0096D] status et labor et vigilia et cibus: et quae est ex lege divina, paupertas et nihil possidere. Nam praeter unam sportulam, quae lentem habet madefactam, nihil est in habitaculo. Tantam accepit utilitatem ex consuetudine magni Polychronii.
Ego autem re icto discipulo redibo ad magistrum, a fonte enim rivi fluenta procedunt. Hic ergo cum aliis vitiis ejecta quoque ex anima gloriae cupiditate, et inanis gloriae conculcata tyrannide, studebat semper labores occultare. Et ferrum quidem ut gestaret non inducebat in animum, timens ne ex eo aliquid damni hauriret, si arrogantiae inflammationem anima ex eo accepisset. Cum autem quercus gravissimam radicem ad se deferri jussisset, ut qui ad alium scilicet [Col. 0097A] usum ea opus haberet, eam et noctu imponebat humeris, et ea imposita 847 orabat; et interdiu, cum esset ei otium. Cum autem veniret aliquis, et pulsaret ostium, eam in loco aliquo abscondebat. Hanc cum vidisset quidam, mihi indicavit; et cum vellem scire quantum esset ejus pondus, vix eam potui tollere ambabus manibus. Is autem cum me aspexisset, jussit eam dimittere; ego autem eum rogabam ut mihi eam permitteret accipere, ut ei eriperem occasionem laboris. Postquam autem eum vidi aegre ferre, ei cessi desiderio victoriae.
Ex his laboribus efflorescit ei quoque data gratia divinitus, et multa fiunt miracula illius orationibus. Etenim cum gravis illa siccitas quae homines affligebat, ad preces incitaret, venit ad eum multitudo sacerdotum. [Col. 0097B] Erat autem una cum eis quidam quoque cui Antiochenae regionis multi vici pascendi erant crediti. Is ex iis qui aderant rogabat seniores, ut ei persuaderent ut manum dexteram imponeret lecytho. Cum ii autem dixissent, eum non esse id facturum, dum preces post haec fierent, et venerandum mihi caput oraret, ille pone stans porrexit duabus manibus lecythum. Is autem ita coepit scatere, ut duo aut tres ex iis qui aderant manus extenderent, et eas plenas oleo acciperent. Sed licet et divinae gratiae fundat radios, et rectis officiis praeclarisque et ex virtute rebus gestis sit plenus, et quotidie colligat opes philosophiae, est tamen tanta modestia et moderatione praeditus, ut uniuscujusque ex iis qui ad ipsum veniunt ambos pedes amplectatur, et frontem terrae imponat, sive [Col. 0097C] fuerit miles, sive opifex, sive rusticus.
Narrabo autem aliquid quod possit docere ejus simplicitatem et moderationem. Quidam vir bonus, cui hujus gentis obtigit praefectura, cum Cyrum venisset, cupiebat mecum frui aspectu horum magnorum athletarum. Cum alios ergo obiissemus, ad hunc quoque accessimus cujus virtutem nunc narramus. Cum ego itaque dixissem esse praefectum qui mecum accessisset, et aequi justique amatorem, statim homo divinus utrasque manus tendens et ambos pedes prehendens: Volo, inquit, ut mihi aliquam promittas petitionem. Cum is autem aegre ferret, et ut surgeret oraret, et se quod jusserit facturum polliceretur (conjiciebat enim eum velle rogare pro aliquo ex iis qui ejus parebant ditioni): Quoniam ergo, inquit homo divinus, [Col. 0097D] es pollicitus, et jurejurando promissum confirmasti, acri et vehementi studio Deo pro me offer preces. Is autem frontem pulsans obsecrabat ut eum absolveret a jurejurando, ut qui non esset dignus pro ipso preces offerre Domino. Ejus ergo qui in tam alta philosophia tanta sit modestia ac moderatione, quaenam oratio possit ejus laudes pro dignitate consequi?
Hujus in laboribus suscipiendis studium ne varii quidem ac multiplices morbi qui in eum incubuere, retardarunt; sed cum a variis morbis obsideatur, eosdem labores sustinet. Cum multis autem saepe verbis apud eum egerimus, vix hanc aedificavimus domunculam, corpori plane frigefacto aliquantulum caloris procurantes. Ei multi quidem adhuc superstites aurum [Col. 0098A] saepe obtulerunt et qui etiam excessere reliquerunt, sed nihil ab ullo unquam accepit, sed eorum quae offerebantur eos jussit esse dispensatores. Porro autem magnus quoque Jacobus cilicium ab aliquo ad se delatum ad ipsum misit; sed id quoque remisit, cum id esse videret densius et elegantius. Perpetuo enim usus est vilibus et minimi pretii vestibus. Adeo autem existimavit paupertatem esse quovis regno magis expetendam, ut nec necessarium quidem semper haberet nutrimentum. Scio enim me saepe venisse, et benedictionem petiisse, neque aliquid aliud invenisse quam solas duas caricas. Hujus mel, et iis qui vident est valde expetendum, et iis qui audiunt suave et maxime jucundum. Nullum enim vidi hominem, ne ex iis quidem qui sunt faceti et dicaces, [Col. 0098B] qui ulla unquam reprehensionis labe eum asperserit; sed omnes eum et praedicant et celebrant, et ad ipsum venientes minime volunt recedere.
Hujus ordinis est admirabilis quoque Asclepius, qui abest quidem decem stadiis, idem autem vitae institutum est aemulatus. Est enim ei idem et cibus, et vestis, et morum moderatio, in hospitesque et in fratres charitas, lenitasque et mansuetudo, et cum Deo conversatio, et summa paupertas, et maximae virtutis copiae, et opes philosophiae, et alia omnia quae de illo sacro capite recensuimus. Dicunt autem, eum quoque cum esset in numero fratrum qui in vico habitant, monasticam et temperatam vitam fuisse [Col. 0098C] amplexum, nec ex multorum congressu ullam contraxisse maculam. Cum ergo in utraque vita, nempe et civili et solitaria, se egregie gesserit, duplicibus quoque coronis merito dignabitur.
Porro autem multi quoque alii sunt horum aemulati virtutem: et plena est non nostra solum, sed etiam vicinae civitates et pagi, tali philosophia. Est autem unus ex his divinus quoque Jacobus, in quadam 848 domuncula inclusus juxta vicum qui dicitur Duzan. Qui cum sit etiam in ipso vitae termino (est enim plusquam nonaginta annos natus) inclusus est solus, et per quamdam modicam fossam, instar incurvae lineae factam, responsa quidem reddit, sed non videtur; et neque igne utitur, neque lumine lucernae. Me quidem bis perfosso ostio jussit admitti, hoc me honore [Col. 0098D] afficiens, et quam mihi bene velit ostendens.
Atque ii quidem qui adhuc superstites, scriptis meis non indigent; possunt enim, si velint, ipsi eorum contemplari philosophiam. Posteris autem et qui hoc non videre spectaculum, haec quoque ad usum sufficiunt, ut quae philosophiae ostendant characterem. Hic ergo, et de his absoluta oratione, et benedictionis postulata remuneratione, ad aliam transibo narrationem.
Simeonem illum insignem, magnum illud orbis terrarum miraculum, sciunt quidem omnes qui parent imperio Romanorum; norunt autem Persae quoque [Col. 0099A] et Indi, et Aethiopes; quin etiam ad Scythas usque nomadas fama pervadens, ejus in laboribus subeundis diligentiam docuit et philosophiam. Ego autem etiam cum omnes, ut semel dicam, homines testes habeam, vereor narrare certamina quae omnem superant orationem, ne posteris videatur fabula nuda ab omni veritate. Quae enim fiunt, humana sunt natura superiora, solent autem homines natura metiri ea quae dicuntur. Si quid autem dicatur quod ejus excedat limites, falsa videtur oratio iis qui non sunt divinis initiati mysteriis. Quoniam autem piis et vera religione praeditis terra et mare plena sunt, et qui in rebus divinis sunt eruditi, et sanctissimi Spiritus gratiam accepere, tantum abest ut non credant iis quae dicenda sunt, ut iis etiam magnam fidem sint habituri: prompto [Col. 0099B] et alacri animo accedam ad narrationem. Illinc autem incipiam unde etiam superna dignatus est vocatione.
Est quidam vicus situs in confinio nostrae regionis et Cilicum, eum autem Sesam nominant. Ex hoc ortus, primo a parentibus docebatur oves pascere, ut in hoc conferri possit cum magnis viris, Jacob patriarcha, Joseph temperante, et Moyse legislatore, et David rege et propheta, et Michaea propheta, et viris divinis qui illis fuere similes. Cum aliquando autem plurimum ninxisset [Col. 0099D] Male impressum ante, navigasset. , et coactae essent oves intus manere, facta ei potestate quiescendi, ad templum divinum venit cum parentibus. Haec autem narrantem audivi sanctam linguam. Dicebat ergo se vocem audivisse evangelicam, quae eos quidem qui flent et lugent beatos pronuntiat, miseros autem vocat eos qui [Col. 0099C] rident, et eos nominat felices qui sunt mundo corde praediti, et alia quae sunt his connexa (Matth. V) . Deinde ex iis qui aderant interrogasse quempiam quidnam fecerit aliquis ut horum unumquodque consequatur? eum autem illi vitam retulisse solitariam, et summam illam ostendisse philosophiam.
Cum ergo verbi divini haec suscepisset semina, et profundis animae sulcis ea pulchre occuluisset, dicebat se ivisse in proximam aedem sanctorum martyrum; in ea autem et genua et frontem in solo defixisse, et eum rogasse qui vult omnes homines salvos facere (I Tim. II) , ut eum deducat ad viam perfectam pietatis et verae religionis. Cum autem hoc modo diu esset moratus, dulcem quidem somnum quemdam sibi obrepsisse, tale autem vidisse somnium: [Col. 0099D] Mihi, inquit, videbar fodere fundamenta; deinde audire aliquem astantem, quod me oporteat fussam facere profundiorem. Cum itaque adjecissem ut jussit altitudinem, rursus tentabam quiescere; sed me quoque rursus jubebat fodere, et non cessare a labore. Cum autem hoc mihi ter et quater praecepisset facere, tandem dixit eam sufficere altitudinem, et jussit aedificare deinceps nullo labore, utpote quod cum cessasset labor, futura quoque esset aedificatio citra laborem. Huic praedictioni res ferunt testimonium. Ea enim quae fiunt humanam naturam excedunt.
Cum illinc surrexisset, ad propinquorum quorumdam [Col. 0100A] monachorum venit habitaculum. Duobus autem annis cum illis versatus, et perfectioris virtutis amore captus, venit ad vicum illum Teledam, cujus prius quoque meminimus, apud quem magni et divini viri Ammianus et Eusebius palaestram fecere monasticam. Sed non venit in hanc divinus Simeones, sed in aliam quae ex hac germinavit: Eusebonas enim et Abiton [Col. 0119A] Eusebonas et Abiton. ] De his non memini alibi legere. cum magni Eusebii doctrinam satis percepissent, hoc philosophiae aedificavere gymnasium. Cum itaque toto vitae tempore fuissent et animis concordes et moribus, et veluti unam animam ostendissent in duobus corporibus, multos habuerunt qui ejusdem vitae tenebantur amore.
Cum ii autem ex hac vita gloriose excessissent, Heliodorus [Col. 0119A] Heliodorus. ] Sozomenus, lib. VI, cap. 33 et 34, meminit Heliodori monachi in Syria. admirandus suorum sodalium accepit praefecturam: qui cum vixisset sexaginta et quinque [Col. 0100B] annos, sexaginta et duos annos intus inclusus transegit. Cum enim tres annos apud suos parentes fuisset 849 educatus, hunc gregem est ingressus, cum nihil unquam aspexisset eorum quae fiunt in mundo. Dicebat autem se ne ipsam quidem nosse formam porcorum, vel gallorum, vel aliorum hujusmodi. Eum ego saepe vidi, et simplicitatem morum sum admiratus, et ejus animi puritatem sum mirum in modum amplexus.
Cum ad hunc venisset hic praestantissimus pietatis athleta, decem quidem annos perpetuos decertavit. Cum autem haberet octoginta ejusdem certaminis socios, omnes longo intervallo superavit. Et cum alii post duorum dierum spatium vescerentur, ipse totam hebdomadam permanebat jejunus, aegre ferentibus [Col. 0100C] praesidibus, et cum eo contendentibus, et ordinis perturbationem eam rem vocantibus, iis tamen quae dicebantur non persuadentibus, nec animi alacritatem refrenare valentibus.
Audivi autem illum ipsum narrantem qui nunc est hujus gregis praefectus, quod cum aliquando funem contextum ex palmis (est autem is asperrimus) sumpsisset, et manibus astrinxisset, eo lumbos succinxit, non apponens extrinsecus, sed ipsi pelli applicans; et tam arcte compressit, ut tota illa pars cui fuerat impositus, circumcirca exulceraretur. Postquam autem plus quam decem dies hoc modo transegisset, et ulcus quod incrudescebat guttas sanguinis emitteret, rogavit quidam qui hoc viderat quaenam esset causa sanguinis. Cum is autem diceret nihil [Col. 0100D] esse quod ei afferret molestiam, ejus socius per vim et manum immisit, et causam didicit, et eam praefecto renuntiavit. Mox ergo increpans, et rogans, et rei crudelitatem reprehendens, vix illi solvit vinculum, sed nec sic persuasit ut illi ulceri ullam adhiberet medicinam. Porro autem cum eum viderent facere alia ejusmodi, jusserunt ut ab illa palaestra recederet, ne iis qui erant corpore imbecilliori, ea quae essent supra vires aemulari conantibus, damni causa fieret.
Egressus ergo cum venisset ad montis loca magis solitaria, et quemdam sine aqua lacum non valde profundum invenisset, in eum seipsum demisit, et [Col. 0101A] in eo Deo offerebat hymnodiam. Poenitentia autem ducti illius palaestrae praefecti, duos quosdam emiserunt, permittentes ut eum quaererent et ducerent. Cum itaque ii montem circuissent, rogarunt quosdam qui illic pascebant pecora an vidissent aliquem tali colore praeditum, et sic vestitum. Ubi autem lacum pastores ostenderunt, valde quidem statim exclamaverunt, fune autem allato, eum cum magno labore extraxerunt; non est enim aeque facilis ascensus atque descensus.
Cum itaque parvo tempore apud illos esset moratus, venit in vicum Telanessum, subjectum cacumini montis in quo nunc degit. In eo cum parvam invenisset domunculam, tres annos transegit inclusus.
Cum autem contenderet virtutis augere divitias, [Col. 0101B] desideravit similiter ac divini homines Moyses et Elias, jejunus permanere quadraginta diebus; et admirabili Basso conatur persuadere, qui tunc multos obiit vicos, ut qui praeesset iis qui erant in pagis sacerdotibus, ut nihil quidem intus relinquat, luto autem ostium obstruat. Cum is autem rei referret difficultatem, et moneret ne violentam mortem existimaret esse virtutem, est enim id crimen et maximum et primum: At tu, inquit, o Pater, repone mihi decem panes, et hydriam aquae, et si videro corpus egere alimento, ero eorum particeps. Factum est ut jussit; et illa quidem fuerunt reposita, ostium autem luto est obductum. Finitis autem diebus, venit quidem ille admirandus et homo Dei Bassus: amoto autem luto, ostium ingressus, invenit quidem panum numerum; [Col. 0101C] invenit autem urnam quoque aqua plenam, ipsum autem jacentem, nec spirantem, et nec loqui nec moveri potentem. Spongia ergo petita, cum os ea humectasset et eluisset, ei obtulit divinorum Sacramentorum symbola: et sic per haec confirmatus, surrexit, et modicum cibi sumpsit, lactucas, et intybum, et his similia paulatim mandens, et ad ventriculum transmittens.
Obstupefactus itaque magnus ille Bassus, venit ad suum gregem, magnum hoc narrans miraculum. Habebat enim plus quam ducentos sodales cum nec eis jumentum habere nec molam permisisset, neque aurum ab aliquo oblatum accipere, neque aliquem extra fores egredi, aut aliquid ex necessariis empturum, aut aliquem ex suis notis visurum; sed intus agere, et [Col. 0101D] quod a divina gratia mittebatur alimentum accipere. Hanc legem in hodiernum usque diem servant sodales, et quamvis creverit eorum numerus. mandata quae eis data sunt non transilierunt. Ego autem ad magnum transibo Simeonem.
Ab illo ergo tempore usque in hodiernum diem (jam autem praeterierunt viginti et octo anni) manet jejunus quadraginta dies. Tempus autem et assuefactio multum detraxit de labore, solebat enim primis diebus stare et Deum laudare; deinde cum propter inediam non posset amplius corpus pati stationem, deinceps sedere et divinum peragere officium, postremis autem 850 diebus etiam accumbere. Nam cum paulatim consumerentur et exstinguerentur [Col. 0102A] vires, cogebatur jacere semimortuus. Postquam autem stetit in columna, non inducebat quidem in animum ut descenderet, sed alia ratione excogitavit ut staret. Nam cum trabem quamdam columnae alligasset, et seipsum rursus funibus trabi adaptasset, sic quadraginta dies perpetuos transegit. Post haec autem cum majorem deinceps a superis gratiam accepisset, ne hoc quidem opus habuit auxilio: sed stetit quadraginta dies, cibum quidem non sumens, sed alacritate animi et divina gratia confirmatus.
Cum hos ergo tres perpetuos, ut dixi, annos in illa transegisset domuncula, ad hoc tantopere sermonibus jactatum et celebratum venit cacumen; et cum septum circumcirca fieri mandasset, ferream autem catenam viginti cubitorum comparasset, et ejus unum quidem initium cuidam petrae maximae appendisset, [Col. 0102B] alterum autem dextero pedi adaptasset, ut nec si vellet quidem, abiret extra eos limites, in eo degit, coelum assidue visione apprehendens, et ut ea quae sunt supra coelos contemplaretur sibi vim afferens; mentis enim volatum non impediebat ferri vinculum. Postquam autem Meletius [Col. 0119A] Meletius. ] Hervetus vertit, quasi ille tunc episcopus Antiochenus fuerit: «Cui tunc mandata erat cura episcopatus regionis Antiochenae civitatis.» Longus vertit: «Cum vero Meletius, qui tunc Antiochenae regioni praefectus erat.» Sane si hoc intelligatur de famoso illo Meletio episcopo Antiocheno, annosum illum fuisse oportuit, qui haec cum Simeone [Col. 0119B] tractarit, ut supra, libro I, in Vita Simeonis Stylitae, obiter attigi. ille admirabilis, cui tunc mandata erat cura episcopatus regionis Antiochenae civitatis, vir cordatus, et prudentia clarus, et ingenii solertia ornatus, supervacaneum dixit esse ferrum, cum sufficiat mens ad corpori imponenda rationis vincula, cessit quidem, et ejus patruit suasioni. Cum autem aeris fabrum accersiri jussisset, praecepit solvi vinculum. Cum autem tibiae quoque adaptata esset pellis, ne corpus laederetur a ferro, et oporteret eam (fuerat enim consuta) [Col. 0102C] disrumpi, dixerunt se vidisse plus quam viginti maximos cimices, in ea tanquam in caverna delitescentes; et hoc se dicebat vidisse admirandus Meletius. Ego autem hujus memini, hinc quoque ostendens magnam viri tolerantiam; nam cum posset pellem manu comprimere, et omnes facile interimere, molestos morsus toleranter passus est, in parvis se lubenter ad majora exercens.
Cum ergo pervolaret fama in omnes regiones, concurrebant omnes, non solum vicini, sed qui etiam multorum dierum itinere aberant; alii quidem paralyticos afferentes, alii vero aegris sanitatem petentes, alii autem ut patres fierent rogantes, et quod a natura non acceperant, ab illo volebant accipere; cumque [Col. 0102D] acciperent, et quae postulabant impetrarent, laeti quidem redibant quae autem erant consecuti beneficia praedicantes, longe plures eadem petituros emittebant. Sic autem omnibus undique advenientibus, et per totam viam instar fluminis affluentibus, videre est pelagus hominum in illo loco constitutum, quod fluvios undequaque excipit. Non solum enim confluunt qui nostram habitant regionem, sed et Ismaelitae, et Persae, et Armenii qui sunt eis subjecti, et Iberes, et Homeritae, et qui illis sunt interiores. Venerunt autem multi quoque qui habitant extrema Occidentis, Hispani, inquam, et Britanni, et Galli, qui quod est intermedium occupant. De Italia enim supervacaneum est dicere; aiunt enim Romae, quae est longe [Col. 0103A] maxima, eum fuisse adeo omnium sermone celebratum, ut in officinarum omnibus vestibulis et porticibus ei parvas posuerint imagines [Col. 0119B] Posuerint imagines. ] Hic locus citatur in Septima synodo, act. 4. , hinc sibi praesidium et tutelam parantes.
Cum ergo venirent innumerabiles (conabantur autem omnes contrectare, et ex pelliceis illis vestibus aliquam percipere benedictionem), primum quidem absurdum et alienum existimans tam insignem sibi haberi honorem, deinde etiam rem aegre ferens, ut nimis laboriosam, machinatus est illam in columna stationem: primum quidem jubens aedificari sex cubitorum, deinde duodecim, postea autem viginti duorum, nunc autem sex et triginta [Col. 0103D] Codrenus haec habet verbo tenus, anno 52 Theodosii. . Cupit enim in coelum evolare, et ab hac terrena liberari conversatione.
Ego autem nec absque divino consilio existimo [Col. 0103B] hanc factam fuisse stationem. Quamobrem eos hortor qui reprehendendi studio delectantur, ut linguam suam refrenent, et non temere eam ferri permittant, sed potius considerent quod saepe talia machinatus est Dominus ut eis prodesset qui sunt socordiores. Etenim jussit Isaiam ambulare nudum et nudis pedibus (Isai. XX) ; Jeremiam lumbis cingulum circumponere, et sic incredulis offerre prophetiam (Jerem. XIII) , et aliquando etiam lignea collaria et ferrum collo imponere (Jerem. XXVII) ; quinetiam Osee quoque uxorem accipere fornicariam, et rursus amare mulierem fornicariam et adulteram (Osee I) ; et Ezechieli super dexterum latus cubare quadraginta dies, et super sinistrum centum et quinquaginta (Ezech. IV) , et rursus murum perfodere, et fugientem [Col. 0103C] exire, et sibi describere captivitatem (Ezech. XII) ; quinetiam ensem aliquando acuere, et eo caput radere, et in quatuor partes capillos dividere, et alios quidem huic, alios vero illi distribuere (Ezech. V) , ne omnia recenseam. Unumquodque autem horum jussit fieri Rector universorum, eos qui sermoni non parebant, nec ut prophetias audirent in animum inducebant, admirabilitate spectaculi colligens et ut divina 851 responsa audirent, efficiens. Quis enim non obstupuit, cum videret divinum hominem nudum ingredientem [Col. 0119B] Nudum ingredientem. ] Barraeus existimat Theodoretum respicere ad Simeonem Salum, de quo Evagrius, lib. IV, cap. 33, qui quod famelicae meretrici panem detulisset, fornicationis calumniam sustinuit. Sed labitur; nam Simeon Salus post Theodoretum vixit. Respicit vero Theodoretus ad Isaiam, de cujus nuditate ante egerat. ? Quis autem non desideravit scire causam cur hoc fieret? Quis autem non est percontatus cur fornicariam propheta secum habitare pateretur.
Quomodo ergo universorum Deus jussit illorum unumquodque fieri, curam gerens eorum qui ignave [Col. 0103D] et socorditer vivebant; ita etiam hoc novum et admirabile procuravit spectaculum, rei novitate et admirabilitate omnes trahens ad spectandum, et efficiens ut advenientibus credibilis exhiberetur admonitio. Novitas enim spectaculi est pignus sufficiens doctrinae; et qui venit ad spectaculum, cum res divinas doctus fuerit recedit. Et quemadmodum ii quibus obtigit ut essent reges hominum, post aliquam temporis conversionem mutant imagines nummorum; aliquando quidem leonum exprimentes imagines, aliquando autem stellarum, et aliquando angelorum, novo charactere tentantes aurum reddere pretiosius: ita etiam summus Rex universorum, veluti [Col. 0104A] quasdam figuras ac characteres, haec nova et multiplicia vivendi instituta, pietati veraeque religioni adjiciens, non solum fidei alumnorum, sed eorum qui laborant morbo incredulitatis, ad laudandum linguas excitat. Et quod ita se habeat, non solum verba testantur, sed etiam res ipsae clamant. Ismaelitarum enim millia innumerabilia, quae impietatis serviebant caligini, illa in columna illuminavit statio. Nam veluti super candelabrum aliquod posita haec lucerna lucidissima, solis instar emisit circumquaque radios; et est, ut dixi, videre Iberos venientes, et Persas, et Armenios, et divinum baptismum accipientes. Ismaelitae autem turmatim venientes, ducenti simul et trecenti et nonnunquam etiam mille; errorem quidem patrium negant cum clamore: quae autem [Col. 0104B] illi coluerant simulacra, ante magnum illud lumen conterentes, et Veneris Orgiis renuntiantes (ab alto enim repetitis temporibus acceperant cultum hujus daemonis) divina percipiunt sacramenta; leges accipientes a divina illa lingua, et patrios ritus valere jubentes, asinorumque agrestium et camelorum esum abnegantes. Eosque ego et vidi et audivi et patriam impietatem abnegantes, et doctrinae evangelicae assentientes.
Semel autem maximum adii periculum; ipse enim eis dixit ut ad me accederent, et sacerdotalem acciperent benedictionem, dicens fore ut magnum hinc fructum perciperent. Cum illi autem paulo magis barbarice concurrissent, alii quidem ante trahebant, alii vero pone, alii autem ex obliquo: qui autem aliis [Col. 0104C] aberant longius, irruentes, et manus protendentes, alii quidem barbam vellebant, alii vero vestes apprehendebant; et a vehementiori illorum aditu fuissem suffocatus, nisi ille clamorem edens, omnes dispersisset. Talem, quae a dicacibus irridetur hominibus, columna effudit utilitatem, et tantum emisit radium Dei cognitionis in mentes barbarorum.
Scio etiam aliud ab eo fuisse factum ejusmodi. Obsecrabat una tribus divinum hominem, ut deprecationem quamdam et benedictionem emitteret suae tribus praefecto: alia autem quae aderat tribus contradicebat, dicens non oportere illi emitti benedictionem, sed ei qui praeest suae tribui; illum enim esse injustissimum, hunc vero alienum ab injustitia. Cum autem inter eos magna fuisset contentio, et barbarica [Col. 0104D] decertatio, tandem in se invicem irruerunt. Ego autem prolixa usus oratione, suadebam ut quiescerent; utpote quod vir divinus sufficeret ad dandam et huic et illi benedictionem. Sed hi quoque dicebant non oportere illum hanc assequi, et illi ea alterum privare conabantur. Cum eis autem desuper esset minatus, et eos canes vocasset, vix sedavit contentionem. Haec autem dixi, volens ostendere quanta esset eorum animi fides. Non enim sic inter se insaniissent, nisi divini viri benedictionem credidissent maximam habere virtutem.
Vidi autem aliud quoque miraculum quod fuit valde celebratum. Quidam enim ingressus (erat [Col. 0105A] autem is quoque Saracenorum unius tribus praefectus) supplex petebat a divino capite ut cuidam opem ferret, cui in via erant paralysi soluta membra corporis. Dicebat autem eum morbum ei accidisse in Callinico (est autem id castellum maximum). Cum is itaque fuisset allatus in medium, effecit ut negaret impietatem majorum. Ubi autem lubenter obediit, et quod jussus fuerat implevit, rogavit an crederet Patri, et unigenito Filio, et sancto Spiritui. Cum is autem se confessus esset credere. His, inquit, credens appellationibus, surge. Postquam autem surrexit, jussit ut tribus praefectum suis ferret humeris usque ad ipsum tabernaculum (habuit autem corpus maximum), et ille quidem eo accepto, statim abiit. Qui autem aderant, ad Dei laudes linguas moverunt. [Col. 0105B] Hoc autem jussit, Dominum imitans, qui jussit paralytico ferre lectum (Matth. IX) . Dei imitationem nemo vocet tyrannidem. Est enim vox ejus: Qui credit in me, opera quae ego facio ille quoque faciet, et majora his faciet (Joan. XIV) . Etenim hujus 852 promissi eventum vidimus. Nam cum umbra Domini nunquam fecerit miraculum, magni Petri umbra et mortem fregit, et morbos exegit, et fugavit daemones. Sed Dominus et haec per suos servos fecit miracula; et nunc quoque similiter ejus utens appellatione, divinus Simeones innumerabilia efficit miracula.
Accidit enim ut aliud quoque fieret miraculum, priore minime inferius. Ex iis enim qui in nomen salutare Domini Christi crediderant, quidam Ismaelita [Col. 0105C] non obscuro loco natus, Deo votum fecerat, hoc divino viro teste. Pollicitus autem erat, futurum ut se deinceps perpetuo abstineret ab esu cujusvis animati. Hoc promissum nescio quomodo quodam tempore transgressus, occisam avem ausus est comedere. Cum Deus autem per increpationem eum ad conversionem voluisset deducere, et suum famulum honorare, qui fuerat testis promissi quod is fuerat transgressus, mutata est in lapidis naturam caro avis, adeo ut nec si vellet quidem, deinceps eo vesci posset. Quomodo enim potuisset, cum lapiduisset quod ad cibum sumptum fuerat corpus? Hoc admirando et incredibili spectaculo obstupefactus barbarus, ad sanctum venit quam celerrime, quod erat occultum peccatum in lucem proferens, et suam transgressionem [Col. 0105D] omnibus enuntians, et delicti a Deo petens veniam, et sancti auxilium invocans, ut omnipotentibus suis precibus ipsum peccati vinculum exsolveret. Multi autem id videre miraculum, qui avis partem ex osse et lapide constantem viderunt in ejus pectore.
Non solum autem fui spectator miraculorum, sed etiam auditor eorum quae praedicta sunt futura. Etenim eam quae fuit siccitatem, et magnam illius anni sterilitatem, et eam quae consecuta est simul famem et pestem, duobus annis ante praedixit, dicens se praevidisse virgam quae infligitur hominibus, et flagella quae per eam intentantur. Porro autem alias quoque significavit irruptionem ejus qui bruchus seu eruca dicitur, et eam non esse magnum detrimentum [Col. 0106A] allaturam, cum divina clementia mox sequatur supplicium. Cum autem triginta dies praeteriissent, innumerabilis quidem supra stetit multitudo, ut etiam radium dissecarent, et umbram offunderent; idque omnes plane et perfecte vidimus: solum autem dedit damnum bestiarum pascuis, cibum autem hominum nulla ex parte laesit.
Jam vero mihi quoque qui ab aliquo oppugnabar, significavit ante quindecim dies futurum belli finem: et praedictionis [Col. 0119B] Praedictionis. ] Sic alter Simeones Stylita praedixit de Mauritio plurima; Evagrius, l. v, c. 21. veritatem didici experientia.
Quin etiam ei aliquando visae sunt duae virgae quae ferebantur quidem de coelis, in terram autem Orientalem cadebant et Occidentalem. Hanc autem Persicae et Scythicae gentis in imperium Romanorum insurrectionem significavit vir divinus, et iis qui aderant [Col. 0106B] effatus est visionem; multisque lacrymis et precibus assiduis repressit plagas, quarum intentabantur minae in orbem terrae. Gens quidem certe Persarum jam armata, et parata ad Romanos invadendos, eis divina adversante voluntate, a coepto est retardata, et intrinsecus in malis propriis occupata. Cum autem sciam plurima alia ejusmodi, ea praetermittam, orationis vitans prolixitatem: sufficiunt haec quidem certe ad ostendendam spiritalem ejus mentis contemplationem.
Ejus quoque fuit magna fama apud regem Persarum: ut enim narrarunt legati qui ad ipsum venerunt, diligenter sciscitabatur quaenam esset ejus vita, et quaenam miracula. Dicunt autem ejus quoque conjugem, et petiisse oleum dignatum ejus benedictione, [Col. 0106C] et tanquam donum maximum accepisse. Quin etiam omnes regis asseclae et a fama commoti, et multas in eum a magis adornatas accipientes calumnias, diligenter rogabant; et cum intellexissent, virum divinum nominabant. Caetera vero turba, et ad muliones accedentes et ad famulos et milites, et pecuniam offerebant, et rogabant ut essent participes olei benedictionis.
Ismaelitarum autem regina cum esset sterilis, et cuperet filios, primum quidem misso aliquo ex iis qui valebant dignitate et auctoritate, obsecravit ut mater fieret. Postquam autem assecuta est petitionem, et peperit ut cupiit, accepto rege qui natus fuerat, profecta est ad divinum senem; et quoniam non licebat mulieribus ad eum accedere, ad eum misso [Col. 0106D] infante, rogavit ut consequeretur ejus benedictionem: Tuus enim, inquit, est hic actus [Col. 0119B] Tuus enim est hic actus. ] Ita Euthymius steriles fecundavit; Nicephorus, lib. XIV, cap. 52. . Ego enim obtuli cum lacrymis semen orationis; tu autem semen effecisti manipulum, cum divinae gratiae imbrem attraxisses per deprecationem.
Sed quousque conor metiri altitudinem maris Atlantici [Col. 0119B] Conor metiri altitudinem maris Atlantici. ] Sic: «Atlanticum mare cotyla exsorbere.» ? Nam sicut eam non possunt homines dimetiri, ita narrationem exsuperant quae ab illo fiunt quotidie. Ego autem ejus ante haec omnia admiror tolerantiam; noctu enim et interdiu ita stat, ut videatur ab omnibus. Ablatis enim foribus, et non minima parte ambitus dissoluta, proponitur omnibus spectaculum novum et admirabile: nunc 853 quidem stans longo tempore, nunc autem frequenter se [Col. 0107A] incurvans, et Deo offerens adorationem. Jam vero multi quoque ex astantibus enumerant has adorationes. Semel autem quidam ex iis qui mecum erant, cum enumerasset mille et ducentas et quadraginta quatuor, deinde lapsus esset, destitit numerare. Semper autem se inclinans, prope digitos pedum frontem admovet. Nam cum venter semel in hebdomada alimentum accipiat, idque exiguum, quantum est divinorum sacramentorum participatio, dorso concedit ut facile inflectatur. Aiunt autem ei ex statione in altero pede enatum esse ulcus chironium, et illinc assidue plurimam excerni saniem. Sed nihil quod ei accidit, reprimit philosophiam; sed fert forti et generoso animo voluntaria et involuntaria, alacritate animi et haec et illa superans.
[Col. 0107B] Hoc autem ulcus coactus quoque est aliquando alicui ostendere [Col. 0119B] Alicui ostendere. ] Sic promptam Patribus exhibuit obedientiam; Nicephorus, lib. XIV, cap. 51. . Dicam autem causam. Venit ab Arabena quidam vir bonus, et honoratus Christi ministerio. Is cum ad illud pervenisset cacumen: Dic mihi, inquit, per ipsam veritatem, quae hominum genus ad se convertit, esne homo, an natura incorporea? Cum autem qui aderant aegre ferrent interrogationem, omnes quidem jussit tacere; ad illum autem dixit: Cur hanc mihi proposuisti interrogationem? Cum autem dixisset: Quoniam omnes vulgo jactare audio, te neque comedere, nec dormire; utrumque autem est hominum proprium, nemo enim qui hac sit natura praeditus vixerit absque alimento et somno. Ille autem jussit quidem scalas admoveri columnae, illum autem ascendere: et primum quidem [Col. 0107C] manus aspicere, deinde intra pelliceum illum amictum manum mittere, et videre non solum pedes, sed etiam ulcus illud gravissimum. Cum autem homo vidisset, et admiratus esset ulceris magnitudinem, et ex eo didicisset quomodo sumat nutrimentum, illinc quidem descendit, ad me autem veniens narravit omnia.
In festis autem publicis aliam quoque ostendit tolerantiam. Nam post occasum solis, donec is rursus venerit ad horizontem occidentalem, manibus in coelum extensis stat tota nocte [Col. 0119B] Stat tota nocte. ] Ἀκοιμήτους fuisse monachos et insomnes, qui noctem orando et psallendo traducerent, [Col. 0120A] scripsit Nicephorus lib. XV, cap. 23. De horum monasterio in Menaeis, 15 sept., in Joanne Calybita, et 29 Dec., in Actis Marcelli Acoemetarum archimandritae, apud Metaphrasten, et in Actis Danielis Stylitae, 11 Decembris. , nec a somno delinitus, nec a labore superatus. In tantis autem laboribus, tantaque rerum gestarum magnitudine et miraculorum multitudine, est tanta morum modestia ac moderatione praeditus, ac si sit dignitate postremus [Col. 0107D] omnium hominum. Praeter modestiam autem et facilis ad eum patet aditus, et est affabilis et suavis; et respondet unicuique eorum qui loquuntur, sive sit opifex, sive mendicus, sive rusticus. A munifico autem et liberali Domino accepit etiam donum doctrinae: et bis quotidie faciens admonitiones, irrigat aures eorum qui audiunt, pulchre admodum loquens, et divini spiritus exhibens disciplinam; et jubens in coelum suspicere et evolare, et a terra discedere, et regnum quod exspectatur visione apprehendere, et gehennae minas timere, et terrena contemnere, et futura exspectare. Licet autem eum quoque videre judicantem, et rectas et justas ferentem sententias. Haec autem et quae sunt hujusmodi, fiunt post horam [Col. 0108A] nonam. Totam enim noctem et diem usque ad nonam orat perpetuo. Post nonam autem, primum quidem divinam doctrinam exhibet praesentibus; deinde, audita uniuscujusque petitione, cum aliquas fecerit curationes, componit lites eorum inter quos est controversia. Circa occasum autem solis deinceps incipit convenire Dominum. Sed quamvis in his versetur, et haec omnia faciat, nec sanctarum ecclesiarum curam abjicit et providentiam, aliquando quidem pugnans cum impietate gentium, aliquando autem frangens Judaeorum audaciam [Col. 0120A] Frangens Judaeorum audaciam. ] Respicit ad id quod habet Epiphanius, lib. I Histor., capite 13, ex quo Baronius, anno 432. Vide etiam Nicephorum, lib. XIV, cap. 51. , aliquando autem fundens ac profligans turmas haereticorum, et aliquando quidem de his scribens ad imperatorem, aliquando autem praesides ac magistratus ad divinum zelum excitans, aliquando autem ipsis quoque ecclesiarum [Col. 0108B] pastoribus majorem gregis curam gerere praecipiens.
Haec autem sum persecutus, ex gutta conatus ostendere pluviam [Col. 0120A] Ex gutta pluviam. ] Proverbium huic simile. Ex ungue leonem. Sic, Ex gutta mare salsum. , et iis qui haec scripta legerint, tanquam indice gustandam praebere mellis dulcedinem. Quae autem decantantur ac celebrantur ab omnibus, ea sunt iis longe plura. Sed non sum omnia scribere pollicitus, sed paucis ejus vitae instituti ostendere formam et characterem. Conscribent autem, ut est consentaneum, alii quoque his longe plura.
Cum post haec autem diu vixisset [Col. 0120A] Cum post haec autem diu vixisset. ] Haec non esse Theodoreti monet Barraeus, sed ab alio aliquo addita post mortem Simeonis, qui, cum scriberet Theodoretus, adhuc vivebat. , et multis miraculis et laboribus, ardoreque solis, et hiberna glacie, et vehementibus ventorum insultibus, et humanae naturae imbecillitate, solus ex omnibus quiunquam fuerunt mansisset inexpugnabilis, postquam [Col. 0108C] eum deinceps oportuit esse cum Christo, et immensorum certaminum coronas accipere, quod homo quidem esset, morte confirmavit iis qui non credebant: mansit autem etiam post mortem immobilis; et in coelum quidem anima pervenerat, corpus autem ne sic quidem cadere sustinuit; sed 854 rectum stetit in loco certaminum, tanquam invictus athleta, nulla parte membrorum volens terram tangere. Sic Christi athletis manet etiam post mortem cum eis simul versans victoria.
Variorum certe morborum curationes, et miracula, et divinarum virtus operationum, sicut quando erat superstes, ita nunc quoque fiunt, non solum apud loculos sanctarum reliquiarum, sed etiam apud summae [Col. 0108D] ejus virtutis et diuturnae decertationis monimentum; magnam, inquam, illam et celebratam columnam hujus justi et laudibus celebrandi Simeonis.
Cujus sanctis intercessionibus cupio ut ego adjutus, in his sanctis perseverem laboribus: Deumque precor qui est communis ornatus, et est splendor pietatis et verae religionis, ut et mea vita corrigatur, et ad evangelicam vitae formam dirigatur.
Et communis hominum hostis invenit multas vias vitii, universam humanam naturam studens penitus perdere; et pietatis veraeque religionis alumni multas [Col. 0109A] et diversas excogitavere scalas quibus in coelum ascenderetur. Alii quidem per classes decertantes (sunt autem hi coetus innumerabiles) incorruptis fruuntur coronis, et desideratum ascensum consequuntur. Alii autem vitam amplectentes monasticam, et cum Deo solum loqui meditantes, et nullam consolationem humanam participantes, sic victores publice renuntiantur. Alii autem in tabernaculis, et alii in tuguriis degentes, Deum laudibus celebrant. Alii vero amplectuntur vitam in antris et speluncis. Multi autem, ex quibus aliquorum meminimus, non antrum, non tabernaculum, non speluncam, non tugurium habere decreverunt, sed nudo aeri sua corpora mandantes, contrarias qualitates tolerant, aliquando quidem summo gelu concreti, aliquando autem igne [Col. 0109B] radiorum exusti. Jam vero eorum quoque rursus est vita diversa. Nam alii quidem stant assidue, alii vero in sessionem et stationem diem dividunt; et alii quidem septis quibusdam inclusi, fugiunt multorum congressionem; alii vero nullo hujusmodi utentes tegumento, propositi sunt omnibus qui eos volunt contemplari. Unumquodque autem horum in praesentia necesse habui persequi cum admirabilis Baradati vellem vitam conscribere. Is enim excogitavit novas rationes exercendae tolerantiae.
Nam cum primum quidem longo tempore se inclusisset in domuncula, sola divina fruebatur contemplatione. Illinc cum rupem occupasset imminentem, et parvam quamdam arcam, nec justa quidem symmetria corpori congruentem, ex lignis construxisset, [Col. 0109C] in ea vitam degebat, deorsum assidue incurvari coactus. Non habebat enim altitudinem ejus longitudini justa proportione convenientem. Non erat autem ea compacta asseribus, sed erat aperta similiter atque cancelli; et erat similis fenestris quae fatiores habent ingressus luminis. Quocirca nec a pluviae erat impetu libera, nec erat tecta a flamma solis: sed utraque non minus admittebat quam alia quae sunt sub divo; in hoc autem solo ea superabat, quod accederet labor inclusionis.
Cum autem longum tempus hoc modo transegisset, postea egressus est, cedens precibus divini Theodoti, cui obtigerat pontificalis sedes Antiochena. Stat autem assidue manus in coelum extendens, et universorum Deum laudans: totum corpus tunica [Col. 0109D] pellicea contegens: circa nasum autem solum et os, reliquit modicum ingressum spiritui, ut respiret, communem aerem excipiens, quoniam humana natura non posset aliter vivere: omnem autem eum laborem sustinet, cum non sit corpore valde robusto, sed valetudinario et multis morbis obnoxio. Fervens autem animi alacritas, et divino amore incensa cogit ut laboret qui non potest laborare.
Jam vero sapientia quoque et intelligentia ornatus, optime et interrogat et respondet, et ratiocinatur nonnunquam melius et potentius iis qui Aristotelicos legere labyrinthos. Cum sit autem in ipso summo virtutis fastigio, non sinit ut arrogantia simul efferatur spiritus, sed jubet eum deorsum repere [Col. 0110A] circa ipsum latus montis. Sic enim quantum sibi damnum mens conciliat quae tumet et ardet insolentia. Haec est in summa ejus philosophia.
Cui concedatur ut crescendo possit metam cursus attingere. Est enim communis piorum laetitia, horum qui victoria potiti sunt gloria. Mihi autem detur ut eorum suffultus precibus, non sim procul ab hoc monte: sed paulatim conscendam, et me eorum contemplationis voluptate expleam.
Neque Thalelaei silebo narrationem, est enim plenum miraculo spectaculum. Non solum autem alios audivi narrantes, sed etiam ipse vidi admirabile et praeter opinionem spectaculum. Nam cum viginti stadiis [Col. 0110B] procul a Gabalis (ea est autem urbs parva et elegans) tumulum quemdam occupasset, in quo erat templum dedicatum 855 daemonibus, et quod ab iis qui jam erant antiquitus impii, multis honorabatur sacrificiis, parvum quoddam fixit tugurium. Sceleratos autem illos et exsecrandos perpetuo colebant, ut dicebant, magnam eorum crudelitatem cultu placare adnitentes. Multis enim perniciem afferebant, et iis qui accedebant, et iis qui erant vicini; nec solum hominibus, sed et asinis, et mulis, et hobus, et ovibus; non cum bestiis bellum gerentes, sed per eas quoque hominibus tendentes insidias.
Tunc ergo cum eum vidissent advenisse, perterrere quidem conabantur, sed non poterant, cum et eum muniret fides, et pro eo pugnaret gratia. Rabie itaque [Col. 0110C] et furore repleti in eas quae tunc illic plantatae erant arbores fecerunt impetum; in illo autem tumulo multae erant ficus et oleae quae florebant. Ex iis dicunt plus quam quingentas repente fuisse evulsas; audivique plures vicinos agrestes id narrantes, qui olim quidem detinebantur caligine impietatis, per ejus autem doctrinam et miracula acceperunt lucem Dei cognitionis. Quoniam autem cum hoc fecissent perniciosi et scelerati daemones, non exterruerunt athletam philosophiae, rursus in eum alias paravere machinas. Noctu enim ululantes, et lampades ostentantes, conabantur perterrefacere, et ejus rationem perturbare. Ubi autem risit omnes eorum insultus, eo postea relicto effugere.
Is autem cum duas rotas construxisset, quae duorum [Col. 0110D] cubitorum habebant diametrum, asseribus non inter se compactis, sed disjunctis et separatis, ambas rotas conjunxit. Deinde cum intus sedisset, et cuneis et clavis disjunctas illas confixisset tabulas, sub dio rotam appendit, tribus aliis altis lignis in terram defixis, et superioribus eorum initiis aliis lignis commissis, et in eorum medio duplici illa rota alligata, et sublime elata. Hujus autem spatium quidem quod est interius, habet quidem cubitorum duorum altitudinem, cubiti vero latitudinem. In eo sedens vel potius suspensus, annis jam fuit decem perpetuis. Cum autem corpus habeat maximum, neque sedens quidem potest collum erigere, sed semper sedet incurvatus, genibus habens affixam faciem.
[Col. 0111A] Ad eum cum venissem, inveni quidem eum ex Evangeliis colligentem utilitatem; eum autem interrogavi, cupiens scire causam illius novi vitae instituti. Ille autem Graeca lingua usus, erat enim Cilix genere: Ego, inquit, multis peccatis obnoxius, et credens suppliciis quorum minae sunt intentatae, hoc vitae genus excogitavi, hoc agens ut castigetur corpus poenis mediocribus, ut eripiar a magnitudine earum quae exspectantur. Sunt enim illae graviores non solum quantitate, sed etiam ipsa qualitate, sunt enim involuntariae. Quod autem ab invito fit, id est valde molestum; quod autem est voluntarium, etiamsi sit laboriosum, minorem affert dolorem; sponte enim suscipitur, sed non labor violentus. Si his ergo, inquit, parvis molestiis minuero ea quae exspectantur, [Col. 0111B] hinc magnum lucrum referam. His auditis, ejus ingenii solertiam valde sum admiratus, quod non solum jam facta septa transiliebat, sed etiam ex se alia excogitabat certamina; et quod non solum decertabat, sed eorum etiam causas sciebat, et alios docebat.
Jam vero multa quoque miracula per ejus preces fieri dixerunt accolae, non solum hominibus, sed etiam camelis, et asinis, et mulis curationem per eum adipiscentibus. Hinc universa illa gens quae impietate detinebatur, paternum quidem abnegavit errorem, divinae autem lucis accepit splendorem. His utens administris, et templum daemonum diruit, et maximam aedem excitavit victoria insignibus martyribus, iis qui dii falso nominabantur, divos opponens mortuos.
[Col. 0111C] Horum concedatur intercessionibus ut hic cum eadem victoria certaminum terminum occupet, et nos ab his et illo adjuti, simus vehementes amatores certaminum philosophiae.
Postquam optimorum et praestantissimorum virorum vitae conscripsi institutum, operae pretium existimo mulierum quoque meminisse, quae non minus, si non etiam amplius, certaverunt. Eae enim sunt digniores quae laudentur, ut quibus quidem obtigerit natura imbecillior, eamdem autem quam viri ostendant animi alacritatem, et a prima parente accepto dedecore genus liberavere. Maranae autem et Cyrae meminero in praesentia, quae tolerantiae certaminibus [Col. 0111D] omnes alias vicere.
His patria quidem est Berhoea, patriae autem genus insigne, educatio autem generi conveniens. Sed, his omnibus contemptis, cum exiguum quemdam locum ante urbem comprehendissent, et intra eum fuissent, luto et lapidibus [Col. 0120B] Luto et lapidibus. ] Menaea πηλῷ καὶ λίθοις. Vide l. I, hic, in Vita Simeonis Stylitae, cap. 5, ubi contrario huic est sicco lapide, seu ξηρολίθῳ. ostium ostruxere. Famulas autem quae ejusdem vitae volebant esse participes, exstructo extra ambitum habitaculo, jusserunt in illo habitare. Ipse autem per quamdam parvam fenestram respiciunt ea quae ab illis fiunt, et eas frequenter excitant ad orationem, et accendunt ad divinum amorem; ipsae vero cum neque domum habeant, nec tugurium, sub dio sua sponte vitam agunt. Pro ianua autem eis quaedam parva exstructa [Col. 0112A] est fenestra, per quam necessarium 856 alimentum accipiunt; et cum iis quae ad ipsas veniunt colloquuntur mulieribus. Ad eam autem congressionem definitum est tempus Pentecostes, alio autem tempore vitam amplectuntur quietam: sola autem Marana loquitur cum advenientibus; alteram autem nemo audivit unquam loquentem. Ferrum autem gestant, et tantum onus ferunt, ut Cyra, cui corpus obtigit imbecillius, ad terram usque incurvetur, et corpus minime possit erigere. Habent autem vela maxima, ut retro quidem trahantur, et pedes omnino contegant, anterius autem usque ad ipsam zonam demittantur, vultum simul et collum, et pectus, et manus occultantia penitus
Eas ego saepe vidi, intra januam intromissus; jusserunt [Col. 0112B] enim mihi aperiri, sacerdotii dignitatem honorantes. Vidi ergo illud ferri pondus quod nec a viro quidem forti et robusto ferri posset; et cum vehementer rogassem, tunc quidem auferre potui: postquam autem recessimus, id rursus suis membris imposuere, collo quidem collare, lumbis autem zonam, manibus autem et pedibus ea quae sunt eis attributa. Hoc modo autem vivunt, non quinque solum vel decem solis transactis annis, sed quadraginta duobus. Et cum tanto tempore decertaverint, tanquam quae nuper certamina attigerint, delectantur sudoribus. Visione enim apprehendentes sponsi pulchritudinem, facile ferunt cursus laborem, et properant pervenire ad finem certaminis: videntes in illo stare dilectum, et ostendentem coronam victoriae. [Col. 0112C] Ea de causa et imbris, et nivis, et solis excipientes impetum, non cruciatum nec dolorem sentiunt; sed ex iis quae videntur molesta, animi gaudium percipiunt. Et divini Moysis aemulatae jejunium, ter tanto tempore inediam sustinuere; quadraginta enim diebus exigui cibi fuere participes. Ter quoque divini Danielis a cibo abstinentiam sunt aemulatae, tres dierum hebdomadas conficientes, et cibum corpori suppeditantes.
Cum autem aliquando desiderassent salutarium Christi passionum sancta loca comtemplari, venerunt Aeliam, cum in via nihil cibi sumpsissent. Sed postquam in illa urbem venerunt, et adorationem impleverunt, cibum sumpserunt, et reversae sunt, rursus a jejunis confecto itinere: est autem iter non [Col. 0112D] pauciorum quam viginti dierum.
Quin etiam cum victoria insignis Thectae cupiissent videre aedem quae est in Isauria, ut dilectionis in Deum flammam undequaque accenderent, sic profectae sunt, et reversae sunt jejunae. Tantum eas divinum amatorium fecit divino quodam furore debacchari: tantam divinus amor earum in sponsum concitavit insaniam.
Atque eae quidem quae tali vitae instituto femininum genus exornavere, ut quae aliis fuerint exemplaria, coronabuntur a Domino coronis victricibus. Ego autem proposita quae hinc percipitur utilitate, cum decerpsero benedictionem, ad aliam transibo narrationem.
Divini Maronis, cujus prius meminimus, vitam aemulata Domina admirabilis, in horto maternae domus parvum quoddam fixit tugurium. Ei autem tugurium efficit panici stipula. Continuis autem lacrymis non solum rigat genas, sed etiam vestimenta ex pilis: talibus enim indumentis tegit corpus. Circa gallorum autem cantum ad divinum templum, quod non est procul, vadens cum aliis et feminis et viris, universorum Domino offert laudes. Hoc autem facit non solum die incipiente, sed etiam desinente; quovis alio loco locum Deo consecratum magis esse venerandum censens, et docens alios. Ea de causa et ejus magnam curam gessit, matri persuadens et fratribus [Col. 0113B] ut facultates suas in id consumerent.
Habet autem nutrimentum lentem aqua madefactam. Omnem autem hunc laborem sustinet, cum sit plane exsiccato corpore et semimortuo. Pellis enim subtilissima, et quae est instar membranae, est ossibus tenuibus circumjecta, adipe et carne consumpta a laboribus. Proponitur autem omnibus eam videre volentibus, et viris et mulieribus, neque vultum aspiciens, neque alii vultum spectandum exhibens [Col. 0120B] Neque alii vultum spectandum exhibens. ] Vide apud Moschum Eviratum Prati spiritualis, cap. 78, de virgine mortua graviter sepulcri violatorem increpante, quod eam vestibus nudasset, cujus viventis extra domesticos nullus faciem viderat. , sed amictu quidem penitus contecta, ad genua autem usque incurvata, valde gracili autem voce et non satis expressa loquens, et eam quoque semper cum lacrymis proferens. Saepe enim cum meam dexteram sumpsisset, et oculis imposuisset, eam dimisit adeo madefactam, ut ex ipsa manu [Col. 0113C] distillarent lacrymae.
Eam ergo, cujus sunt tantae opes philosophiae, flentem, lamentantem, et ingemiscentem similiter atque eae quae sunt in extrema paupertate, quaenam pro dignitate laudaverit oratio? Vehemens enim amor in Deum illas parit lacrymas, ad divinam inflammans contemplationem, et pungens aculeis, et urgens ad eum qui est hinc futurus excessum.
Porro autem quamvis in his diu noctuque versetur, ne aliorum quidem generum virtutis curam abjicit, sed pro viribus quidem curat optimos athletas, quorum meminimus, et quos praetermisimus. Curat autem eos quoque qui ad ipsam veniunt; jubens 857 quidem habitare apud vici pastorem, ipsa vero mittens omnia quae sunt necessaria. Matris enim et [Col. 0113D] fratrum facultates ei sunt propositae ad sumptum faciendum, quae per ipsum accipiunt benedictionem. Quinetiam mihi quoque venienti ad illam partem (est autem nostrae regioni ad Austrum) mittit et panem, et fructus, et lentem madefactam.
Sed quousque prolixa utor oratione, studens omnem ejus narrare virtutem, cum oporteat aliorum quoque proferre vitam, quae imitatae sunt et hanc et illas, quarum prius meminimus. Multae enim aliae partim quidem vitam amplexae sunt solitariam, partim autem vivere amarunt cum pluribus, adeo ut ducentae et quinquaginta, et plures, et pauciores simul vivant, uno cibo vescentes, super solas storeas ex instituto dormientes, et manus quidem lanae attribuentes, [Col. 0114A] hymnis vero linguam consecrantes. Sunt autem ejusmodi innumerabilia sapientiae gymnasia non solum in nostra regione, sed etiam per totum Orientem. Iis autem plena est et Palaestina, et Aegyptus, et Asia, et Pontus, et tota Europa. Ex quo enim Christus Dominus honoravit virginitatem, ut qui natus sit ex virginitate, prata virginitatis natura germinavit, et hos suave olentes, et qui non marcescunt, flores offert Creatori: non virtutem in masculo et femina discernens, nec in duas differentias dividens philosophiam; est enim differentia corporum, sed non animorum. In Christo enim Jesu, ut ait divinus Apostolus, non est masculus et femina (Galat. III) . Una autem mulieribus et viris est fides suppeditata. Unus enim Dominus, una fides, unum baptisma: unus Deus et [Col. 0114B] Pater omnium, qui est super omnia, et per omnia, et in omnibus nobis (Ephes. IV) . Quin etiam unum regnum coelorum agonotheta proposuit victoribus, hoc commune praemium definiens certaminibus.
Sunt ergo, ut dixi, multae et virorum et mulierum pietatis palaestrae non apud nos solum, sed etiam in universa Syria, et Palaestina, et Cilicia, et in ea quae est media inter duos fluvios. In Aegypto autem dicunt etiam plus quam quinque millia virorum habere monasteria, qui operantur et interim Dominum laudant hymnisque celebrant; nec solum ex operibus necessarium alimentum comparant, sed etiam advenientibus hospitibus et egentibus opem ferunt.
Sed omnia narrare non solum ego, sed nec omnes [Col. 0114C] scriptores potuerint; et ut maxime fieri posset, supervacaneum id esse existimo, et honoris cupiditatem quae nihil habeat commodi. Iis enim qui volunt aliquam percipere utilitatem, sufficiunt ea quae dicta sunt ad praebendum id quod desideratur.
Ideo enim et vitae diversorum fecimus mentionem, et mulierum narrationes narrationibus virorum adjecimus, ut et senes, et juvenes, et mulieres philosophiae habeant exemplaria; et unusquisque eam quae sibi cordi est vitam exprimens, habeat suae vitae quamdam regulam et gnomonem, qui est situs in narratione: et quomodo pictores ad exemplar respicientes, et oculos imitantur, et nasum, et os, et genas, et aures, et frontem, et ipsos capitis et barbae pilos, et ad haec et sessionem et stationem; quin [Col. 0114D] etiam ipsos oculorum intuitus, sive sint laeti et alacres, sive severi et truces; ita etiam oportet unumquemque ex iis qui haec scripta legunt, volentem vitam aliquam imitari, suam ad illam quam eligit componere. Et quomodo fabri asseres rubrica dirigentes, eo usque id quod est superfluum auferunt, donec apposita regula, viderint asserem esse aequalem; ita etiam eum qui velit vitam aliquam imitari, oportet eam sibi ipsi ponere pro regula, et vitii resecare superflua, et virtutis replere ea quae desunt. Ea enim de causa scriptionis laborem suscepimus, utilitatis occasionem proponentes volentibus.
Rogo autem eos qui sunt lecturi, ut cum ex aliorum laboribus absque labore voluptatem capiunt, labores [Col. 0115A] suis compensent precibus. Eos quoque obsecro quorum vitam conscripsi, ne me despiciant procul degentem ab illorum spiritali chorea; sed trahant infra jacentem, et ad virtutis tollant altitudinem, et suo choro conjungant; ut non solum laudem alienas [Col. 0116A] divitias, sed ipse etiam habeam aliquam laudis occasionem, et facto, et verbo, et cogitatione glorificans Servatorem universorum; cum quo Patri gloria, cum sancto Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Elogium auctoris
861 Conscriptus est hic liber Prati, seu Vitae sanctorum, ac virtute praeditorum Deoque placentium Patrum, qui in ipso continentur, reliquaeque perutiles animae narrationes, ac scite dicta sacrorum, justorum, Christique amantium Patrum et fratrum, a Joanne sanctae memoriae presbytero, et monacho cognomento Moscho; qui principio quidem saeculo renuntiavit in monasterio sancti Patris nostri Theodosii, abbatis et archimandritae [Col. 0121] omnium quae sunt Jerosolymis coenobiorum sive monasteriorum. Cum autem in deserto ad sanctum Jordanem non exiguo tempore versatus esset cum sanctis Patribus qui illic degunt, eorumque virtutes collegisset, eas huic Operi inseruit. Cumque habitaret in Novo quod dicitur monasterio, quod a sancto et magno Patre nostro Saba ejusque discipulis constructum ad hoc usque tempus permanet, audiens qua tyrannide Persae Romanos oppressissent, occasione caedis Mauritii imperatoris ejusque liberorum, a Novo monasterio secedens perrexit ad partes Antiochiae magnae; atque inde rursus, cum praevalere gentem videret, Alexandriam se contulit; et tota quae circa illam est solitudine peragrata (fuerat enim jam a principio imperii Tiberii missus in Aegyptum ad ministerium obeundum) et usque ad Oasim, proximamque illi solitudinem perveniens, postquam eos qui illic erant Patres invisit, atque inde rursus audivit sancta loca fuisse occupata, et Romanos metu correptos, Alexandria relicta, ad magnam Romanorum urbem navigio appulit una cum charissimo discipulo suo Sophronio. Dum autem essent in itinere, diversas insulas lustrarunt.
Tali vero donatus a Domino gratia fuit vir beatus, ut si quid de vita rebusque gestis virtute insignium virorum audiisset vel vidisset, id scriptis mandaret; quo factum est ut et Romae cum esset, idem consilium sit exsecutus
862 Cum autem suae ad Deum migrationis tempus beatus vir praevidisset, conscripsit hunc librum, non juxta ordinem eorum quae audita vel spectata a se fuerant, sed ut paria erant inter se, tam quae audita quam quae spectata fuerant, sibi invicem copulata scriptis mandavit.
Cum autem ab his terrestribus secessurus esset tumultibus, atque ad tranquillam et quietam vitam transiturus, advocato charissimo suo discipulo, librum hunc ei tradidit, quo sanctorum Patrum vitae ac res gestae Deo accepta continentur; eique mandavit ut reliquias suas ne Romae relinqueret, sed arca lignea inclusas ad montem Sinaeum transferre conaretur, quantum in eo situm esset, ut cum sanctis qui illic sunt Patribus deponerentur. Quod si quem exoriri barbaricum tumultum accideret, quo id fieri prohiberetur, in monasterio sancti Theodosii, in quo ab initio saeculo nuntium remiserat, ipsas deponi.
Hoc igitur implere mandatum cum studeret, charissimus discipulus, assumpto secum Joanne cum suis condiscipulis (erant quippe duodecim numero) magnum Joseph imitatus est, qui cum fratribus suis Israelem sumens, ex Aegypto transtulit ad patres suos, quemadmodum ipsi fuerat a genitore mandatum.
Cum autem ille Ascalonem appulisset, et fieri non posse didicisset, ut ad sanctum montem Sina perveniret, propter tyrannicas incursiones eorum qui vocantur Agareni, assumptis beati Joannis reliquiis, initio octavae indictionis Jerosolymam venit; et invento antistite magni monasterii sancti Patris nostri Theodosii Georgio presbytero, postquam illi cuncta renuntiavit quae sibi fuerant a sene praecepta, cum illis fratribus monasterii, qui tum inventi in urbe fuerunt, et monachis qui cum ipso degebant, beatum Joannem devexerunt; et sicut jusserat, in Sancti Theodosii coemeterio deposuit, una cum sanctis Patribus qui illic jacent, reliquumque vitae suae tempus in eodem coenobio transegit.
Est autem locus coemeterii spelunca, in qua, cum a magis illusus esset Herodes juxta Evangelii oraculum, illi inde solventes, cum in patriam redirent, manserunt. In hac spelunca sanctus Pater noster Theodosius cum religiosae vitae certamina confecisset, gratia donatus est daemones ejiciendi; neque tantum in hac temporaria brevique vita, sed etiam post obitum illos ejicit, ad hunc usque diem, ad gloriam et laudem Christi veri Dei, et Salvatoris nostri, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.
Prologus
Joannes Moschus dilecto suo in Christo Sophronio Sophistae.
Pratorum faciem verno maxime tempore esse jucundissimam, fili charissime, perspicuum omnibus est; quam scilicet omnigenum florum grata varietas efficit, intuentium in se provocans aspectum, ac praetereuntes detinens, ipsosque varie pascens; namque arridet oculis, ac mulcet olfactum. Hujus vero prati pars rosarum rubore vernat, pars item albescens liliis, ab aspectu roseo intuentes ad se facile advocat. Alia 863 item ex parte violae rutilant, coloreque suo purpuram regis imitantur. Prorsusque varius ac differens florum innumerabilium aspectus atque fragrantia undique gratiam pullulat. Hujusmodi praesens quoque opus arbitrare, sancte ac fidelissime fili Sophroni; quippe reperies in eo virtutes sanctorum virorum qui temporibus nostris claruere, ac juxta Psalmistae sententiam, secus decursus aquarum plantati sunt (Psal. I) . Qui cum omnes Deo accepti maxime gratique fuerint, alius tamen alio virtutis genere magis decoratur, atque ex hac suavi varietate virtutum grata venustas amoenaque facies surgit. Ex his ego flores pulcherrimos decerpens, coronam tibi ex immarcescibili ac perenni prato contexui, fidelissime fili, eamque tibi ac per te omnibus offero.
Quamobrem praesens quoque opus Pratum appellare placuit, propter oblectationem, suaveolentiam, et utilitatem [Col. 0123] quam ex eo legentes capient. Virtus enim, vitae morumque honestas est, ad quam non sola divinarum. rerum meditatio fidesque recta ducit, verum et aliorum conversatio, vitaque virtutibus plena in scriptis tradita. Quocirca hoc mihi negotium assumpsi confidens in Domino, fili charissime, idque vestrae charitati persuasum esse cupiens, quia apis in morem, utilia quaeque ac vera prosecutus, sanctorum Patrum recte facta, pro animarum lucro descripsi.
Pratum spirituale
Erat senex quidam habitans in monasterio abbatis Eustorgii, Joannes nomine, quae sanctus Elias archiepiscopus Jerosolymorum voluit praepositum monasterii constituere. Ille vero non acquiescebat, dicens: In montem Sina orationis causa pergere volo. Archiepiscopus autem cogabat eum, ut prius abbas fieret, et postea pergeret quo vellet. Cum vero senex non acquiesceret, dimisit eum spondentem, se, postquam reversus esset, suscepturum regiminis curam. Et ita salutato archiepiscopo iter arripuit, ut ad Sina montem proficisceretur, assumpto secum et discipulo suo. Transvadatoque Jordane fluvio, cum vix uno lapide processissent, coepit senior rigore detineri, ac [Col. 0123B] post paululum invasit eum febris. Cum vero in tantum excresceret ardor febris, ut ambulare non posset, invenerunt speluncam parvulam, in quam ingressi sunt ut requiescerent. Cum vero febris ita invalesceret, ut se vix movere posset, in ipsa spelunca tres dies commorati sunt. Tunc senex in somnis aspexit quemdam astantem sibi, et dicentem: Dic, senex, quo ire vis? Respondit: In montem Sina. Dicit ei: Ne, quaeso, ne recedas hinc. Cum vero seni id persuadere non posset, abscessit. Febris vero seni acrius infesta erat. Rursus nocte sequenti idem seni astitit eodem habitu, et ait: Quid, senior, affligi vis? audi me, et nusquam hinc proficiscaris. Ait illi senex: Tu quisnam es? Respondet is qui apparuerat: Ego sum Joannes Baptista; et ideo tibi jubeo ut nusquam recedas, [Col. 0123C] nam spelunca ista brevis major est monte Sina. Quippe in hanc saepius Dominus noster Jesus. cum me visitaret, ingressus est. Pollicere ergo mihi, quod hic habitabis, et ego mox tibi sanitatem restituo. Quod senex audiens, libenter spopondit se in eadem spelunca permansurum. Et continuo sanus effectus, perseveravit ibidem toto vitae suae tempore. Speluncam vero illam fecit ecclesiam, congregavitque fratres. Appellatur autem locus ille Sapsas. Juxta illam ad laevam situs est torrens Chorath, ad quem missus est Elias tempore siccitatis, ex adverso Jordanis.
Fuit in eodem loco Sapsa, commorans in spelaeo [Col. 0123D] senex alius tantae virtutis, ut leones secum in eadem spelunca susciperet, atque cibum eis in suo sinu praeberet, adeo divina gratia plenus erat vir Dei.
Cum in monasterium sancti Patris nostri Sabae profecti fuissemus ad abbatem Athanasium, narravit nobis senex, dicens: Cum essem in monasterio Penthucula, presbyter quidam erat ad baptismi ministerium, Conon nomine, Alexandrinus genere, quem pro vitae merito Patres jusserant ut baptizaret accedentes. Ipse igitur sancto chrismate ungebat et baptizabat eos qui ad hoc veniebant. Quoties ergo mulierem inungeret, scandalizabatur, atque ideo ex monasterio abscedere volebat. 864 Cum autem ea cogitatione pulsabatur, assistebat ei sanctus Joannes Baptista, dicens: Tolera, et persevera, et ego te ab hoc bello liberabo. Quadam vero [Col. 0124B] die venit puella ex Perside, ut baptizaretur, quae ita speciosa erat ac tantae pulchritudinis, ut non posset presbyter nudam eam sancto oleo inungere [Col. 0239B] Nudam eam sancto oleo inungere. ] Obtinuit olim tam viros quam feminas nudas corporibus baptizare, itaque inungere. Vide Onomasticon. . Cum sic vero puella illic mansisset duos dies, audiens hoc archiepiscopus Petrus obstupuit de sene vehementer, voluitque ad hoc opus delegare diaconissam mulierem; sed id non fecit, ne contra canones fecisse videretur. Conon vero presbyter, sumpta melote sua, recessit, dicens: Jam non amplius in hoc loco manebo. Cum ergo exiisset ad colles, ecce sanctus Joannes Baptista obvius illi factus est, et tranquilla voce affatus est illum, dicens: Revertere ad monasterium tuum, et hoc te bello levabo. Abbas vero Conon ait illi cum indignatione: Vere non revertar. Ecce enim jam toties pollicitus es mihi istud, nec fecisti. Tunc sanctus [Col. 0124C] Joannes eum sedere fecit, amotisque vestimentis ejus, signavit eum ter signo crucis sub umbilico, dixitque ei: Crede mihi, presbyter Conon, volebam te pro hac pugna mercede donari; sed quia non vis, ecce abstuli a te hoc bellum, mercede autem hujus operis carebis. Reversus presbyter in coenobium, ubi baptizare consueverat, in crastinum unctam puellam baptizavit, neque penitus animadvertit eam esse natura mulierem. Implevit autem et alios annos duodecim in baptizandi ministerio tanta tranquillitate animi et corporis, ut nullum ultra sentiret carnis motum, neque mulierem natura videret. Atque ita in pace consummatus est.
[Col. 0124D] Narravit nobis abbas Leontius, coenobii sancti Patris nostri Theodosii antistes, dicens: Postquam fugati sunt ab infidelibus persecutionem passi monachi [Col. 0125A] propter novum monasterium, quod dicitur Laura, illuc ego profectus sum, mansique in eadem Laura. Quodam vero die Dominico descendi in ecclesiam, ut acciperem sacra mysteria. Ingressusque vidi Angelum stantem ad dextrum altaris cornu, et magno pavore correptus, reversus sum in cellulam meam. Et venit mihi vox de coelo, dicens: Ex quo sanctificatum est altare istud, ego jugiter illi astare jussus sum [Col. 0125D] Simile infra, c. 10. .
Abbas Polychronius ejusdem novae Laurae presbyter, narravit mihi, dicens: Cum sederem aliquando in monasterio Turrium Jordanis, unum illic ex fratribus animadverti sui ipsius negligentem, et nunquam sanctae diei dominicae canonem implentem; [Col. 0125B] post modicum vero temporis eumdem aspexi cum omni studio et alacritate se exercentem. Tunc ego dixi ei: Nunc optime facis, curam tui gerens, frater. Qui ait mihi: Domine Pater, modo moriturus sum, et post dies tres mortuus est.
Rursus idem abbas Polychronius narravit mihi, dicens: Cum in eodem monasterio Turrium defunctus esset quispiam fratrum, dixit mihi dispensator: Fac charitatem, et veni, ut fratris vasa in locum dispensationis deferamus. Cum ergo ferre coepissemus, aspicio dispensatorem flentem, cui dixi: Quid, quaeso, ita ploras, abba? Quia, inquit ille, hodie fratris vasa fero, et post duos dies alii portabunt mea. Tertiaque die requievit frater ille, sicut praedixerat, cum Dominus [Col. 0125C] eum singulariter in spe constituisset.
Idem enim abbas Polychronius presbyter hoc narravit, quod cum esset in monasterio abbatis Constantini antistitis monasterii sanctae Mariae Dei genitricis, quae Nova dicitur, audivit quemdam fratrum in xenodochio Jerichuntino requievisse, quem cum accepissent fratres, ut ferrent ad monasterium Turrium, et sepelirent, ex quo iter agere cum corpore coeperunt, stella supra defuncti caput quasi comes itineris apparere non destitit, donec ipsum sepulturae traderent.
Alius quidam senex sedebat in eodem monasterio Turrium: Patres igitur ejusdem monasterii ipsum, ut magnum et virtutibus clarum, voluerunt sibi constituere abbatem. Senex vero orabat, dicens: Ignoscite mihi, Patres, et permittite me flere peccata mea. Ego enim talis meriti non sum, ut possim animarum curam gerere: negotium istud magnorum et excellentium Patrum est, Antonii, Pachomii, sanctique Theodori. Cum vero fratres illi non acquiescerent, ipsumque diebus singulis orarent, videns se ab eis nimium urgeri, dixit eis: Permittite me tribus diebus orare, et quidquid me Deus facere jusserit, faciam. [Col. 0126A] Erat autem Parasceves dies: Dominica vero die mane requievit.
Senex quidam erat in eodem monasterio Turrium, Myrogenes nomine, qui 865 ob nimiam austeritatem vitae hydropicus effectus fuerat. Dicebat autem jugiter his senibus, qui ad eum conveniebant visitandi gratia: Orate pro me, Patres, ne interior homo hydropicus fiat. Ego enim, ut in hac infirmitate diutius durem, Deum oro.
De hoc abbate Myrogene cum audivisset Jerosolymitanus archiepiscopus Eustochius, voluit ad eum mittere quaecunque erant necessaria, sed ille nunquam ab eo quidquam consensit accipere. Hoc autem solum illi significabat: Ora pro me, Pater, ut liberer [Col. 0126B] ab aeterno cruciatu.
In ipso monasterio Turrium, senex quidam erat sanctae nuditatis et eleemosynae valde studiosus amator. Quadam ergo die venit pauper ad ejus cellulam eleemosynam petens; senex vero, cum non nisi unum panem haberet, proferens ipsum, dedit pauperi. Tunc dicit ei pauper: Nolo panem, sed indumentum. Volens autem senior curare illum, apprehensa manu ejus, introduxit in cellulam suam. Pauper autem cum illic nihil omnino invenisset, nisi solum quod ille induebat, tanta senis virtute compunctus, solvit sacculum suum, et in medio cellulae [Col. 0126C] quaecunque habebat evacuans, dixit: Sume ista, senior optime, et ego alibi quaeram quae mihi sunt necessaria.
Anachoreta quidam erat in speluncis sancti Jordanis, Barnabas nomine. Hic die quadam cum descenderet bibere aquam de Jordane, infixa est pedi ejus ex arundine festuca, permansitque stimulum pedi infixum tenens jugiter, neque passus est ut eum medicus videret; itaque computruit pes ejus. Coactus vero est ascendere ad monasterium Turrium, sibique unam cellulam accipere. Porro pes ejus in dies putrescebat magis. Dicebat autem his qui ad eum veniebant, quod quanto magis homo exterior patitur, tanto amplius interior viret.
[Col. 0126D] Postquam vero ascendit abbas Barnabas ex spelunca sua ad Turres, cum fuisset ibi aliquantulum temporis, anachoreta quidam alius abiit ad speluncam ipsius, ingressusque vidit angelum Dei stantem super altare quod fecerat senior atque sacraverat. Aitque ad angelum anachoreta: Quid hic agis? Cui angelus ille: Ex quo sanctificata sunt ista, a Deo ipso mihi credita sunt [Col. 0126D] Simile supra, cap. 4. .
Abbas Petrus presbyter monasterii sancti patris nostri Sabae, narravit nobis de abbate Agiodulo Hagiodulo dicens: Cum is esset antistes dux monasterii [Col. 0127A] beati Gerasimi, contigit fratrem quemdam de illic residentibus mori. Quod cum senex ignoraret, pulsaretque praefectus canonis lignum, quod fratres convenientes mortuum efferrent, ut vidit senex cadaver in ecclesiae medio jacere, contristatus est valde, quod non illum salutasset priusquam migraret e saeculo. Profectusque secus lectulum ubi jacebat, ait defuncto: Surge, frater, et da mihi osculum. Qui protinus surgens, osculatus est senem. Tum dixit senex: Dormi jam, quousque veniat Christus Filius Dei, et resuscitet te.
Idem abbas Agiodulus cum transiret juxta Jordanis ripas, secum animo et cogitatione volvebat quid actum fuisset de lapidibus injectis a Jesu Nave pro his quos inde sustulerat. Cumque ista cogitaret, confestim [Col. 0127B] hinc et hinc divisae sunt aquae. Tunc vidit illos duodecim lapides, prostratusque humi Deo gratias egit, et recessit.
Frater interrogavit abbatem Olympium, presbyterum monasterii sancti Gerasimi, dicens: Dic mihi verbum. Qui dixit ei: Ne sedeas cum haereticis, et contine linguam et ventrem; ac ubicunque sederis, dic assidue: Peregrinus sum.
Dicebant de abbate Marco anachoreta, qui morabatur prope monasterium Penthucula per annos sexaginta tres, quod hanc habuerit virtutem hebdomadas [Col. 0127C] integras jejunandi, ita ut putarent quidam eum sine carne esse. Operabatur autem die ac nocte, et distribuebat pauperibus omnia, neque ab aliquo quidpiam accipiebat. De hoc audientes fideles viri, venerunt, ut darent ei agapem, et ait ad eos: Non accipio, quia manus meae nutriunt me et eos qui propter Deum ad me veniunt.
Abbas Polychronius rursum nobis narravit quod in coenobio Penthucula frater quidam erat sibi ipsi valde intentus et continens. Cum autem aliquando impugnaretur a spiritu fornicationis, non valens hanc pugnam sustinere, egressus de monasterio, profectus [Col. 0127D] est Jericho, ut concupiscentiae 866 suae satisfaceret. Moxque ut meretricis cellam ingressus est, leprosus factus est totus. Videns autem lepram, continuo rediit ad monasterium, Deo gratias referens et dicens: Idcirco Deus hac me castigatione percussit, ut anima mea salva sit, et magnifice glorificabat Deum.
Dicebant de abbate Conone antistite monasterii Penthucula, quod die quadam cum iret Betamarim, obvios habuit Hebraeos. Qui cum eum occidere vellent, districtis gladiis occurrerunt contra senem. Cumque appropinquassent, vibrarentque in eum gladios, [Col. 0128A] manus eorum in sublime suspensae perstiterunt immobiles. Facta vero oratione, solvit eos senex, et dimisit. Et abierunt gratias agentes Deo.
Senex quidam sedebat in monasterio abbatis Petri juxta sanctum Jordanem, Nicolaus nomine, qui nobis narravit, dicens: Cum essem aliquando in Raythu, missi sumus tres fratres in ministerium in Thebaidem. Cum ergo per desertum iter faceremus, erravimus de via, ferebamurque per eremi latam vastitatem. Deficiente vero nobis aqua per aliquot dies, siti arescere coepimus. Cumque jam et siti et aestu deficientes, progredi ulterius non valeremus, inventis per desertum myricis, jactavimus nos singuli [Col. 0128B] sub umbra arborum, exspectantes mori prae siti. Prostratus vero in umbram ego factus sum in ecstasi, vidique piscinam aqua plenam, et circumfluentem, duos autem supra piscinae labium assistere, vasque unum ligneum. Tunc coepi unum ex illis rogare, dicens: Fac mecum charitatem, domine, et da mihi pusillum aquae, quoniam deficio. Ille vero nolebat. Tunc dicit ad eum alter: Da illi modicum. Qui respondit ei, dicens: Non demus ei, valde enim desidiosus est, et negligens sui. At alter: Utique sane negligens est ac desidiosus, propter hospitalitatem tamen demus ei. Atque ita praebuerunt mihi et his qui mecum erant. Mox autem ut bibimus, confortati sumus, et iter agentes tribus diebus aliis sine potu, [Col. 0128C] pervenimus ad loca habitabilia.
Dicebant de quodam Macno sene, qui in eodem monasterio abbatis Petri morabatur, quod quinquaginta annos egisset in spelunca sua, neque vinum bibens, neque panem comedens, nisi tantum furfureum. Tertio autem singulis hebdomadibus communicabat.
Narravit nobis abbas Polychronius presbyter de alio sene, qui sedebat in eadem Laura abbatis Petri, quod plerumque abiens, in ripa Jordanis commanebat, et ubi cubile leonis invenisset, illic dormiebat. [Col. 0128D] Die vero quadam tulit duos leonis catulos intra pallium suum in ecclesiam, vet dicebat fratribus: Si mandata Domini nostri Jesu Christi custodiremus, ista animalia profecto nos timerent; sed propter peccatum servi effecti, nos illos timere comprobamur. Qua re magnifice aedificati fratres, ad mansiones suas recesserunt.
Narravit nobis abbas Elias, dicens: Cum aliquando morarer in partibus sancti Jordanis in spelaeo juxta Eunuchorum monasterium, ideo quod non communicarem Macario archiepiscopo Jerosolymitano, die quadam circa horam sextam, aestu vehementissimo [Col. 0129A] coquente desuper (erat enim Augustus mensis) pulsavit quidam ostium speluncae meae: egressus vero vidi mulierem, et dixi ad illam: Quid tu hic facis? Et respondens, dixit mihi: Et ego, mi pater, ejusdem quo te instituti sum, et quasi uno lapide distat a te spelunca mea. Ostendebat autem et locum quasi ad Austrum. Et ait: Lustravi hanc eremum, et prae aestu nimio siti fatigata sum; fac ergo charitatem, pater, et da mihi pusillum aquae. Itaque protuli urceum, et dedi ei. Quae cum sumens bibisset, dimisi illam. Cum autem abiisset, coepit diabolus impugnare me, immittens cogitationes sordidas in eam. Superatus igitur, neque ferens libidinis ardorem, sumpta virga mea, cellam egressus sum in fervore aestus, cum lapides ignescerent, profectusque sum ad illam, [Col. 0129B] ut implerem turpem concupiscentiam. Cum vero ferme uno stadio ab ejus adhuc spelaeo distarem, urente graviter aestu libidinis, repente factus in ecstasi, vidi apertam terram, et me hiatu terrae absorptum. Aspicioque illic cadavera putrida jacentia, et resoluta, et incredibili fetore plena, quemdamque reverendi habitus virum ea mihi demonstrantem, ac dicentem: Ecce istud mulieris est, istud viri, istud pueri; fruere jam ut vis, et quantum libet concupiscentia tua: hujus tamen voluptatis gratia vide quot labores amittere voluisti. Vide propter quod peccatum vos ipsos privare 867 vultis regno coelorum. Vae humanae miseriae! propter unius horae voluptatem tanti laboris mercede frustramini. Ego autem prae nimio fetore in terram corrui. Tunc accedens vir [Col. 0129C] ille venerabilis, qui mihi apparuerat, erexit me. Et gratias agens Deo, reversus sum in cellam meam.
Narravit nobis quidam Patrum, accepisse se a quodam milite, quod cum bellum in Africa gererent Romani cum Mauritanis, victique fugarentur a barbaris, ac plurimi illorum passim caederentur, ipsum quoque unus ex barbaris nactus hastam, ut illum feriret, vibrare coepit. Quod ille cum cerneret, orare Deum coepit, ac dicere: Domine Deus, qui apparuisti ancillae tuae Theclae, et eripuisti eam de iniquorum manibus, libera et me de hac necessitate, et salva ex [Col. 0129D] hac acerba morte, mox ibo in eremum, et agam vitam solitariam. Conversus autem neminem ex barbaris vidit. Itaque continuo venit ad hanc Lauram Cupatha, manseratque jam in spelunca, Dei se protegente gratia, annos triginta quinque.
Abbas Gerontius praepositus monasterii sancti Patris nostri Euthymii narravit mihi et Sophistae Sophronio, dicens: Tres simul eramus trans mare Mortuum; ambulantibusque nobis in montem, anachoreta quidam alius circa maris ripam deambulabat. Contigit autem Saracenos [Col. 0239B] Saracenos. ] De monachis a Saracenis interfectis Martyrologium Romanum 19 Februarii: «In Palaestina commemoratio sanctorum monachorum, et aliorum martyrum, qui a Sarracenis sub duce Alamundaro ob fidem Christi saevissime caesi sunt.» Ubi Baronius notat: Iisdem caesi sunt hi Sarracenorum incursionibus, quarum mentio habetur in rebus gestis sancti Joannis Silentiarii, quas refert Metaphrastes die 13 Maii, itemque in Vita sancti Sabae abbatis apud eumdem die 5 Decembris, ac in Actis [Col. 0239C] etiam sancti Euthymii abbatis, quae idem recitat die 20 Januarii. Consentiunt iisdem quae habentur in Prato spirituali, cap. 21 et 99. Una eademque persecutio Sarracenorum sanctos 935 monachos diversisque diebus occidit, ut non mireris si inferius de monachis caesis a Sarracenis saepe agatur. Hactenus Baronius. transire per loca illa et occurrere ipsi; cum ergo praeteriissent illum, reversus [Col. 0130A] unus ex eis anachoretae caput abscidit, nobis de longinquo spectantibus; jam enim conscenderamus montem. Cum vero lacrymaremur tristes propter anachoretae casum, repente cernimus avem superne venientem, raptum Sarracenum in sublime tulisse, atque inde in terram illum dimisisse, ex eoque lapsu Sarracenum interiisse.
Senex quidam erat in coenobio sancti Patris nostri Theodosii, nomine Conon, Cilix gerere, hanc vitae normam per triginta annos custodiens: semel comedebat in hebdomada panem et aquam, et sine intermissione operans, nunquam de ecclesia egrediebatur.
Alium vidimus senem in eodem monasterio, Theodulum nomine, qui miles antea fuerat. Is dies omnes jejunans, nunquam in latus dormiebat.
Erat senex quidam habitans in cellis Cuziba, de quo narrabant nobis loci ejus seniores, quod dum in vico suo esset, hanc habebat consuetudinem, ut si quem vidisset in vico prae inopia non valentem agrum suum seminare, noctu ibat, ignorante agri domino, semenque secum ferens, pauperis illius serebat agrum. Cum autem venisset in eremum, et moraretur in cellis Cuziba, eadem miserationis faciebat opera. Ibat [Col. 0130C] enim per viam, quae ducit a Jordane ad sanctam civitatem, ferens panes et aquam. Et si quando videret aliquem lacescentem, portabat onus ejus, et ascendebat usque ad sanctum montem Oliveti, rursusque per eamdem cum caeteris redibat viam, ferens illorum onera usque Jericho. Vidisses senem aliquando ferentem onus ingens, sudantemque sub fasce; aliquando portantem in humeris puerulum, saepe etiam duos. Nonnunquam sedebat, viri sive mulieris disrupta calceamenta resarciens: ferebat quippe secum quaecunque ad hoc erant necessaria. Alios potabat ea quam ferebat aqua, aliis praebebat panes; si quem vero invenisset nudum, pallium quod ferebat, dabat ei. Eratque dulce, videre senem singulis diebus laborantem. Et si quando mortuum in via reperisset, [Col. 0130D] expletis super eum psalmis consuetis et orationibus, sepeliebat eum.
Frater quidam erat in coenobio Cuziba, ut nobis abbas Gregorius ex Scholaribus [Col. 0239C] Ex scholaribus. ] In Graeco est, ἀπὸ Σχολαρίων. Hervetus verterat scholasticus. Ex militiae ordine scholares sunt. Vide Onomasticon. retulit, qui sanctae oblationis verba ritumque didicerat. Die ergo quadam missus ut benedictiones ferret, cum jam rediret ad monasterium, verba sanctae oblationis [Col. 0239C] Verba sanctae oblationis. ] Infra, cap. 196, habes item verba oblationis a puero prolata, et panem una cum saxo, quod pro altari erat, igne coelesti consumptum; quod reverentiae causa factum credo, ne videlicet tam sanctum mysterium puerilibus ludicris exponeretur. , quasi versus aliquos caneret, dixit. Easdem vero benedictiones imposuerunt diaconi sancto altari. Quas cum abbas Joannes presbyter offerret, qui postea Caesareae Palaestinae episcopus fuit, non vidit, ut solitus [Col. 0131A] erat, sancti Spiritus adventum. Contristatusque valde et cogitans, ne quid forte peccasset in mente, atque ideo se Spiritus 868 sanctus avertisset, ingressus est sacrarium plorans, corruitque in faciem suam. Apparuit autem ei angelus Domini, dicens: Quoniam frater ille qui oblationes attulit, verba sanctae oblationis in via dixit, sanctificatae jam ac perfectae sunt. Ex tunc igitur statuit senior ut nullus deinceps addisceret sanctae oblationis verba, nisi qui ordinatus ad hoc esset, neque passim ea quispiam diceret, quocunque tempore absque loco consecrato.
Senex quidam sedebat in Laura Calamonis juxta [Col. 0131B] Jordanem fluvium, Cyriacus nomine, magni apud Deum meriti. Ad hunc profectus est frater peregrinus ex regione Dora, Theophanes nomine, ut interrogaret senem de cogitationibus fornicationis. Quem senior hortari coepit atque urgere verbis de pudicitia et castitate. Frater itaque magnifice aedificatus, ait seni: Vere, mi Pater, ego nisi in regione mea Nestorianis communicarem, tecum permansissem. Cum vero audisset senex Nestorii nomen, afflictus de perditione fratris, corripiebat eum, et orabat ut recederet ab hac pessima et perniciosa haeresi, accederetque ad sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, dicens non esse aliam salutis spem, nisi recte sentiamus et credamus (ut revera est) sanctam Mariam Dei genitricem esse. Dixit autem frater ille seni: Profecto, [Col. 0131C] domine Pater, omnes haereses sic dicunt: Nisi nobiscum communices, salvus esse non poteris. Quid ergo faciam infelix, nescio: deprecare igitur Dominum ut reipsa me certum faciat, quaenam sit vera fides. Senex autem cum gaudio fratris verba suscepit, dixitque illi: Sede in spelunca mecum, et omnino spem in Deo habeto, quia revelabit tibi ipsius benignitas quae sit vera fides. Dimissoque fratre in spelunca sua, egressus est senior prope mare Mortuum, orans Deum pro fratre. Circa autem horam nonam diei sequentis aspexit frater quemdam astantem sibi aspectu terribilem, ac dicentem: Veni, et vide veritatem. Assumensque eum, duxit in locum tenebrosum ac fetidum, ignes evaporantem; atque in ipsis ignibus vidit Nestorium, Eutychen, Apollinarem, [Col. 0131D] Diocorum, Severum, Arium, Origenem, et alios quosdam. Dixitque illi is qui apparuerat: Locus iste praeparatus est haereticis, et blasphemantibus, et his qui illorum dogmata sequuntur. Si ergo placet tibi locus, persiste in tuo dogmate; si autem supplicium istud experiri non vis, accede ad sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, quam te senex docet. Dico enim tibi, quia si omnes virtutes homo operetur, nec recte credat, in hoc loco cruciabitur. Atque in hoc verbo venit frater in semetipsum, et redeunti seni narravit omnia quae viderat, accessitque ad communionem sanctae catholicae Ecclesiae. Remansit autem cum sene, impletisque quatuor cum illo annis, dormivit in pace.
Decem fere millibus passuum ab urbe Ciliciae Aegina villa quaedam est, nomine Mardandos, in qua templum est sancti Joannis Baptistae. In hac senex quidam presbyter sedebat, summi apud Deum meriti, magnarumque virtutum. Quadam vero die villae ipsius habitatores accesserunt ad episcopum accusantes senem, ac dicentes: Tolle a nobis senem hunc, nam molestus nobis est. Dicit eis episcopus: Quid vobis facit? Dicunt ei: Accedit missam celebrare die Dominico, nunc hora tertia, nunc autem hora nona, ut sibi visum fuerit, neque servat solemnem ac legitimum ordinem sanctae oblationis. His compertis, episcopus [Col. 0132B] assumens senem seorsum, ait illi: Quid ita facis, senior? an ignoras sanctae Ecclesiae statuta? Ait senex: Vera profecto prosequeris, et recte dicis; verum quid agam, ignoro. Die enim Dominico post nocturnos hymnos, prope sanctum altare sedeo, et quousque videam Spiritum sanctum altare obumbrantem, sancta missarum solemnia non incipio; cum autem advenisse Spiritum sanctum aspicio, tunc ego sacra officia consummo. His auditis, episcopus admiratus virtutem senis, convocat habitatores villae, satisfaciensque illis, dimisit eos in pace.
Huic seni misit abbas Julianus Stylites salutationem, mittens ei etiam pannum involutum, habentem intus tres carbones ignis. Senex vero suscipiens salutationem et carbones ardentes, remisit eidem abbati [Col. 0132C] ipsum pannum involutum aqua plenum. Distabant autem ab invicem fere viginti millibus passuum.
Narrabat abbas Cyriacus, discipulus praedicti abbatis Juliani Stylitae, dicens: Venimus ego et pater meus et frater a regione nostra ad abbatem Julianum, audita ejus fama. Ego enim habebam passionem insanabilem, quam nullus 869 hominum curare potuerat. Venientem igitur senex protinus me oratione curavit. Mansimus autem omnes apud eum, et abrenuntiavimus saeculo, constituitque senior patrem meum super frumentum. Quadam vero die venit pater meus, et ait abbati Juliano: Frumentum non [Col. 0132D] habemus. Senex autem de columna respondens ait: Vade, frater, et ipsum quod inveneris, collige hodie, et mole, et de crastino Deus nostri curam habebit. Ille vero in hoc verbo turbatus (sciebat enim se nihil dimisisse) abiit ad cellam suam. Necessitate autem urgente misit ad eum senex, dicens: Accede huc. Ille cum vix venire acquievisset, dicit ei senior: Frater Conon, vade, et quod inveneris, fac in cibum fratrum. Ille prae iracundia sumptis horrei clavibus abiit, volens terrae pulverem ferre. Cum autem amotis claustris ostia vellet aperire, non poterat. Erat enim totum horreum frumento plenum. Quo ille viso perterritus, a sene veniam prostratus petiit.
Quasi triginta milliaribus ab Aegina civitate Ciliciae, Stylitae duo erant separati ab invicem sex millibus passuum. Ex his alter sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae communicabat; alter autem qui etiam plus temporis in columna egerat, Severianae impietatis erat, variisque modis haereticus Catholicum criminabatur. Ille vero divinitus inspiratus, petiit ab eo ut partem sibi mitteret Communionis suae. Qui gaudio elatus, quod quasi illum seduxisset, protinus misit nihil haesitans. Suscipiens itaque Catholicus missam sibi ab haeretico Severiani sectatore particulam, in ferventem ollam injecit, moxque resoluta est. Sumptam quoque catholicae ecclesiae sanctam [Col. 0133B] communionem in eam conjecit; statimque fervens olla refrigerata est, et sancta communio permansit integra, neque madefacta est. Quam et diligenter servavit, et ostendit nobis cum ad illum venissemus.
Dade Cypri emporium est, in eo monasterium est quod dicitur Philoxene: ad id cum venissemus, invenimus ibi monachum genere Melitinensem, Isidorum nomine. Hunc vidimus sine ulla intermissione cum ejulatu flentem. Cum autem rogaretur ab omnibus ut aliquantulum quiesceret, et a fletu temperaret, nulli penitus acquiescebat, dicens omnibus: [Col. 0133C] Nimium peccator sum ultra omnes qui ab initio saeculi fuerunt. Cum autem illi diceremus: Nullus certe sine peccato est, nisi unus Deus, respondebat dicens: Veraciter, fratres, nullum inveni inter homines similem mihi peccatorem, nullumque majus delictum quam meum. Et ut cognoscatis me vera prosequi, audite peccatum meum, ut et vos oretis pro me.
Ego cum essem in saeculo, uxorem habui: eramus autem ambo Severiani dogmatis. Cum ergo die quadam venissem domum, non inveni uxorem meam: audivi autem quod abiisset ad vicinam mulierem ut illi communicaret (erat autem illa catholicae religionis et fidei) cucurrique protinus volens prohibere. Profectus autem domum, inveni illam jam communicasse. [Col. 0133D] Quare indignatione concitatus apprehendi guttur ejus, fecique illam evomere sacram communionem. Sumptam deinde particulam sanctam huc illucque jactabam, donec in lutum cecidit. Mox autem vidi coruscationem in eodem loco sanctam assumpsisse communionem. Post biduum vero aspicio virum quasi Aethiopem semicinctiis vestitum, dicentemque mihi: Ego et tu simul in unum supplicium condemnati sumus. Et ego ad eum: Tu, inquam, quis es? Respondit: Ego sum qui conditorem omnium Dominum Jesum Christum in maxilla percussi passionis tempore. Atque hac de causa a fletu temperare non possum.
Duo senes abierunt ab Aegis in Tharsum, venientesque in stabulum ut requiescerent (erat enim aestus) per dispensationem Dei invenerunt in stabulo tres adolescentes habentes secum unam meretricem. Senes ergo seorsum sederunt, unusque ex eis accipiens sanctum Evangelium legebat. Meretrix vero quae erat cum adolescentibus, ut vidit legentem senem, relictis illis accessit ad senem, seditque juxta illum. Senex autem illam rejiciens, dixit: Multum, o infelix, impudens es, quae verita non fuisti accedere ad nos ac sedere. At illa: Ne, quaeso, Pater, ne abomineris me, neque abjicias; etsi enim omni peccato plena sum, non tamen repulit venientem ad [Col. 0134B] se meretricem Dominus, et Salvator omnium Christus Deus noster. Respondit ei senex: Sed meretrix illa non permansit meretrix. Tum ipsa: Spero in Filium Dei vivi, quia ab hodierno die neque ego permanebo in peccato hoc. Relinquens igitur adolescentes, et sua omnia, secuta est senes illos. Miserunt 870 autem illam in monasterium prope Aega civitatem. Hanc et ego jam anum vidi magnae prudentiae feminam, et ista ex ejus ore didici. Erat autem illi nomen Maria.
Mimus quidam erat in Tharso Ciliciae, nomine Babylas: erant autem illi duae concubinae; nomen [Col. 0134C] uni Cometa, nomen alteri Nicosa. Vivebat autem luxuriose agens omnia quae illi daemon suggessisset. Die vero quadam ingressus ecclesiam, audivit per dispensationem Dei sanctum Evangelium legi. Erat autem ista lectio: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III) . Compunctusque coepit cum lacrymis horrere, ac se miserum dicere pro his quae peccaverat. Confestim igitur egressus extra ecclesiam, vocavit duas amicas suas, dixitque illis: Scitis quomodo vobiscum luxuriose vixerim, utque nunquam alteram plus quam alteram dilexerim; itaque vestra sunt omnia quaecunque ego acquisivi, accipite insuper mea omnia et dividite inter vos; ego enim ex nunc abrenuntio saeculo, et efficior monachus. Illae autem ex uno ore responderunt [Col. 0134D] ei cum lacrymis: Ad luxuriam et animarum nostrarum interitum communicavimus tibi; nunc vero quando hoc Deo placitum opus facere vis, dimittis nos, et id solus facis? profecto non ita erit, sed etiam in bono communicabimus tibi. Atque ita mimus quidem inclusit se in una turrium civitatis: illae vero, venditis omnibus suis, erogatisque pauperibus, accipientes et ipsae religiosum habitum, fecerunt sibi prope turrem cellulam, et seipsas pariter incluserunt. Hunc et ego vidi, et ab eo valde aedificatus sum; est enim vir valde humilis et clemens, atque misericors. Scripsi autem et hoc pro utilitate legentium.
Narravit nobis quidam Patrum quod fuerit in sancta civitate episcopus quidam, nomine Theodotus, tantae benignitatis, ut cum in una solemnitate invitasset quosdam de clericis suis ad convivium, unusque ex eis venire noluisset, neque invitationi acquievisset, tunc quidem patriarcha siluerit, alias vero ipse ad eum profectus sit, rogans ut veniret, mensaeque communis particeps fieret.
Dicebat autem rursus de ipso episcopo Theodoto, quod ita fuerit mitis atque humilis, ut cum semel iter ageret cum uno clerico, et ipse quidem lectica veheretur, clericus vero equo insideret, dixerit clerico suo patriarcha: Mutemus vehicula nostra, et tu [Col. 0135B] quidem lectica vehere, ego autem eques ibo. Cum vero clericus id facere recusaret omnino, dicens id dedecus fore patriarchae, si quidem clericus lectica portaretur, et episcopus equo insidens ingrederetur, non quievit sanctus et humilis Theodotus, donec ministro persuasit non esse rem istam injuriosam, coegitque illum ita facere.
Alium habuit civitas ipsa Dei patriarcham, Alexandrum nomine, adeo pium et misericordem, ut cum illi quidam ex notariis suis furatus esset aurum, et metu perterritus fugiens in Thebaidem Aegypti, incidisset vagus et errans in latrones, ac ductus fuisset ab eis captivus ad extremas Aegypti partes; hoc [Col. 0135C] comperto, divus Alexander redemerit eum vinctum ac captivum octoginta quinque numismatibus. Quo reverso ita pie misericorditerque usus est, ut quidam ex urbis habitatoribus dixerit aliquando nihil esse utilius quam in Alexandrum peccare.
Alio quoque tempore unus ex diaconis ejus, coram clericis omnibus injuriis affecit divum Alexandrum. Qui mox prostratus humi veniam petit, dicens: Ignosce mihi, domine frater.
Dicebat abbas Polychronius de sancto Elia Jerosolymorum archiepiscopo, quod sicut cum esset monachus, vinum non bibebat, ita nec patriarcha quidem [Col. 0135D] factus bibit, sed eamdem servavit regulam.
Dicebant de eodem archiepiscopo Elia, et de Flaviano Antiochiae archiepiscopo, quod ab Anastasio imperatore ambo fuerint exsilio relegati propter sanctam Chalcedonensem synodum; Elias quidem in Haila, Flavianus vero apud Petram. Die vero quadam significaverunt sibi ambo patriarchae, mutuo dicentes: Anastasius hodie mortuus est; eamus igitur et nos, ut cum illo judicemur. Et post duos dies ambo migraverunt ad Dominum.
871 Narravit nobis quidam Patrum de sancto [Col. 0136A] Ephraem Antiocheno patriarcha, quod valde zelans fuerit et fervens circa fidem. Cum enim audisset de Stylite illo qui erat in partibus Hierapolis, quod Severianae esset haereseos, abiit ad illum, ut impietatem dissuaderet illi. Coepit ergo divus Ephraem corripere Stylitem, et orare, ut accederet ad sanctum apostolicum thronum, et communicaret sanctae et apostolicae Ecclesiae. Respondens vero Stylites ait: Ego synodo prorsus non communico. Dicit ad eum sanctus Ephraem: Et quomodo vis ut curem te, et satisfaciam pro gratia Domini nostri Jesu Christi? sancta Ecclesia libera est ab omni sorde pravitatis haereticae. Dicit ad eum Stylites: Accendamus ignem [Col. 0239D] Accendamus ignem. ] Frequens ea in causa fidei [Col. 0240B] ad ignem provocatio. Exempla aliquot congessi in dissertat. de Fide haereticis servanda cap. 12. , domine patriarcha, et ingrediamur simul, et quem flamma non laeserit, ille orthodoxus erit, [Col. 0136B] illumque sequi debemus. Hoc autem dixit, ut terreret patriarcham. Respondit sanctus Ephraem Stylitae: Oportebat quidem te, fili mi, tanquam patri obtemperare, nihilque a nobis amplius quaerere. Quoniam vero rem postulasti excedentem quidem vires infelicitatis meae, confido tamen in miserationibus Filii Dei, quia tuae salutis causa et hoc faciam. Tunc ait divus Ephraem astantibus omnibus: Benedictus Dominus; afferte huc ligna. Cum vero allata essent ligna, succendit illa patriarcha ante columnam, dixitque Stylitae: Descende nunc, ut juxta decretum tuum ingrediamur ambo. Stupefactus ille ad patriarchae constantiam, descendere noluit. Tunc dixit ad eum patriarcha: Nonne tu hoc fieri petiisti? et quomodo id nunc facere non vis? Tunc exuens se qua [Col. 0136C] indutus erat stola patriarcha, cum accessisset prope ignem, oravit, dicens: Domine Jesu Christe, Deus noster, qui propter nos dignatus es de sancta domina nostra Dei genitrice semperque virgine Maria incarnari et nasci, ostende nobis veritatem. Et completa oratione, jactavit stolam suam in mediis ignibus. Cum autem ignis quasi per tres horas durasset, lignaque jam igne consumpta essent, tulerunt inde stolam integram, ita ut nulla ignis indicia in ea deprehendi possent. Tunc Stylites videns quod factum fuerat, certior de veritate factus, anathematizavit Severum, et ejus haeresim, accedensque ad sanctam catholicam Ecclesiam, de manibus sancti Ephraem communicavit, et glorificavit Deum.
Quidam patrum enarravit nobis de quodam episcopo, quod relicto episcopatu suo profectus sit ad sanctam civitatem, ibique sumpto operarii habitu, ministraverit architectis. Eo vero tempore vir clemens et misericordiae operibus deditus Ephremius comes Orientis erat, ac per ipsum aedificia publica reparabantur; civitas enim terrae motu ceciderat. Die autem quadam vidit per visum Ephremius dormientem episcopum, columnamque ignis super eum ad coelum usque pertingentem. Hoc autem cum non semel, nec bis, sed saepius cerneret, obstupuit Euphremius (erat [Col. 0137A] quippe visio ipsa terribilis et plena stuporis) cogitabatque apud semetipsum quidnam hoc esset, neque agnoscebat quis esset ille mercenarius, videns illum coma neglecta, veste sordida, vili et abjecto habitu, et nimia exercitatione et continentia, jugisque laboris fatigatione afflictum, et squalidum toto corpus cultu. Accersitum autem operarium ejusmodi Ephremius, percontabatur quisnam esset; coepitque seorsum agere cum illo, quo vocaretur nomine, et cujus civitatis esset oriundus. Qui ait ad illum: Ego unus pauperum istius civitatis sum; cumque non habeam unde meipsum sustentare valeam, operor ut possum, et Deus de laboribus meis pascit me. Motus ergo divinitus Ephremius, respondit illi, et ait: Crede mihi, non te dimittam, donec mihi omnia de te veraciter prosecutus [Col. 0137B] fueris. Cum vero ita constringeretur, neque se ulterius posset abscondere, dixit illi: Pollicere mihi, quia quandiu fuero in vita hac, nemini dices quae circa me sunt, et ego, suppresso tantum nomine, vera tibi de me annuntiabo. Juravitque illi comes, nulli se ea dicturum quandiu esset in vita. Tunc ait illi: Ego episcopus sum, et propter Deum dimisi episcopatum meum, et veni huc quasi ad ignotum locum. Affligens autem carnem meam, et operans, ex labore meo modicum panis mihi aquiro; tu vero quantum potes, adjice ad eleemosynam. His enim diebus Deus promovebit te ad apostolicum thronum hujus civitatis, ut pascas populum suum, quem acquisivit per proprium sanguinem Christus verus Deus noster. Ut igitur dixi, eleemosynis insiste, et pro recta fide jugiter [Col. 0137C] sta et decerta. Talibus 872 enim sacrificiis maxime delectatur Deus. Ita ut praedixerat, contigit. Divusque Ephremius, his auditis glorificavit Deum, dicens: Quantos habet occultos famulos, et soli sibi cognitos Deus.
Narravit nobis vir quidam fidelis de Anastasio imperatore, quod cum ejecisset Euphemium et Macedonium patriarchas Constantinopolitanae Ecclesiae, ac propter sanctam Chalcedonensem synodum illos Gaitan in Pontum exsilio relegasset, vidit in somnis idem imperator virum quemdam insignem, vestitum amictu candido, contra se stare, Codicem scriptum ferentem, ac legentem. Evolvens autem quinque folia [Col. 0137D] Codicis, legensque imperatoris nomen, ait illi: Ecce propter perfidiam tuam deleo quatuordecim, et digito suo illos delevit. Ac post duos dies facto fulgore magno atque tonitruo, pavore turbatus reddidit spiritum in summa angustia, pro eo quod impius fuit in sanctam Christi Dei nostri Ecclesiam, ejusque pastores auxilio damnavit
Cum venissem Antiochiam, audivi quemdam de presbyteris ecclesiae ista narrantem: Dicebat, inquit, patriarcha Anastasius, cum monachus quidam [Col. 0138A] monasterii abbatis Severiani missus fuisset in ministerium in partes Elutheropoleas, et divertisset ad rusticum quempiam fidelem, habentem filiam unicam, defuncta jam matre illius, maneretque in domo ejus dies aliquot, is qui semper impugnat homines diabolus immisit fratri sordidas cogitationes, impugnabaturque de puella, et quaerebat opportunitatem opprimendi eam. Igitur qui illum oppugnabat daemon, opportunitatem quoque illi procuravit. Patre enim puellae proficiscente Ascalonem necessariae utilitatis gratia, frater ille sciens neminem in domo esse, nisi se solum et puellam, accessit ut illam vi opprimeret. Illa vero ut vidit ipsum totum perturbatum ad nefarium actum properare, dixit ei: Noli turbari, neque foedum quid contra me moliaris; pater meus [Col. 0138B] neque hodie neque cras veniet. Audi primum quid dicam. Ego enim (novit Deus) prompte quidquid volueris faciam. Coepit autem illum ita alloqui: Quantum temporis habes, frater, in monasterio? Dicit ei frater: Decem et septem annos. Dicit ei iterum: Habes experimentum mulieris? Ait illi: Non. Ergo tu, inquit puella, vis propter unam horam amittere tot annorum labores? Quoties fudisti lacrymas, ut carnem tuam Christo Domino puram immaculatamque servares? et nunc totum laborem illum brevissimae voluptatis gratia tibi perire vis? Verumtamen sit ut vis audiero te, peccesque mecum, habesne quo assumas et enutrias me? Dicit ei frater: Non. Tunc illa: In veritate non mentior, si humiliaveris me, multorum malorum causa eris. Dicit ei monachus: [Col. 0138C] Quomodo? Puella respondens: Primum quidem, inquit, quia perdis animam tuam; secundo quoniam et anima mea abs te requiretur; hoc enim tibi juramento protestor per eum qui dixit: Noli me mendacem facere (Joan. I) ; quia si humiliaveris me, continuo mihi ipsi laqueo vitam extorquebo, invenierisque homicidii reus, atque in judicio ut homicida judicaberis. Igitur antequam tot malorum causas fias, revertere in pace ad monasterium tuum, et ora pro me. Rediens igitur in semetipsum frater, ac respiciens, statim reversus est ad monasterium suum, prostratusque abbati, et veniam postulans, oravit, ut ultra jam de monasterio non egrederetur. Et cum in contritione cordis egisset tres menses, migravit ad Dominum.
Narravit nobis abbas Basilius presbyter Bicantiorum, dicens: Cum essem Theopoli apud patriarcham Gregorium, venit ab Jerosolymis abbas Cosmas eunuchus Laurae Pharan, vir singularis religionis, et fidei rectorumque dogmatum valde tenax et zelator, ac divinarum Scripturarum scientia non mediocriter instructus. Cum ergo fuisset ibi senex dies paucos, defunctus est; et jussit patriarcha pretiosas illius reliquias in monasterio suo sepeliri, ubi et positus erat quidam episcopus. Die igitur quadam profectus sum, ut salutarem sepulerum senis. Erat autem supra sepulcrum ejus jacens homo quidam [Col. 0139A] pauper, eleemosynam petens ab ingredientibus in temptum. Cum ergo conspexisset me pauper tertio prostratum, et seni orationem facientem, dixit mihi: Abba, magnus profecto erat senex ille, quem sepelistis hic ante hos duos menses. Tunc ego ad illum: Unde hoc tu nosti? Qui respondit: Vere, domine abba, ego paralyticus fui annis duodecim, et per ipsum curavit me Deus. Et quoties in tribulatione sum, venit ad me consolationem afferens, mihique refrigerium praestat.
873 Sed et aliud audi de illo miraculum. Ex qua die ipsum sepelistis usque ad diem hanc, audio illum singulis noctibus clamantem, ac dicentem ad episcopum: Noli me tangere, haeretice; ne appropinques mihi, inimice sanctae Dei catholicae Ecclesiae. [Col. 0139B] Haec ego audiens ab eo qui sanatus fuerat, perrexi, et omnia ex ordine patriarchae retuli, orabamque ipsum sanctissimum patriarcham, ut sumptum ex eo loco senis corpus, in sepulcro alio reconderemus. Tunc ait abbas Gregorius patriarcha: Mihi, filii, credite, nihil ab haeretico laeditur abbas Cosmas; sed hoc totum factum est, ut senis virtus, zelusque fidei nobis innotesceret, qualis scilicet fuerit, qualisque sit etiam post carnis occubitum, utque episcopi nobis proderetur opinio, ne illum arbitraremur orthodoxum fuisse atque Catholicum.
Dicebat item de eodem sene abbas Basilius, qui cum perrexisset ad eum commorantem in Laura Pharan, ait illi senex: Venit mihi cogitatio aliquando, quid sit, quod ait Dominus discipulis suis: Qui habet vestimentum, [Col. 0139C] vendat illud, et emat gladium (Lucae XXII) ; illisque dicentibus: Ecce gladii duo hic; responderit: Satis est. Haerebamque in verbo isto, neque quid sibi vellet, intelligebam. Itaque sic cogitabundus exivi de cellula mea, in ipso meridiani solis aestu, ut irem ad Lauram Turrium, ad abbatem Theophilum, et interrogarem eum. Cumque per deserta pergerem, essemque prope Calamonem, aspicio draconem mirae magnitudinis de monte descendere in Calamonem. Erat autem adeo ingens, ut cum se moveret, curvaretur in modum camerae, vestigiaque terrae altius impressa relinqueret. Ego vero per vestigia illius illaesus ingressus sum, agnovique quia diabolus studium meum impedire voluerit; orationes autem senis juverunt me. Perveniens igitur ad abbatem Theophilum, exposui [Col. 0139D] illi haesitationem meam. Qui dixit mihi: Duo gladii duas vitas significant, activam et contemplativam. Si quis ergo has duas virtutes habeat, hic perfectus erit.
Ad hunc ipsum abbatem Cosmam perrexi ego, dum esset in Laura Pharan; mansi enim in illa annos decem. Cumque mihi loqueretur de salute animae, et quoddam ex dictis sancti Athanasii Alexandriae archiepiscopi allegaret, ait ad me senex: Cum inveneris aliquid ex opusculis sancti Athanasii, nec habueris chartas ad scribendum, in vestimentis tuis scribe illud. Tanto talique studio flagrabat erga sanctos Patres nostros, et doctores sanctus senior.
Dicebat autem et hoc abbas Cosmas de seipso, [Col. 0140A] quod nocte sanctae Dominicae a vespere usque mane staret psallens et legens, et in cella sua, et in ecclesia, neque omnino sedens; orto autem sole. cum implesset canonem, sedebat legens in sanctis Evangeliis usque ad collectam.
Vidimus et alium senem in eadem Laura, abbatem scilicet Paulum, virum sanctum ac Deo deditum, mitissimum atque abstinentissimum. Neminem vero memini me unquam vidisse tanta consolationis ac lacrymarum gratia ornatum; stillabant enim ex oculis ejus jugiter lacrymae. Implevit ergo sanctus iste senior in vita solitaria annos fere quinquaginta, contentus sola panis eleemosyna, quam ecclesia dabat, [Col. 0140B] nullique omnino colloquens. Erat autem ex Nazarbo.
Vidimus in eodem loco abbatem Anaxanontem, virum misericordem et continentissimum, vitamque solitariam in cellula sua agentem tanta districtione, ut per quatuor dies unam tantum oblationem manducaret minutorum viginti [Col. 0240C] Minutorum viginti. ] Existimo in Graeco fuisse λεπτῶν vel φολεῶν, nam deest hic nobis ille textus. Infra, cap. 134: «Accipiebatque quotidianum stipendium novem minuta.» Vide Onomasticon. . Saepe vero et tota hebdomada eam solam comedebat. Circa extremum vero vitae suae venerandus hic vir dolorem incurrit ventris et viscerum. Tulimus itaque illum in sanctam civitatem in domum infirmorum, quae sub patriarchae erat cura. Die vero quadam cum prope illum essemus, misit ad illum abbas Conon praepositus Laurae sancti Patris nostri Sabae sudarium, unam habens benedictionem, [Col. 0140C] et numismata sex, ita illi significans: Ignosce mihi, quia non permittit me aegritudo ascendere, et te salutare. Senex autem benedictionem quidem retinuit, nummos vero remisit, dicens: Si quidem voluerit Deus ut in hac vita durem, Pater, habeo, nummos decem. Cum vero eos expendero, significabo vobis, et mittetis istos. Ut autem noveris, Pater, post duos dies saeculum istud derelinquo. Quod et factum est. Detulimus autem eum in eamdem Lauram Pharan, et ibi eum sepelivimus. Fuit autem beatus iste, et beati Eustochii contubernalis; ambobusque relictis, in eremo consummatus est. Erat autem ex Ancyra Galatiae civitate.
Fuit quidam Thessalonicae archiepiscopus, Thalelaeus nomine. Hic neque Deum timens, neque paratam retributionem expavescens, conculcansque Christianum dogma, 874 ac sacerdotalem honorem et dignitatem spernens, inventus est pro pastore lupus. Abnegans quippe sanctam et consubstantialem Trinitatem Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, idola infelix adorabat. Quem ii qui tunc Ecclesiis praeerant, communi decreto damnarunt, ac de sede sua deturbarunt. Pauco post tempore nequam ille omni scelere et impietate plenus voluit ad sacerdotalem dignitatem remeare. Quia ergo, juxta sapientissimum Salomonem, omnia obediunt auro (Eccle. X) , revocatus [Col. 0141A] est in regionem suam (erat autem Constantinopoli in qua habitant principes, qui juxta prophetam justificant impium propter munera, et justum justi tollunt [Isaiae V] ). Sed omnipotens Deus sanctam Ecclesiam suam non despexit; sed adversus apostolorum canones latam pro ipso sententiam rursus ut sibi minime acceptam damnavit. Cum enim quadam die ille processurus esset cum superbo ornatu, ut ad imperatores pergeret, sacerdotiumque decretis illorum iterum resumeret, pupugit illum venter, ut pergeret ad necessaria naturae. Cum vero secretum locum ingressus esset exonerandi ventris causa, mansissetque intus duas jam vel tres horas, neque reverteretur ad suos, ingressi sunt quidam ex his qui illi assistebant, ut illum jam debere progredi monerent, inveneruntque [Col. 0141B] infelicem illum capite deorsum, ubi egerebantur stercora demersum, pedibusque sursum erectis. Erigentes autem illum, invenerunt aequali impii Arii, Dei hostis, morte exstinctum horribili et aeterna. [Nam et illum, cum auxilio fretus principum se in Ecclesiam Dei speraret tyrannice ingressurum sanctae Dei Ecclesiae mirabilis et magni consilii angelus, ejus viscera quae nefarium scelus parturiebant, in secessu dissipavit; et hunc auxilio item innixum principum, cum prioribus se pejora patraturum speraret, Thessalonicensis Ecclesiae rector angelus cum Magno martyre Demetrio, praeveniens, in eo loco in quo sedens, et commercium habens cum impuro daemone, adversus sanctam Dei Ecclesiam struebat insidias, in eodem inutilis servi pedes, qui recte incedere nolebat, [Col. 0141C] clavis suffixos pendentes reliquit; in quibus indicia eminebant illius judicii, quo plectendus erat, et quam terribile sit in manus incidere Dei viventis (Heb. X) . [Col. 0141D] Uncinis inclusa suppleta sunt ex Graeco. ]
Senex quidam enarravit nobis cum Thebaidam venissemus, quod senex unus morabatur extra civitatem Antinoum, magnae virtutis vir, qui in cella sua egerat annos septuaginta. Erant autem illi discipuli decem, ex quibus unus erat valde negligens sui. Senex ergo saepius illum corripiebat, et hortabatur, dicens: Frater, sollicitudinem gere pro anima tua; habes enim mori; et nisi te emendaveris, in supplicium [Col. 0141D] tendes. Frater autem ille semper seni inobediens erat, nec ea quae ab ipso dicebantur admittebat. Contigit autem post aliquantulum temporis, ut iste moreretur. Contristatus vero senior super illo valde (sciebat enim quod in magna desidia et negligentia de saeculo exiisset), coepit orare, ac dicere: Domine Jesu Christe, verax Deus noster, revela mihi quid sit circa fratris animam. Aspexit autem in excessu mentis effectus, fluvium ignis, ingentemque in ipso igne multitudinem, ac medium fratrem illum ad collum usque demersum. Tunc ait illi senior: Nonne te propter hanc poenam orabam, ut curam animae tuae ageres, fili? Respondit frater, et ait seni: Gratias [Col. 0142A] ago Deo, Pater, quod vel caput meum requiem habet; per orationes enim tuas supra caput episcopi sto.
Dicebat abbas Theodorus Aeliotes quod fuerit quidam inclusus in monte Olivarum certator maximus: impugnabat autem illum fornicationis spiritus. Die vero quadam cum instaret illi vehementer, coepit ejulare senex, et dicere daemoni: Quandiu non dimittis me? recede jam a me, qui mecum consenuisti. Apparuit autem ei daemon visibiliter, dicens: Jura mihi, quia nemini dices quod tibi dicturus sum, et te non amplius oppugnabo. Juravitque ille senex, dicens: Per inhabitantem in altissimis nulli dicam quae mihi [Col. 0142B] dixeris. Tunc ait illi daemon; Noli adorare hanc imaginem, et ultra te non impugnabo. Habebat autem haec imago expressam figuram dominae nostrae sanctae Dei genitricis Mariae, ferentem Dominum nostrum Jesum Christum. Ait inclusus daemoni: Dimitte me ut deliberem. In crastinum autem hoc significavit ipsi abbati Theodoro Aeliotae tunc habitanti in Laura Pharan, narravitque illi omnia. Senex autem ait recluso: Vere, domine abba, illusus es, quia jurasti daemoni; verumtamen bene fecisti hoc revelans. Expedit autem tibi nullum in illa urbe lupanar omittere, quod non ingrediaris, quam ut neges te adorare Deum, et Dominum nostrum Jesum Christum cum matre sua. Confirmatum igitur et corroboratum pluribus verbis reliquit illum in loco suo. Apparuit ergo daemon incluso [Col. 0142C] rursus, dicens: Quid hoc est, pessime senex? 875 Nonne tu jurasti mihi quia id nemini diceres? Et quare dixisti ei qui venit ad te: Dico tibi quia ut perjurus in die judicii judicaberis? Respondit inclusus, dicens: Scio quidem, quia juravi, et pejeravi; verumtamen Dominum et Creatorem meum pejeravi, tibi autem non obediam. A te enim ut auctore et pravi consilii et perjurii poenae inevitabiles exigentur.
Accessimus ad abbatem Cyriacum presbyterum Laurae Calamonis juxta sanctum Jordanem, narravitque nobis dicens: Die quadam vidi per somnum [Col. 0142D] mulierem honesta facie, purpura indutam, et cum ea viros duos, et ipsos venerando habitu, et aspectu praeclaro. Arbitratus autem sum mulierem illam esse Dominam nostram sanctam Dei genitricem, eosque qui cum illa erant duos viros, sanctum Joannem Theologum et sanctum Joannem Baptistam. Egressusque de cellula orabam illos ut ingrederentur et in cella mea orarent, quae non consensit. Permansi ergo diutius orans et obsecrans, ac dicens: Ne, quaeso, avertatur humilis factus confusus (Psal. LXXIII) , et alia plurima hujusmodi. Illa igitur ut me vidit instare precibus, eamdemque postulationem iterare, severius mihi respondit, dicens: Habes intra cellam tuam [Col. 0143A] Inimicum meum, et vis ut ingrediar? Et his dictis abscessit. Evigilans autem ego affligi coepi, et cogitabam, num aliquid in mente peccatum contra illam admisissem, neque enim erat alius aliquis in cella mea, nisi ego solus. Diutius igitur meipsum discutiens, nihil inveni, quod in illam peccassem. Cum vero vidissem me nimio moerore absorberi, surgens accepi librum ut legerem, quo per hujusmodi lectionem dolorem una cogitationesque repellerem. Librum autem ipsum acceperam mutuo a beato Isychto presbytero Jerosolymitanae Ecclesiae. Evolvensque librum inveni duos impii Nestoris libros in fine voluminis scriptos, moxque agnovi hunc esse sanctae Dominae nostrae Dei genitricis semperque virginis Mariae inimicum. Tunc surgens abii, librumque illi qui mihi eum [Col. 0143B] accommodaverat, reddidi, dicens illi: Accipe librum tuum, frater, neque enim ex eo tantum utilitatis cepi, quantum detrimenti. Cum vero ille detrimenti ipsius causam sciscitaretur, omnem illi rei ordinem retuli. Qui zelo Dei succensus protinus duos illos Nestorii libros ex volumine praescidit, eosque igni tradidit, dicens: Non manebit in cella mea Dominae nostrae sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae inimicus.
Heliopolis Phoenicis Libanensis civitas est. In hac mimus quidam erat, Gaianus nomine, qui in theatro sanctam Dei genitricem blasphemans, populo spectaculum blasphemiae praebebat. Apparuit autem illi [Col. 0143C] sancta Dei genitrix, dicens: Quid tibi mali feci, quia coram tanta multitudine mihi detrahis, et blasphemas me? Ille vero surgens, non solum non se correxit, verum etiam plus blasphemabat. Rursus ergo apparuit illi sancta Dei genitrix, corripiens eum, ac dicens: Noli, quaeso, noli ita laedere animam tuam. Ille vero rursum deterius illam blasphemabat. Unde ipsa tertio eidem apparens, eadem repetebat. Cum autem se ille non corrigeret, sed plus quoque blasphemiis adjiceret, meridie dormienti sibi apparuit, nihilque dicens, digito solo signavit ejus manus et pedes. Evigilans autem, invenit se truncatum manibus et pedibus. Atque ita infelix ut truncus inutilis jacens, confitebatur omnibus cujus rei gratia, et quomodo hoc passus esset, utque propter blasphemias suas clementer [Col. 0143D] cruciatus fuisset.
Narravit nobis Anastasius presbyter, et ornamentorum sanctae resurrectionis Dei et Domini nostri Jesu Christi custos, quia adveniens illuc Cosmiana, uxor Germani patricii, voluit nocte quadam sanctae Dominicae sola adorare sanctum Domini nostri Jesu Christi vivificumque monumentum. Et cum appropinquaret januae sacrarii, apparuit illi visibiliter Domina nostra sancta Dei genitrix cum aliis quoque mulieribus, dicens: Quomodo cum nostra non sis, huc audes [Col. 0144A] ingredi? et prohibebat eam. Neque enim (inquiebat) nostra es. Erat enim de haeresi Severi acephali. Illa vero multum rogabat, ut mereretur ingredi. Ad quam sancta Dei genitrix respondens ait: Crede mihi, mulier, non ingredieris huc, nisi nobiscum communicaveris. Agnito autem quod quia esset haeretica ingredi prohiberetur, quodque nisi accederet ad sanctam catholicam et apostolicam 876 Ecclesiam Christi Domini et Dei nostri, intrare non permitteretur, continuo diaconum accersivit, et veniente sancto calice sacrum corpus sumpsit et pretiosum sanguinem magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Atque ita absque ulla prohibitione digna habita est adorare sanctum et venerabile sepulcrum Domini Jesu Christi.
Narravit autem nobis et hoc idem presbyter Anastasius, dicens, quod Palaestinae dux Gevemer aliquando venerit adorare sanctam Christi Domini nostri resurrectionem. Et cum coepisset ingredi in sanctum monumentum, aspexit arietem cum impetu super se venientem, cornibusque illum impetentem. ille vero pavore correptus, retro redibat. Custos vero sanctae crucis Azarias, et qui assistebant lictores [Col. 0240C] Lictores qui assistebant. ] Graece φραγγελισαί. Intelligit lictores ducis. Hervetus verterat, et caeteri qui assistebant. Vide Onomasticnon. , timore permoti dicunt ei: Quid est, quid habes, domine? cur non ingrederis? Dicit eis: Ut quid intulistis arietem istum? Qui stupefacti inspexerunt sanctum monumentum, nihilque videntes, aiunt ad illum: [Col. 0144C] Ingredere, nihil tale intus est. Rursum ille ingredi coepit, sed iterum aspexit arietem contra se venientem, et se introire prohibentem. Istud cum saepe factum esset, illeque caeteris nihil videntibus, solus arietem cerneret, ait illi crucis custos: Crede mihi, domine, aliquid habes in anima tua, quod te prohibet adorare sanctum, ac venerabile, et vivificum monumentum Salvatoris nostri; itaque moneo ut confitearis Domino peccata tua. Clemens enim et misericordissimus cum sit, et tui misereri volens, hujusmodi tibi miraculum ostendit. Ille autem cum lacrymis dixit ei: Vere multis magnisque sceleribus obnoxius sum. Et se ipsum in faciem prosternens, per multas horas permansit flens et confitens Domino. Surrexit deinde, et rursus ingredi voluit, sed iterum ab ariete [Col. 0144D] permissus non est. Tunc ait illi sanctae crucis custos: Vere aliud est, quod te ingredi vetat. Dixit autem ille: Num fortasse ideo, quia non sanctae catholicae Ecclesiae, sed Severo communico, introire prohibeor? Tunc petiit a custode ut sancta et vivifica Christi Dei nostri mysteria sibi afferrentur. Et allato sancto calice, communicavit. Atque ita ingressus est, et adoravit, nil ultra impedimenti passus, nihilque ulterius cernens, quod se deterreret.
Scythopolis secunda est Palaestinae metropolis. In ea convenimus abbatem Anastasium, narravitque nobis [Col. 0145A] de abbate Georgio incluso, dicens: Cum quadam nocte surrexissem, ut pulsarem signum (ea quippe cura mihi ut canonarchae [Col. 0240C] Ut canonarchae. ] Hoc Herveto deerat. Appositum ex Graeco, in quo κανὸναρχος, id est, qui canoni psalmorum cantandorum praeest. Vide Onomasticon. injuncta fuerat ut excitarem fratres ad collectam) audivi plorantem senem; profectusque ad illum, rogare coepi, dicens: Quid habes, Pater, quia sic ploras? Ille vero nihil mihi respondit. Rursus cum rogarem illum, ut causam fletus mihi aperiret ingemiscens ille, et ex intimo corde suspirans, ait: Quomodo mihi a fletu temperem, cum Dominus noster Jesus Christus reconciliari nobis nolit? Ego enim, fili, videbar mihi assistere cuidam super excelso throno residenti; multa vero millia circa illum erant orantium illum, atque deprecantium de quadam re, qui illorum precibus flexus non est. Posthaec accessit ad illam mulier [Col. 0145B] quaedam purpura induta, prociditque illi, et ait: Vel propter me placare, fili. Ille vero nihilominus inexorabilis mansit. Atque idcirco ploro et ejulo, verens quod futurum est Haec mihi dixit abbas Georgius, quinta illucescente feria coenae Domini; sequenti vero, id est parasceve, hora diei nona, repentino magnoque terrae motu corruerunt urbes maritimae Phoenicis.
Idem abbas Anastasius hoc item nobis de sene eodem enarravit, quod post aliquantulum temporis, cum ad fenestram staret, plorare senex coeperit; et dixerit illi: Vae nobis, frater, quia nullam habemus compunctionem, sed in negligentia vivimus, et timeo cum ira Dei comprehendat nos, et in januis simus, ut judicemur. Et sequenti die ignis apparuit in coelo.
Anazarbus metropolis est secundae Cilicum provinciae, ab hac fere duodecim milliaribus distat monasterium quod dicitur Aegyptiorum. Narraverunt ergo nobis Patres ejusdem loci quod illic ante annos quinque mortuus esset senex, Julianus nomine, qui circiter annos septuaginta in quodam brevi spelaeo moratus esset, nihil omnino saeculi istius possidens, praeter cilicium, et sagum, et vasculum ligneum, et librum.
Dicebant autem nobis et hoc de ipso, quod toto vitae suae tempore non accendit lucernae lumen, sed per noctes coelitus illustrabat eum lux, ita ut clare legere posset.
877 Venit frater quidam ad abbatem Eliam solitarium in coenobium antiqui patris Sabae, et dixit ei: Dic mihi verbum, Pater. Senex vero dixit fratri: Diebus Patrum nostrorum tres istae virtutes in amore et studio apud monachos erant: nuditas rerum omnium, mansuetudo, et continentia; nunc autem avaritia, gula et audacia. Quod horum tibi placet arripe.
Narravit nobis abbas Stephanos de quodam sene morante in monasterio sancti Patris nostri Sabae, nomine Cyriaco, quod die quadam descenderit Tuthelam [Col. 0146A] [ Graece Κοθυλὰν ], parumque remoratus circa mare Mortuum, redierit iterum ad cellam suam. Cum vero esset aestus vehementissimus, ita ut senex pene deficeret, extendens manus suas in coelum ad Deum, oravit dicens: Domine, tu scis quia jam prae siti ambulare non possum. Statimque nubes circa illum facta est, neque recessit ab eo, quandiu restitueretur cellae suae. Distabat autem a cella milliaribus fere duodecim.
Idem abbas Stephanus et hoc nobis de eodem sene narrabat, quod venerint sui die quadam ut illum viderent. Cum ergo venissent ad locum, quaerebant ipsius cellulam: quam dum quibusdam ostendentibus didicissent, adeuntes pulsaverunt januam. Quibus cognitis, senex Deum oravit, ne ab ipsis videretur. [Col. 0146B] Et aperiens januam, exiit de cellula sua, et ab eis penitus visus non est: abiensque in desertum redire tandiu noluit, donec illos recessisse cognovit.
Venimus postea Terenuthen ad abbatem Theodorum Alexandrinum; aitque nobis senex: Filioli, multum revera perdiderunt Scythiotae monachi juxta senum praedictionem. Credite enim mihi, filii, quia magna erat charitas apud Scythiotas magna abstinentia, magna discretio. Vidi ego illic senes, qui nisi quis ad eos venisset, nunquam sumebant cibum: inter quos erat senex quidam, Ammonius nomine, juxta me manens; cujus ego sciens consuetudinem, [Col. 0146C] per omne Sabbatum ad illum veniebam, ut propter adventum meum sumeret cibum. Habebant hoc omnes generaliter, quod quacunque hora accederent ad eos aliqui, permittebant illos orationem facere, illisque orantibus, ipsi mensam apponebant, et continuo cibum sumebant.
Abbas Irenaeus narravit nobis de sene quodam commorante in Scythi, quod diabolum viderit noctu sarculos, rastra, et cophinos praebentem fratribus; dixitque diabolo senex: Qui ista sunt? Respondit diabolus: Distractionem fratribus praeparo, ut his occupati, fiant negligentiores ad orandum et glorificandum [Col. 0146D] Deum.
Idem abbas Irenaeus narravit nobis dicens iterum: Cum venissent barbari in Scythim, recessi inde, et veni in partes Gazae, accepique mihi cellulam in monasterio. Abbas vero ipsa die dedit mihi librum ad legendum, in quo senum gesta [Col. 0240D] Senum gesta. ] In Graeco est βιβλίον Γεροντικόν. Ita liber ille appellabatur. Ex Gerontico ms. quaedam vertit Raderus noster parte III Viridarii sui. Sic Verba Seniorum dicebantur quae Patres illi scite proferebant. Vide prolegomeno generali 1. scripta erant. Moxque ut aperui librum, occurrit oculis capitulum istud, quod venerit quidam frater ad senem, dixeritque illi: Ora pro me, Pater; dixerit autem illi senex: Cum esses nobiscum, orabam pro te; nunc autem ex quo in propria abiisti, non jam oro pro te. Ut ergo legi ego capitulum istud, plicui librum, et dixi in me ipso: Vae tibi, trenaee, quia in propria venisti, nec jam orant pro te Patres. Moxque librum abbati restitutens [Col. 0147A] recessi, et veni in loca ista. Et haec mihi causa fuit, filioli, veniendi in hunc locum
Ptolemais civitas est Phoenicis, in hac vicus est qui dicitur Caparasima [ Graece Παράσημα ]. In eo vico senex quidam erat magnus, habebatque discipulum, Joannem nomine, et ipsum magnum, singularisque obedientiae. Quadam ergo die misit senex discipulum suum in ministerium, dans ei et modicos panes pro victu suo. Profectus est autem discipulus, et completo ministerio rediit, retulitque panes. Videns autem senior panes, ait ei: Fili, quare non comedisti panes quos dedi tibi? Prostratus ille coram sene, dixit [Col. 0147B] ei: Ignosce mihi, Pater, quia non benedixisti mihi, cum mitteres me, neque jussisti ut cibum sumerem, idcirco non sumpsi. Admiratusque senex discretionem fratris, benedixit eum.
Ad hunc fratrem post dormitionem senis, cum jejunasset quadraginta diebus, vox facta est divinitus, dicens: Super quemcunque morbum imposueris manus, curabitur. 878 Mane autem facto, per dispensationem Dei, ecce homo quidam cum uxore veniebat, cujus mamillam cancri morbus consumebat. Rogabat ergo illum vir ejus ut uxorem suam curaret. Qui cum peccatorem se diceret, et indignum ad tale attentandum opus, vir ille persistebat orans, ut annueret sibi, uxorisque suae misereretur. Cum vero imposuisset illi manum, mamillamque signasset, continuo sanata [Col. 0147C] est. Et ex tunc plurima jam per illum signa Deus operatus est, non tantum in vita sua, verum etiam post mortem.
Quadraginta fere milliaribus ab Aegis civitate Ciliciae Stylites erat nomine Simeon; hic fulgure percussus interiit. Abbas ergo Julianus Stylites presbyter praeter consuetudinem suam insolito tempore dixit discipulis suis: Mittite thymiama in thuribulum [Col. 0240D] Mittite thymiama in thuribulum. ] Jam olim in honorem sanctorum thymiama incendi solitum. Vide Onomasticon. . Qui dixerunt ei: Dic nobis causam, Pater; orabantque ut diceret eis. Senex autem dixit: Quia modo frater meus Simeon a fulgure dejectus interiit, et ecce transit anima ejus cum tripudio et exsultatione. [Col. 0147D] Distabant autem ab invicem milliaribus fere viginti quatuor.
Abbas Stephanus Trichinas, monasterii sancti Patris nostri Sabae antistes, et hoc de memorato abbate Juliano Stylita narravit, quod leo juxta eum locum in quo morabatur apparuerit, plurimosque peregrinos et indigenas necare solitus fuerit. Die ergo quadam advocans discipulum suum senex, Pancratium nomine, dixit ei: Vade ferme duo millia passuum ad Austrum, inveniesque illic leonem jacentem, cui dices: Humilis Julianus in nomine Jesu Christi filii Dei vivificantis omnia tibi praecipit ut recedas ab hac [Col. 0148A] provincia. Profectus vero frater invenit leonem jacentem. Cumque verba senis illi dixisset, continuo recessit leo.
Abbas Petrus presbyter ejusdem monasterii, narravit nobis de abbate Thalelaeo Cilice, quod sexaginta annos transegisset in vita monastica nunquam flere desistens, dicensque jugiter: Tempus hoc nobis ad poenitentiam indultum est, et valde requiretur a nobis si illud neglexerimus
[Col. 0148B] Quidam vir fidelis narravit nobis, cum in Alexandria essemus, tale quiddam: Sanctimonialis, inquit, quaedam sedebat in domo sua vitam solitariam ducens; salutisque suae valde sollicita, jejuniis ac vigiliis vacabat jugiter, multasque faciebat eleemosynas. Sed bonorum omnium semper invidus diabolus, tantas in virgine virtutes non ferens, contra illam pulverem excitavit. Immisit enim adolescenti cuidam turpem de illa diabolicamque cupidinem. Manebat autem extra limen ejus adolescens. Cum ergo virgo illa domo sua vellet egredi, atque ad ecclesiam orationis gratia occurrere, ingerebat se illius oculi improbus et impurus adolescens, nec illam egredi sinebat, amatoria quaedam verba procacibus nutibus illi insusurrans; adeo ut jam prae nimia molestia adolescentis [Col. 0148C] cogeretur virgo domo sua nusquam progredi. Die igitur quadam misit ancillam suam virgo ad illum ut ei diceret: Veni, vocat te domina mea. Abiit ergo ad illam gaudens, et stuprum committere gestiens. Sanctimonialis vero sedebat in cubili suo; ingresso igitur adolescenti ait: Sede. Cumque sedisset: Dic, oro te, frater, inquit illa, cur ita mihi molestus es, nec permittis me domo mea egredi? Respondit adolescens: Vere, domina, te multum amo, et quando te inspicio, totus in tui concupiscentiam inflammor. Quae ait ad illum: Quidnam in me pulchrum vidisti, quia sic amas me. Ait adolescens: Oculos tuos; ipsi enim seduxerunt me. Virgo vero ut audivit quia oculi ejus illum seduxissent, sumpto radio textorio mox oculos eruit. Hoc autem cum vidisset [Col. 0148D] adolescens, eruisse scilicet sibi virginem oculos, compunctus corde abiit in Scythim, ibique saeculo renuntians, effectus est probatissimus monachus.
Dicebant quidam Patrum de abbate Leontio Cilice, quod in obsequio dominae nostrae sancti Dei genitricis fuerit ferventissimus, ac per quadraginta annos nunquam de illius templo recesserit. Erat autem semper mirae gravitatis, et sibi jugiter intendens.
Dicebant et hoc de illo, quod si vidisset pauperem venientem ad se, si quidem ille esset caecus, per manum illi porrigebat eleemosynam; si autem videns, ponebat ante illum, 879 aut in columnae [Col. 0149A] basi, aut in scamno, aut in sanctuarii gradibus. Atque inde illam tollebat pauper. Interrogatus autem a sene: Quare, Pater, per manus non das eleemosynas? respondit: Ignosce mihi, Pater; neque enim ego sum qui illam praebeo, sed domina mea sancta Dei genitrix, quae et me, et illos nutrit.
Narravit nobis unus ex senibus de abbate Stephano presbytero monasterii Aeliotarum, quod cum sederet in cella sua, immisit illi cogitationes daemon dicens: Recede, nihil enim hic proficis. Senex autem dicebat daemoni: Non audio te, scio enim quis es; ferre non potes ut aliquis salvetur; sed Christus Filius Dei vivi [Col. 0149B] ipse te conteret.
Dicebant de eodem abbate Stephano, quod cum sederet in cella sua et legeret, venit iterum diabolus visibiliter, dixitque ei: Recede, nihil enim hic proficis. Tunc ille daemoni: Si vis ut recedam, fac ut id in quo ego sedeo ambulet. Sedebat autem in sella viminea. Quo audito, daemon confestim sellam illam per totam cellam ambulare fecit. Senex autem aspiciens versutiam daemonis, ait illi: Nempe quoniam ita velox et astutus es, non hinc recedo. Factaque ab eo oratione, daemon evanuit.
[Col. 0149C] Tres senes venerunt ad abbatem Stephanum presbyterum, et cum perseverarent loquentes de utilitate animae, tacebat senior. Dicunt ei senes illi: Nihil nobis respondes, Pater? utilitatis gratia venimus ad te. Tunc ait illis: Ignoscite mihi, usque modo non animadverti quid locuti sitis; verumtamen quod habeo, hoc dico vobis. Ego die noctuque nihil aliud aspicio, nisi Dominum nostrum Jesum Christum in ligno pendentem. Quod cum audissent, multum aedificati recesserunt.
Abbas Joannes, cognomento Molybas, narravit nobis de venerando sene isto beato Stephano presbytero, quod cum aliquando jecur illius graviter infirmaretur, [Col. 0149D] ex qua infirmitate sancta illa anima migravit a corpore, coegerunt illum medici carnem manducare. Erat autem illi frater saecularis quidam, sed valde religiose et secundum Deum vivens. Factum est autem cum carnes comederet presbyter, supervenit frater ejus saecularis, vidensque illum vescentem carnibus, scandalizatus est, et valde contristatus, quod ex tanta abstinentia atque continentia in extremo vitae suae tempore ad comedendum carnes devolutus esset. Mox ergo in exstasi factus, vidit quemdam dicentem sibi: Quare sic de presbytero scandalizatus es, quia illum vesci carnibus vidisti? Nescis quia necessitate compulsus, et propter obedientiam id fecit? Nempe propterea scandalizari non [Col. 0150A] debuisti; nam si merita et gloriam fratris tui videre cupis, retro convertere, et vide. Conversusque vidit fratrem suum crucifixum cum Domino. Aitque ad eum is qui illi apparuerat: Ecce in qua gloria frater tuus est. Glorifica ergo eum qui glorificat eos qui se diligunt in veritate.
Abbas Antonius praepositus monasterii Aeliotarum, qui etiam illud aedificavit, narravit nobis de abbate Theodosio, quod senex ipse haec de seipso narrabat: Priusquam ad vitam solitariam transissem, factus in exstasi aspexi virum quemdam, cujus species claritatem solis vinceret. Hic tenens manum meam: Veni, ait, quia pugnare et luctari te convenit; et induxit [Col. 0150B] me in theatrum infinitae magnitudinis. Aspexi autem theatrum plenum viris ex una parte candido amictu, ex alia vero nigro vestitis. Cum ergo injecisset me in theatrum, aspicio virum mirae magnitudinis Aethiopem, cujus caput turpissimum penetrabat nubes. Tunc ait ad me juvenis ille qui mihi apparuerat: Cum hoc luctari te oportet. Ego qui aspectu viri illius proceri territus eram, tremere ac pavere coepi, orabamque juvenem illum splendidum, qui me induxerat in theatrum, dicens: Quis hominum mortali conditione et infirmitate circumdatus, cum hoc luctari posset? Non ipsum universum genus humanum, si in unum confluat, huic resistere praevalet. Ait autem ad me juvenis ille praeclarus: Prorsus cum illo te luctari opus est. Ingredere igitur cum omni alacritate [Col. 0150C] et fiducia; mox enim ut tu illum adorsus fueris, ego adjutor adero, tibique victoriae coronam reponam. Ut ergo ingressus ad certamen sum luctarique invicem coepimus, continuo praeclarus ille judex nostri certaminis adfuit, mihique coronam dedit. Atque plebs illa obscura, Aethiopumque multitudo ingens ejulantes evanuerunt; pars vero reliqua candidatorum gratias illi et laudes referebant, qui me juverat, ac praeclara victoria donaverat.
880 De hoc abbate Theodosio solitario narravit nobis abbas Cyriacus ejus discipulus, quod triginta quinque annos egerit in solitudine, semper post biduum [Col. 0150D] comedens, et jugiter silentium servans, neque ad aliquem loquens; caeterum si loqui voluisset, signo potius quam verbo utebatur. Hoc et ego vidi. Mansi enim in eodem Aeliotarum monasterio annis decem.
De abbate Theodosio cum audisset Abramius antistes sanctae Mariae novae, quod non haberet pallium quo hieme uteretur, emit illi. Quod postquam senior accepit, quadam die cum obdormiret (dormiebat autem in cella senex), ascenderunt latrones, et exuerunt illum pallio, abeuntesque secum illud tulerunt. Quo facto, nihil omnino locutus est senex.
Perreximus una ego et dominus Sophronius Sophista, priusquam saeculo renuntiaret, in Alexandriam ad abbatem Palladium, virum sanctum, et verum servum Dei, qui monasterium suum habebat in Thelazomeno [ Graece, Λιθασόμενον ]. Cumque illum pariter deprecaremur, ut verbum nobis aedificationis impenderet, coepit senex ita ad nos loqui: Filioli, tempus jam abbreviatum est, certemus hic modicum, atque laboremus ut immortalibus bonis in aeternum perfruamur. Videte martyres, videte pugiles coelestes, quomodo viriliter et fortiter cuncta superarunt. Quos praeteritum quidem tempus agnovit, vivunt autem [Col. 0151B] semper in memoria nostra, vixque satis illorum tolerantiam admirari possumus. Attestantur audientium singuli, stupentes ad tantam beatorum martyrum patientiam, quae vere naturam excedit humanam. Quorum aliis quidem effossi suntoculi, aliis excisa crura, illis amputatae manus, istis abscissi pedes. Et illos quidem ignis repente consumpsit, istos autem lentius adurens, diu cruciavit. Atque alios nimirum profundum maris excepit, alios flumina absorbuerunt; alios item ferarum dentes, veluti malefactores quosdam et sceleratos, vinos acceperunt; alios variis exquisitisque suppliciis praemortuos in cibum acceperunt. Caeterorum omnia contra illos bellatores Dei tormentorum genera excogitata dicere non possumus, quae suggessit humani generis inimicus daemon, invidia [Col. 0151C] martyrum ipsorum et livore tabescens. O quam fortiter sustinuerunt! o quanto fidei ardore pugnaverunt, imbecillitatem corporis animae virtute superantes, et quae speraverunt praemia, praesentibus laboribus digniora et longe excellentiora capientes. Quae profecto omnia firmissimam illorum in utramque partem fidem ostendebant. Hinc quidem, quia laborantes modicum, eximiis bonis in aeternum perfruuntur; inde vero, quia horrenda corporibus illorum invecta supplicia, quae inimicus noster diabolus induxit, fortissime sustinuerunt. Si igitur tribulationes toleremus, et cum Dei gratia vincamus, vere Dei amatores invenimur, Deusque nobiscum est, pugnans ipse in nobis, et vincens, laboresque nobis ac sudores dignationis suae gratia allevans. Scientes igitur, filioli, quali [Col. 0151D] operatione et exspectatione tempus indiget, dignoscamus nos ipsos per quietem et silentium. In hoc enim indulto nobis tempore, necesse est nos uti bona et praeclara ope poenitentiae, ut Dei templa esse mereamur; neque enim modicus et brevis honor nobis in futuro saeculo recompensabitur.
Dixit iterum: Memores semper illius simus, qui non habuit ubi caput reclinaret (Matth. VIII) . Ait rursus ipse senior: Quoniam, juxta Paulum apostolum, tribulatio patientiam operatur (Rom. V) , faciamus mentem nostram capacem regni coelorum. Ait iterum: Filioli, non diligamus mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II) .
[Col. 0152A] Dixit iterum: Observemus cogitationes, quod medicamentum salutis est
Idem abbas Palladius, rogatus a nobis ut aedificationis nostrae causa diceret nobis qua ratione quibusque cogitationibus ad monasticum statum accessisset; erat autem senex Thessalonicensis, et narravit nobis, dicens: In regione mea senex quidam extra muros civitatis quasi stadiis tribus inclusus erat ex Mesopotamia, nomine David, virtutibus valde ornatus, misericors et continens. Transegit autem in cellula inclusus fere annos octoginta [ Alias septuaginta]. Quoniam vero propter metum barbarorum nocte muri civitatis custodiebantur a militibus, hi qui illam muri partem observabant, quae senis cellulam respiciebat, nocte quadam aspexerunt quia ex fenestris [Col. 0152B] cellulae ignis egrediebatur. Putaverunt autem milites barbaros in cellam senis ingessisse ignem. Mane autem facto, ingressi milites invenerunt et senem illaesum, et cellam omnino incombustam, et obstupuerunt. Rursus igitur sequenti nocte eumdem aspicientes ignem, admirabantur. Non solum autem sequenti nocte ignis 881 in cella senis apparuit, verum et multo tempore, ita ut universae civitati manifestum factum fuerit, plurimique nocte in muro saepe vigilarint, inspiciendi ignis gratia. Visus autem ignis ille usque ad obitum senis. Hoc ego miraculo non semel et bis, sed saepius inspecto, dixi in me ipso: Si in hoc saeculo tantam gloriam servis suis largitur Deus, quantam putas eis reservavit in futuro, quando et illorum facies fulgebunt ut sol? Ista mihi, [Col. 0152C] filioli, causa exstitit arripiendi monasticum habitum, et hanc conversationem eligendi.
Dicebat et hoc nobis senex, quod post hunc abbatem David venit et alius monachus, nomine Addas, et ipse de Mesopotamia, et seipsum inclusit ad aliam partem civitatis, in quadam magna platano, fecitque sibi fenestram, ex qua etiam cum advenientibus colloquebatur. Cum ergo venissent barbari, et omnem provinciam praedati essent, contigit eos per locum illum transire. Cumque unus ex eis conspecto sene, gladium eduxisset, ut illum occideret, sublatam in sublime manum ut feriret, demittere nequivit, sed ea suspensa immobilis perstitit. Quod cum cernerent [Col. 0152D] barbari caeteris, admirati rogabant senem, ut socium eorum curaret. Senex igitur, facta oratione, curavit eum, et ita dimisit in pace
Narravit nobis iterum idem abbas Palladius, dicens, quod in Arsenoite, quae civitas Thebaidis est, tentus fuerit quidam homicidii reus; qui cum diu cruciatus esset, tandem sententiam decollationis accepit. Cum ergo duceretur extra civitatem sex millibus passuum (illic enim etiam perpetrarat homicidium) monachus quidam retro sequebatur ut illum decollari conspiceret; qui autem ad decollandum ducebatur, [Col. 0153A] cum vidisset monachum sequentem, ait illi: Nunquid, abba, non habes cellulam, et opus manuum? Respondit monachus: Parce mihi, frater; et cellam enim et opus habeo. Qui respondens ait illi: Quare ergo non resides in cella et defles peccata tua? Dicit ei monachus: Vere, frater mi, valde meipsum negligo, compunctionemque anima mea non habet, et idcirco venio ut aspiciam te, dum morieris, ut vel sic in compunctionem veniam. Tunc ait illi reus: Vade, frater, per Dominum; sede in cella tua, et gratias age Salvatori Jesu Christo. Ex quo enim ille homo factus est, et pro nobis peccatoribus mortuus est, homo jam non moritur aeterna morte.
Et hoc item narravit nobis ipse abbas Palladius, dicens: Senex quidam saecularis qui homicidium fecerat, detentus est a magistratu in Alexandria. Qui cum cruciaretur, dicebat et alium fuisse secum caedis illius socium. Is autem de quo senex dicebat, adolescens erat viginti ferme annorum. Multis ergo suppliciis ambo affecti sunt. Et senex quidem dicebat: Mecum fuisti, quando perpetravi homicidium. Adolescens vero denegabat, nihil se conscium esse homicidii, neque cum illo se fuisse asserens. Cum ergo cruciati fuissent, sententiam ambo acceperunt ut furcis suspenderentur. Abierunt ergo quinto extra urbem milliario, illic enim hujusmodi reos punire [Col. 0153C] consueverant. Distabat autem ab eo loco fere uno stadio Saturni templum eversum. Cum igitur ad locum venissent et populus et milites, adolescentem primo suspendere in ligno voluerunt; adolescens autem prostratus in solo milites orabat, dicens: Per Dominum facite charitatem, et ad Orientem me suspendite, ut illum videam quando suspensus ero. Dicunt ei milites: Quam ob causam? Quibus adolescens: Vere, domini mei, non habeo infelix ego plus quam septem menses ex quo sanctum baptisma suscepi, et Christianus factus sum. Cum hoc audissent milites lacrymati sunt super adolescente. Senex autem cum hoc audisset, fremens graviter dixit militibus: Per Serapim facite [Col. 0241A] Per Serapim facite. ] Ita locus hic nunc restilutus ex Graeco. Ante nullo sensu erat, Serapim facite. , ut ego aspiciam contra Saturnum. Cum vero audissent milites blasphemiam [Col. 0153D] senis, omisso adolescente, senem primo suspenderunt. Cum vero illum in ligno suspenderent, ecce eques ab Augustali celeriter missus, ait militibus: Adolescentem nolite interficere, sed reducite illum. Factum est autem ingens gaudium militibus et cunctis assistentibus. Et reducentes eum introduxerunt in praetorium, abso vitque illum Augustalis. Adolescens vero praeter spem salvus factus, abiens monachus effectus est. Hoc autem ad nostram et legentium utilitatem scripsimus, ut sciamus quia novit Dominus pios a tentatione liberare.
882 Hoc etiam nobis idem abbas Palladius narravit, [Col. 0154A] dicens: Erat in Alexandria miles quidam, Joannes nomine, hunc habens ordinem vitae. Diebus singulis a mane usque in horam nonam sedebat in monasterio solus juxta gradus sancti Petri, cilicio indutus, et sportellas texens, tacens omnino, et nulli quidquam loquens; sedebat autem in oratorio laborans manibus suis, atque hoc solum canebat dulciter: Domine, ab occultis meis munda me (Psal. XVIII) , ut non confundar orans. Hunc versum cum dixisset, una ferme hora tacebat, et rursum eumdem resumebat versum, ipsumque septies per totam diem repetebat, nihil omnino aliud dicens. Hora autem nona exuebat cilicium, induebatque militarem habitum, id est, indumenta sua, atque ita ad propria signa properabat. Cum hoc et ego annos octo mansi, [Col. 0154B] multumque aedificatus sum in silentio et instituto suo.
Corripiens nos aliquando senex, ipse ita nobis dicebat: Credite mihi, filioli, nihil aliud schismata et haereses introduxit in sanctam Ecclesiam, nisi quod non Deum et nos invicem valde diligimus.
Idem abbas Palladius cum alias ad ipsum venissemus, tale quiddam enarravit nobis: Erat, inquit, in Alexandria vir quidam fidelis, religiosus valde et misericors, et hospitio suscipiens monachos. Habebat [Col. 0154C] autem uxorem, et ipsam humilem valde, et jejunantem quotidie. Erat autem illis et filiola quasi annorum sex. Quadam vero die vir ille pius profectus est Constantinopolim; erat enim negotiator. Relictis ergo domi uxore, et puella, et uno servo, abiit ut navigaret. Cum vero iret ad navem, ait ad illum uxor: Cui nos commendatos relinquis, domine. Respondit vir ejus: Dominae nostrae sanctae Dei genitrici. Die vero quadam cum sederet uxor et operaretur, habens et puellam secum, servus ille ex suggestione diabolica voluit necare dominam et ejus filiam, et diripere quidquid haberent, et fugere. Sumpto igitur ex coquina cultro, perrexit in triclinium ubi erant ambae. Cum vero venisset ante januam, comprehensus est caecitate, ita ut neque triclinium [Col. 0154D] ingredi, neque ad coquinam reverti posset. Cum autem una ferme hora perstitisset, frustraque conaretur ingredi, coepit vocare dominam suam, dicens: Veni hucusque. Illa admirans, quod in medio januae persistens, ad illam non ingrederetur, sed clamaret, ait illi: Tu magis huc veni, ignorans, quod caecitate teneretur. Puer autem coepit illam adjurare, ut iret prope illum; illa vero juravit, non se ituram. Tunc ait illi: Mitte vel puellam. Quae noluit, sed ait: Si quid vis, ipse potius veni. Videns autem servus, quod nihil potuisset agere, seipsum gladio percussit, et corruit. Domina vero illius cum vidisset quid egerat, clamavit, continuoque vicini accurrerunt. Ingressi sunt autem et ex officio praetorii [Col. 0155A] nonnulli, puerumque reperientes adhuc vivum, didicerunt ad ipso omnia, et glorificaverunt Dominum qui ostenderat miracula, et matrem salvaverat cum filia.
Et hoc item Palladius ipse narravit nobis: Audivi, inquit, naucloro quodam enarrante, tale aliquid, quod die quadam cum navigaret, vectores habens viros et mulieres, venissetque in altum, caeteris omnibus bene navigantibus, aliis quidem Constantinopolim, aliis vero Alexandriam, et aliis alio, vento illis flante prospero, ipse solus navigare non poterat. Et mansimus, inquit, quasi dies quindecim, nihil ex eo loco ubi eramus, moti. Versabamur igitur in [Col. 0155B] magna moestitia et desperatione, nescientes quidnam istud sibi vellet. Ego vero, ut nauclerus cui cura navis incumbebat et omnium quae in ipsa erant, coepi rogare Deum pro hac re. Quadam vero die venit ad me vox, dicens: Mitte foras Mariam, et bene navigabis. Coepi ergo cogitare quidnam hoc esset, et quae esset Maria. Cum autem haesitarem de hoc, venit vox de novo, dicens: Divi tibi: Mitte foras Mariam, et salvi eritis. Tunc ego cogitans quid istud esset, exclamavi continuo, O Maria. Nesciebam enim quae esset Maria. Illa vero jacens in loco suo, ut audivit, respondit, dicens: Quid jubes, domine? Tunc aio ad illam: Fac charitatem, veni hucusque. Exsurgens autem continuo venit. Cum ergo venisset ad me, accepi eam seorsum, et dixi ei: Vides, [Col. 0155C] Maria soror, quod peccata mea sunt, ut propter me vos omnes pereatis? Illa vero altius ingemiscens, ait: Vere, domine mi nauclere, ego peccatrix sum. Et dixi illi: Quae peccata habes, mulier? Et 883 illa: Vae mihi, inquit, quia non est peccatum quod ego non egerim, et propter peccata mea vos omnes in periculo constituti estis. Tunc enarravit mihi mulier quae circa se erant, dicens; Profecto, domine nauclere, infelix ego virum habui, ex quo duos filios genui; cumque ad aetatem pervenissent, unus annorum novem, alius quinque, mortuus est vir meus, et remansi vidua. Miles autem quidam habitabat juxta me, quem ego maritum accipere volui, misique ad ipsum quosdam. Ille autem non acquievit, dicens: Non accipio uxorem quae habeat ex altero [Col. 0155D] viro filios. Ego autem videns quod propter filios nollet me accipere uxorem, inducta amore ejus, occidi duos filios meos, indicavique illi dicens: Ecce modo nullum habeo filium. Miles vero cum audisset quid egissem de filiis, ait: Vivit Dominus qui in coelis habitat, quia te non accipiam. Unde ego metuens, ne hoc manifestum fieret, et morerer, fugi. Haec ego audiens ex ore mulieris, ne sic quidem illam in mare projicere volui, sed differens dixi ad illam rursus: Ecce ego ascendo in carabum [Col. 0241A] Carabum. ] Ex sequentibus intelligitur quid carabus sit. Dicitur enim: Produc scapham. Vide Onomasticon. , et si ambulaverit navis, scito quia peccata mea in navi operantur. Vocavique continuo scapharium, et dixi: Produc scapham. Cumque ascendissem in illam, nihilo magis vel navis vel scapha mota est. Tunc [Col. 0156A] ascendens navim, dixi mulieri: Descende et tu in scapham. Quae mox ut descendit, scapha se continuo quinquies gyrans, in profundum cum muliere submersa est. Navis autem post haec tanta velocitate cucurrit, ut tribus diebus ac dimidio navigationem peregerimus, quam diebus quindecim peracturi eramus.
Ego et dominus meus Sophronius perreximus ad philosophi Stephani domum, doctrinae gratia: erat autem meridianum tempus. Morabatur hic apud aedem sanctae Dei genitricis, quae cognominatur Dorotheae, quam aedificavit beatus papa Eulogius ad Orientem, juxta magnum Tetrapylum [Col. 0241A] Tetrapylum. ] Porticus vel templum quatuor columnarum ordinibus constans. In Graeco omittitur, ad Orientem juxta Tetrapylum; ejus loco est, τὴν ἐπονομαζομένην τῆς Δωροθέας : quae cognominabatur Dorotheae, de beatae Virginis aede. Tetrapyli Alexandrini [Col. 0241B] meminit Sophronius archiepiscopus Jerosolymitanus, agens de miraculis Joannis et Cyri martyrum: Εἴσελθε γοῦν εἶς Ἀλεξάνδρειαν, καὶ ἐν τῷ μεγάλῳ Τετραπύλῳ νήστης καθεύδησον : «Ingredere itaque Alexandriam, et in magno Tetrapylo jejunus dormi.» Quae citantur in septima synodo, act. 4. . Cum ergo [Col. 0156B] pulsaremus philosophi ostium, puella respiciens ait nobis: Dormit ille, oportet exspectare pusillum. Tunc aio domino meo Sophronio: Eamus ad Tetrapylum, et illic maneamus. Est autem locus ille Alexandrinis venerabilis; dicunt enim Jeremiae prophetae ossa ex Aegypto sumpta ab Alexandro conditore urbis illic fuisse reposita. Cum ergo illuc venissemus, neminem invenimus nisi caecos tres; erat enim meridies. Perreximus ergo juxta illos caecos quiete ac silenter, sedimusque habentes libros nostros. Loquebantur autem caeci ad invicem multa. Dixitque unus ad alium: Tu quomodo effectus es caecus? Respondit ille: Nauta eram cum essem adolescens, et cum ab Africa navigaremus, in mari oculis repente captus [Col. 0156C] sum, nec valens ambulare, albuginem in oculis habui. Dixit autem hic alii caeco: Tu vero quomodo effectus es caecus? Respondit et ille dicens: Vitri ad usus varios fundendi artifex fui, et ex igne amisi duos oculos meos, et caecus effectus sum. Aiunt autem ambo hi qui interrogati fuerant ad tertium: Dicens et tu quomodo factus es caecus? Respondit? Vere ego vobis dicam: Cum essem adolescens, laborem valde oderam, et recusabam, luxuriosusque factus sum. Cumque non haberem necessaria victui, furari jam coeperam. Die vero quadam cum mala multa perpetrassem, stabam in quodam loco, vidensque mortuum efferri optime indutum, secutus sum funus, ut viderem ubi poneretur. Venerunt autem retro sanctum Joannem, et ibi posuerunt illum in [Col. 0156D] monumento, peractisque officiis recesserunt. Ego mox ut illos recessisse vidi, ingressus monumentum, exui ipsum, nihil ei relinquens praeter unum linteamen. Cum ergo progredi inciperem de monumento, multis onustus pannis, dicit mihi improba mea cogitatio: Accipe et linteum, quia bonum est. Redii autem infelix ego, ut sumpto etiam linteo, nudum illum relinquerem. Tunc resedit coram me mortuus, extendensque super me manus suas, digitis suis eruit oculos meos. Ego igitur miserabilis, dimissis omnibus, cum magna tribulatione et periculo exivi de monumento. Ecce et ego dixi vobis quomodo caecus factus sum. Ista cum audissemus, innuit mihi dominus meus Sophronius, et recessimus. Et dixit [Col. 0157A] mihi: Vere, abba Joannes, hodie nihil ultra studeamus; satis enim aedificati sumus. Haec ergo scripsimus, ut et vos pariter aedificemini; vere enim nullus male faciens Deum latere potest. Et nos quidem hanc narrationem ab eo qui passus fuerat audivimus.
Aliud autem huic simile abbas Joannes, monasterii Gigantum Pater, cum Theopolim venisset, narravit nobis, dicens: Ante modicum temporis venit ad me adolescens quidam, et ait mihi: Amore Dei suscipe 884 me, velo enim poenitere. Dicebat autem hoc cum multis lacrymis et singultibus. Ego autem [Col. 0157B] cum illum cernerem valde contritum, et cum magna moestitia, dixi illi: Dic mihi causam tantae compunctionis, neque me celes quidquam; potens est enim Deus adjuvare te. Et ait mihi: Vere, domine abba, magnus peccator sum. Ad quem ego rursus: Crede mihi, sicut multa et varia sunt vulnera, ita plurima quoque sunt varia medicamenta. Sed tu si curari vis, dic mihi in veritate opera tua, ut ego congrua illis admoveam epitimia [Col. 0241B] Epitimia. ] Retinui Graecam vocem ἐπιτίμια, id est, multas. Ecclesiastici quidam scriptores Latini hoc usurpant vocabulum. Vide Onomasticon. . Aliter enim curatur fornicator, aliter homicida; aliudque est avari remedium, alia mendacis medicina; atque alio iracundus, alio fur, alio adulter medicamine sanatur. Et ne tibi plurima vitia enumerem, quemadmodum in corporalibus infirmitatibus variis varia quoque remedia adhiberi conspicimus, ita et animae vitiis, quae plurima [Col. 0157C] sunt, medicina quoque varie succurrit. Ille autem altius ingemiscens, et pectus suum percutiens, lacrymis ac singultibus confundebatur, et prae nimia perturbatione et moestitia animo deficiebat, neque vocem liberam emittere valebat. Ego vero ut illum animadverti ad desperationem tristitiamque intolerabilem lapsum, et neque quid passus esset, neque quid egisset mali, neque calamitatem suam enuntiare valentem, aio ad illum: Fili, audi me, et aliquantulum vim fac cogitationi tuae, et nuntia mihi quid a te factum sit; potest enim Dominus noster praebere tibi auxilium suum. Nam qui propter ineffabilem clementiam suam, et immensas miserationes omnia pro salute nostra passus est, quique cum publicanis conversatus est, et meretricem ad se venientem [Col. 0157D] non repulit, latronemque suscepit, et amicus peccatorum appellatus est (Matth. IX; Luc. VII; Luc. XXIII; Matth. XI) , ipse, fili, te quoque poenitentem conversumque suis manibus suscipiet gaudens. Non enim vult mortem peccatoris, sed ut convertatur, et vivat (Ezech. XVIII, XXXIII) .
Tunc ille vim sibi faciens, et a singultibus et lacrymis modicum temperans, ait mihi: Ego, domine mi abba, plenus omni scelere, et nec coelo dignus nec terra, cum ante hoc biduum audissem, divitis cujusdam ex primariis civitatis hujus filiam virginem esse defunctam, et cum multis ac pretiosis vestibus sepultam in uno extra civitatem monumento, ex consuetudine pessimi istius operis, abii noctu ad tumulum, [Col. 0158A] ingressusque coepi exspoliare illam. Et cum omnibus jam ipsam exuissem, quibus erat induta, nec interulae quidem ipsius parcens, sed eam quoque illi auferens, nudamque ipsam, ut nata fuerat, relinquens, e sepulcro egredi volebam. Tunc illa resedit coram me, sinistramque manum suam extendens, apprehendit dexteram meam, et ait ad me: Nequissime hominum, itane decuit te nudare me? an tu non times Deum, neque metuis damnationem ultimae retributionis? nonne vel saltem mortuae misereri debuisti? Sed Christianus existens, ita me nudam assistere Christo honestum fore judicasti? neque sexum muliebrem reveritus es? nonne hic sexus te peperit; nonne matrem quoque tuam hac in me injuria violasti? Quam, infelicissime hominum, rationem [Col. 0158B] redditurus es Christo de scelere in me perpetrato ante ipsius tribunal tremendum, quod vivente me nullus extraneus unquam vidit faciem meam, et tu post mortem et sepulturam denudasti me, et nudum aspexisti corpus meum? Vae humanae miseriae, ad quam infelicitatem devoluta est? Quo corde, homo, quibus manibus [Col. 0241B] Quibus manibus. ] Manibus olim viri, feminae linteolo Eucharistiam excipiebant et sumebant. Vide Onomasticon. accedens, sumis sanctum et pretiosum corpus Domini nostri Jesu Christi?
Ego autem, ut ista conspexi et audivi, pavore et formidine totus comprehensus, tremens ac metuens, vix aio ad illam: Dimitte me, et istud ultra non faciam. Quae ait: Profecto non ita erit. Tu enim ut voluisti, huc intrasti; sed non ita ut volueris, hinc egredieris. Nam sepulcrum istud commune erit ambobus. Neque putes te confestim moriturum, sed [Col. 0158C] cum hic plures dies cruciatus fueris, malam male animam perditus reddes. Ego autem orabam illam cum lacrymis, ut dimitteret me, multum illam per omnipotentem Dominum adjurans, spondensque, et juramento confirmans, me iniquum istud ac nefarium opus ultra non facturum. Tandem post multas preces et lacrymas, crebrosque meos singultus, respondens illa dixit mihi: Si vis vivere et ab hac necessitate liberari, promitte mihi, quia si te dimisero, non solum ab his nefariis et profanis actibus tuis recedes, sed statim perges, et saeculo renuntians efficieris monachus, agesque poenitentiam pro his quae malae gessisti, serviens Christo. Ego autem juravi ei, dicens: Per Deum, qui suscepturus est animam, non solum quae dixisti faciam, sed ab hodierna [Col. 0158D] die non ingrediar in domum meam; sed hinc abiens, in monasterium proficiscar. Tunc ait puella ad me: Indue me, sicut invenisti prius indutam. Cum vero illam induissem, rursum se collocans, mortua est. Haec ego cum ab adolescente audissem, refovens eum ac erigens verbis, et provocans ad poenitentiam et continentiam, totondi illum, indutumque monastico habitu inclusi in spelunca in 885 monte, magnifice gratias Deo agentem, certantemque viriliter pro anima sua.
Cum venissemus Seleuciam, convenimus abbatem [Col. 0159A] Theodorum episcopum ejusdem civitatis. Ille autem narravit nobis, dicens: Sub sanctae memoriae Dionysio hujus civitatis episcopo, praedecessore meo, tale quiddam contigit. Vir quidam erat in hac civitate negotiator valde religiosus et dives, sed haereticus; erat enim de Severi sectatoribus. Habebat autem servum fidelem quemdam, sanctae et apostolicae Ecclesiae communicantem. Hic secundum provinciae consuetudinem, die sancto Coenae Dominicae sumptam communionem involvit in linteo mundissimo, et in armario reposuit. Contigit autem, ut post sanctum Pascha vir ille fidelis mitteretur Constantinopolim, negotii cujusdam gratia, dimissa per oblivionem sancta communione in armario; dedit autem ejus clavem domino suo. Quadam vero die [Col. 0159B] aperiens armarium dominus, invenit linteolum, involutasque in eo sanctas particulas communionis. Contristatus est autem in hoc, et haesit bat, quidnam de illis faceret, nam ex ipsis communicare nolebat, eo quod essent sanctae catholicae Ecclesiae, ipse vero Severianae haeresis. Et tunc quidem dimisit eas in armario, ut erant, cogitans quia rediturus esset servus, et sumpturus eas. Cum autem venisset Coena Domini, neque servus ille fidelis rediisset, voluit eas dominus ipsius comburere, ne rursus et in secundum annum servarentur. Apertoque armario, vidit omnes sanctas particulas culmos et spicas germinasse. Unde ingenti timore ac tremore comprehensus in novo admirandoque spectaculo, sumens sanctas particulas, et cum omni domo sua clamans [Col. 0159C] Kyrie eleison, cucurrit ad sanctam ecclesiam, ad sacrosanctum et venerabilem Dionysium episcopum. Hoc autem magnum et terribile, et omnem rationem, omnemque mentem, et omnem cogitationem excedens miraculum, non unus, aut duo, aut tres, vel pauci aliqui viderunt, sed omnis ecclesia, civesque et rustici, indigenae et hospites, quique continentem ambulant, et qui mare navigant, viri et mulieres, senes et impuberes, juvenes et seniores, domini et servi, divites et pauperes, principes et subditi, sapientes et simplices, virgines et monachi, viduae ac nuptae, qui in potestate sunt constituti, et qui illorum reguntur imperio. Et illi quidem clamabant Kyrie eleison, caeteri autem aliter Deum laudabant, omnes vero pariter Deo gratias agebant pro ineffabilibus ejus mirabilibus. Plurimi igitur ex hoc miraculo [Col. 0159D] credentes adjecti sunt sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae.
Pervenimus ad monasterium abbatis Theodosii in Scopulo. Est autem mons inter Seleuciam et Rosum Ciliciae, patresque loci illius duxerunt nos supra monasterium, quantum est jactus sagittae, et ostenderunt nobis fontem magnum valde ac speciosum, dixeruntque nobis: Fons iste, fratres, naturalis non est, sed nobis divinitus indultus est; sanctus enim pater noster Theodosius multum jejunavit, multumque [Col. 0160A] lacrymarum fudit, ac multis orationibus et genuflexionibus obtinuit, ut Deus nobis aquae istius solatium et usum praestare dignaretur. Ante enim ex torrente Patres nostri aquam hauriebant; sed Deus, qui facit voluntatem timentium se (Psal. CXLIV) , sua infinita bonitate praestitit nobis aquae istius benedictionem per orationes sancti Patris nostri. Verum ante hoc biennium quidam ex fratribus petierunt a Patre monasteri, ut lavacrum aedificarent in monasterio. Abbas autem graviter id quidem ferebat, cessit tamen, fratrum infirmitati condescendens. Aedificatum est igitur lavacrum in monasterio, semelque tantummodo lavatum est in eo, cum statim exsiccatus est talis tantusque a Deo nobis praestitus fons. Et in veritate vobis dicimus, Christiani, multum jejunavimus, multum oravimus, multas genuflexiones egimus, [Col. 0160B] ut aquam reciperemus, nihilque profecimus. Annus ergo integer sine aqua fontis impletus est, eramusque in magna tribulatione. Statim vero ut Pater noster bonus et mitis destruxit lavacrum, Deus aquam iterum reddidit nobis.
Narraverunt nobis, Patres ipsi et istud, dicentes: Mulier quaedam fidelis in partibus Apameae his diebus puteum fodit; cumque plura expendisset, ingentesque labores tolerasset, et effosso puteo in magnam altitudinem, aquam non invenisset, in moerore et afflictione multa erat, et propter laborem et [Col. 0160C] propter impensas. Apparuit autem ei sic afflictae mulier quaedam in 886 somnis, dicens: Mitte in Scopulum, et adduci tibi fac imaginem abbatis Theodosii, et per ipsum tibi Deus aquam praestabit. Mulier autem protinus duos homines misit ex suis, accepitque imaginem sancti. Quam cum in puteum submisisset, statim aqua manavit, ita ut dimidium putei impleretur. Tulerunt autem nobis ex eadem aqua, et bibimus, et glorificavimus Deum.
Joannem quemdam senem in eodem monasterio vidimus, de quo dicebant nobis ejusdem loci Patres: Vere, Christiani, magnus est senex, daemonibusque terribilis. Quicunque enim huc venerit vexatus ab immundo spiritu, curat eum continuo senior.
Dicebant nobis et hoc de illo ipsius loci Patres, quod ad vigesimum quartum milliarium monasterii emporium est, quod Exile promontorium dicitur. In eo emporio nauclerus quidam, constructa navi triginta millium modiorum, volens eam in mare deducere, duas hebdomadas cum operariis plurimis egit (habebat autem quotidie trecentos operarios) nec potuit illam de loco suo movere, aut in mare deducere. Fuerat enim a pessimis hominibus incantata navis. Erat igitur in magna tribulatione et angustia dominus navis, et quid ageret, omnino ignorabat. [Col. 0161A] Per dispensationem autem Dei abiit senex ad partes illas. Nauclerus autem, conspecto sene, agnoscensque sanctum virum, ait illi: Ora, domine abba, pro navi ista, per artes enim magicas in mare descendere non potest. Dicit ei senior: Vade, fac ut cibum sumam, et Deus juvabit te. Hoc autem dixit senex, ut nauclerus abiret domum. Cum vero ille abiisset, accessit senex solus ad navem, et tertio se in terram prosternens, et orans Deum, tertio signavit navim signo sanctae crucis in nomine Domini nostri Jesu Christi. Veniens deinde senex in domum naucleri, dixit illi: Vade ad navem tuam, et deduc illam in mare. Nauclerus autem credens verbis senis, abiit cum paucis, illisque trahentibus, mox in mare deducta est navis.
Ejusdem monasterii Patres narraverunt nobis, dicentes: Anachoreta quidam in his montibus erat, magnus valde secundum Deum, plurimos annos vitam solitariam ducens. Mortuus est autem in parra quadam spelunca, nobis nescientibus; arbitrabamur enim omnes, quod ad aliam eremum migr sset. Nocte vero quadam venit in somnis, et apparuit ei qui nunc est, patri nostro, bono et optimo pastori, abbati Juliano, dicens: Sume tecum aliquos, et veni, tollens me de loco ubi jaceo, in monte qui vocatur Cervus. Sumpsit igitur quosdam ex nobis Pater noster, et ascendit in montem quem ille dixerat. Cumque per plures horas quaesissemus, non invenimus [Col. 0161C] anachoretae reliquias. Erat enim speluncae ingressus pro tempore nivibus et lignis coopertus. Cum ergo non invenissemus, dixit senior: Venite, descendamus, filii. Cumque descendere inciperemus, ecce caprea venit, et stetit non longe a nobis, coepitque pedibus suis humum fodere. Quod cum Pater noster aspiceret, dixit nobis: Credite mihi, filii, illic sepultus est servus Dei. Fodientes igitur invenimus corpus ejus integrum; quod sublatum in monasterium cum honore sepelivimus.
Narraverunt autem nobis rursus et hoc, dicentes. Consuetudo fuit, ut in coena Domini pauperes omnes [Col. 0161D] et pupilli regionis hujus confluerent huc, et acciperent medium tritici sextarium, benedictiones tredecim, et sextarium vini, mediumque sextarium mellis pro quolibet. Ante hoc autem triennium, magna tritici sterilitas fuit, vendebaturque triticum in regione hac, sextarii duodecim uno numismate.
Cum ergo venissent jejunii dies, dicunt abbati nostro quidam ex patribus: Noli, domine Pater, secundum consuetudinem dare pauperibus triticum, ne desit monasterio. triticum enim non invenitur. Abbas autem coepit dicere fratribus: Non infringamus, filii, benedictionem Patris nostri Theodosii. Videte, mandatum senis est, non expedit nobis illud transgredi, vere ipse est qui curam nostri gerit. Fratres [Col. 0162A] autem in sua perstiterunt sententia, dicentes abbati: Non suppetit nobis quod dare possimus. Tunc abbas contristatus ait illis: Ite, et secundum quod vultis facite. Non itaque, ut consuetum erat, dederunt benedictionem in die sancto Coenae et Paresceves. Profectus postmodum qui praeerat horreis, aperuit ostia, et reperit triticum totum germinasse; quare coacti postea sumus illud in mare projicere. Tunc 887 coepit abbas noster dicere fratribus: Qui Patris nostri monita irrita facit, ista patitur; labores nunc inobedientiae metite. Quingentos modios daturi eramus, et Patri nostro Theodosio per obedient am placuissemus; fratresque nostros pauperes consolati fuissemus; nunc vero quinque fere millia modiorum tritici perdidimus. Quid lucrati sumus, filii? quantum [Col. 0162B] nobis ipsis nocuimus? Duo profecto mala egimus. Unum, quia mandatum Patris nostri praeterivimus, alterum, quia spem in Deum non habuimus, sed in horreo nostro. Vel ex hoc discamus, fratres, quia Deus est qui disponit omne humanum genus, quodque sanctus Theodosius invisibiliter pro nobis filiis suis curam sollicite gerit.
Abbas Egiarius narravit nobis, dicens: Cum exissem ex Aegis post solemnitatem, hiemsque acrior inhorruisset, veni in monasterium Scopuli. Cumque illic essem, tale aliquid contigit: Anachoreta quidam in partibus illis erat solitarius, veniebatque sancto [Col. 0162C] die Dominico, et sumebat veneranda mysteria. Semel autem scandalizatus anachoreta, quinque fere hebdomadas mansit, nunquam juxta consuetudinem in monasterium veniens: quapropter fratres monasterii contristabantur. Cum ergo in illo monasterio essem, venit Dominico die. Quem cum vidissent fratres monasterii, gavisi sunt, prostratique petebant veniam, et ille similiter prostratus veniam petiit, feceruntque charitatem. Anachoreta vero cum accepisset corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, posuit seipsum in ecclesiae medio, statimque consummatus est, cum prorsus antea non aegrotasset. Cognoverunt ego monasterii Patres, quia praescisset diem obitus sui anachoreta, et idcirco venisset, ut nihil habens adversus aliquem migraret ad Dominum.
Venimus in quemdam vicum sex milliaribus a Roso distantem, et duo senes saeculares hospitio nos susceperunt in ecclesia fundi sui. Vicus autem ad radices montis erat. In ecclesia igitur ipsa ostenderunt nobis marmoream tabulam, dicentes; Christiani, magnus in hoc monumento anachoreta jacet. Diximus autem eis: Hoc unde nostis? Et dixerunt nobis: Ante annos septem aspiciebamus nos vici hujus habitatores per noctem in vertice montis lucem quasi ignem; nos ergo putabamus quod ignem aliquis illic accendisset. [Col. 0163A] Cumque per dies plurimos istud aspiceremus, ascendimus die quadam, et nulla ignis indicia vidimus; neque ignem, neque aliquid in silva igne adustum. Rursum sequenti nocte vidimus eadem lumina. Tribus igitur continuis mensibus ignem hunc vidimus. Nocte vero quadam assumentes quosdam ex vico cum armis propter feras, ascendimus in montem ad lucem quae apparuerat, mansimusque ubi lux erat usque ad diem sequentem. Mane vero facto, aspicimus modicam speluncam in eo loco ubi lumina videramus. Ingressi autem invenimus anachoretam defunctum. Erat autem indutus cilicio et pallio, tenebatque in manibus argenteam crucem. Invenimus etiam chartam ita scriptam: Defunctus sum ego Joannes Humilis Indictione quinta decima. Computatis [Col. 0163B] ergo annis, invenimus eum ante septem annos defunctum esse; ita vero erat integer, ac si die eadem obiisset. Sublatum ergo in ecclesia cum honore sepelivimus.
Cum venissemus Theopolim, presbyter quidam ipsius ecclesiae narravit nobis de abbate Thoma, quod apocrisiarius fuerit coenobii quod est in partibus Apamiae. Venit ergo senex Theopolim pro utilitate monasterii, et cum hic remoraretur, defunctus est in Daphne in templo sanctae Euphemiae. Clerici autem ipsius loci sepelierunt eum quasi peregrinum inter peregrinorum sepulcra: sequenti vero die humaverunt [Col. 0163C] et mulierem, et imposuerunt illam super eum. Erat autem hora secunda; circa horam vero sextam evomuit illam terra. Loci vero illius accolae videntes quod factum fuerat, mirati sunt. Deinde rursum vespere sepelierunt ipsam in eodem tumulo, et sequenti die invenerunt corpus supra sepulcrum. Accipientes ergo corpus, in alio monumento ipsum posuerunt. Post paucos autem dies, iterum sepelierunt aliam mulierem supra abbatem Thomam, non cogitantes loci ipsius clerici quia non permittit quempiam super se sepeliri. Et illam ergo rursus evomuit terra. Tunc agnoverunt, quia non permittit senex mulierem super se humari, abeuntesque nuntiaverunt patriarchae Domnino. 888 Qui omnem simul civitatem cum cereis ascendere fecit in Daphnem, et cum psalmodia sancti viri reliquias in urbem ferre. [Col. 0163D] Deposuerunt autem sancti corpus in coemiterio, ubi multa martyrum corpora condita sunt, feceruntque supra ipsum breve oratorium.
Narravit nobis quidam Patrum, cum Theopoli essemus, quod ascenderit quadam die in montem Amanum cujusdam necessitatis causa, inveneritque speluncam. Ingressus autem in illam, reperit anachoretam genibus flexis, manibusque in coelum extensis, cujus crines capitis usque in pavimentum extendebantur. Cum autem putaret eum vivere, prostratus [Col. 0164A] ante illum ait: Ora pro me, Pater. Ipso vero nihil respondente, surgens prope illum accessit, ut salutaret eum et amplexaretur; sed tenens ipsum, invenit mortuum. Itaque illo dimisso, exivit. Et cum paululum processisset, vidit aliam speluncam; ingressusque invenit senem. Qui ait ad illum: Rene venisti, frater; ingressus ne es aliam speluncam? Et respondens ait illi: Utique, Pater. Rursum dixit ei: Num aliquid inde accepisti? Respondit: Non. Et ille: Vere, frater, quindecim anni jam elapsi sunt ex quo consummatus est. Ita vero erat, ac si ante unam horam obdormisset. Cumque fecisset senex orationem pro ipso, glorificans Deum recessi.
[Col. 0164B] Duo anachoretae erant supra Rosum in monte, qui dicitur Phterigius prope Piapen fluvium, et juxta monasterium abbatis Theodosii in Scopulo. Erat autem ex his alter senex, alter junior, senisque discipulus. Cum vero defunctus esset senex, facta oratione discipulus sepelivit cum in monte. Post dies vero paucos descendens de monte anachoretae discipulus, venit juxta loca habitabilia, invenitque hominem quemdam exercentem terram, et ait illi: Fac charitatem, frater, accipe fossorium et sarculum, et veni mecum. Rusticus vero continuo secutus est eum. Cumque venisset in montem, ostendit anachoreta saeculari sepulcrum senis sui, et dixit ei: Fode hic. Cum autem effodisset sepulcrum, anachoreta stetit ad orationem. Finita vero oratione, osculatus est saecularem [Col. 0164C] dicens: Ora pro me, frater. Descendensque collocavit semetipsum supra senem suum, et continuo reddidit spiritum. Saecularis autem rursus operto sepulcro, Deo gratias egit. Cum autem descendisset de monte, quantum jactus est lapidis, ait intra semetipsum: Vere debui accipere benedictionem sanctorum; reversusque, illorum sepulcrum invenire non potuit.
Dicebant quidam ex Patribus de abbate Gregorio anachoreta, quod triginta quinque annos egisset nudus deserta circumiens.
Dicebant item de illo, quod cum esset in montibus monasterii abbatis Theodosii in Scopulo, habebat [Col. 0164D] discipulum. Quo defuncto, cum non haberet senex instrumenta ut humum foderet et sepeliret corpus fratris, descendit de monte prope mare, invenitque applicantem navem. Oravit autem nauclerum et nautas, ut ascenderent secum in montem, et sepelirent fratrem. Illi autem prompto animo obedierunt seni, sumentesque instrumenta necessaria, ascenderunt cum eo, et fodientes humaverunt corpus fratris. Unus autem ex nautis, nomine Thalelaeus, compunctus in virtute senis, orabat eum ut cum illo moraretur. Senex autem dixit ei: Non potes ferre poenitentiae laborem. Ait ille: Ita sane tolerare possum. Mansitque cum sene anno uno, nimium iu sacra exercitatione [Col. 0165A] laborans. Post peractum autem annum prostravit se frater Thalelaeus seni, dicens: Ora pro me, Pater; nam per orationes tuas Deus abstulit a me laborem; neque enim jam fatigor, neque me aeris inclementia affligit, non aestu uror, non hieme rigesco, sed in multa requie sum. Senex vero benedixit eum, peractisque cum sene duobus aliis annis cum dimidio, frater Thalelaeus praescivit obitum suum, oravitque senem, dicens: Duc me, quaeso, Jerosolymam, ut adorem sanctam crucem, et sanctam Christi Domini et Dei mei resurrectionem; his enim diebus Dominus assumet me. Senex autem eo sumpto, profectus est in sanctam civitatem. Itaque cum adorassent sacra et venerabilia loca, descendissentque in sanctum Jordanem, et ibi lavissent, post dies tres obdormivit [Col. 0165B] in Domino frater Thalelaeus, sepelivitque illum senex in monasterio Copratha. Post aliquantulum vero temporis requievit et abbas Gregorius anachoreta, sepelieruntque illum ejusdem monasterii Patres in ecclesia.
889 Narravit nobis venerabilis Pater noster abbas Gregorius archimandrita monasterii sancti Patris nostri Theodosii, quod positum est in eremo sanctae Christi Domini nostri civitatis, mihi scilicet et fratri Sophronio sophistae, dicens: Habui hic fratrem nomine Gregorium Cappadocem; habebat autem ministerium suum in Phaselide. Die vero quadam cum [Col. 0165C] fratres facerent panes, succendebat clibanum frater Gregorius. Sed cum succendisset illum, non invenit cum quo deberet extergere furnum; fratres enim ipsum pannum absconderant, ut tentarent eum. Ingressus est ergo furnum, vestimentoque suo illum detersit, nihil omnino ab igne laesus. Ego autem, hoc audito, corripui fratres, quod ita ipsum tentassent
Narravit nobis et hoc idem abbas Gregorius Pater noster, de eodem fratre Gregorio dicens: Die quadam pascebat porcos in Phaselide; veneruntque duo leones, ut porcum raperent. At ille sumens virgam suam, persecutus est eos usque ad sanctum Jordanem.
Rursus idem pater noster narravit nobis, dicens: [Col. 0165D] Cum aedificare inciperem templum sancti Quirici [Col. 0241B] Templum sancti Quirici. ] Videndum an non hic ipse, qui sanctus Quiriacus in Romano Martyrologio dicitur, 29 Septembris: «In Palaestina sancti Quiriaci [Col. 0241C] anachoretae,» cujus Vitam a Metaphraste descriptam apud Laurentium Surium eo mense habes. in Phaselide, effodiens templi fundamenta, apparuit mihi in somnis monachus quidam magnae, ut videbatur, abstinentiae, indutus palma, ferensque in humeris parvulum colobium de psiathio, dixitque mihi voce mitissima: Dic, abba Gregori, nunquid post tantos labores tantamque abstinentiam debuisti me extra templum, quod aedificas, dimittere? Ego autem senis vocem habitumque reveritus, aio ad illum: Non, domine; absit a me ut hoc faciam. Et ille: Vere hoc fecisti. Dixit autem ad illum: Quis nam es tu, domine? Ego, inquit, sum Petrus solitarius sancti Jordanis. Itaque surgens mane, perrexi, et quaesivi fodiens circa templum. Cumque foderem, inveni corpus [Col. 0166A] ejus ita jacens, sicut in somnis illum videram. Constructoque oratorio, feci monumentum praeclarum in dextera templi parte, et illic eum deposui.
Narravit nobis idem Pater noster Gregorius, dicens: Quadam die profectus sum ad abbatum Sisinium anachoretam. Erat autem hic senex, qui relicto episcopatu suo propter Christum, venerat prope castellum, quod appellatur Bethabara, et a sancto Jordane sex ferme milliaribus distat, ibique vitam solitariam agebat. Cum ergo venissem ad senem, et diu pulsarem, post multam horam aperuit discipulus ejus, et ait mihi: Vere, domine abba, infirmatus est [Col. 0166B] senex usque ad mortem, oravitque Deum, ne de hoc saeculo migraret, donec audiret advenisse te in hanc regionem. Iveram enim Constantinopolim pro necessitate coenobii ad piissimum imperatorem Tiberium. Cum ergo profectus esset ad senem, annuntiassetque illi meum adventum, post prolixam horam descendit, dicens mihi: Ascende, Pater. Ascendentes autem invenimus senem obdormisse in pace. Cognovi igitur quia mox ut didicit me esse, qui pulsaveram, migravit ad Dominum. Et cum illum amplexaret, ait mihi defunctus leni ac miti voce: Bene venit abbas meus; rursumque obdormivit. Nuntiavi igitur in locis illis, ut venirent et sepelirent senem. Cum ergo venissent, et monumentum foderent, ait discipulus senis fodientibus sepulcrum: Facite charitatem, et aliquantulum [Col. 0166C] latius fodite, ut duos capiat. Et cum illi foderent, posuit seipsum in psiathio, et requievit in pace. Sepelivimusque duos simul, senem scilicet et discipulum ejus.
Idem Pater noster Gregorius archimandrita narravit nobis de abbate Juliano episcopo Bostrense, quod cum recessisset de coenobio, et factus esset Bostrensis episcopus, quidam ex habitatoribus ipsius civitatis odio nominis Christi voluerunt eum veneno occidere, corrumpentesque pecuniis ministrum ejus qui ipsi porrigebat poculum, dederunt illi venenum, ut cum porrigeret metropolitae poculum, venenum in calicem mitteret. Puer autem ita ut dictum fuerat [Col. 0166D] fecit, deditque calicem veneno infectum sancto Juliano. Suscepit vero illum sanctus vir, ac divinitus agnovit insidias. Susceptum ergo calicem ante se posuit, nihil omnino dicens puero; mittensque accersivit omnes primates civitatis, inter quos erant et qui illi insidias paraverant. Vir autem beatissimus nolens eos publicare qui hoc fecerant, voce mitissima omnibus dixit: Si arbitramini humilem Julianum veneno occidere, ecce coram vobis pestiferum calicem bibo. Signansque ter digito suo calicem, et dicens: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus 890 sancti, bibo hunc calicem: bibit illum coram omnibus totum, atque illaesus perstitit. Quod illi cum vidissent, prostrati veniam petierunt.
Erat quidam senex in eodem coenobio abbatis Theodosii sancti Patris nostri, genere quidem Sebastensis, nomine autem Patricius, senex valde (dicebat enim se esse annorum centum et tredecim) mitis et quietus. Narraverunt ergo nobis de illo ipsius loci Patres, quod fuisset praepositus monasterii Abazani, dimisissetque praepositi officium, periculum et judicium metuens (magnorum enim virorum esse dicebat, pascere rationales oves) ac venisset illuc, ut sub obedientia viveret, hoc judicans animae utilius esse.
Dicebant autem nobis et hoc de ipso: Cum alius [Col. 0167B] hic fuisset senex, genere Arabs, Julianus nomine, captus oculis, ipse aliquando scandalizatus est in Macarium archiepiscopum Jerosolymitanum, nolebatque communicare illi. Quadam ergo die abbas Julianus significavit abbati Simeoni, qui erat in monte mirabili (distat autem a Theopoli mons ipse milliaribus novem) dicens: Caecus sum, et quo abeam nescio; neque vero habeo qui possit auxiliari mihi, et communicare Macario detrecto. Indica mihi, Pater, quid agere debeam de fratre, qui fornicatus est, et de illo, qui se cum eo juramento constrinxit. Respondit autem abbas Simeon abbati Juliano, dicens: Ne recedas, neque te ipsum a sancta Ecclesia separes; neque enim illa male habet, gratia Domini nostri Jesu Christi Filii Dei. Sed et hoc scito, frater, quod si [Col. 0167C] quis in haeresim inciderit, in coenobio vestro, habetis senem magnum, nomine Patricium. Hic autem senex juxta sacrarium infra omnes moratur, prope occidentalem ecclesiae murum; dicitque et ipse pro omnibus sanctam orationem oblationis, et ipsius oblatio sancta existimatur.
Dicebat autem abbas Joannes anachoreta, cognomento Rutilus, audisse se ab abbate Stephano Moabita referente, quia cum esset in coenobio sancti abbatis Theodosii magni monachorum principis, erant illic duo fratres, qui sibi invicem juraverant quod neque in vita, neque in morte ab invicem separarentur. [Col. 0167D] Cum ergo cunctos in coenobio aedificarent, unus ex eis impugnatus a fornicatione, dixit fratri suo: Dimitte me, frater, quia impugnor a fornicatione, et ferre non praevalens, volo ad saeculum reverti. Frater autem rogare coepit eum, dicens: Noli, quaeso, frater mi, noli perdere laborem tuum. Tunc is dicit ei: Aut dimitte me abire, aut tu veni mecum, ut voluptati satisfaciam. Frater autem ille cum nollet eum dimittere, abiit cum illo in civitatem. Ingressus igitur est in meretricis diversorium is qui impugnabatur: frater autem ille foris stans, pulverem de terra super caput suum jaciebat, et semetipsum affligebat. Postquam vero ille completo foedo opere e lupanari egressus est, dixit ad eum frater: Quid [Col. 0168A] lucratus es ex peccato, frater mi? quantum inde detrimentum cepisti? Eamus rursus in coenobium. Qui ait: Non jam possum in eremum venire, vade a me; ego enim in saeculo maneo. Cum igitur multum rogaret eum, nihilque proficeret, neque se ille sequi jam ad eremum vellet, mansit et ipse cum illo in saeculo; laborabantque ambo manibus suis, ut viverent.
Per idem tempus abhas Abramius, qui postmodum factus est episcopus Ephesi, et nuper monasterium construxit Constantinopoli dictum Abramitarum, bonus ac mitis pastor, aedificabat monasterium suum, quod dicitur Bizantiorum. Abeuntes autem duo fratres laborabant in opere, ministrantes coementariis. Sumptam vero mercedem operis amborum [Col. 0168B] frater ille qui in fornicationem lapsus fuerat, quotidie pergens in civitatem consumebat in luxuria. Alius vero quotidie jejunans et psallens, cum omni quiete faciebat opus, nemini aliquid loquens. Videntes autem illum artifices diebus singulis neque comedentem, neque aliquid loquentem, sed semper cogitanti similem, retulerunt de illo et de conversatione ejus sancto abbati Abramio. Tunc magnus revera Abramius accersivit operarium in cellam suam, et interrogavit eum, dicens: Unde es, frater? et quod est opus tuum? Ille autem omnia illi per ordinem confessus est, et quia fratris sui gratia sustineret omnia, ut Deus (inquiens) meam tribulationem videns salvet fratrem meum. His auditis, Abramius dixit fratri: Et Dominus donavit tibi animam fratris tui. Cum [Col. 0168C] ergo dimisisset eum sanctus Abramius, exiissetque de cellula, ecce frater ille advenit clamans: Mi frater, assume me in eremum, ut salvus fiam. Continuo autem assumpsit eum, et abierunt ad speluncam prope sanctum Jordanem, et incluserunt 891 se. Post modicum vero temporis, cum magnifice secundum Deum profecisset spiritu frater ille, qui in fornicationem inciderat, migravit ad Dominum. Mansit autem superstes frater in eadem spelunca juxta juramentum, quousque et ipse moreretur.
Ad hunc fratrem post mortem alterius fratris veniens senex quidam ex monasterio Calamonis, ait illi: Dic mihi, frater, in tanto tempore solitariae vitae, spiritalisque [Col. 0168D] exercitii, quid lucratus es? Dixit ei frater: Vade, et post decimum diem veni ad me, et dicam tibi. Senex autem abiens, post decimum diem rediit, invenitque fratrem migrasse ad Christum, et testam, in qua sic scriptum erat: Ignosce, Pater, quia nunquam, dum opus Dei agerem, aut horis constitutis psallerem, mentem meam dimisi in terram.
Narraverunt nobis Patres ejusdem monasterii sancti Patris nostri Theodosii, dicentes: Ante hos annos defunctus est hic senex quidam, Antonius nomine. Is in vita sua maxime jejuniis operam dans, profectus est in locum qui Cotulas dicitur. Quadam ergo [Col. 0169A] die cum esset in eremo, ecce Saraceni [Col. 0241C] Sarraceni. ] Vide hic dicta supra, ad cap. 21, de Sarracenorum incursionibus, et martyribus sub iis passis. in partes illas venientes viderunt senem, unusque ex eis educto gladio venit contra senem, volens necare illum. Senex autem ut vidit Saracenum contra se venientem, intuens in coelum, ait: Domine Jesu Christe, voluntas tua fiat. Statimque aperta est terra, et absorbuit Saracenum illum, senexque salvatus est, et glorificans Deum in monasterium ingressus est.
Rursus narraverunt nobis praedicti loci Patres, quod illic fuerit quidam senex, Petrus nomine, genere Ponticus, multis praeclarisque virtutibus ornatus. De hoc sene Theodorus, qui fuit episcopus Rosensis, dicebat nobis, quod die quadam convenit illum ad [Col. 0169B] Jordanem in monasterio Turrium, illic enim ipse morabatur, eique dixit: Fac charitatem, frater Theodore, veni mecum in montem Sina, quia illuc proficisci votum habeo. Qui cum nollet non obedire, dixit ad eum: Eamus. Cum vero transisset Jordanem, dixit ad Theodorum senior: Veni, frater Theodore, oremus ut usque ad montem Sina nullus nostrum comedat. Ad quem ille: Vere, Pater, ego hoc facere non possum. Prostravit autem se senex, et oravit, et usque ad Sina nihil comedit. Sumptis igitur illic sanctis mysteriis, tunc et cibum sumpsit. Similiter et a Sina usque Alexandriam ad sanctum Menam pervenerunt, nihil omnino comedente sene. Ibique denuo communicans, post communionem cibum sumpsit. Et a sancto Mena usque in sanctam civitatem venerunt, [Col. 0169C] cum nihil omnino gustasset senior in via. Cum vero in sancta Christi Dei nostri resurrectione percepisset veneranda mysteria, tunc demum accepit et cibum. In hoc ergo toto tali tantoque itinere nisi tertio non comedit senex, semel in Sina monte, semel in Alexandria, et semel in sancta civitate.
Narraverunt etiam nobis de alio sene Patres ejusdem monasterii, dicentes: Erat hic senex quidam, qui ante modicum tempus defunctus est, Pardus nomine, genere Romanus. Hic dum esset junior, mulio fuerat. Die igitur quadam abiit Jericho cum mulis. Et cum esset in xenodochio, inventus est illic puer parvulus, quem, agente diabolo, mulus calce percussit [Col. 0169D] et occidit, ignorante hoc abbate Pardo. Afflictus vero super hoc multum abbas Pardus, abiit in Arnonem, et effectus est anachoreta, lugens semper, dicens: Ego feci homicidium, et ut homicida in judicio damnatus sum. Erat autem illic prope torrentem leo. Diebusque singulis ibat abbas Pardus ad cubile leonis, stimulans et provocans leonem, ut exsurgeret et devoraret eum; leo autem nihil omnino illum laedebat. Videns autem senex, quia nihil proficeret, ait in seipso: Dormiam in via, per quam leo pergit ad fluvium; nam cum transibit ut eat ad bibendum, devorabit me. Cum ergo jaceret, ecce leo post paululum venit, et quasi ratione praeditus esset, cum omni quiete transilivit senem, neque omnino illum tetigit. [Col. 0170A] Tunc senior certior factus est quod Deus remisisset illi peccatum, et veniens rursus in monasterium suum, vixit in magna continentia, aedificans omnes vitae suae exemplo usque ad diem obitus sui.
Cum interrogatus esset abbas Sophronius sophista frater meus, assistebamus prope illum ego et abbas Joannes scholasticus, et abbas Quiricus, et alii quidam ex Patribus, dixitque nobis: Pergebam modo in via, et ante me adolescentulae choream agebant, tripudiabantque dicentes: Bene veniat Sophronius; coronatus est Sophronius.
892 Dicebant de abbate Stratigio, Patre insignis monasterii sancti Patris nostri Theodosii, monasterii ipsius Patres, quod tres istas virtutes possederit supra aetatis nostrae monachos, jejunium, vigilias, et juge opus.
Narravit nobis in coenobio sancti Patris nostri Theodosii, abbas Theodosius, qui fuit episcopus Capituliadis, de abbate Nonno presbytero, quod nocte quadam, antequam pulsaret nocturnum signum, dum jaceret ipse in lectulo suo, audivit quemdam leni voce dicentem, Kyrie eleison. Cumque quinquaginta vicibus hoc ille iterasset, voluit ipse scire quis esset [Col. 0170C] qui hoc dicebat. Et aspiciens, inquit, in ecclesiam per cellulae meae fenestram, vidi senem procumbentem genibus suis, et stellam lucidissimam super caput ejus ostendentem mihi quis esset senex.
Alius autem quidam de senibus ipsius coenobii narravit nobis de eodem abbate Nonno, dicens: Nocte quadam priusquam pulsaret signum, egressus de cellula mea, ibam ad ecclesiam. Et aspicio senem ante ecclesiam stantem, et extensis in coelum manibus orantem: lucebant autem manus ejus quasi lampades ignis. Quare metu perterritus recessi.
Cum in Alexandria essemus, accessimus ad abbatem Theodorum, qui erat in sancta Sophia prope [Col. 0170D] Pharum. Et narravit nobis senex, dicens: Ego in coenobio sancti patris nostri Theodosii, quod est in eremo sanctae Christi Dei nostri civitatis, saeculo renuntiavi; invenique illic senem magnum valde, nomine Christophorum, Romanum genere. Die igitur quadam prostratus ante illum, dixi: Fac charitatem, pater, et dic mihi quid in juventute tua operabaris. Cumque multum a me rogatus fuisset senex, agnito quod propter utilitatem animae illum rogassem, enarravit mihi, dicens: Quando saeculo renuntiavi, fili, magnum habui fervorem, summamque desiderii alacritatem ad monasticam vitam; ac diebus quidem exercebar in regulari psalmodia, noctibus vero pergebam in speluncam, in qua et sanctus Theodosius, et sancti [Col. 0171A] Patres reliqui orare consueverant; descendensque in speluncam, centies flectebam genua, et procidebam Deo per gradus singulos; sunt autem numero decem et octo. Cumque per omnes gradus descendissem, permanebam illic, donec pulsaret signum. Tunc ibam ad synaxim cum Patribus. Cum autem opus istud undecim annis absque intermissione fecissem, cum jejuniis multis, et continentia, et nuditate rerum omnium, et obedientia, et labore corporali, veni nocte quadam secundum consuetudinem, ut in speluncam descenderem. Cumque implessem inclinationes corporis per singulos gradus, venturusque essem in speluncae pavimentum, factus in exstasi, video totum speluncae pavimentum candelis plenum, ex quibus aliae quidem accensae erant, aliae [Col. 0171B] non. Aspicio autem et duos viros chlamyde indutos, candidoque habitu amictos, easdem candelas praeparantes. Ego autem dixi illis: ut quid posuistis hic candelas istas, nec permittitis nos descendere, et orare? Qui respondentes dixerunt mihi: Patrum candelae sunt. Dixi autem ad eos rursum: Cur aliae ex illis ardent, aliae non? Responderunt: Qui volunt candelas suas accenderunt, et qui nolunt, non accenderunt. Aio ad illos iterum: Facite charitatem; candela mea ardet, an non ardet? Illi autem dixerunt: Ora, et accendimus illam. Tunc dico illis: Adhuc oro. Et quid usque modo faciebam? Atque in hoc verbo ad me ipsum reversus sum, conversusque ultra jam neminem vidi. Tunc dixi in meipso: Christophore, majori labore opus est. Et mane facto, recessi de monasterio, et [Col. 0171C] profectus sum ad montem Sina, nihil ferens mecum, nisi quo induebar tantum. Cumque illic egissem annos quinquaginta, venit mihi vox, dicens: Christophore, Christophore, redi in coenobium tuum ubi etiam bene certasti, ut illic consummeris cum Patribus tuis. Et modico tempore posteaquam mihi ista dixerat, sancta illius anima in pace requievit.
Rursum enarravit nobis idem Theodorus de eodem abbate Christophoro. Dicebat, inquit, senex: Die quadam ascendi in sanctam civitatem, ut adorarem sanctam crucem. Et cum adorassem, et jam exirem, aspicio fratrem quemdam in limine atrii pretiosae crucis, neque intrantem, neque exeuntem. Aspicio item et duos corvos impudenter ante illius faciem volantes, et alis suis oculos ejus importune [Col. 0171D] impetentes, nec illum intrare permittentes. Intellexi vero eos daemones esse, et dixi illi: Dic, frater, cur stas in medio januae, nec intras? Qui ait mihi: Ignosce mihi, Pater mi, cogitationes habeo, ex quibus una mihi dicit: Ingredere, et adora pretiosam crucem. Alia dicit: Non, sed vade, et fac responsum [Col. 0241C] Responsum. ] Quid hic responsum sit, jure haereas. Suspicor in Graeco fuisse προσφωνάριον, quod interpres prima et obvia notione responsum vertit. Videndum tamen num hic vertendum sit, sportam, vel simile quid. Suggerebat videlicet monacho cogitatio, ut non adoraret crucem, sed in cellam rediret, et sportas texeret. Vide dicta sup., ad lib. V. libel. X, n. 18. Quod si responsum hic communi notione intelligitur, cape fratrem hunc missum pro responsis coenobii. Sic infra, cap. 205: «aliquis manens in coenobio missus est pro responsis coenobii.» , et alia vice adorabis. Ego autem ut audivi, tenui manum ipsius, et introduxi 893 in templum; et continuo fugerunt corvi. Cumque fecissem illum adorare sanctam crucem, et sanctam Christi Domini resurrectionem, dimisi eum in pace. Haec autem, inquit Theodorus, mihi senex enarravit, quia vidit me multum in ministeriis distentum, et orationis negligentem.
Narravit iterum nobis idem abbas Theodorus, dicens: Xenodochium est hic prope Pharum, inter sanctam Sophiam et sanctum Faustum: qui autem illi praeerat, die quadam oravit me ut irem in xenodochium, et ibi morarer paucis diebus. Abiens igitur inveni illic monachum quemdam hospitio susceptum, Syrum genere, nihil habentem praeter cilicium, et pallium, et panes paucos. Stabat autem in uno angulo, semper die noctuque psallens, et nemini loquens. Veniente vero die sancta Dominica, abii ad illum, dicens: Veni, frater, ad sanctam Sophiam, ut communices sanctis venerandisque mysteriis. Qui ait: Non venio. Ad quem ego: Cur, oro te? Ait mihi: Quia [Col. 0172B] Severianus sum, et non communico Ecclesiae. Audiens ego, quia non communicaret sanctae et apostolicae Ecclesiae, simulque videns illius optimam conversationem, vitamque virtutibus plenam, abii lugens in cellulam meam, et clausa janua, prostravi meipsum in faciem coram Domino per dies tres, et orabam illum cum lacrymis multis, dicens: Dominator Christe Deus noster, qui propter ineffabilem tuam immensamque clementiam inclinasti coelos, et descendisti propter salutem nostram, qui incarnatus es ex sancta Domina nostra Dei genitrice semperque virgine Maria, revela mihi qui sint qui bene et recte credunt; nosne qui sanctae Ecclesiae jungimur, an qui Severo consentiunt. Die vero tertia venit mihi vox invisibiliter, [Col. 0172C] dicens: Vade, Theodore, inspice fidem ipsius. In crastinum igitur profectus, sedi ante illum, exspectans videre aliquid, juxta quod mihi vox dixerat: et cum mansissem sedens quasi una hora, et intuerer in ipsum stantem, et voce Syra psallentem, vidi teste Deo, filii, columbam super caput ejus stantem fuliginosam, veluti ex coquina venientem, squalidam ac fetidam. Tunc agnovi eam, quae mihi apparuerat, caliginosam fetidamque columbam, ipsius esse fidem. Haec autem nobis narravit in veritate cum multis lacrymis et singultibus sancta ipsius anima.
Uno fere milliario distat a Jordane monasterium, quod abbatis Gerasimi dicitur. In hoc monasterium [Col. 0172D] advenientibus nobis narraverunt qui illic morabantur senes de abbate Gerasimo, quod die quadam ambulans super Jordanis ripam, obvium habuit leonem valde rugientem, suspenso pede, cui infixus erat ex calamo aculeus, adeo ut ex hoc pes ipse intumuisset, et sanie plenus effectus esset. Cum igitur vidisset leo senem, ostendebat illi vulneratum ex infixo aculeo pedem, flens quodammodo et obsecrans ut illi curam adhiberet. Cum ergo vidisset eum senex tali necessitate constrictum, sedens apprehendit ejus pedem, aperiensque vulnus eduxit aculeum infixum, cum magna putredinis copia, diligenterque depurgato vulnere, et panno alligato, dimisit eum. Leo autem cum se curatum vidisset, noluit senem deserere, sed ut charus [Col. 0173A] discipulus, quocunque pergeret, magistrum sequebatur, ita ut admiraretur senex tantam ferae gratitudinem. Igitur ex tunc senex nutriebat eum, mittens ante illum panem et infusa legumina.
Habebat autem ipsum monasterium asinum unum, ad ferendam aquam pro necessitate fratrum de Jordane. Consuetudinem autem fecerat senex, ut curam pascendi asini leo haberet. Itaque abiens cum illo juxta Jordanis ripas, pascentem observabat. Quadam autem die dum pasceretur asinus, leo se ab illo longiuscule avertit; cum ecce camelarius ex Arabia veniens, inventum asinum accepit, et secum duxit. Leo vero, amisso asino, rediit in monasterium tristis valde, et dejecta facie ac cervice, ad abbatem suum. Abbas igitur Gerasimus putavit quod asinum comedisset [Col. 0173B] leo, et ait illi: Ubi est asinus? Ille vero quasi homo stabat tacens, et deorsum aspiciens. Dicit ei senex: Comedisti eum; benedictus Dominus. Quidquid faciebat asinus, amodo facies tu. Ex tunc igitur leo, jubente sene, portabat canthelium [Col. 0241C] Canthelium. ] Sunt canthelia, κανθήλια, onera asinis imponi solita. eapientem amphoras quatuor, ferebatque aquam in monasterium.
Die vero quadam venit miles quidam ad senem benedictionis gratia. Qui cum videret leonem bajulantem aquam, didicissetque causam, misertus est ejus, proferensque tria numismata dedit senibus, ut emerent asinum ad ipsius aquae ministerium, et liberarent ea necessitate leonem. Brevi autem transacto tempore, postquam liberatus a labore fuerat, camelarius ille, qui 894 asinum abstulerat, veniebat ferens [Col. 0173C] triticum, ut venundaret illud in sancta civitate, habens et asinum secum. Et cum transisset Jordanem, accidit ut occurreret leoni; quo viso, dimisit camelos, et fugit. Leo autem, cognito asino, cucurrit ad eum, et ore, ut solebat, ejus capistrum mordens, traxit eum cum tribus camelis, et gaudens simul et rugiens, quod perditum asellum reperisset, venit ad senem. Senex vero, qui prius putabat quod asinum leo comedisset, tunc vero didicit quia insidias passus fuisset leo. Imposuit autem nomen leoni Jordanem. Egit itaque leo in monasterio cum fratribus plus quam quinque annos, nunquam recedens a sene.
Cum autem migrasset ad Dominum abbas Gerasimus, et a Patribus sepultus esset, per dispensationem Dei leo tunc in monasterio inventus non est. Post [Col. 0173D] modicum vero venit leo in monasterium, et quaerebat senem suum. Abbas autem Sabbatius Cilix, qui et discipulus fuerat abbatis Gerasimi, viso illo, dixit ei: Jordane, senex noster dimisit nos orphanos, et migravit ad Dominum; sed accipe, et comede. Leo autem comedere nolebat, sed jugiter huc atque illuc se vertens circumspiciebat, quaerens videre senem suum, ac rugitu magno ipsius absentiam se ferre non posse significans. Abbas autem Sabbatius, et senes reliqui fricantes ejus cervicem, dicebant ei: Migravit senex ad Dominum, et dimisit nos. Sed ista dicentes non poterant tamen illius voces et ejulatus mitigare, sed quanto amplius ipsum verbis fovere ac solari se existimabant, tanto ipse magis ejulabat, majorique rugitu [Col. 0174A] utebatur, et lamenta adjiciebat, ostendens ex voce, facie, et oculis moerorem, quem habebat non videns senem. Tunc ait illi abbas Sabbatius: Veni mecum, ex quo non credis nobis, et ostendam tibi ubi positus est senex noster. Sumensque eum, duxit ubi illum sepelierant. Distabat autem ab ecclesia quasi passibus quinque. Et stans abbas Sabbatius supra sepulcrum abbatis Gerasimi, dixit leoni: Ecce hic senex noster sepultus est. Et inclinavit genua sua abbas Sabbatius supra sepulcrum senis. Cum ergo id leo audisset, et vidisset prostratum super tumulum abbatem Sabbatium, et flentem, tunc et ipse prostravit se, percutiens in terram caput suum vehementer, et rugiens; atque ita continuo defunctus est super sepulcrum senis
Hoc autem totum factum est, non quia animam rationalem [Col. 0174B] habuisse leo putandus sit, sed quod Deus voluerit glorificantes se glorificare, non solum in vita hac, sed etiam post mortem, et monstrare nobis qualem primo homini habuerint subjectionem bestiae, priusquam inobediens esset mandato, et antequam excideret e paradiso deliciarum.
Cum in Samum insulam venissemus, vidimus in coenobio, quod Charixeni appellatur, abbatem Isidorum ipsius monasterii praepositum, virum eximiae virtutis, et magnae ad omnes charitatis, simplicitateque et humilitate maxime ornatum: quem etiam post [Col. 0174C] aliquantulum temporis episcopum in eadem regione constitutum scimus. Hic enarravit nobis, dicens:
Est in octavo hujus civitatis milliario vicus habens etiam ecclesiam: in hac presbyter quidam fuit valde mirabilis, quem parentes invitum et renitentem uxorem accipere compulerunt. Verum ille non solum voluptatis illecebra captus non est, quamvis juvenis existeret, et legitimae conjunctus uxori, sed et ipsam induxit caste secum ac pudice vivere. Didicerunt igitur ambo psalterium, amboque simul in ecclesia psallebant, servantes se ipsos virgines usque in finem. Hic itaque presbyter die quadam falsa calumnia apud episcopum accusatus est. Quem episcopus ignorans institutum ejus, accersivit ex vico, et misit in carcerem, in quem solebant peccantes clerici includi [Col. 0174D] et custodiri.
Cum igitur esset in carcere, adveniente sancto die Dominico, apparuit ei juvenis formosus valde, dixitque ei: Surge, presbyter, vade in ecclesiam tuam, ut sanctam oblationem offeras. Ait illi presbyter: Non possum, quia inclusus sum. Dixit ei is qui apparuit: Ego tibi aperio carcerem; veni, sequere me. Aperiensque januam, ante illum exiit: Cum vero egressi essent, ambulavit ille usque dum mille passibus distaret a vico presbyteri. Facta autem die, qui custodiebat carcerem ingressus est, requirens eum ubi clausus fuerat. Et non inveniens, perrexit ad episcopum dicens: Effugit presbyter, me habente clavem. Putans igitur episcopus quia effugisset, misit unum de servis [Col. 0175A] episcopatus dicens: Vade, et vide si presbyter in vico suo est, nihilque illi interim dicas. Profectus ergo puer illum invenit in ecclesia sanctam oblationem offerentem. Reversusque dixit episcopo, illic esse presbyterum, ac eum se reperisse offerentem sacrificium. Episcopus autem magis ac magis contra illum indignatus, juravit quod 895 in crastinum eum cum summa ignominia reduceret.
Sequenti autem nocte apparuit presbytero is qui primo apparuerat, dicens: Veni, ut eamus ubi te episcopus incluserat in civitate. Assumensque illum adduxit rursum, et reposuit in carcere, ignorante custode carceris. Mane vero diei sequentis didicit e carcerario episcopus quia in custodia presbyter se ignorante inventus esset. Mittens episcopus sciscitabatur [Col. 0175B] a presbytero quomodo de carcere exisset, et quomodo rursus absque carcerarii notitia ingressus esset. Qui respondit: Juvenis quidam speciosus valde et optime vestitus, episcopatus vestri, ut dicebat, minister, aperuit mihi ostium, et praecedebat me usque ad unum milliare prope vicum nocte Dominicae, idemque rursus sequenti nocte veniens reduxit me. Episcopus igitur accersivit omnes servos episcopatus, sed nullum ex ipsis recognovit presbyter. Tunc intellexit episcopus quod angelus Dei fuerat qui hoc egisset, ne virtus presbyteri prorsus occultaretur, sed ut omnes discerent, et glorificarent Deum, qui glorificantes se glorificat. Et de ipso valde aedificatus, dimisit illum a se in pace, multa contra eos clamans qui illum injuste accusaverant.
De abbate Georgio, Patre monasterii abbatis Theodosii, narravit nobis abbas Theodosius ejus discipulus bonus ac mitis et humilis, qui fuit episcopus Capitoliadis, quod duodecim annos observasset eum, si vel semel turbaretur, et nunquam turbatum vidit, idque in hoc tempore, quando omnis desidia, et negligentia, et mollities, et inobedientia regnat. Quis autem, aiebat, ita frenavit oculum, sicut Pater noster sanctus Georgius? Quis ita posuit januam auribus, sicut beatus ille? Quis ita continuit linguam, sicut Pater noster? Quisnam solaris radius ita illustravit terram, sicut Pater noster nostrum omnium [Col. 0175D] corda radiavit?
Assumpsi dominum meum Sophronium, et perreximus in monasterium quod ab Alexandria decem et octo passuum millibus distat, ad senem quemdam magnae virtutis, Aegyptium genere, dixique seni: Dic nobis verbum, Pater, quomodo debemus simul habitare, quia dominus Sophista voluntatem saeculo renuntiandi habet. Ait senex: Bene facis, fili, renuntians saeculo, salvansque animam tuam. Sedete igitur in cella, ubi vultis, sobrie et vigilanter, quietem ac silentium servantes, et sine intermissione orantes; et spem habeo in Deum, filii, quod mittet [Col. 0176A] vobis scientiam suam ad illuminandas animas vestras.
Dixit iterum: Si salvari, filii, cupitis, fugite homines. Hodie enim nos non desistimus omnium terere limina, omnemque civitatem ac regionem circuire, sicubi possimus avaritiae vel inanis gloriae nobis ipsis stipendia acquirere, et animas nostras implere vanitate.
Dixit iterum senex: Fugiamus jam, filii, quoniam appropinquat tempus.
Dixit iterum: Vae, vae, quantum flebimus, quantumque poenitebimus pro eo quod modo poenitere nolumus.
Dixit iterum: Neque cum laudamur, nos ipsos continemus sub humilitate; neque rursus cum vituperamur, [Col. 0176B] toleramus. Aliud quippe nobis inanem gloriam suggerit, aliud moestitiam nobis miseris facit: ubi vero tristitia et inanis gloria est, nihil boni reperitur.
Dixit iterum: Patres nostri, ut magni atque mirabiles, pascebant multos; ego autem humilis unam ovem regere non valeo, sed semper ferarum morsibus pateo.
Ait rursus: Daemonum opus hoc est, ut cum animam in peccatum dejecerint, tunc nos in desperationem praecipitent, ut perfecte nos perdant. Semper enim daemones dicunt animae: Quando morietur, et peribit nomen ejus? Si igitur sobria fuerit anima, et ipsa ad eos econtra clamabit, et dicet: Non moriar, sed vivam, et narrabo opera Domini (Psal. CXVII) . [Col. 0176C] Quoniam igitur magnam habent impudentiam daemones, et ipsi rursus clamant, dicentes: Transmigra in montem, velut passer (Psal. X) . Idcirco et nos ad illos dicere debemus: Nam et ipse Deus meus, et Salvator meus, adjutor meus, non emigrabo (Psal. LXI) .
Dixit iterum senex: Esto janitor cordis tui, ne intret peregrinus, dicens: Noster es, an adversariorum?
Ego et sodalis meus Sophronius, cum in Alexandria essemus, die quadam perreximus ad Theodosii ecclesiam, obviumque habuimus in vico virum quemdam calvum, indutum sacco usque ad genua. Videbatur [Col. 0176D] autem quasi fatuus et amens. Dixit igitur mihi abbas Sophronius: Da mihi nummos, et videbis virtutem venientis. 896 Dedi ergo illi quinque nummos: qui acceptos dedit illi qui videbatur ut amens. Accepit autem eos ille, nihil omnino loquens. Nos autem clam illum secuti sumus e vestigio. Ille vero cum flexisset a via, extendit in coelum manum suam dexteram habentem nummos, et post haec prostravit se coram Deo, positisque in terra nummis abiit.
Temporibus imperii Tiberii fidelissimi Caesaris, ascendimus in Oasim, vidimusque illic magnum in [Col. 0177A] divinis rebus monachum, genere quidem Cappadocem, nomine autem Leonem. De hoc multi multa digna admiratione narrabant nobis. Nos autem ad illius pertingentes familiare colloquium, magnumque experimentum capientes sancti hujus viri, magnifice aedificati sumus, et maxime in humilitate ejus, et silentio, et nuditate rerum omnium, et charitate, quam ad omnes habuit. Dicebat ergo semper venerabilis hic senex: Credite mihi, filii, quia regnare habeo. Nos autem dicebamus ei: Crede nobis, abba Leo, quia nullus ex Cappadocia unquam regnavit; importunam ergo habes istam cogitationem. Ille vero rursus dicebat: Veraciter, filii, regnare habeo. Nemo autem poterat eum ab hac cogitatione removere.
[Col. 0177B] Cum igitur venissent Mazices, et universam provinciam illam devastassent ac diripuissent, venerunt et in Oasim, et monachos quidem plures occiderunt, plurimosque captivos duxerunt. Inter quos acceperunt et abbatem Joannem (erat autem hic lector magnae Constantinopolitanae Ecclesiae) et abbatem Eustathium Romanum, et abbatem Theodorum Cilicem. Erant autem tres isti infirmantes. Cum ergo vincti fuissent, ait abbas Joannes barbaris: Ducite me in civitatem, et faciam ut episcopus det pro nobis numismata viginti quatuor. Accepit ergo illum unus ex barbaris, et duxit prope civitatem, ingressusque est abbas Joannes ad episcopum. Inventus est autem in urbe et abbas Leo, et alii quidam Patrum, atque ideo tenti non fuerant. Ingressus igitur abbas Joannes [Col. 0177C] coepit orare episcopum ut barbaro numismata daret; episcopus autem non plura quam octo numismata habere inventus est. Voluerunt ergo dare barbaro octo numismata, et noluit accipere, dicens: Aut viginti quatuor numismata praebete mihi, aut monachum date. Coacti igitur sunt, qui erant in civitate rursus abbatem Joannem barbaro dare flentem et ejulantem. Adduxit autem illum in sua tabernacula barbarus. Post tres ergo dies, sumptis octo numismatibus, abbas Leo in eremum exiit, ubi erant barbari, oravitque illos, dicens: Accipite me cum octo numismatibus, et tres istos dimittite, qui infirmi sunt, neque pergere per eremum possunt; nam interficietis eos, et detrimentum patiemim: ego vero sanus sum, et serviam vobis. Tunc barbari acceperunt [Col. 0177D] abbatem Leonem, et octo numismata, e dimiserunt illos tres. Abiit ergo abbas Leo usque ad quemdam locum, et cum prae debilitate pergere ultra non posset, barbari decollaverunt eum. Implevitque abbas Leo Scripturam dicentem: Majorem hac dilectionem nemo habet quam ut ponat quis animam suam pro amicis suis (Joan. XV) . Tunc nos quoque cognovimus quidnam esset quod dixerat, Quia regnare habeo. Veraciter enim regnavit, qui posuit animam suam pro amicis suis.
Ad abbatem Joannem de Petra perrexi, sumpto mecum et sodali Sophronio, rogavimusque illum [Col. 0178A] dicentes: Dic nobis verbum. Senex autem ait: Amate nuditatem rerum omnium, et continentiam. Credite dicenti mihi, cum adolescens morarer in Scythi, quidam senum splene indoluit, et modicum aceti quaesitum est in quatuor ejus loci monasteriis, et inventum non est. Tanta erat apud eos paupertas, et nuditas, et continentia. Erant autem ibi Patres quasi ter mille et quingenti.
Narravit autem nobis sanctus senex de abbate Daniele Aegyptio, dicens: Ascendit senex ipse die quadam in Therenuten, ut opus manuum suarum venderet. Adolescens autem quidam precabatur senem, dicens: Per Deum, senior, veni in domum [Col. 0178B] meam, et fac orationem super uxorem meam, quia sterilis est. Senex autem compulsus a juvene abiit cum illo in domum suam, fecitque orationem super uxorem ejus, et volente Deo mulier in utero concepit. Viri ergo quidam non timentes Deum coeperunt seni detrahere, et dicere: Vere juvenis iste infecundus est, sed mulier a sene praegnans facta est. Venit igitur haec fama ad senis aures, et scripsit senex marito mulieris, dicens: Cum pepererit uxor tua, nuntia mihi. Cum ergo peperisset uxor illius, seni significavit juvenis, dicens: Per Deum et orationes tuas, Pater, genuit uxor mea. Tunc abbas Daniel 897 ingressus ait juveni: Fac prandium, et voca cognatos et amicos tuos. Cum igitur pranderent, sumens senex puerulum in manibus coram omnibus dixit [Col. 0178C] infantulo: Quis est pater tuus, infans? Ait autem infans: Hic, ostendens digito manus suae juvenem. Erat autem infantulus dierum viginti quinque.
Dicebat abbas Joannes Cilix praepositus Raythu fratribus: Filii, sicuti fugimus mundum, fugiamus concupiscentias carnis (I Joan. II) .
Dixit iterum: Imitemur Patres nostros, qui cum tanta austeritate vitae et silentio sederunt in loco isto.
Dixit iterum: Ne sordidemus locum istum, filii, quem patres nostri a daemonibus emundaverunt.
Ait rursus: Locus iste monachorum, non negotiatorum [Col. 0178D] est.
Dixit iterum: Inveni hic senes. qui septuaginta annos hoc eodem in loco egerant, herbis solum et palmarum fructibus viventes.
Dixit iterum senex: Septuaginta et sex annos habeo in hoc loco, multa mala et horrenda perpessus a daemonibus.
Narravit nobis abbas Andreas Messenius, dum essemus in Raythu, dicens: Cum essem adolescens, recessimus ego et abbas meus de Raythu, et venimus in Palaestinam; mansimus autem apud senem quemdam. Senex ergo qui suscepit nos, habebat unum [Col. 0179A] numisma, quod ubi posuisset, per errorem oblitus, suspicatus est quod junior ego furatus illud essem. Dicebat ergo senex Patribus loci ipsius, quia frater Andreas numisma accepit. Quod cum audisset abbas meus, vocavit me, et ait mihi: Dic, Andrea, tu numisma senis accepisti? Ad quem ego: Ignosce, abba, ego nihil accepi. Habebam autem pallium, quod abiens vendidi numismate, et accipiens numisma profectus sum ad senem, et prostratus illi veniam petii, et dixi: Ignosce mihi, abba, quia Satanas decepit me, et accepi numisma tuum. Erat autem illic et saecularis quidam. Ait ad me senex: Vade, fili, nihil perdidi. Iterum igitur prostratus veniam petebam dicens: Per Dominum, abba, accipe numisma, ecce hoc est; et fac mihi orationem, quoniam Satanas immisit [Col. 0179B] mihi ut furarer illud, et affligerem vos. Dixit iterum senex: Fili, non perdidi quidquam. Cum vero illi non acquiescerem, tunc ait mihi saecularis ille: Vere, domine frater, hesterno die cum huc venissem, inveni senem plorantem, et prostratum, petentemque veniam in magna afflictione animi, dixique illi: Fac charitatem; quid est quod habes? Et dixit mihi senex: Quia fratrem injusta calumnia exagitavi, dicens quod numisma furatus esset, et ecce inveni illud. Tunc senex aedificatus est in me, quod cum non accepissem numisma, detulerim illud ad eum dicens: Accipe numisma, ego enim illud cepi.
[Col. 0179C] Frater quidam daemonium habens accessit ad abbatem Simeonem Stylitem, in admirabilem montem, rogans ut pro se oraret, et effugaret ab eo daemonem. Dixit ei abbas Simeon: Ubi moraris? Qui ait: In Raythu. Ad quem senex: Miror, inquit, frater, cur tanto te labore fatigaveris, tantumque itineris peregeris, ut venires ad me peccatorem hominem, cum tales ac tantos Patres habeas in monasterio tuo. Vade igitur ad abbatem Andream, et roga illum ut oret pro te, et statim curabit te. Venit igitur frater in Raythu; et sicut sibi mandaverat beatus Simeon, prostravit se illi, rogans et dicens: Ora pro me, Pater. Dixit ei abbas Andreas; Accepit gratiam hujus curationis abbas Simeon. Cumque fecisset orationem, continuo mundatus est frater, et gratias reddidit Deo.
Narravit nobis abbas Sergius in Raythu de fratre quodam illic diacono, Mena nomine, et ait: Cum exisset aliquando Menas ad ministerium, reversus est ad saeculum: quid autem illi contigerit, nescimus, nisi quia reliquit monasticum habitum, et saecularis effectus est. Post multum vero temporis profectus est Theopolim, et cum rediret Seleuciam, vidit monasterium sancti abbatis Simeonis Stylitae de longe, et ait intra se: Ascendam, et videbo magnum Simeonem; nunquam enim eum viderat. Euntem vero et jam columnae appropinquantem ut vidit abbas Simeon, divinitus agnoscens quod esset monachus, et [Col. 0180A] quia diaconus ordinatus fuisset, vocavit ministrum suum, dicens: Affer huc forfices. Cumque attulisset, ait illi: Benedictus Dominus; tonde illum, ostendens eum digito, erant enim ibi multi circa columnam. Admiratus autem ille in verbo senis, simulque timore magno comprehensus suscepit tonsuram, nihil omnino loquens; intellexit enim quia Deus revelasset seni de se. Cum minister ergo 898 totondisset illum, ait ei magnus Simeon: Fac orationem diaconi. Et cum orasset, ait illi iterum: Perge in Raythu, unde etiam existi. Dicente autem illo, se verecundari, Patrumque aspectus ferre non posse; rursus ait illi abbas Simeon: Crede mihi, fili, quia vereri omnino non debes; hilari enim facie et grato animo te suscipient Patres, gaudiumque illis fiet et exsultatio in conversione [Col. 0180B] tua. Et hoc autem scito, fili, quia Deus signum in te facturus est, ut agnoscas quoniam ignovit tibi illius immensa et ineffabilis bonitas peccatum istud. Venientem igitur in Raythu supinis manibus exceperunt patres, miseruntque ipsum in sanctum sacrarium. Quadam igitur die Dominica cum ferret sanctum et vivificum sanguinem magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, continuo exiit oculus ejus unus; atque ex hoc signo cognoverunt Patres quia ignovisset illi Deus peccatum istud, juxta verbum magni Simeonis.
Dicebat nobis abbas Eusebius presbyter ejusdem [Col. 0180C] monasterii Raythu, cum ad illum venissemus, quod daemon in habitu monachi profectus fuit ad cellam senis, et cum pulsasset januam, aperuit senex, et dixit illi: Ora. Daemon autem ait: Et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen. Senex autem rursus dixit: Ora. Et daemon similiter ait: Nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen. Tunc senex, Ora, et dic: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, etiam nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen. Hoc autem cum dixisset senex, daemon quasi vim passus ab igne, evanuit.
Narraverunt nobis Pharonitae piscatores, dicentes: [Col. 0180D] Die quadam ivimus in Buchrin trans mare Rubrum, et cum plurimos pisces cepissemus, reversi sumus, et venimus prope Pereleum. Volentesque transfretare in Raythu, prohibiti sumus a ventis contrariis, ac maris tempestate detenti sumus per dies nonaginta. Venientes autem in quoddam maximum desertum, invenimus subter unum saxum tres anachoretas defunctos, indutos colobiis de sibino [Col. 0241D] Sibino. ] Idem mox occurrit cap. 123: 936 «vestitum colobio de sibino.» Quid sibinum sit, nondum mihi lectum. , melotesque illorum juxta eos erant positae. Accepimus itaque illos, et duximus ad navem, continuoque aestuans mare tranquillum factum est, et venti contrarii in opportunos conversi sunt. Et transfretavimus secundis ventis, et venimus in Raythu: Patres autem sepelierunt eos cum antiquis senibus.
Narraverunt nobis ipsius loci Patres de abbate Gregorio Byzantino, et discipulo ejus abbate Gregorio Pharonite, quod in insula quadam maris Rubri manserint. Illa vero insula aquam non habebat, sed ex continenti afferebant aquam sibi in usus suos. Habebant enim ratem, cum qua exibant, et afferebant aquam. Quadam autem die dimiserunt ratem in mare, ligantes illam ad saxum quoddam. Nocte vero illa facta est unda vehemens, ruptoque fune periit ratis. Manserunt autem Patres illi non habentes, unde sibi aquam deferrent. Post octo itaque menses venerunt monachi de Raythu, et invenerunt ambos mortuos. [Col. 0181B] Invenerunt autem et in dorso testudinis ita scriptum: Abbas Gregorius Pharonites viginti et octo diebus aquam non bibens, defunctus est: ego autem dies triginta septem transegi, ex quo non bibi. Invenimus vero ambos integros, sumentesque illos, sepelivimus in Raythu.
Venimus ad abbatem Stephanum Cappadocem in Sina monte, narravitque nobis, dicens: Cum essem ego in Raythu ante hos annos, quinta feria Coenae Domini, eram in ecclesia. Cumque consummaretur sancta oblatio, Patresque omnes assisterent, ecce video duos quosdam anachoretas ecclesiam ingredi, [Col. 0181C] erant autem nudi, nullusque Patrum alius animadvertit quod nudi essent, nisi ego solus. Cum igitur communicassent Dominico corpori et sanguini, exierunt de ecclesia, et abibant; ego autem una cum illis exivi. Cum ergo egressi essemus, prostravi me illis, dicens: Facite charitatem, accipite me vobiscum. Cognoverunt autem quia videram illos nudos, et dixerunt mihi: Bene sedes, quiesce. Rursus ego rogabam illos ut acciperent me secum. Tunc dixerunt mihi: Non potes nobiscum esse, sede, bona enim tibi sedes est. Facientes autem mihi orationem, vidente me super aquas Rubri 899 maris pedibus ingressi sunt, et trans mare abierunt.
[Col. 0181D] Perreximus ad abbatem Zosimum Cilicem in monte Sina, ubi morabatur; renuerat enim episcopatum senex, et redierat in cellulam suam. Erat autem vir magnae abstinentiae, narravitque nobis, dicens: Cum essem junior, exivi de Sina, et abii in Ammoniacem ut illic morarer, invenique ibi senem vestitum colobio de sibino. Senex autem ut vidit me, priusquam illum salutarem, ait mihi: Quid huc advenisti, Zosime? vade, non enim potes hic sedere. Existimans autem quia cognovisset me, prostravi me ante illum, dicens: Fac charitatem, Pater, unde me nosti? Senex autem dixit mihi: Ante duos dies apparuit mihi quidam, dicens: Ecce veniet ad te monachus quidam, nomine Zosimus; non permittas eum hic manere; [Col. 0182A] volo enim ecclesiam Babylonis, quae in Aegypto est, illi credere. Tacuitque senex, et dimisso me, abiit a me quantum est jactus lapidis. Et cum duas horas in oratione complesset, venit ad me, et osculans faciem meam, ait mihi: Fili charissime, bene venisti; Deus enim te huc adduxit, ut commendes terrae corpus meum. Dixi autem ei: Quot annos in hoc loco habes, abba? Dixit ad me: Quadraginta et quinque annos impleo. Et apparuit mihi facies ejus tanquam ignis. Et ait mihi: Pax tibi, fili, et ora pro me. Et haec dicens collocavit scipsum, et requievit. Ego autem, effossa humo, sepelivi eum, et post duos dies recessi glorificans Deum.
[Col. 0182B] Narravit autem nobis et hoc senex, dicens: Ante annos viginti duos ascendi in Porphyritem, volens illic morari; accepi autem et discipulum meum Joannem mecum. Cum ergo illuc venissemus, invenimus duos anachoretas, mansimusque prope illos. Erat autem alter quidem ex his Galata, nomine Paulus; alter vero Melitinus, nomine Theodorus, ex monasterio fuerat abbatis Euthymii. Ferebant autem colobia ex pellibus bubalorum. Mansi autem illic ferme duos annos, distabamusque ab invicem quasi duobus stadiis. Die autem quadam cum sederet Joannes discipulus meus, percussit eum serpens, statimque defunctus est, sanguinem ex omnibus partibus fundens. In multa igitur angustia existens, abii ad anachoretas: [Col. 0182C] qui statim ut viderunt me turbatum et afflictum, antequam aliquid dicerem ad eos, dicunt mihi: Quid est, abba Zosime? mortuus est frater? Dico illis: Ita sane, mortuus est. Venientes igitur mecum, videntesque ipsum in terra jacentem, dicunt mihi: Noli contristari, abba Zosime; adest divinum adjutorium. Vocantesque fratrem dixerunt: Frater Joannes, surge, quia senex te opus habet. Continuoque surrexit frater de terra. Quaerentes autem bestiam, et invenientes, tenuerunt eam, et in conspectu nostro illam in duas partes disruperunt. Tunc dicunt mihi: Abba Zosime, vade in Sina: Deus enim tibi committere vult ecclesiam Babylonis. Continuo itaque recessimus nos. Cumque venissemus in Sina, post paucos dies abbas misit me et duos alios [Col. 0182D] in ministerium in Alexandriam; tenensque nos papa Alexandrinus beatissimus Apollinaris, omnes tres fecit episcopos, unum quidem Heliopoleos, alium Leontopoleos, me vero in Babylonem misit.
Narraverunt nobis quidam patrum in Sina de abbate Sergio anachoreta, quod cum moraretur in Sina, constituebat illum dispensator super burdones [Col. 0241D] Burdones. ] Vide dicta ad Vitam Simeonis Stylitae, cap. 20, n. 24. Consule et Onomasticon. . Cum ergo die quadam properaret, ecce leo jacebat in via: porro burdonarii, burdonesque, viso leone, timore correpti, recesserunt. Tunc abbas Sergius sumens de pera unam eulogiam, profectus est ad leonem, dixitque ei: Accipe eulogiam Patrum et rede [Col. 0183A] via, ut transeamus. Sumptaque leo eulogia recessit.
Dicebant nobis ejusdem loci sancti Patres de abbate Orento, quod die quadam Dominica ingressus est senex in ecclesiam verso sago suo, ita ut foris villosus esset. Stante igitur eo in choro, venerunt quidam de dispensatoribus loci, et dixerunt seni: Cur ita, Pater, ingressus es converso sago tuo in ecclesiam ad derisionem nostram coram peregrinis? Respondit ei senex: Vos evertistis Sina, et nemo vobis dixit aliquid, et ego quia converti sagum meum, dicitis mihi: Quare convertis sagum tuum? Ite, corrigite quae evertistis, et ego corrigam quae everti.
Narravit nobis abbatissa Damiana solitaria, mater abbatis Athenogenis 900 episcopi Petrensis, dicens: Erat quidam abbas in sancto monte Sina, nomine Georgius, magnae virtutis et abstinentiae vir. Huic abbati Georgio magni Sabbati die sedenti in cellula sua venit desiderium faciendi sacrum diem resurrectionis in sancta civitate, et sumere veneranda mysteria in sancta Christi Dei nostri Resurrectione [Col. 0241D] In sancta Christi Dei nostri resurrectione. ] Hoc loco Resurrectio est templum Christi resurrectioni dicatum. Vide Onomasticon. . Per totam ergo diem senior hujusmodi cogitatione sollicitabatur et orabat. Cum itaque sero factum esset, venit discipulus ejus dicens ei: Jube, Pater, ut camus ad synaxim. Senex autem respondit ei: Vade [Col. 0183C] et tempore sanctae communionis veni ad me, et pergam. Mansit itaque senex in cellula. Cum autem advenisset tempus sanctae communionis in sancta Resurrectione, inventus est senex prope archiepiscopum beatum Petrum, qui praebuit illi cum presbyteris sanctam communionem. Videns igitur eum patriarcha, dixit Menae syncello seu assessori suo [Col. 0241D] Syncello seu assessori suo. ] Servavi Graecum vocabulum syncellus, qui apud Graecos est proximus a patriarcha. Vide Onomasticon. : Quando venit abbas montis Sina? Respondit ille: Per orationes vestras, domine, non vidi illum nisi nunc solummodo. Tunc ait patriarcha: Dic illi ut non recedat; volo enim ut mecum sumat cibum. Ille vero profectus id dixit seni. Qui ait: Voluntas Dei fiat. Cum ergo senex dimisisset synaxes, adorato sancto monumento, inventus est in cellula sua. Et ecce discipulus ipsius pulsavit, et dixit: Pater, veni, ut [Col. 0183D] communices. Senex vero profectus in ecclesiam cum discipulo suo, iterum sumpsit veneranda mysteria. Petrus autem archiepiscopus contristatus, quod illi inobediens fuisset, post solemnitatem misit ad episcopum Phari abbatem Photinum, et ad patres Sina, ut abbatem ad se mitterent. Cum ergo venisset qui attulerat litteras, dedissetque illas, misit et senex tres presbyteros, abbatem scilicet Stephanum Cappadocem, magnum illum virum, cujus et supra meminimus (Cap. 122) ; et abbatem Zosimum, cujus etiam superius mentionem fecimus (Cap. 123) , et abbatem Dulcitium Romanum, ad patriarcham, purgavitque se ipsum senior scribens ac dicens: Absit a me, mi domine sanctissime, ut sanctum angelum vestrum [Col. 0184A] contempserim. Scripsit autem et hoc ad eum: Ut sciat beatitudo vestra, post sex menses Christo Domino ac Deo nostro simul occursuri sumus, et illic adorabo vos. Egressi itaque presbyteri dederunt patriarchae litteras: dixerunt autem et hoc ei, quoniam senex multos annos habebat, ex quo non venerat in Palaestinam. Ostendebant item et litteras episcopi Phari simul contestantes quod ferme septuaginta annos haberet senex, ex quo de sancto monte Sina non exierat. Sanctus vero ac mitissimus Petrus afferebat testes eos qui tunc adfuerant episcopos et clericos, dicentes: Vere nos senem vidimus, et omnes osculo sancto illum salutavimus. Postquam igitur impleti sunt sex menses, requieverunt in pace senex et patriarcha, juxta scilicet ipsius senis prophetiam.
[Col. 0184B] Narravit nobis eadem abbatissa Damiana et hoc dicens: Die sancto Parasceves, antequam includerer, abii ad sanctum Cosmam et Damianum, et illic totam noctem peregi. Venit itaque sero anus quaedam ex Galatia Phrygiae, et dabat omnibus qui in templo erant duo minuta: die igitur quadam neptis mea, et fidelissimi imperatoris Mauritii, veniens in sanctam civitatem orationis gratia, egit ibi annum integrum. Assumpsi ergo eam, et adduxi ad sanctos Cosmam et Damianum. Cum igitur in oratorio essemus, aio cognatae meae: Vide, filia, quia venit anus quaedam dans duo minuta (ea enim mihi saepius dederat), sume illa, ne superbias. Illa autem indignans dicebat: Mandatum habeo accipere? Tunc dixi ei: [Col. 0184C] Etiam, accipe; mulier enim sancta est et magnae virtutis: tota enim hebdomada jejunat, et quidquid in hebdomada laborans lucratur, erogat his qui in templo inveniuntur. Est autem vidua quasi annorum octoginta. Sume igitur duo minuta, et da illa tu quoque alteri: tantum ne respuas anus istius sacrificium. Ista nobis loquentibus, ecce anus veniens duo minuta erogabat; veniensque dedit mihi cum omni silentio; dedit autem et nepti meae, dicens: Accipe ista, et comede. Cum ergo abiisset, agnovimus quod Deus illi revelasset quod dixeram ei, ut acciperet et alteri pauperi daret. Misit igitur unum ex pueris suis, et de duobus minutis emit lupinos, et comedit. Asseverabat autem coram Deo dicens, eos tanquam mel dulces fuisse, ita ut miraretur et glorificaret [Col. 0184D] Deum, qui dat gratiam servis suis.
Perreximus ad abbatem Athanasium in monasterium sancti Patris nostri Sabae, narravitque nobis, dicens: Audivi referente abbate Athenogene episcopo Petrae, filio abbatissae Damianae, tale aliquid:
Fratrem habuit avia mea Joanna, nomine Adelphium, episcopum Arabessi, sororem quoque abbatissam monasterii mulierum. Quadam vero die abiit episcopus ad monasterium visitandae sororis gratia. Et cum intraret atrium monasterii, vidit 901 unam de sororibus a daemone correptam, et in pavimento [Col. 0185A] projectam. Convocans igitur episcopus sororem suam, ait illi: Placetne tibi ut soror ista perturbetur a daemone, et dehonestetur? An ignoras quia judicium portas omnium sororum, ut abbatissa? Quae dixit ei: Et ego quid possum facere adversus daemonem? Episcopus autem rursum dixit ei: Et quid hic tot annis facis? Factaque oratione, episcopus mundavit a daemone sororem illam.
Rursus idem abbas Athanasius narravit nobis de eodem episcopo Adelphio, dicens, sese venerabilem Joannam sororem ipsius ita referentem audisse: Cum sanctissimus episcopus Constantinopolitanus Joannes Chrysostomus in Cucusum in exsilium missus est, in domo nostra mansit. Ex hoc igitur ingentem confidentiam et charitatem habuimus ad Deum. [Col. 0185B] Dicebat ergo frater meus Adelphius: Cum in exsilio mortuus esset beatissimus Joannes, dolorem pertuli incredibilem, quod talis ac tantus vir, orbisque magister, laetificans Ecclesiam Dei, a throno suo exsul defunctus est. Deprecabar ergo, inquit, Deum cum multis lacrymis, ut ostendere mihi dignaretur, in quo statu esset, et an cum patriarchis adnumeratus esset. Cum ergo diutius orassem, in exstasi effectus sum, aspexique virum nimis speciosum, qui tenens manum dexteram meam, adduxit me in locum quemdam illustrem et gloriosissimum, ostendebatque mihi ecclesiae doctores. Ego vero circumspiciebam, videre quaerens quem cupiebam, magnum Joannem dilectissimum meum. Cum ergo ostendisset mihi omnes, et uniuscujusque proprium nomen expressisset, rursus [Col. 0185C] tenens me per manum, eduxit me foras. Ego autem sequebar illum tristis, quod non vidissem cum patribus et Ecclesiae magistris beatum Joannem. Cum itaque egrederer, is qui praeerat januae, apprehendens me dixit mihi: Quid habes? cur tristis es? nemo unquam huc ingressus, tristis exivit. Tunc dixi illi: Haec mihi causa moeroris est, quod amantissimum mei Joannem episcopum Constantinopolitanum una cum caeteris doctoribus non vidi. Rursum dixit mihi: Joannem dicis poenitentiae ducem? Aio ego: Illum sane. Respondens autem dixit mihi: Ipsum homo in carne vivens videre non potest, illic enim assistit, ubi thronus est Domini.
[Col. 0185D] Abbas idem Athanasius narravit nobis, audisse se narrantem abbatem Athenogenem episcopum Petrae, quod in provincia sua fuerit Stylites quidam, ad quem omnes qui veniebant, inferius stantes loquebantur, eo quod non haberet scalam. Si quando igitur dixisset illi frater: Volo tibi dicere cogitationem; dicebat et ipse illi leni voce: Veni ad gradus columnae; ibatque ipse ad aliam columnae partem; et ita loquebantur mutuo, Stylita quidem superius stante, fratre autem inferius. Caeterorum vero qui assistebant, nullus ea quae dicebantur audire poterat.
Dicebat et hoc abbas Athenogenes de eodem Stylita, quod duo saeculares se mutuo valde diligentes, pergebant ad eum multis annis ambo simul, et nunquam [Col. 0186A] unus sine altero proficiscentes. Quadam ergo die venit, nesciente socio suo, alter ad illum; cumque plures horas pulsaret januam, noluit illi senex aperire, ita ut ille taedio devictus reverteretur. Revertenti autem occurrit amicus ejus, pergens et ipse ad Stylitem, rursumque reduxit eum secum, ut ambo simul ingrederentur ad senem. Cum ergo pulsarent januam, mandavit senex ut qui posterior venerat, ingrederetur solus. Ingressusque posterior coepit rogare senem, ut et alius introiret. Senex autem dixit ei se non posse illum suscipere. Perseveranti vero, et per multam horam deprecanti ait senex: Deus illum aversatur, fili, et ego illum suscipere non possum. Cumque ad propria rediissent, post duos dies ille defunctus est.
Dicebat idem abbas Athanasius: Patres nostri continentiam, et paupertatem, ac nuditatem rerum omnium usque ad mortem servaverunt; nos autem ventres nostros et crumenas dilatavimus.
Dixit iterum senex: Sub Patribus nostris in studio erat, distractiones animi vitare; nostris vero temporibus olla obtinuit, et opus manuum.
Narravit nobis et istud abbas Athanasius de se, Venit, inquiens, mihi aliquando cogitatio, dicens: Quid putas erit certantibus et non certantibus? Et cum factus essem in extasi, venit ad me quidam dicens mihi: Sequere me; adduxitque me in quemdam locum plenum luminis et gloriae, statuitque me [Col. 0186C] juxta unam januam, cujus species enarrari non potest: audiebamus autem interius quasi multitudinem innumerabilem laudantium Deum. Cumque pulsaremus, audivit quispiam intus, et 902 dixit: Quid vultis? Ait ductor meus: Ingredi volumus. Respondit ille: Non huc ingredietur quispiam in negligentia degens; sed si intrare vultis, abite, certate, nihil aestimantes vanitates saeculi.
Narravit nobis Procopius scholasticus Porphyreonites de abbate Zachaeo, dicens: Duo filii mei in Caesarea degebant; facta est autem in Caesarea magna mortalitas, egoque affligebar propter filios meos, ne morerentur, et ignorabam quid agerem. Dicebam [Col. 0186D] autem in me ipso: Si mittam et accipiam eos inde, iram Dei fugere possibile non est; sed si dimittam eos illic, morientur, et non videbo illos. Nesciens itaque quid agere deberem, dixi: Vadam ad abbatem Zachaeum, et quod dixerit mihi, hoc faciam. Perrexi igitur in sanctam Sion (illic enim semper morabatur) et non inveni eum. Veni autem in atrium sanctae Mariae Dei genitricis, et inveni illum stantem in angulo atrii, dixique illi de filiis meis. Cum ergo me audisset, ad Orientem conversus est, et intendit in coelum quasi per horas duas, nihil omnino loquens. Tunc vero conversus ad me, dixit mihi: Confide, ac noli affligi; filii tui non morientur in hac peste, sed et post duos dies cessabit de Caesarea [Col. 0187A] mortalitas. Quod et factum est juxta verbum senis. Et ista quidem Procopius scholasticus, ut dixi, enarravit nobis.
Abbas autem Cyprianus, cognomento Cuculas, cujus monasterium est extra portam Caesareae, narravit nobis, cum ad illum venissemus, dicens: Cum vastaret urbem istam saeva illa et horrenda mortalitas, inclusi meipsum in cella mea, deprecans clementiam Domini, ut nostri misereretur et averteret imminentem iram; venitque mihi vox dicens: Abbas Zachaeus accepit hanc gratiam.
[Col. 0187B] Narravit Saracenus gentilis, ex his qui in Clismate morabantur, haec nobis dicens: Cum abiissem ad montem abbatis Antonii, ut venarer, pergens aspicio monachum in monte sedentem, tenentemque librum, et legentem. Ascendi igitur ad eum volens illum caedere, fortassis autem etiam necare. Cumque venissem prope illum, extendit contra me manum suam dexteram, dicens: Sta; egique illic duos dies, et duas noctes nullo modo moveri praevalens ex eo loco, ubi eram. Tunc dixi illi: Per Deum, quem colis, dimitte me. Ille autem dixit mihi: Vade in pace. Et ita recedere potui de loco, in quo eram.
[Col. 0187C] Anachoreta quidam erat in partibus sancti Jordanis, nomine Theodorus. Hic venit ad cellam meam dicens: Fac charitatem, abba Joannes, et quaere mihi librum, qui contineat totum Testamentum novum. Quaerens igitur inveni, quia abbas Petrus, qui postea fuit Chalcedonensis episcopus, talem haberet. Abii itaque, et dixi ei; et ostendit illum mihi in membranis valde pulchrum [Col. 0241D] In membranis valde pulchrum. ] Graece est est: ἐν σώματι πολὺ καλῷ. Vide Onomasticon. . Et dixi ei: Quantum valet? Qui respondit: Tria numismata. Dixit iterum mihi: Tu illum emere vis, an alius? Et aio illi: Crede mihi, Pater, anachoreta ipsum vult. Tunc ait mihi abbas Petrus: Si anachoreta ipsum vult, gratis illum accipe. Sume autem et tria ista numismata, et si quidem placet illi liber, teneat illum; sin autem illi non placet, ecce habes tria numismata, [Col. 0187D] eme illi juxta votum suum. Sumens ergo librum, detuli anachoretae: qui sumpto libro abiit in eremum. Cum autem duos fere menses egisset, rediens anachoreta venit in cellam meam, dicens: Scito, abba Joannes, quia cogitatio mea me affligit, eo quod gratis habeo librum. Aio autem ad illum: Noli pro hoc affligi; abbas Petrus dives est et bonus, gaudetque in hoc. Ait mihi rursus anachoreta: Vere non requiesco, nisi pretium do. Dico illi: Et habes pretium, ut des? Dicit mihi: Non; sed da mihi saccum, ut me induam, erat enim nudus. Dedi ergo illi saccum et palliolum, et abiit, operariusque factus est in eo lacu, quem fecit patriarcha Jerosolymorum Joannes in Sigma [ Gr., Sina], accipiebatque quotidianum [Col. 0188A] stipendium novem minuta. Veniebat ergo prope me in monasterium Aeliotarum, comedebatque decem solum lupinos, et die tota laborabat. Cum itaque fecisset de mercede sua minuta numismatum trium, ait mihi: Accipe pretium, et librum, et vade ad dominum suum: et si quidem vult minuta, da illi; sin autem non vult, redde illi librum. Ego igitur veniens nuntiavi haec abbati Petro: qui neque pretium, neque librum accipere volebat. Persuasi tamen ei ut pecuniam acciperet, neque repudiaret anachoretae laborem, quam tandem accepit. Et pergens ego dedi librum anachoretae; qui gaudens remeavit in eremum.
903 Accessimus ad Eunuchorum monasterium juxta sanctum Jordanem ego et frater meus Sophronius. Narravitque nobis abbas Nicolaus ipsius monasterii presbyter, dicens: In regione mea (erat autem ex Lycia) monasterium virginum est ferme quadraginta. In hoc ergo monasterio quinque virgines sibi invicem condixerunt ut noctu de monasterio fugerent, et acciperent viros. Nocte vero quadam cum dormirent sanctimoniales omnes, illis consultantibus ut vestimenta sua acciperent et fugerent, continuo quinque omnes a daemonio correptae sunt. Quo facto, non amplius exierunt e monasterio, sed confessae peccata sua, gratias egerunt Deo, dicentes: Gratias agimus magnorum indultori munerum Deo, [Col. 0188C] qui flagellum hoc nobis induxit, ut animae nostrae non perirent.
Narravit autem nobis et abbas Joannes ejusdem monasterii presbyter, dicens: Audivi ab abbate Sisinio anachoreta referente ac dicente: Die quadam eram in spelunca mea prope sanctum Jordanem, et cum psallerem Tertiam, ecce Saracena quaedam ingressa in speluncam meam, posuit se coram me nudans semetipsam: ego vero turbatus non sum, sed impleta psalmodia mea cum omni quiete et timore Dei, dixi ad illam Syriace: Sede, ut loquar tibi, et tunc faciam quod vis. Quae ut resedit, dixi illi: Christiana es, an gentilis? Quae ait: Christiana. Dixi [Col. 0188D] ad illam iterum: Et nescis quia qui fornicantur, in supplicium eunt? Quae ait: Scio plane. Tunc dixi illi: Cur ergo fornicari vis. Respondit: Quia esurio. Et aio ad eam: Noli fornicari, sed veni quotidie, et ut Deus disposuerit, dabo tibi cibum tuum. Ex illa ergo die veniebat ad me diebus singulis, et si quid Deus mittebat mihi, praebebam illi cibum, quousque recessi de illis locis.
Dixit iterum idem abbas Joannes: Cum essem junior, cupiebam pergere ad magnos et nominatissimos Patres, ut ab eis benedicerer et aedificarer. Audiens igitur de abbate Callinico magno illo, qui in [Col. 0189A] monasterio abbatis Sabae inclusus erat, oravi quemdam ex familiaribus illius, ut me ad illum duceret. Abii itaque ad illum. Assidens vero is qui me adduxerat frater ad fenestram senis, per multam horam loquebatur cum eo; ego vero in meipso cogitabam, quia nunquam viderat me senior, ne forte non grate susciperet me. Cum vero frater ille recederet, permisit me ingredi, et salutare senem, et benedici ab eo, dicens ad eum: Ora et pro isto servo tuo Pater, quia inter primos huc venit. Senex autem dixit: Agnosco illum, fili. Nam ante viginti dies descendi ad sanctum Jordanem, et occurrit mihi in via, dicens: Ora pro me, Et ego interrogavi eum: Quod est nomen tuum? Aitque mihi: Joannes. Extunc igitur agnosco eum. Hoc audiens ego cognovi, [Col. 0189B] quia quando cogitavi accedere ad illum, revelavit illi Deus et nomen meum. et quis essem.
Narravit autem nobis et hoc idem senex, dicens: Cum esset abbas Sergius anachoreta in Roban, postquam recesserat de Sina, misit huc in monasterium monachum quemdam juvenem, ut baptizaretur. Interrogantibus autem nobis causam cur nunc baptizaretur, ait nobis minister ipsius abbatis Sergii: Abbas Sergius quando ad nos venit, volens in eremo manere nobiscum, hunc mihi instituendum tradidit: ego autem illum plurimum admonui, ne se huic instituto inconsiderate ac sine probatione addiceret. Cum autem [Col. 0189C] illum ejusque constantiam pervidissem, sumens eum abii ad senem. Senex autem mox ut vidit illum, antequam quidquam illi loquerer, ait mihi seorsum: Quid vult frater iste? Dixi autem ei: Orat manere nobiscum. Tunc dixit mihi: Crede, frater, iste baptizatus non est, sed adduc illum in monasterium Eunuchorum, et fac illum baptizari in sancto Jordane. Ego autem ad verba senis stupens, interrogavi fratrem quis esset, et unde esset. Ille autem ex Occidente se esse ait, parentesque habere gentiles, ac nescire utrum baptizatus esset, an non. Tunc itaque catechizantes eum, fecimus in Jordane baptizari, permansitque in monasterio, Deo gratias agens.
De hoc abbate Sergio anachoreta narravit nobis abbas Sergius Armenius ejus discipulus, quod plurimum sibi molestus fuerit abbas Gregorius, qui erat praepositus 904 monasterii Pharan, ut illum duceret ad senem. Die ergo quadam adduxit illum ad ipsum. Erat autem senex tunc circa regionem maris Mortui. Cum igitur vidisset eum senex, libentissime salutavit, allataque aqua lavit pedes ejus, ac per totam diem collocutus cum eo de aedificatione animae, die alia dimisit eum. Postquam vero abscessit abbas Gregorius, dixi, inquit, ego seni: Scis, Pater, quia scandalizatus sum, quod cum plurimos episcopos, presbyteros, et alios duxerim ad te, nullius unquam illorum pedes lavasti nisi tantum abbatis [Col. 0190A] Gregorii? Tunc ait ad me senex: Fili, ego quis sit abbas Gregorius, nescio; hoc tantum scio, quia patriarcham excepi in speluncam meam. Nam et pallium sanctum illum ferentem vidi, et Evangelium. Quod ita factum est: post sex enim annos ipsum abbatem Gregorium, ita ordinante Deo, patriarcham Theopolitanum factum vidimus, sicut praedixerat senex.
Dicebant quidam senum de hoc patriarcha Theopolitano Gregorio, quod his maxime virtutibus fuisset insignis, eleemosynis scilicet, injuriarum oblivione, et lacrymis. Habebat autem et compassionem maximam ad eos qui peccabant. Quarum omnium rerum [Col. 0190B] nos saepe experimenta cepimus.
Frater quidam venit ad abbatem Olympium in monasterium abbatis Gerasimi prope Jordanem; et dixit ei: Abba, quomodo sedes in spelunca ista propter aestus magnitudinem, et cyniphes? Respondit ei senex: Fili, ista idcirco tolero, ut futuris cruciatibus liberer; ideo cyniphes patior, ut immortalem effugiam vermem; similiter et aestum hunc perfero, sempiterni ignis supplicia metuens; haec enim sunt temporalia; illa vero finem nullum habent.
Frater alius perrexit ad abbatem Alexandrum, [Col. 0190C] ipsius monasterii abbatis Gerasimi antistitem, et ait illi: Abba, volo ex eo loco, ubi habito, discedere; valde enim acedia et taedio animi laboro. Respondit ei abbas Alexander: Istud, fili, signum est quia nec regnum coelorum, nec aeternum cruciatum in mente habes. Nam si ista sollicita intentione cogitares, nullam in cella tua acediam sentires.
Cum venissemus in Thebaidem, convenimus sophistam Phibamonem in urbe Antinoo. Narravitque nobis utilitatis nostrae gratia de latrone quodam, nomine David, qui apud Hermopolim plurimos exspoliabat, plures etiam interficiebat, et innumera perpetrabat [Col. 0190D] mala, ita ut nullus ei in his crudelitatis operibus conferri posset, eratque famosissimus inter omnes. Die vero quadam cum exerceret latrocinia cum sociis plus quam triginta, rediens in semetipsum, compunctusque in his quae perpetraverat sceleribus, relictis sociis abiit ad monasterium. Cumque pulsaret monasterii januam, exiit ostiarius, et dixit ei: Quid vis? Princeps autem latronum ait: Monachus fieri volo. Ingressus vero ostiarius nuntiavit abbati de illo. Egressus ad illum abbas, et videns quia jam senex esset, dixit ei: Non potes hic manere; multum enim laborem tolerant fratres, abstinentiaque magna est, et tu cum aliter assuetus sis, districtionem monasterii ferre non praevales. [Col. 0191A] Ille autem orabat, dicens: Utique faciam omnia, tantummodo suscipe me. Porro abbas in sententia sua persistebat, dicens: Non potes ferre. Tunc ait illi latronum princeps: Ut scias, ego sum David princeps latronum, et idcirco veni huc, ut defleam peccata mea. Si autem me suscipere nolueris, sub jurejurando tibi protestor per eum qui in coelo habitat, quia rursus ad priorem statum remeabo, et assumptis mecum sociis meis, vos omnes interficiam, totumque monasterium evertam. His auditis, abbas suscepit eum intra monasterium, tondensque illum tradidit ei religiosum habitum. Coepit igitur in spiritali militia veteranus tiro pugnare, et abstinentiae ac obedientiae, humilitatisque studiis cunctos qui erant in monasterio transcendere (erant autem fere suptuaginta [Col. 0191B] monachi), cunctos aedificans, omnibusque existens forma virtutis, et sanctitatis exemplum. Die vero quadam sedente illo in sua cellula, missus est ad eum angelus Dei, dicens: David, David, remisit tibi Deus peccata tua, et eris ex nunc signa faciens. Qui respondens dixit: Credere non possum quod omnia peccata mea illa plura quam arena maris atque graviora, tam brevi tempore mihi remiserit Deus. Cui angelus ait: Si sacerdoti Zachariae [Col. 0241D] Zachariae. ] Zachariam non perfecte credidisse angelo, Lucas, cap. I, testatur. Non dubitavit Zacharias de Dei potentia, qui noverat Isaacum de sterili Sara et Abrahamo genitum, sed de voluntate Dei. Quare in supplicium dubitationis cessit illi taciturnitas. Augustinus lib. L Homiliarum, homil. 44: [Col. 0242A] «Accepit Zacharias supplicium taciturnitatis, merito infidelitatis: quia non credidit, tacuit; sic enim recte dictum est psalmo CXV: Credidi, propter quod locutus sum; quia Zacharias non credebat, merito non loquebatur.» Ambrosius, lib. II in Lucam: «Incredulitas Zachariae affatum eripuerat et auditum.» non credenti mihi, cum illi filium pollicerer, non peperci, sed ejus vinxi linguam, docens illum non debere esse 905 incredulum his quae a me dicebantur, nec tibi quidem parciturus sum: idcirco eris amodo non loquens. David autem prostratus humi ait: Cum essem in saeculo, nefaria scelera faciens, et humanum sanguinem [Col. 0191C] fundens, loquebar; modo quando servire Deo volo, laudesque illi offerre, tune linguam meam, ne loquar, ligas? Respondit illi angelus: Cum implebis psalmodiae canonem, loqueris, praeter canonem vero penitus tacebis. Quod et factum est, plurimaque per illum Deus miracula ostendit. Psallebat igitur psalmos, nullum vero verbum aliud omnino loqui poterat. Qui vero nobis ista narravit, se illum vidisse asserebat, et Deum glorificasse.
Dicebat quidam e senibus fratribus qui erant in Cellis: Non appetamus Aegyptiis servire voluptatibus, quae Pharaoni pernicioso tyranno obnoxios faciunt.
Dixit iterum: Utinam quantum studii circa mala [Col. 0191D] habent homines, tantum haberent circa bona; et ingens ad spectacula studium, et ad vanas turpesque solemnitates, nec non avaritiam, et inanem gloriam atque injustitiam, transferrent ad affectum pietatis. Nunquam profecto ignorassemus quantum a Deo honorati sumus, et contra daemones possumus.
Dixit iterum senex: Deo majus nihil est, ed neque par, neque quod non maxime inferius sit. Quid ergo illis fortius ac beatius, qui Deum habent adjutorem?
Dixit iterum: Ubique quidem Deus est, piis autem et in spirituali exercitio sudantibus propinquat; non his qui professione sola honestantur, sed his qui [Col. 0192A] illustrantur operibus. Ubi vero Deus est, quis insidiari valet, aut nocere poterit?
Dixit iterum: Hominum virtus non in natura consistit, haec enim variabilis est, sed in proposito pietatis, et in Dei adjutorio. Curemus itaque animam nostram, filii, quemadmodum et corpus facimus.
Rursus ait senex: Colligamus animae curationes, hoc est pietatem, justitiam, humilitatem, subjectionem. Maximus enim animarum medicus Christus Deus noster prope est, vultque curare nos. Non ergo negligamus, neque aspernemur.
Ait rursum: Docet nos Dominus sobrios ac frugales esse, nos autem miseri per delicias defluimus in voluptates.
Dixit iterum senex: Commendemus nos ipsos [Col. 0192B] Deo, quemadmodum ait Paulus (Rom. VI) , quasi ex mortuis viventes, neque praeteritis intendentes, obliviscamur anteriora; sed secundum destinationem persequamur ad bravium supernae vocationis (Philip. III) .
Interrogatus hic senex a fratre quodam, quid causae esset cur assidue judicaret fratres, respondit: Quia necdum te ipsum cognovisti. Nam qui se ipsum novit, fratrum vitia non aspicit.
Accessimus in coenobium quod dicitur Salama, nono ab Alexandria milliario distans, invenimusque illic duos presbyteros senes, qui dixerunt nobis, Constantinopolitanae [Col. 0192C] Ecclesiae se esse presbyteros, narrabantque nobis de beato Gennadio Constantinopolitano patriarcha, quod fuerit mitissimus, et mundus corpore, multumque continens.
Dicebant et hoc nobis de ipso, quod cum molestaretur a plurimis de quodam clerico nimis delinquente, Charisio nomine, accersivit eum patriarcha, ipsumque emendare conatus est. Cum vero nihil increpando proficeret, permisit illum paterna et ecclesiastica censura flagellari. Postquam vero didicit in nullo meliorem fieri, neque per verba, neque per flagella (vacabat enim homicidiis et magicis praestigiis), misso quodam apocrisiario suo jussit ut diceret sancto martyri Eleutherio (erat enim lector in ipsius oratorio Charisius): Miles tuus, sancte Dei Eleutheri, [Col. 0192D] multum peccator est; aut emenda illum, aut excide. Venit igitur apocrisiarius in oratorium, stansque ante altare, ac intendens ad sepulcrum martyris, extendensque manum suam ait martyri: Patriarcha Gennadius significat vobis, sancte Christi martyr Eleutheri, per me peccatorem, quia miles tuus multum peccat. Aut emenda illum, aut praecide eum. In crastinum vero mortuus inventus est scelerum opifex Charisius, et omnes obstupefacti glorificaverunt Deum.
Cum essemus in eodem coenobio, narravit nobis abbas Menas, coenobii ipsius Pater, de sancto papa [Col. 0193A] Alexandrino Eulogio, dicens: Nocte quadam cum sibi matutinam laudem celebraret in episcopatus oratorio, vidit prope se assistere Julianum archidiaconum. Quem ut vidit turbatus est, cur fuisset ausus ingredi, nihil illi nuntians, tacuit tamen. Et cum implesset psalmum, prostravit se humi. Fecit hoc 906 ipsum et is qui in specie Juliani archidiaconi apparuerat. Deinde cum oratione facta surrexisset patriarcha, ille nihilominus in pavimento jacebat. Conversus autem pontifex dicit illi: Quamdiu non surgis? Ait: Nisi mihi ipse manum porrigas et erigas me, surgere non possum. Tunc extendit manum suam Eulogius, ac tenens erexit illum, coepitque iterum psallere. Post paululum autem conversus, neminem vidit. Cum igitur implesset matutinas laudes, vocavit cubicularium [Col. 0193B] suum, dixitque illi: Cur non annuntiasti mihi archidiaconi ingressum; sed ita non nuntiatus intravit ad me hac nocte? at ille neque vidisse se aliquem neque ingressum esse asseveravit. Non credidit patriarcha, sed ait: Voca mihi huc ostiarium. Cui venienti ait: Nonne ingressus est huc Julianus archidiaconus? Ille vero cum juramento affirmabat illum neque ingressum neque egressum esse. Tacuit quidem tunc patriarcha: mane autem facto, ascendit archidiaconus Julianus, ut adoraret, dixitque illi pontifex: Quare non servasti ordinem, archidiacone Juliane, sed absque nuntio ascendisti ad me nocte ista? Qui ait: Per orationes domini mei, neque huc ascendi, neque de domo descendi, nisi hora ista tantum. Intellexit tunc magnus Eulogius Julianum se vidisse martyrem, [Col. 0193C] hortantem se ad erectionem templi sui, quod ex tempore ferme resolutum et antiquatum, ruinam sui minabatur; magnaque cum alacritate amantissimus martyris porrexit manus, ejusque erexit templum, a fundamentis ipsum instaurans et omnigeno ornatu illustrans, ut sacro martyri conveniebat.
Narravit nobis et hoc abbas Menas ejusdem coenobii Pater, audisse se eumdem abbatem Eulogium Alexandrinum patriarcham dicentem: Cum profectus essem Constantinopolim, fruitus sum contubernio domni Gregorii Romani archidiaconi, summi et singularis viri; narravitque mihi de sanctissimo ac [Col. 0193D] beatissimo Leone [Col. 0242A] Leone. ] Baronius, tomo VI, anno Christi 449, Leonis papae 10, Theodosii 42, Valentiniani 25, impp., ad hanc de Leonis encyclica (quae inter epistolas Leonis est 10) visionem notat: Sed praestat, inquit, audire potius sententiam Petri, quam visionem Petri, dicentis: Firmiorem quavis visione habemus sermonem propheticum (II Pet. I) , etc. Etenim majorem sibi ea epistola fidem vindicat ex divinis Scripturis, traditionibusque sanctae Ecclesiae, Scripturis, traditionibusque sanctae Ecclesiae, et communi sanctorum Patrum consensu, quam ex recensita modo visione. Hactenus Baronius. Quid ad sequentis capitis visionem de sancto Eulogio [Col. 0242B] defensore epistolae sancti Leonis ista quoque addit: At certioris fidei certiorisque quoque testimonii apud me est de epistola sancti Leonis publica concilii oecumenici Chalcedonensis assertio et praedicatio, quam quaelibet privatae hujusmodi visiones. Ita Baronius. Vide apud eumdem plura de hac Leonis encyclica elogia. Ad sequens caput 149, de Leone ita notat Baronius anno 461, Hilarii papae 1, Leonis 5, et Severi 1, inpp. Sed quid est: Omnia tibi sunt dimissa peccata, praeter manuum impositionem? Num peccata ex parte dimitti possunt? Minime gentium, si ad culpam referas. Caeterum quoad poenam dici debent dimissa fuisse sancto Leoni peccata. Quod enim facile sit in his peccare etiam prudentem episcopum, jure sanctus Apostolus monet ita Timotheum: Nemini cito manus imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V) . Illis ergo remanebat sanctus Leo delictorum poenis obligatus, quae illi perpetrassent, [Col. 0242C] qui ab eo indigne promoti fuissent ad ordines. Tunc namque dicuntur praesules communicare peccatis alienis, dum indignis conferunt honores et ministeria. Hinc sibi timens Propheta rex, ait: Ab alienis parce servo tuo (Psal. XVIII) . Quod si haec fiunt in viridi, quid fiet in arido (Luc. XXIII) ? Leone quis sanctior atque prudentior, ut tantum periculum liber transiliat? Romano pontifice, dicens haberi scriptum in ecclesia Romana, quod cum scripsisset epistolam ad sanctum Flavianum Constantinopolitanum episcopum contra impios Eutychen ac Nestorium, posuerit eam super tumulum principis apostolorum Petri, et orationibus ac vigiliis et jejuniis vacans, oraverit ipsum summum apostolum, dicens: Si quid ut homo vel minus caute posui, vel etiam omisi, tu, cui a Domino Deo Salvatore nostro Jesu Christo et sedes haec et ecclesia commissa est, emenda. Post quadraginta vero dies apparuit ei apostolus oranti, et dixit ei: Legi, et emendavi. Sumensque epistolam de sepulcro beati Petri, aperuit eam et invenit apostolica manu emendatam.
Theodorus sanctissimus episcopus Darnae civitatis, quae in Libya est, narravit nobis, dicens: Cum essem cubicularius sancti papae Eulogii, vidi in somnis virum reverendi habitus, statura procerum, dicentem mihi: Nuntia meum papae Eulogio adventum. Ad quem ego: Quis es, domine, qui jubes ut nuntiem? Respondens ille dixit mihi: Ego sum Leo Romanus pontifex. Ingressus igitur ego nuntiavi, dicens: Sanctissimus et beatissimus papa Leo Romanae sedis antistes convenire vos vult. Cum hoc audisset papa Eulogius, exsurgens concitus cucurrit in occursum ejus. Salutantesque se invicem, oratione facta, resederunt. [Col. 0194B] Tunc vero divinus et eximius Leo dixit sancto Eulogio: Scis quare huc venerim ad vos? Respondit ille: Non. Ait ipsi: Veni ut vobis gratias agerem, quia rite et magnifice pro epistola mea respondistis, quam scripseram ad fratrem meum Flavianum Constantinopolitanum patriarcham, sensum quidem et sententiam meam aperientes, haereticorum autem ora obstruentes. Scito autem, frater, quia non mihi tantum vestrum divinum laborem studiumque contulistis, sed etiam supremo culmini apostolorum Petro, et ipsi prae omnibus quae a nobis praedicatur veritati, quae est Christus Deus noster. Ista non semel tantum, sed bis terque conspiciens, trina apparitione firmatus enarravi sancto papae Eulogio. Qui cum audisset, lacrymatus est, extendensque in coelum manus suas, [Col. 0194C] Deo gratias retulit dicens: Gratias tibi ago, dominator Christe Deus noster, quia cum indignus sim, veritatis tuae praeconem me facere dignatus es, et per orationes servorum tuorum Petri ac Leonis, parvam et modicam alacritatem nostram, tanquam duo viduae minuta, summa et ineffabili benignitate tua suscipere dignatus es.
Cum descendisset abbas Ammos Jerosolymam, et patriarcha ordinatus esset, 907 venerunt omnes monasteriorum eremi abbates, ut adorarent eum, inter quos adfui et ego cum abbate meo. Coepitque patriarcha dicere patribus: Orate pro me, Patres; [Col. 0194D] magnum enim onus et intolerabile mihi injunctum est, sacerdotiique dignitas me terret immodice. Petri enim et Pauli et similium est regere rationales animas; ego autem infelix peccator sum. Plus autem quam caetera timeo ordinationum sarcinam; nam inveni scriptum quia beatissimus et aequalis angelis papa Leo, qui Romanorum Ecclesiae praefuit, per quadraginta dies perseveravit ad sepulcrum apostoli Petri, vigiliis et orationibus insistens, petensque ab apostolo ut pro se apud Deum intercederet, ut dimitterentur sibi peccata sua. Impletisque diebus quadraginta, apparuit ei apostolus Petrus, dicens: Oravi pro te, et dimissa sunt tibi omnia peccata tua, praeterquam impositionis manuum hoc enim solum [Col. 0195A] abs te requiretur, sive bene, sive fortassis aliter id egeris.
Narravit nobis abbas Theodorus Romanus, dicens: Est procul a Romana urbe breve oppidum, quod Rumellum dicitur: in eo oppidulo episcopus erat magnae virtutis et meriti. Die ergo quadam habitatores oppidi ingressi sunt ad beatissimum Romanum antistitem Agapetum, accusantes episcopum suum, ac dicentes: Quia in sanctificato vase manducat. Pontifex autem solo auditu perculsus, mittit duos ex clericis, ut vinctum episcopum, et pedibus iter agentem Romam perducerent; venientem vero continuo misit in carcerem. Cum ergo tres dies in carcere egisset [Col. 0195B] episcopus, venit Dominicus dies. Et cum papa quiesceret, illucescente Dominico die vidit in somnis quemdam astantem sibi, ac dicentem: Hac die Dominica neque tu offeras salutarem hostiam, neque alius quispiam episcoporum qui sunt in urbe ista, nisi solus episcopus quem habes carcere inclusum; illum enim hodie offerre volo. Expergefactus autem papa, et de visione quam viderat haesitans, dicebat in seipso: Talem contra illum accusationem suscepi, et ipse habet offerre? Venit igitur ei secundo vox in visione, dicens: Dixi tibi ut episcopus qui est in carcere solus offerat. Ambigenti adhuc tertio apparuit illi eadem repetens. Expergefactus autem pontifex, misit in carcerem, et accersito ad se episcopo, percontabatur eum, dicens: Quod est opus tuum? [Col. 0195C] Episcopus autem illi nihil aliud respondit, nisi: Peccator sum. Cum vero episcopo persuadere non posset ut aliud diceret, tunc ait ad eum papa: Hodie tu offerre debes. Cum ergo sancto altari assisteret, et papa prope illum astaret, diaconis altare circumdantibus, coepit sancta missarum solemnia episcopus. Et cum complesset orationem oblationis, antequam concluderet ipsam, coepit secundo, ac deinceps tertio, et quarto dicere ipsam sanctae oblationis orationem. Cunctis vero eam moram moleste ferentibus, dicit ei pontifex: Quid hoc est, quod jam quarto hanc orationem dixisti, nec eam concludis? Tunc respondit episcopus: Ignosce mihi, Pater sancte; quia non vidi juxta consuetudinem sancti Spiritus descensum, idcirco non terminavi orationem. Sed, sancte mi domine, [Col. 0195D] diaconum illum prope me assistentem, qui flabellum [Col. 0242C] Flabellum. ] Graece ῥιπίδιον. Ejus in sacro faciendo usus, quod diaconus gestat. Vide Onomasticon. tenet, ab altari remove; ego enim illi dicere non audeo. Tunc jussu divi Agapeti recessit diaconus, et continuo vidit episcopus et papa sancti Spiritus adventum. Sed et velum, quod altari superimpositum erat, ultro sublatum est, texitque papam et episcopum et diaconos omnes qui sancto altari astabant, quasi per tres horas.
Tunc venerandus Agapetus, agnita sanctitate episcopi ex perspecto miraculo, quamque falsam calumniam perpessus esset cognoscens, quod illum ita vexaverat tristis effectus, statuit non jam amplius per subreptionem quidpiam agere, sed cum maturo [Col. 0196A] consideratoque judicio, et magna longanimitate procedere.
Perreximus ad abbatem Joannem Persam, narravitque nobis de magno Gregorio beatissimo Romanae urbis episcopo, dicens: Cum ivissem Romam, ut adorarem ad sepulcrum sanctorum apostolorum Petri et Pauli, staremque die quadam in medio civitatis, audio papam Gregorium per locum illum transiturum; cogitavi itaque adorare illum. Cum autem prope me esset papa, videretque me progredi ut adorarem illum (loquor Deo teste, fratres), primus ipse prostravit se humi coram me, neque ante surrexit, quam me primo surrexisse cerneret. Et cum multa humilitate [Col. 0196B] salutans me, manu sua tria numismata tradidit, jubens mihi dare quaecunque erant necessaria. Glorificavi itaque 908 Deum, quod tantam illi contulerat humilitatem, et misericordiam, et charitatem ad omnes.
Accessimus ad abbatem Marcellum Scythiotam in monasterium Monidion, volensque senior prodesse nobis, narravit, dicens: Quando eram in provincia mea (erat autem ex Apamia), auriga quidam illic erat, nomine Phileremus. Quadam ergo die cum superatus fuisset, surrexerunt qui ex parte ejus erant, clamantes ei: Phileremus coronam in civitate non accipit. [Col. 0196C] Cum itaque venissem postmodum in Scythim, si quando me pulsaret cogitatio mea, ut recederem in civitatem, aut villam, continuo dicebam in meipso: Marcelle, Phileremus coronam in civitate non accipit. Et Christi gratia ista cogitatio fecit ut de Scythi non egrederer per annos triginta quinque, donec venientes barbari apprehenderunt me, et vendiderunt Pentapoli, Scythimque desolaverunt.
Idem abbas Marcellus quasi de alio sene morante in Scythi (ipse autem erat) narravit dicens quod nocte quadam surrexerit ut psalmos ex more caneret. Cumque psallere coepisset, audivit vocem buccinae quasi bellicum clangentis, turbatusque senex cogitabat, dicens: Unde hoc in loco vox buccinae perstrepit? milites hic non sunt, bellum hinc abest. Et cum [Col. 0196D] ista secum volveret, daemon prope illum veniens dixit ei: Utique bellum est. Si ergo oppugnari ac repugnare non vis, vade, dormi, et non oppugnaberis.
Dixit iterum senex: Credite mihi, filioli, nihil ita perturbat, et concitat, et irritat, et vulnerat, et perdit, atque contristat, et contra nos commovet daemones, ipsumque perditionis auctorem Satanam, sicut perpetua psalmorum meditatio. Nam omnis quidem divina Scriptura utilis nobis est contristatque non mediocriter daemones, non tamen ita sicut psalterium. Sicut enim in plebe si una pars laudet imperatorem, alia pars ob id non contristatur, neque [Col. 0197A] movetur eontra laudantes; cum vero ad injurias et contumelias non laudantium conversi fuerint, tunc adversus eos excitantur; ita et daemones non ita commoventur neque contristantur in aliis Scripturis, quemadmodum in psalmis. Nam cum psalmos meditamur, partim quidem nobis ipsis Deum laudando oramus, partim vero maledictis insequimur daemones. Ut cum dicimus: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam (Psal. L) . Et iterum: Ne projicias me a facie tua, et spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Ibid.) . Et: Ne projicias me in tempore senectutis, cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me (Psal. LXX) , nobis ipsis oramus. Tunc vero persequimur daemones, cum dicimus (Psal. LXVII) : Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Et rursus: Vidi impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani; et transivi, et ecce non erat; quaesivi eum, et non est inventus locus ejus (Psal. XXXVI) . Et illud: Gladius eorum intret in corda ipsorum (Ibid.) . Et iterum: Lacum aperuit, et effodit eum, et incidit in foveam quam fecit. Convertatur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet (Psal. VII) .
Dixit iterum senex: Credite mihi, filii, dicenti. Quemadmodum magna laus et magna gloria et regnum est abrenuntianti saeculo, et monasticum arripienti institutum, quia pretiosiora sunt intellectualia quam sensibilia; ita magna confusio et ignominia est monacho qui relinquit monasticum habitum, etiamsi [Col. 0197C] efficiatur imperator.
Dixit iterum: Homo similitudo Dei fuit ab initio, factus est autem similitudo bestiae postquam a Deo excidit (Gen. I) .
Rursus ait: Etiam natura excitat concupiscentias, fratres, sed jugis et intenta abstinentia has etiam exstinguit.
Dixit iterum senex: Agnosce experimento bonam vitam, neque jam ut invalidus timeas.
Ait rursus: Noli mirari, si homo cum sis, angelus fieri possis. Proposita enim tibi est par angelis gloria, eamque agonotheta noster certantibus spondet.
Dixit iterum senex: Nihil ita Deo monachos familiares efficit, ut pulchra et honesta et Deo gratissima castitas, quae sicut sanctus et divinus Spiritus attestatur [Col. 0197D] per beatum Paulum, honestatem et perseverantiam jugiter vacandi Domino sine distractione praestat (I Cor. VII) .
Dixit iterum: Filii, dimittamus nuptias procreationemque liberorum his qui terrena respiciunt, et praesentia desiderant, nec futura meditantur, atque ad aeternorum bonorum acquisitionem non attendunt, et a temporalibus et momentaneis eripi nequeunt.
Dixit iterum: Festinemus a carnali vita migrare, sicuti carnalis Israel ab Aegyptia servitute (Exod. XIV) .
Ait rursus: Praeclara et dulcia Dei munera habemus proposita, fratres, pro saeculari molesta voluptate.
[Col. 0198A] Dixit iterum senex: Fugiamus matrem omnium malorum avaritiam (I Tim. VI) .
909 Duo fratres saeculares erant Constantinopoli, multum religiosi, multumque jejunantes. Unus igitur ex his veniens in Raythu, saeculo abrenuntiavit, et factus est monachus. Post aliquantulum vero temporis venit et saecularis frater ejus in Raythu, ut videret fratrem suum monachum. Cum ergo moraretur apud eum, vidit saecularis fratrem suum monachum se reficientem nona hora, scandalizatusque dixit illi: Frater, cum esses saecularis, nunquam ante solis occasum sumebas cibum. Tunc ait illi monachus: [Col. 0198B] Profecto, frater, quando eram in saeculo, aures meae nutriebant me; vana enim hominum gloria et laus non mediocriter me reficiebant, jejuniique laborem leviorem reddebant.
Dicebat abbas Jordanes solitarius: Tres simul anachoretae perreximus ad abbatem Nicolaum in torrentem Betasimum (inter sanctum enim Elpidium et monasterium quod dicitur Peregrinorum, in spelunca morabatur) invenimusque cum illo saecularem quemdam. Loquentibus autem nobis de animae salute, dixit abbas Nicolaus saeculari: Dic nobis et tu aliquid. Respondit saecularis, et ait: Quid vobis prodesse possum? Utinam vel mihi ipsi prodesse valerem. Dixit [Col. 0198C] ei senex: Prorsus aliquid dicturus es. Tunc ait saecularis: Habeo viginti duos annos, ex quo praeterquam Sabbato et Dominico die nunquam me sol comedentem vidit. Eram autem mercenarius in villa divitis hominis, iniqui et avari, cum quo mansi annis quindecim, die noctuque operans, neque mercedem mihi reddere volebat, sed per annos singulos affligebat non mediocriter. Itaque dixi in meipso: Theodore, si toleraveris hunc virum, pro mercede, quam tibi debet, coelorum regnum tibi praeparabit. Servavi autem et corpus meum mundum a muliere usque in hodiernum diem. Haec nos cum audivissemus, magnifice aedificati sumus.
Dicebat et hoc nobis de abbate Nicolao abbas Jordanes: Narrabat, inquit, senex, quia imperante fidelissimo imperatore Mauritio, quando Namanes Saracenorum nationis dux praedam egit, cum circuirem ego prope Arnonem et Aidonem, aspicio Saracenos tres, habentes secum unum adolescentem valde formosum, annorum ferme viginti, vinctum atque captivum. Ut ergo vidit me adolescens, flere coepit, et orare, ut ab eis illum acciperem. Ego autem Saracenos rogare coepi, ut dimitterent eum. Unus autem illorum Graeco sermone respondit, et ait: Non dimittimus eum. Et ego rursum illis dixi: Accipite me, et hunc dimittite, quia fatigationem non sustinet. Ait [Col. 0199A] mihi et ipse rursus: Non dimittimus eum. Dixi eis tertio: Vel pretium pro illo non accipitis? Date mihi illum, et quidquid petieritis, ego afferam vobis. Respondit: Non possumus tibi dare illum; sacerdoti enim nostro promisimus, quia si quid pulchrum ceperimus, offeremus illud ei, ut ipsum in sacrificium offerat. Sed vade jam; nam si moram feceris, caput tuum in terram projiciam. Tunc prostratus ego humi dixi: Salvator noster Christe Deus, salvum fac servum tuum. Et continuo tres Saraceni daemonio repleti evaginatis gladiis se invicem conciderunt. Assumensque ego adolescentem in speluncam meam, refovi illum, et jam noluit recedere a me; sed renuntians saeculo, cum septem annos in habitu monastico implesset, requievit. Erat autem genere Tyrius.
Duo philosophi venerunt aliquando ad senem, et orabant eum ut eis verbum aedificationis diceret. Senex vero tacebat. Rursum philosophi dixerunt: Nihil respondes nobis, Pater? Tunc senex dixit eis: Quod studiosi quidem sitis eloquentiae, scio; quod autem non veri sitis philosophi, affirmo. Quandiu enim loqui discitis, quasi loqui nesciatis? Sit ergo philosophiae vestrae opus semper meditari mortem, silentioque et quieti vos assuefacite.
[Col. 0199C] Perreximus ego et sophista Sophronius in monasterium Calamonis juxta sanctum Jordanem, ad abbatem Alexandrum, invenimusque apud eum duos monachos monasterii Subevorum Syrorum. Narraverunt autem nobis, dicentes: Ante hos decem dies venit quidam peregrinorum susceptor eleemosynas erogans, et veniens in Subiba Besorum, dedit eulogiam. Rogavit igitur abbatem monasterii, dicens: Fac charitatem, et mitte in proximum monasterium Syrorum, ut accipiant 910 et ipsi venientes eulogiam, et nuntient monasterio Charembe ut veniant et ipsi. Tunc abbas misit fratrem ad abbatem Subevorum Syrorum. Profectus itaque frater, dixit ei: Veni usque ad monasterium Besorum, nuntia vero et monasterio Charembe, ut veniant et ipsi. Respondit senex: [Col. 0199D] Frater, ignosce, quia nullum habeo quem mittam, sed fac perfectam charitatem, et pergens ipse, nuntia eis. Ait autem frater: Nunquam illuc perrexi, nec viam scio. Tunc ait senex catulo suo: Vade cum fratre isto usque ad monasterium Charembe, ut nuntiet eis quod vult. Abiit ergo canis cum fratre, donec statuit illum juxta monasterii januam. Ostenderunt autem nobis et canem ipsum, qui ista narraverunt; habebant enim illum secum.
Mons est circa mare Mortuum, qui Mardes vocatur, excelsus valde. In eo monte anachoretae commorantur: est autem illis et hortus ad radicem montis, [Col. 0200A] sexto ferme lapide ab eis distans, circa maris labium: proinde habent anachoretae et illic ministrum. Quacunque ergo hora volunt ad hortum pro oleribus mittere, sternunt asinum, et dicunt ei: Vade in hortum ad ministrum, et affer nobis olera. Qui mox ad hortulanum solus vadit, stansque ante januam, capite pulsat. Statim igitur egressus hortulanus ipsum oleribus onerat, onustumque dimittit. Videreque est asinum quotidie solum ascendentem, et descendentem, et ministrantem senibus tantum, alii vero nulli obsequentem.
Dicebat abbas Menas antistes coenobii abbatis Severiani [Col. 0200B] de abbate Sophronio solitario, quod circa mare Mortuum moratus sit nudus per annos ferme septuaginta, herbas in cibum sumens.
Et hoc rursus de illo dicebat, audisse se narrantem senem, et dicentem: Oravi Dominum ne daemones speluncae meae propinquarent. Aspiciebam vero daemones venientes, stantesque a longe tribus fere stadiis, neque ulterius appropinquare valentes.
Idem abbas Menas dicebat coenobii fratribus: Fugiamus, filii, saecularium colloquia; solent enim nocere junioribus monachis.
Dicebat iterum senex: Omnis aetas poenitentiam agere debet, juvenes simul ac senes, ut aeterna vita frui cum gloria et laude mereamur: juvenes quidem, quia in flore aetatis, cum fervet concupiscentia, cervicem [Col. 0200C] suam sub jugum pudicitiae miserunt; senes vero, quia inolitam sibi ex multis temporibus malorum anticipationem transferre ad meliora potuerunt.
Narravit nobis abbas Paulus, antistes coenobii abbatis Theognosti, quia dixerit senex quidam: Cum die quadam sederem in cellula mea, operarerque manibus meis (texebam autem canistrum, et psalmos repetebam), ecce per fenestram ingressus est quasi puer Aethiops, et stans coram me, saltare coepit, psallentique mihi dixit: Senex, nonne bene salto? Ego autem nihil respondi. Rursus ait mihi: Non tibi placet haec saltatio mea? Nihil autem respondenti [Col. 0200D] mihi ait: Ecce putas te, male senex, magnum aliquid agere. Dico tibi, quia et in sexagesimo quinto, et in sexagesimo sexto et in sexagesimo septimo psalmo errasti. Tunc surgens ego coram Deo adoravi prosternens me, et ille evanuit.
Lycos Thebaidis civitas est: ab hac mons quidam sex millibus passuum distat, habitantque in eo monachi alii quidem in speluncis, alii autem in cellis. Profecti ergo nos illuc, convenimus abbatem Isaac, Thebaeum genere; narravitque nobis senior, dicens: Ante annos quinquaginta duos cum operarer conopionem [Col. 0201A] [Col. 0242C] Conopionem. ] Servavit interpres Graecam inflexionem, quod nunc κωνωπεῖον, nunc κωνωπεὼν dicitur, conopeum Latinis usitatum, pro textili tentorio culicibus arcendis comparato. , in laborando erravi, affligebarque, quia errorem nec reperire nec emendare valebam. Totum ergo diem consumpsi, me frustra concidens, et quid agerem ignorabam. Et cum fere desperarem, ecce per fenestram ingressus adolescens ait mihi: Errasti; sed da mihi opus ut illud corrigam. Aio autem ad illum: Vade hinc, absit hoc a me. Respondit mihi et ipse: Certe damnum tibi est, si male opus facias. Tunc dixi ei: Noli de hoc ipse curam gerere. Ait ad me denuo: Misereor tui, quia laborem tuum perdis. Et respondi illi: Male huc venisti, et tu, et qui te adduxerunt. Dixit autem mihi: Vere tu me huc adduxisti, et meus es. Aio ad illum ego: Cur hoc? Respondit ille mihi: Quia tres dies Dominicos egisti communicans, et inimicus es vicini tui. Dixi autem illi: Mentiris. Tunc ipse mihi: Non mentior; [Col. 0201B] nam propter lenticulam iratus es illi. Et ego sum, qui praesum irae et memoriae injuriarum. Es amodo meus. 911 Ilis ego auditis, mox egressus cellulam, abii ad fratrem, et prostratus ab illo veniam petii, reconciliatique sumus. Reversus autem inveni illum destruxisse et conopionem, et stoream in qua prostratus eram, quod charitati nostrae invideret.
Quinto decimo ab Alexandria milliario monasterium est, quod vocatur Calamon, inter Octavum decimum et Maphora. In hoc vidimus abbatem Theodorum Pentapolitanum (erat autem nobiscum Sophista Sophronius) et interrogavimus eum: Bonum [Col. 0201C] est, Pater, quoties vel ipsi ad aliquem pergimus, vel si quis venit ad nos, vini abstinentiam solvere? Respondit nobis senior, et ait: Non. Aio autem ad eum: Et quomodo antiqui Patres solvebant? Respondit senex: Antiqui Patres, ut magni et potentes, et solvere poterant, et iterum ligare; nostra vero generatio, filii, solvere ac ligare non sufficit; nam si solvamus ritum abstinentiae nostrae, non amplius vitae nostrae religiosae austeritatem retinens.
Dicebat abbas Alexander, monasterii Calamonis, quod est prope Jordanem, Pater: Die quadam cum essem apud abbatem Paulum Helladicum in spelaeo [Col. 0201D] ipsius, ecce quidam veniens pulsavit, egressusque senior aperuit ei, et proferens panem et cicer infusum, posuit ante illum, et manducabat. Ego autem putabam quia peregrinus esset, et aspiciens per fenestram, vidi quia leo erat. Dixi itaque seni: Cur, Pater, praebes illi manducare, dic mihi causam? Qui ait mihi: Quia illum monui ut neminem laederet, neque hominem, neque jumentum, dicens: Veni quotidie, et dabo tibi cibum tuum. Et ecce jam septimus hic mensis est, ex quo bis quotidie advenit, et do illi manducare.
Rursum post paucos dies perrexi ad eum, volens, ab illo emere vas vinarium, id quippe erat senis opus, et dixi ei: Quid est, Pater? quomodo se habet [Col. 0202A] leo? Et ait mihi: Male. Et dixi ad eum: Quare? Respondit: Praeterita die venit huc, ut darem illi manducare, videns vero ejus mentum sanguine infectum, dixi illi: Quid est? Inobediens fuisti mihi, et carnes manducasti. Benedictus Dominus, non jam tribuo tibi ut comedas cibum Patrum carnium devorator; recede. Ille vero discedere nolebat. Tunc accepto funiculo, triplicans illum, tres illi plagas cum eo dedi, et recessit.
Frater venit ad abbatem Victorem solitarium in monasterium Elusae, et dixit ei: Quid faciam, Pater, quia dominatur mihi passio pusillanimitatis? Respondit senex: Morbus animae est. Sicut enim capti [Col. 0202B] [ an non aegri?] oculis quando magis patiuntur, plus sibi videntur lumen intueri, qui vero sanos habet oculos, modicum; ita et pusillanimes ex modica tentatione cito perturbantur, et magnam illam esse existimant; qui vero anima sani sunt, magis in tentationibus gaudent.
Narravit quidam vir fidelis de latrone quodam, Cyriaco nomine, qui latrocinia exercebat circa Emaus, quae est Nicopolis, qui adeo truculentus et immanis fuit, ut lupus vocaretur. Hic secum habuit alios latrocinii socios, non solum Christianos, ve rum et Judaeos et Samaritanos. Quadam ergo die profecti sunt quidam ex agro Nicopoleos in sanctam [Col. 0202C] civitatem magna hebdomada, ut per baptismum illuminarent filios suos. Quod cum fecissent, et reverterentur in agrum suum, ut celebrarent sanctum Resurrectionis diem, occurrerunt illis latrones, principe suo absente: et viri quidem fuga evaserunt; mulieres autem, projectis nuper baptizatis filiis, tenuerunt Hebraei et Samaritani, et habuerunt eas. Fugientibus igitur viris obvius fuit latronum princeps, et ait illis: Cur fugitis? Illi autem dixerunt, quid sibi contigisset. Sumens ergo illos venit ad socios suos, inveniensque infantes in humum projectos, cum sciscitatus esset quinam hoc fecissent, sceleris decollavit auctores, reddensque viris filios (nam uxores, quia inquinatae fuerant, recipere passi non sunt) salvavit eos latronum princeps, et reduxit usque [Col. 0202D] ad agrum suum. Post modicum vero temporis tentus est latronum princeps, egitque in carcere decem annos, nullusque principum illum occidit, ad postremum vero etiam absolutus est. Dicebat ergo semper: Quia propter infantes illos amaram effugi mortem. Aspiciebam enim illos frequenter in somnis dicentes mihi: Noli timere, nos pro te satisfacimus. Locuti autem postea cum illo sumus ego et abbas Joannes presbyter monasterii Eunuchorum, et haec eadem nobis ipse narravit, glorificans Deum.
912 Dicebat abbas Sabbatius: Cum sederem in [Col. 0203A] monasterio abbatis Firmini, venit latro quidam ad abbatem Zosimum Cilicem, et rogabat senem, dicens: Fac charitatem, per Deum te precor, quia multis homicidiis obnoxius sum. Fac me monachum, ut jam tandem desistam a sceleribus meis. Senex vero exhortans illum, fecit monachum, et sanctum ei habitum dedit. Post modicum vero temporis dixit ad illum senior: Crede mihi, fili, non potes hic habitare; nam si audierit princeps, tenebit te; similiter autem et adversarii tui necabunt te. Sed audi me, et ducam te in coenobium abbatis Dorothei prope Gazam et Majumam. Illuc igitur ivit. Ubi cum moratus esset annis novem, didicissetque psalterium, et cunctam monasticam observationem, rediit rursus in Firmini monasterium, ad senem, et ait illi: Fac misericordiam [Col. 0203B] mecum, Pater, et da mihi vestimenta mea saecularia, et recipe monastica. Senior autem tristis effectus ait illi; Cur, fili? Qui respondens ait: Ecce novem (ut nosti, Pater) annos egi in coenobio, et quantum potui jejunavi, et continenter vixi, et cum omni quiete, et timore Dei fui in subjectione, et scio quia illius infinita bonitas multa peccata mea remisit mihi; verumtamen aspicio saepius puerulum astantem, et dicentem mihi: Cur me occidisti? Hunc autem aspicio in somnis, et in ecclesia, et cum ad communionem pergo, et in refectorio haec eadem mihi dicentem; et vel una hora non sinit me quiescere. Ideo itaque, Pater, abire volo, ut pro puerulo moriar. Frustra enim, et sine ulla causa occidi puerulum ipsum. Sumptis ergo vestimentis suis, exiit. [Col. 0203C] Et cum sic indutus pergeret Diospolim, tentus est, et sequenti die decollatus.
Dicebat abbas Agathonicus, antistes coenobii castelli sancti Patris nostri Sabae: Descendi die quadam in Ruba, ut pergerem ad abbatem Poemenem solitarium. Cum ergo reperissem eum, et dixissem illi cogitationes meas, sero dimisit me in unam speluncam; erat autem hiems; fuitque nocte illa frigus maximum, ac nimia vi algoris obrigui. Veniens ergo ad me mane senior, ait mihi: Quid est, fili? Aio ad illum: Ignosce mihi, Pater, duram pertuli noctem ex frigore. Dixit autem mihi: Ego, fili, frigus nullum [Col. 0203D] sensi. Miratus sum valde hoc audiens, erat quippe nudus. Et dixi ad eum: Fac charitatem, quomodo tantam frigoris asperitatem non sensisti? Dixit autem mihi: Venit leo, et obdormivit juxta me, et ipse me calefecit. Verumtamen dico tibi, frater, quoniam a feris devorandus sum. Aio ad illum: Cur, quaeso? Et dixit mihi: In provincia nostra cum essem (erant autem ambo Galatae) pastor ovium eram, et contempsi transeuntem peregrinum, et a canibus comestus est. Cum enim illum salvare possem, non feci; sed dimisi eum, et a canibus discerptus est, scioque quia et ego ita mori debeo. Quod et factum est; post tres enim annos a bestiis, ut dixerat, et ipse discerptus est.
Dicebat abbas Alexander senex fratribus: Patres nostri deserta et tribulationes persequebantur, nos autem civitates et requiem sequimur.
Dixit iterum senex: Sub Patribus nostris virtutes istae vigebant, nuditas et humilitas; in nobis autem avaritia et superbia regnat.
Ait rursus: Patres nostri nunquam facies suas lavabant; nos autem lavacra publica balneaque frequentamus.
Dixit iterum senex: Heu mihi, filii, quia conversationem vere angelicam destruximus. Ait autem ad illum abbas Vincentius discipulus ejus: Infirmi profecto sumus, Pater. Dicit ei senex: Quid dicis, Vincenti, [Col. 0204B] quia infirmi sumus? Crede mihi, fili, Olympici corpore et robusti sumus, sed anima nostra imbecilla est.
Dixit iterum: Multum comedere et bibere, et bene vestiri possumus; abstinere autem et humiliari non valemus.
Rursus dixit: Vae tibi, Alexander, vae tibi; quanta erit confusio tua quando caeteri coronabuntur.
Erat senex quidam in Scythi captus oculis in monasterio abbatis Sisci. Distabat autem cella ipsius a puteo fere mille passibus, et nunquam passus est ut sibi alius afferret aquam, sed facto fune, unum ipsius [Col. 0204C] caput ad puteum ligavit, et alterum in cella sua. Jacebat autem funis in terra. Quando ergo pergebat haurire sibi aquam, supra funem ambulabat. Hoc autem faciebat senex, ut inveniret puteum. Cum autem arena propter ventum operuisset funem, tenebat ipsum manu, et excutiebat, et rursus illum 913 in terra ponebat, et super eum ambulabat. Frater autem quidam rogabat senem, ut se permitteret illi afferre aquam. Cui respondit senex: Fili, viginti jam et duo anni sunt ex quo mihi semper ita hausi aquam, et laborem meum tu modo auferre vis?
Distabat ab Jerosolymis fere viginti passuum millibus monasterium quoddam, quod Sampsonis dicitur. [Col. 0204D] Ex hoc monasterio duo Patres abierunt ad montem Sina orationis gratia, reversique in monasterium narraverunt nobis dicentes: Cum adoravissemus in sancto monte, et jam reverteremur, contigit nos eremi devia errando sequi, ferebamurque sicut in pelago per mediam solitudinem dies plurimos. Die vero quadam aspicimus de longinquo speluncam brevem, ad quam tendentes, cum jam speluncae propinquaremus, cernimus exiguum fontem, et circa fontem herbas modicas, et vestigia hominis; dicebamusque apud nos ipsos: Vere hoc in loco servus Dei est. Ingressi igitur neminem vidimus; solummodo autem cujusdam vagientis vocem audiebamus. Cum ergo diu quaesissemus, invenimus veluti praesepium, et in [Col. 0205A] eo jacentem quemdam, appropinquantesque servo Dei, rogabamus ut loqueretur nobis. Cum vero nihil responderet nobis, tunc accedentes tenuimus eum, et corpus quidem ipsius adhuc erat calidum, anima autem ad Dominum migraverat. Tunc vero agnovimus, quia in ingressu nostro intra speluncam requieverat. Fodimus ergo in ipsa spelunca, unusque ex nobis pallium, quo erat indutus, accepit, ut in ipso senis corpus involveret. Sumentes autem illud de loco in quo jacebat, cum ipsum ex more curaremus, invenimus esse mulierem, et glorificavimus Deum. Completoque super illud officio, sepelivimus.
[Col. 0205B] Erant in Alexandria duo viri mirabiles, magnaeque virtutis, abbas scilicet Theodorus philosophus et Zoilus lector: Fuit autem nobis cum utroque summa familiaritas, cum altero quidem disciplinae et studiorum gratia; cum altero vero, quod communis nobis esset patria et educatio. Atque abbas quidem Theodorus nihil possidebat, nisi penulam, et paucos libros: dormiebat autem in scabello, ac in quamcunque ecclesiam ingrediebatur. Ad ultimum vero etiam saeculo renuntiavit in coenobio Salcime, ibique vitam glorioso fine conclusit. Lector autem Zoilus et ipse aequalem praeferebat paupertatem. Nihil enim ipse quoque possidebat praeter vetustam penulam et pauc os libros; exercebat autem se in scribendo libros. Et ipse autem consummatus in Domino, sepultus est in monasterio [Col. 0205C] abbatis Palladii.
De duobus istis, Theodoro scilicet philosopho et Zoilo lectore, pergentes quidam Patrum ad domnum Cosmam scholasticum, interrogaverunt eum, dicentes: Quis eorum magis in spirituali exercitio laboravit? Qui ait ad illos: Similia quidem fuerunt utriusque et alimenta, et stramenta, et indumenta, rerumque omnium superfluarum abstinentia, et nuditas, et humilitas, et frugalitas: sed abbas Theodorus philosophus discalceatus in magna imbecillitate oculorum vetus omne novumque Testamentum didicit. Habuit tamen consolationem fratrum, contubernium et visitationes amicorum, avocationemque multam, cum doceret, et cum operaretur. Zoili vero lectoris non solum hospitalitas laudanda, verum etiam solitudo ejus et [Col. 0205D] immensa fatigatio, orisque custodia digna commendatione est. Ille enim sine amicorum familiariumque contubernio atque commercio, ab omni saeculiarum rerum actione feriatus, nulli seipsum refrigerio et oblectationi permisit, ne minimum quidem ab ullo ministerium admittens; ipse enim coquebat, ipse lavabat, nulla lectionum capiens solatia, paratus semper aliis obsequi, nullamque habens curam aestus aut frigoris, aut corporeae infirmitatis, mundus semper a risu, et tristitia, et effusione, et angore existens, qui praeter indumenti asperitatem, etiam a multitudine pediculorum indesinenter consumebatur. Habuit tamen et iste plus quam prior ex processibus non mediocre refrigerium, habens facultatem liberam quocunque [Col. 0206A] vellet, die noctuque procedere, quamvis hanc libertatem et laboris magnitudo retundebat, et raro processu saecularium familiaritatem excludebat. Unusquisque igitur mercedem propriam accipiet, et secundum labores proprios, et juxta resurrectionis mensuras, et intellectualis spiritalisque munditiae et ministrationis, et timoris Dei, ac charitatis, et compunctionis, et jugis psalmodiae, et orationis, et intentissimae fidei, et occultae hominibus latentisque virtutis.
De isto domno Cosma scholastico, multi quidem multa, et alia alii, et 914 plurimi plurima nobis retulerunt. Quae vero nos vidimus, et quae diligenter [Col. 0206B] assecuti sumus, ea tantum pro legentium utilitate conscribimus. Erat enim vir iste humilis, misericors, abstinens, virgo, quietus, sine ira, socialis, peregrinorum susceptor, amator pauperum. Plurimum itaque nobis utilitatis contulit vir iste mirabilis, non solum ex aspectu, sed etiam ex doctrina sua, et quod magnam haberet librorum copiam super omnes qui erant in Alexandria, eosque prompte ac libenter volentibus accommodaret. Erat autem et nihil possidens; in tota namque domo ejus nihil vidisses aliud quam libros, et scabella, et lectulum, et mensam. Licebat vero omnibus ingredi, et interrogare quae ad utilitatem pertinerent, et legere. Diebus autem singulis intrabam ad eum ipse, et, teste veritate, nunquam ad illum ingressus sum, quin ipsum aut legentem, aut [Col. 0206C] scribentem contra Judaeos invenirem. Magno enim fervebat zelo convertendi gentem illam ad veritatem. Ideo et saepe misit me ad Hebraeos quosdam, ut per litteras illis colloquerer. Non enim facile domo egrediebatur ipse.
Ad hunc domnum Cosmam scholasticum die quadam profectus sum; cumque mihi magna ad illum esset fiducia, interrogavi eum, dicens: Fac charitatem, dic mihi quantum temporis habes in hoc instituto. Tacenti vero, et nihil respondenti, rursum dixi illi: Per dominum dic mihi. Cum autem se ille paululum sub silentio continuisset, ait mihi: Triginta et tres annos habeo. Quod ego audiens, glorificavi Deum.
Alias iterum accessi ad illum, et interrogavi eum, dicens: Fac perfectam charitatem, sciens quia propter [Col. 0206D] utilitatem animae interrogo te. Dic mihi, quaeso, in tanto tempore instituti tui, quietis et continentiae, quid adeptus es? Ille vero ingemiscens, et ex intimo corde suspirans, ait mihi: Quid potest saecularis homo virtutis adipisci, et maxime residens in domo sua? Ego autem rursus illum rogabam, dicens: Per Dominum dic mihi, ut ipse quoque proficiam. Tunc vero multum coactus a me, dixit: Ignosce mihi; tria ista consecutus sum, non jurare, non mentiri, non ridere.
Anachoreta quidam erat in partibus Jordanis, nomine Theodorus, eunuchus. Hic necessitate quadam [Col. 0207A] compulsus est Constantinopolim pergere, ingressusque est navem. Cum vero navis diutius detineretur in pelago, defecit aqua, erantque nautae et vectores in magna anxietate et desperatione. Surgens autem anachoreta, et expandens in coelum manus suas ad Deum, qui salvat de morte animas nostras, facta oratione, signavit mare signo crucis, et ait nautis: Benedictus Dominus, haurite quantum aquae opus habetis. Impleveruntque omnia vasa sua de mari aqua dulci; et omnes glorificaverunt Deum.
Abbas Gregorius anachoreta narravit nobis, dicens: Cum ex Byzantio descenderem, ingressus sum [Col. 0207B] navim: intravit autem et scriba quidam cum uxore sua, profecturus ad sanctam civitatem orationis causa. Erat autem nauclerus religiosus valde, multumque jejunans. Cum ergo navigaremus, scribae servi frustra consumebant aquam. Postquam vero in medium pelagus venimus, defecit nobis aqua, eramusque in magna tristitia. Et erat miserabile spectaculum, videre mulieres, et pueros, et infantes siti arescentes, et veluti mortuos jacentes. Cum ergo dies tres in hac necessitate fecissemus, scriba ipse tribulationem non sustinens, educto gladio, et nautas et nauclerum volebat occidere. Dicebat enim: Hi sunt nostrae perditionis auctores, quia non sumpserunt aquam ad sufficientiam. Ego autem orabam scribam dicens: Noli hoc facere, sed magis deprecemur Dominum nostrum [Col. 0207C] Jesum verum Deum, qui facit magna et mirabilia, quorum non est numerus. Ecce enim et nauclerus, ut vides, tertium hunc agit diem, jejunio et orationi vacans. Cumque acquievisset scriba, quarta die circa sextam horam surgens nauclerus, clamavit voce magna, dicens: Gloria tibi, Christe Deus noster, ita ut omnes miraremur in voce ipsius. Dixitque nautis: Submittite membranas [Col. 0242C] Membranas. ] Ut hic membranas ad aquam pluviam excipiendam explicant, sic alii nautae vellera et pelles exponunt, tum ad pluviam tum ad rorem colligendum. . Et cum explicuissent eas, ecce nubes supra navem veniens, tantum pluit aquae, donec impleverunt vasa ad necessitatem nostram. Erat autem miraculum grande et terribile, quod velificante nave, nubes illa consequeretur nos, et extra navem non plueret.
[Col. 0207D] Narravit nobis quidam Patrum de Zenone imperatore, dicens quod mulierem quamdam in filia ipsius injuriose tractavit. Haec autem vacabat in templo Dominae nostrae sanctae Dei genitricis, orans eam 915 et deprecans, et cum lacrymis dicens: Vindica me de Zenone imperatore. Cum ergo multis diebus hoc faceret, apparuit ei sancta Dei genitrix, dicens: Crede mihi, mulier, ultionem tuam saepe facere volui, sed manus ejus prohibet me. Erat enim valde misericors, et eleemosynas faciens.
Abbas Andreas Octavi decimi ( sic ), cum essemus in [Col. 0208A] Alexandria, narravit nobis, dicens: Cum essem juvenis, indisciplinatus valde et inquietus fui. Die ergo quadam persecutionem passi pro nostra inquietudine, fugimus in Palaestinam ego et novem alii; inter quos unus quidam erat industrius, alius autem Hebraeus. Cum ergo venissemus in eremum, infirmatus est Hebraeus usque ad mortem, et Deo teste, in magno moerore constituti eramus, nescientes quid illi faceremus. Verumtamen ut est consuetudo socialis charitatis, non illum deseruimus, sed unusquisque nostrum pro viribus ferebat eum, volentes vel in civitatem, vel in emporium illum ducere, ne moreretur in eremo. Cum vero adolescens ex inedia et vehementissima febre, immoderatoque labore et siti prae solis aestu totus jam fere resolutus esset atque deficeret, [Col. 0208B] propinquans ad exitum, neque portari posset, decrevimus cum multis lacrymis illum dimittere in eremo, et abscedere, metuentes ne nos ipsi quoque siti deficeremus. Cum igitur illum in arena plorantes posuissemus, videretque nos abire velle, coepit nos adjurare, dicens: Per Deum qui fecit coelum et terram, per Deum qui inclinavit coelos, et descendit pro salute humani generis, per Deum qui judicaturus est vivos et mortuos, nolite pati ut Hebraeus moriar, sed tanquam Christiani facite mecum misericordiam, et baptizate me, ut Christianus de hac vita exeam, et ad Dominum pergam. Nos vero dicebamus ei: Vere, frater, non licet nobis hoc facere, saeculares enim sumus; hoc autem episcoporum et presbyterorum opus est; sed neque aqua hic est. Ille vero persistebat [Col. 0208C] similiter adjurans nos, et plura etiam cum lacrymis adjiciens, ac dicens: Nolite, Christiani, me privare hoc divinitus indulto munere. Cum ergo in magna haesitatione essemus, industrius ille divinitus inspiratus ait nobis: Erigite illum, et exuite. Ereximus itaque cum magno labore illum, erectumque tenentes exuimus. Industrius autem ille implens ambas manus suas arena [Col. 0242C] Arena. ] Nec arena littoralis, nec quocunque [Col. 0242D] modo madefacta potest esse materia baptismi; siquidem materia baptismi aqua esse debet, qua quis ablui possit. Vide Scholasticos in III partem divi Thomae, et in primis Franciscum nostrum Suarez, t. III, in III partem, ad q. 66, art. 4, disp. 20, sect. 1. , tertio effudit super caput ejus, dicens ita: Baptizatur Theodorus in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nobis vero per singula nomina sanctae et consubstantialis et adorandae Trinitatis respondentibus Amen (Dominus Deus testis est, fratres), ita continuo sanavit et corroboravit eum Christus Deus noster, ut nullum jam in eo pristinae infirmitatis remaneret indicium, vel [Col. 0208D] qualiscunque passionis; sed sanus et valens cum omni alacritate et florido aspectu, quod reliquum erat itineris, per eremum ambulavit semper nos praecedens, ita ut admirantes talem et tam subitam mutationem, omnes laudaverimus et glorificaverimus ineffabilem majestatem et benignitatem Christi Dei nostri. Venientes autem Ascalonem, adduximus eum ad beatum ac sanctum Dionysium ejus urbis episcopum, narrantes quae fratri in via contigissent. Quibus auditis, sanctus admirandusque Dionysius, stupens ad tam novum inauditumque miraculum, convocato clero exposuit ei totum negotium, ut decernerent, utrum effusio illa arenae reputanda esset fratri in baptismum, an non. Et alii quidem dicebant [Col. 0209A] debere reputari illi in baptismum propter inauditam miraculi magnitudinem; alii vero dicebant, Non. Theologus quippe Gregorius omnia baptismata dinumerat (Gregor. Nazianz. orat. 39, quae est, In sancta Lumina) : Baptizabat, inquiens, Moyses, sed in aqua, et antea in nube, et in mari. Baptizavit et Joannes non jam quidem Judaice, non enim in aqua solum, sed et in poenitentia. Baptizat autem et Jesus, sed in Spiritu sancto. Istud perfectio est. Scio et quartum baptismum per martyrium et sanguinem. Scio et quintum, lacrymarum scilicet. Haec ille. Quo igitur horum, illi inquiebant, iste baptizatus est, ut etiam ipsius baptisma roboremus, maxime cum Dominus ad Nicodemum dicat: Nisi quis natus fuerit denuo ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum Dei (Joan. III) ? His alii contradicebant sic: Quid ergo? Quia scriptum de apostolis non est, quod baptizati sint, idcirco non intrant in regnum Dei? Alii rursus econtra inferebant, dicentes: Ita sane, illi baptizati sunt, sicut et Clemens Stromateus meminit in quinto Hypotyposeon [Col. 0209] Clem. Alexand., l. V Hypotyp. non exstat. Vide Niceph. l. II, c. 3, ex Evodio; Baron. t. I, an. Christi 31 , apostolicum enim illud dictum exponens, quo dicitur, Gratias ago Deo, quia neminem vestrum baptizavi (I Cor. I) : Christus, inquit, dicitur Petrum solum baptizasse, Petrus Andream, Jacobum et Joannem, illi autem reliquos. Haec igitur et alia plurima cum dicta essent, visum est beato Dionysio mittere fratrem illum ad sanctum Jordanem, illicque baptizari; industrium autem illum ordinavit diaconum.
916 Dicebat abbas Joannes Cilix commorantibus nobis in Nono Alexandriae: Venit ad nos Aegyptius monachus, narravitque nobis, dicens: Ad monasterium Cellularum frater ex longinqua regione pervenit, volens ibi habitare, prostratusque presbytero orabat, ut in Evagrii cella moraretur. Presbyter autem dicebat non posse eum illic habitare, recedensque presbyter, ait fratri: Fili, daemon acerrimus illic habitat, qui enim seduxit Evagrium, et a vera fide removit, immisitque illi scelerata dogmata, ille non permittit aliquem ibi morari. Frater autem persistebat, dicens: Profecto si hic maneo, in illa moraturus sum. Tunc presbyter coactus dixit ei: Judicio tuo vade, et eam accipe. Sedit igitur frater in cellula [Col. 0209D] una hebdomada; venienteque Dominico die, perrexit ad sanctam ecclesiam: videns autem illum presbyter consolatus est; sollicitus enim pro illo erat. Veniente autem alio die Dominico, non venit ad ecclesiam. Cumque illum non videret presbyter, misit duos fratres, ut viderent cur non venisset ad ecclesiam. Qui venientes ad cellulam, invenerunt fratrem injecto fune seipsum suffocasse.
Narravit nobis abbas Gregorius presbyter coenobii Scholarium, quod ibi senex magnus, magnaeque abstinentiae moratus sit: erat autem simplex circa fidem, [Col. 0210A] et ubicunque eum esse contigisset, indiscrete communicabat. Quadam igitur die apparuit et angelus Dei, dicens: Dic, senex, si mortuus fueris, quomodo vis sepeliamus te? ut Aegyptii monachi faciunt, an ut Jerosolymitae? Senex autem respondit ei: Nescio. Tunc ait angelus: Cogita, et delibera; post tres autem hebdomadas veniam, et dices mihi. Pergens ego senex ad alium, narravit ei quae sibi dixerat angelus. Quod cum audisset senex, stupefactus ex auditu, diutiusque intendens in eum, ac divinitus inspiratus dixit ei: Ubi sumis sancta mysteria? Respondens ille ait: Ubicunque invenio. Tunc ait illi senex: Non tibi ultra contingat ut extra sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam communices, ubi nominantur sanctae quatuor synodi, Nicaena, [Col. 0210B] trecentorum decem et octo Patrum; Constantinopolitana, centum et quinquaginta; Ephesina prima, ducentorum; Chalcedonensis, sexcentorum et triginta. Cum autem venerit angelus, dic ei: Sicut Jerosolymitae sepeliri volo. Post tres igitur hebdomadas venit angelus, et dixit seni: Quid est senex? cogitasti? Dixit autem illi senex: Sicut Jerosolymitae volo. Dicit ei angelus: Bene, bene. Et continuo reddidit spiritum. Hoc autem totum factum est, ne labores suos perderet, et cum haereticis condemnaretur.
Perreximus ad abbatem Joannem anachoretam, qui appellatus est Rutilus, narravitque nobis, dicens: Audivi abbatem Joannem Moabitam narrantem, [Col. 0210C] ac dicentem: Sanctimonialis quaedam erat in sancta civitate, religiosa valde, et secundum Deum proficiens. Invidit ergo diabolus virgini, immisitque juveni cuidam impurum et diabolicum in eam amorem. Virgo autem illa mirabilis cum diaboli sensisset insidias, perditionem adolescentis miserata, sumpto cilicio uno, paucisque infusis cibariis, venit ad eremum, adolescenti ex recessu suo quietem a tentatione ac salutem parans, et sibi ipsi ex solitudine securitatem et augmenta meritorum. Post multum vero temporis per dispensationem Dei, ne ipsius excellens conversatio maneret incognita, vidit eam anachoreta quidam in solitudine Jordanis, et ait illi: Quid, mater, in hac solitudine facis? Illa vero latere anachoretam cupiens, ait illi: Ignosce mihi, quia erravi [Col. 0210D] de via; sed per Dominum, Pater, fac charitatem, et ostende illam mihi. Ille vero divinitus de illa admonitus, ait ei: Crede mihi, mater, non tu errasti de via, neque viam requiris. Itaque sciens quia mendacium de diabolo est (Joan. VIII) , dic mihi veritatem causae propter quam huc venisti. Tunc ait illi virgo: Ignosce mihi, abba: adolescens quidam scandalizatus est in me, et propterea veni in hanc eremum, melius existimans hic mori, quam offendiculum cuiquam fieri, juxta Apostoli vocem (II Cor. VI) . Dicit illi iterum senior: Et quantum temporis hic habes? Quae ait illi: Habeo gratia Christi annos decem et septem. Rursum ait ad illam anachoreta: Et unde nutriris? [Col. 0211A] Illa vero cilicium et infusa [Col. 0242D] Infusa. ] Quae haec infusa sint, difficile divinare. Nam varii cibi infundi possunt et macerari. Hic ante: «paucisque infusis cibariis.» Aliquoties in Theodoreto supra habens «lentem aqua madefactam.» Hic infra, cap. 184. «Infundebat et paximatia seu madefaciebat.» proferens, dixit anachoretae: Ecce cilicium istud, quod vides, mecum de civitate exiit et ista pauca infusa. Talemque dispensationem in me humilem ostendit Deus, ut tanto tempore istis nutriar, neque imminuta sint. Et hoc autem scito, Pater, quia sic me 917 ipsius benignitas protexit, ut per istos decem et septem annos nullus homo me viderit, nisi tu solus hodie; ego autem aspiciebam omnes. Et haec audiens anachoreta, magnifice glorificavit Deum.
Narravit nobis sanctissimus Dionysius presbyter sanctae ecclesiae Ascalonitarum, et sacrorum vasorum [Col. 0211B] custos, de abbate Joanne anachoreta, dicens: Quasi vere magnus in generatione ista fuit, atque ad commendationem summorum illius apud Deum meritorum, hoc de ipso miraculum narrabat: In spelunca, inquit, morabatur senex in partibus villae quae dicitur Sochus, viginti fere milliaribus ab Jerusalem. Habebat autem senex in spelunca imaginem immaculatae Dominae nostrae Dei genitricis, semperque virginis Mariae, in ulnis ferentem Jesum Christum Dominum et Salvatorem nostrum. Quoties igitur abire volebat ad locum aliquem, vel per vastam solitudinem, sive Jerosolymam ad adorandam sanctam crucem et venerabilia loca, vel in Sinai montem orationis gratia, sive ad martyres distantes ab Jerosolymis multis prolixisque intervallis (erat enim senex martyrum reverentiae [Col. 0211C] mirabiliter deditus, et nunc quidem pergebat Ephesum ad sanctum Joannem, nunc autem Euchaitam ad sanctum Theodorum, nunc vero ad sanctam Theclam in Seleuciam Isauriae, nunc ad sanctum Sergium in Saraphas, et modo ad istum, modo ad illum sanctum), reficiebat candelam, et accendebat, ut sibi consuetudo erat, atque ad orationem stans, et Deo ut suum iter dirigeret supplicans, dicebat ad Dominam, intendens in imaginem ipsius: Sancta Domina nostra Dei genitrix, quia longum iter iturus sum diebus multis perficiendum, candelae tuae tu curam habe, eamque ne exstinguatur juxta propositum meum serva; ego enim adjutorio tuo comitante iter arripio. Hisque ad imaginem dictis, egrediebatur, peractoque proposito itinere, revertebatur, aliquando post mensem, [Col. 0211D] saepe etiam post duos vel tres menses, nonnunquam post quinque vel sex, et ita reperiebat integram candelam et ardentem, sicut eam, cum iter arriperet, dimiserat, et nunquam hanc a seipsa exstingui vidit neque de somno surgens, neque a peregrinatione rediens, neque ex eremo in speluncam pergens.
Dicebat nobis et hoc de ipso idem venerabilis Dionysius presbyter, quod die quadam ambulabat senex in finibus villae Sochus, ubi erat spelunca ipsius, ambulansque leonem vidit ingentem e regione venientem. Pergebat autem in via valde angusta inter duas sepes posita, quibus agricolae rura sua munire consueverunt, [Col. 0212A] spinosas frutices plantantes. Tantam vero semita illa prae sentibus angustiam habebat, ut vix unum aliquem vacuum et expeditum pedibus incedentem susciperet, et ne illum quidem sine impedimento libere transire permitteret. Cum ergo sibi invicem appropinquassent senex et leo, neque senex retro rediit, ut leoni transitum liberum daret, neque propter nimias semitae angustias leo reverti poterat, neque utrumque simul transire omnino possibile erat. Videns igitur leo Dei servum procedere volentem, et nequaquam retro redire sustinentem, erexit se in posteriores pedes, erectusque stans ad laevam senis, pondere ac viribus corporis repulsa maceria, modicam seni latitudinem praestitit, iter sine impedimento justo viro praebens; atque ita transivit senior dorsa [Col. 0212B] leonis perfricans. Post cujus transitum exsurgens de sepi leo, peregit et ipse iter suum.
Ad hunc abbatem Joannem pergens frater quidam, cum nihil in spelunca illius invenisset, ait seni: Quomodo hic moraris, pater, non habens quae sunt necessaria? respondit senex, et ait: Spelunca ista, fili, spiritualis mercatura est; dat, et accipit.
Prope sanctam Bethleem monasterium est sancti Sergii, quod duobus circiter milliaribus distat, et cognominatur Xeropotamus: in hoc antistes fuit valde religiosus abbas Eugenius, qui postmodum episcopus Hermopolis factus est in Aegypto, quae est in finibus [Col. 0212C] sita Thebaidis. Hic, cum ad eum venissemus, narravit nobis de abbate Alexandro Cilice, quod cum inter speluncas sancti Jordanis senuisset, accepit illum in monasterio suo. Qui circa finem vitae suae lectulo decubuit quasi menses tres. Ante decem vero dies quam migraret ad Dominum, a daemone arreptus est. Et coepit senex ad daemonem dicere: Ad vesperam venisti, miser, hoc magnum non est; quoniam in lectulo devinctus sum, et moveri non possum; ostendisti, miserrime, imbecillitatem tuam. Nam si potens et valens esses, ante hos quinquaginta, vel sexaginta annos 918 debueras appropinquare mihi, ego enim per confortantem me Christum ostendissem tibi infirmitatem tuam, ac dejecissem rugitum tuum, atque contrivissem rigidam illam tuam inflexamque cervicem. [Col. 0212D] Nunc autem non mea est imbecillitas, sed infirmitas est quae premit me. Gratias tamen ago Deo, ad quem proficiscens, ostendam injuriam quam abs te passus sum, quia post tot annorum labores et fatigationem, circa exitum sic atrociter in me invasisti. Ista et alia plurima horis singulis dicens, decima die cum omni quiete Domino Christo spiritum in pace reddidit.
Dicebat abbas Theodorus Cilix: Cum adhuc morarer in Scythi, erat illic senex Aegyptius, nomine David, qui die quadam ad metendum profectus est. Habent enim consuetudinem Scythiotae, ut abeant [Col. 0213A] ad villas, et metant. Ascendit ergo senex in villam, et sub mercede operabatur. Conduxit autem illum agricola quidam. Cum itaque meteret senex, die quadam circa horam septimam aestus magnus factus est. et abiit senex in quoddam tugurium, et sedit. Veniens autem agricola, et videns sedentem senem, dicit ei cum iracundia: Cur non metis, senex? nescis quia mercedem tibi reddo. Dixit ei: Ita sane; sed quia aestus magnus est, et grana tritici de spicis decidunt, idcirco paululum exspecto, donec transeat aestus, neque damnum patiaris. Dicit ad eum agricola: Surge, labora, et ardeant omnia. Cui respondit senex: Et vis ut ardeant? Dixit ille cum iracundia: Ita plane. Tunc surrexit senior, et ecce continuo ardere coepit ager. Currens autem agricola venit ad alios senes, qui in [Col. 0213B] alia parte agri operabantur, et orabat eos ut venirent et deprecarentur senem ut oraret et ignem exstingueret. Venientes autem senes prostraverunt se humi; ille autem dixit eis: Dixit ipse ut arderet. Exoratus tamen ab eis abiit, et stans medius inter ea quae arserant, et ea quae non arserant, oravit, et continuo exstinctus est ignis, et salvata est pars reliqua ruris.
Eramus in Nono Alexandriae, cum accessimus ad monasterium abbatis Joannis eunuchi utilitatis gratia. Invenimus autem ipsum senem qui egerat in habitu monastico annos octoginta, ita misericordem, ut alium [Col. 0213C] neminem illi similem viderimus; non solum enim ad homines, verum et ad bruta animalia misericors erat. Quid ergo faciebat senex? Nullum opus aliud habebat, nisi hoc: Surgens de mane ibat ad canes omnes qui erant in monasterio, et cibum praebebat illis. Similiter et parvis formiculis farinam apponebat, triticumque majoribus formicis. Madefaciebat et paximatia, et ea super tecta projiciebat, ut volucres comederent. Ita degens jugiter, nihil cum moreretur in suo monasterio dimisit, non portam, non fenestram, non spetlum [Col. 0242D] Spetlum. ] Reposui hoc ex Graeco textu σπέτλον, quod interpres omiserat, videtur fenestra intelligi ex speculari lapide. Vide Onomasticon. , non candelam, non tabulam, et ne singulis immorans prolixior sim, non dimisit omnino terrenum aliquid. Nunquam vel una hora tenuit vel librum, vel pecuniam, vel indumentum, sed omnia egenis dabat, omnem curam suam ad futura transferens.
[Col. 0213D] Narrabant autem et hoc de ipso, misericordiam ejus et compassionis affectum commendare volentes. Die quadam venit ad eum agricola quidam, petens ut aureum nummum illi mutuo daret. Cum vero ille non haberet (nec enim unquam aurum tenebat senex) misit continuo, et mutuavit a monasterio numisma, et dedit homini qui id a se petierat, pollicenti post unum mensem hoc se illi redditurum. Cum vero praeterissent anni duo, et agricola illud non redderet, accersivit illum abbas Joannes, et ait illi: Da mihi numisma, frater. Qui dixit, novit Deus quia non habeo. Tunc ait illi senex: Agnosce, frater, quia inveni tibi modum per quem possis mihi illud reddere. Qui ait [Col. 0214A] seni: Jube quidquid vis, et faciam; putans homo quod senior sibi aliquid injungere vellet. Tunc dixit abbas Joannes: Cum tibi opportunum est, nec habes quid facias, veni huc, et triginta genuflexiones pro me facito, et dabo tibi unum argenteum. Cui cum ille libenter consensisset, quoties illi vacabat ab opere, pergebat ad senem, et completo orationum numero dabat ei senex juxta constitutum, argenteum nummum, dabatque illi comedere et bibere, tribuens insuper paximatia pro tota domo sua. Cum igitur implesset viginti quatuor argenteos, id est, aureum nummum, accepit ab eo senex, et dimisit illum, dans ei etiam benedictiones.
Idem abbas Joannes eunuchus narravit nobis, dicens: Ascendimus in Thebaidem ad coenobium abbatis [Col. 0214B] Apollo, vidimusque ibi juniorem fratrem habentem etiam carnalem 919 patrem, et ipsum monachum. Statuit ergo juvenis nunquam bibere aquam, neque vinum, neque potionem aliam toto vitae suae tempore. Edebat igitur olera quaedam comestibilia, quae ipsum ex siti recreare poterant: habebat autem et ministerium coquendi panes. Cum vero tres annos hoc abstinentiae modo cucurrisset, incidit in gravissimam aegritudinem, ex qua etiam defunctus est. Cumque febre ureretur, et ex immensa siti fatigaretur, hortabatur ab omnibus ut vel modicam potionem degustaret; neque prorsus hoc facere frater ille passus est. Abbas igitur accersito medico, ut languenti, si qua ratione posset, subveniret, precabatur. Qui cum venisset et videret fratrem in tali necessitate, rogare [Col. 0214C] eum coepit, ut modicum alicujus potionis acciperet. Sed cum ille non acquiesceret, dixit abbati: Afferte mihi huc vas magnum. Quo allato, mittens in illud tepentis aquae amphoras quatuor, fecit illum intus immitti usque ad femora per unam horam. Affirmabat autem nobis abbas Joannes (illic enim aderat) quod cum illum ex aqua eduxissent, metiens medicus aquam, invenit eam ex magna parte imminutam. Ecce quam vim sibi intulerunt continentes monachi, seipsos propter Deum his necessitatibus subdentes, ut sempiternis fruerentur bonis.
Idem rursus nobis enarravit, dicens: Ingressus sum in eodem coenobio cellulam senis cujusdam, vidique quia ubi stare ad orationem solebat, tabula erat supposita. Ubi autem genua figebat et manus, [Col. 0214D] concavum erat plusquam digitorum quatuor: ex frequentia quippe et usu continuae orationis cavaverat tabulam.
Cum in Samo insula essemus, narrabat nobis venerabilis pauperum cultrix Maria mater domni Pauli candidati, dicens: Cum essem in civitate Nisibe, erat ibi Christiana mulier, virum habens gentilem. Erant autem pauperes, habebant tamen quinquaginta miliarisia [Col. 0242D] Miliarisia. ] Retinui Graecam vocem μιλιαρίσια, [Col. 0243A] quod certi nummi genus. Interpres numismata verterat. Vide Onomasticon. , quod numismatis genus est. Die vero quadam ait vir uxori suae: Demus haec numismata feneratori, ut aliquod solatium ex eis capiamus; [Col. 0215A] ea enim sigillatim consumimus, et deficiunt. Respondens autem illa bona uxor, ait viro: Si placet ea fenerari, veni, demus illa sub fenore Deo Christianorum. Dicit ei vir ejus: Et ubi est Deus Christianorum, et demus ei? Ait illa: Ego tibi ipsum ostendam; si enim huic dederis ea, non solum non illa perdes, sed et usuras tibi persolvet, et capitale duplum reddet. Qui ait illi: Eamus, ostende mihi illum, et demus ei. Illa vero assumens virum suum, duxit in sanctam ecclesiam: habet autem ecclesia illa quinque magnas januas. Cum ergo induxisset illum in ecclesiae porticum, ostendit ei pauperes, dicens: Istis si praebueris, Deus Christianorum ipsa accipit; isti enim omnes sui sunt. Qui mox cum gaudio numismata coepit erogare pauperibus; reversique [Col. 0215B] sunt in domum suam.
Cum vero post menses tres necessitate sumptuum angustarentur, ait vir uxori suae: Soror, nihil ut video, daturus est nobis Deus Christianorum ex debito illo, et nunc angustiamur inopia. Respondit mulier, et ait illi: Profecto dabit: vade ubi illa dedisti; et exhidebit ea tibi cum omni alacritate. Quo audito, ille currens abiit in sanctam ecclesiam; veniensque in loco ubi erogaverat numismata pauperibus, et circuiens totam ecclesiam, neminem vidit qui sibi debitum redderet, nisi solos pauperes denuo sedentes. Cum ergo cogitaret in seipso, cui diceret aliquid, vel a quo exigeret, aspexit ante pedes suos in marmore jacere numisma unum ex illis, quae puaperibus ipse erogarat, inclinansque se, et accipiens [Col. 0215C] illud, abiit in domum suam, et ait conjugi suae: Ecce profectus sum in ecclesiam, et crede mihi, mulier, quia Deum Christianorum non vidi, ut dixisti, nullusque mihi aliquid dedit, nisi quod hoc numisma ibi positum vidi, ubi ego prius erogaveram. Tunc ait ad eum mulier illa mirabilis: Ipse est, qui tibi hoc invisibiliter praestitit; ille enim invisibili potestate manus suae disponit hunc mundum. Sed vade, domine mi, eme nobis aliquid, ut comedamus hodie, rursusque ipse providebit nobis. Abiit ille, et emit sibi panem, et vinum, et piscem, et veniens domum dedit uxori. Quae accipiens piscem, coepit ipsum purgare, exenteransque illum, invenit in visceribus ejus lapidem valde mirabilem, ita ut miraretur mulier illius pulchritudinem; non tamen sciebat [Col. 0215D] quid esset. Servatum autem ostendit revertenti viro, dicens: Ecce hunc lapidem in pisce reperi. Videns autem et ipse, miratus est quidem ipsius pulchritudinem, ignorabat tamen quid esset.
Cum autem comedisset, ait uxori: Da mihi lapidem, ut vadam, et vendam illum, si quid fortassis pretii de illo accipere contingat. Neque enim, ut dixi, noverat et ipse, quid esset, ut pote simplex et rudis. Tulit itaque lapidem, et abiit ad trapezitam, cujus 920 erat proprium talia emere et vendere, invenitque illum jam clausis omnibus egredientem (ad vesperum enim jam dies erat) et ait illi: Vis emere hunc lapidem? Ille vero considerans lapidem, dixit ei: Quid vis ut tibi pro eo solvam? Ait autem ille: Da [Col. 0216A] quidquid vis. Ad quem ipse: Accipe, inquit, quinque numismata. Putans autem venditor quia illuderet sibi, dicit ei: Et tantum vis pro illo persolvere Existimans trapezita, quod ita ille per ironiam loqueretur, ait ipsi: Accipe decem pro eo numismata. Venditor iterum se irrideri arbitrans, tacuit. Dicit illi trapezita: Viginti numismata accipe. Ille autem tacebat nihil respondes: Cum vero ad triginta, quadraginta, et quinquaginta numismata emptor ascenderet, et se daturum ea juramento affirmaret, coepit ille amplius lapidem aestimare. Paulatim vero emptor ascendens usque ad trecenta numismata pervenit, deditque illa vendenti. Ipse igitur, dato lapide, acceptaque pecunia, venit ad uxorem suam gaudens. Quae cum videret illum exsultantem, dixit: Quanto [Col. 0216B] illum vendidisti? Putabat autem quod illum quinque vel decem minutis vendidisset. Tunc ille trecenta numismata proferens, dedit illa uxori suae dicens, tanto se illum vendidisse. Illa vero summam divinae bonitatis clementiam admirans, dixit ei: Ecce Deus Christianorum qualis est, quam bonus, quam gratus, quam dives! Vides quia non solum quinquaginta numismata tibi reddidit, quae tu illi mutuasti, sed paucis diebus ipsa tibi sextuplicata restituit? Agnosce igitur quia non est Deus alius, neque in terra, neque in coelo, nisi ipse solus. Ille vero miraculo admonitus, cum experimento didicisset et ipse veritatem, effectus est repente Christianus, et glorificavit Deum et Salvatorem nostrum Christum cum Patre et Spiritu sancto, plurimas referens gratias prudentissimae [Col. 0216C] uxori suae, per quam vera Dei notitia ipsi in veritate concessa est.
Perreximus in coenobium speluncae abbatis Sabae, ad abbatem Eustachium ipsius coenobii praepositum, narravitque nobis, dicens: Erat Tyri mercator quidam, nomine Moschus; is nobis, cum Tyrum venissemus, hoc retulit, dicens: Cum essem super commercia, profundo vespere abii lavatum, et in via reperi mulierem stantem in tenebris. Ad quam ego ubi perrexi, consensit sequi post me. Prae diabolico itaque gaudio non lavi, sed ad coenam properavi, multumque orabam illam, ut comederet; sed illa gustare quidquam passa non est. Tandem surreximus; et cum [Col. 0216D] ad cubandum venissemus, vellemque illam amplexari, voce magna cum lacrymis clamavit, dicens: Vae mihi miserae! Tremefactus itaque interrogabam causam fletuum. Illa vero amplius ejulans ait: Vir meus negotiator est, et naufragium fecit, perdiditque et sua et aliena, et propterea in carcere inclusus est, nec habeo quid faciam, ut vel panem illi ministrem, atque ideo prae nimia paupertate corpus meum exponere proposui, ut illi pannem inveniam, omnia enim deperierunt. Et dixi illi: Quantum est debitum? Quae ait: Quinque auri librae. Proferens autem aurum dedi illi, dicens: Ecce Dei nutu non tetigi te; da aurum, et redime virum tuum, et orate pro me.
[Col. 0217A] Deinde post aliquantulum temporis calumnia contra me conflata est apud imperatorem, quod commercii cuncta dissipassem. Mittens autem imperator diripuit omnem substantiam meam, nudumque pertractum Constantinopolim in carcerem misit. Ubi cum plurimum temporis egissem, solo uno vestimento praeter camisiam indutus, die quadam audio quod imperator me vellet occidere; itaque de vita desperans plorabam. Flentem autem et ejulantem sopor oppressit, vidique in somnis quasi mulierem illam, quae aliquando virum habuerat in carcere, dicentem mihi: Quid est quod habes, domine Mosche? Quare hic inclusus es? Me autem respondente: Calumniam perpessus sum, et puto quia occidet me imperator. Ait mihi: Vis ut loquar pro te imperatori, et dimittet [Col. 0217B] te? Ad quam ego: Nunquid ille cognoscit te? Ait: utique novit. Expergefactus autem ambigebam quid hoc esset. Astitit autem mihi secundo et tertio eadem repetens, et dicens: Noli timere, ego te absolvam cras.
Diluculo autem, imperatore jubente, adduxerunt me in palatium. Cumque ingressus essem, ille ut aspexit me putri et scissa indutum tunica, dixit mihi: Ecce nunc tui misertus sum; vade, et emendare de reliquo. Aspiciebam autem mulierem illam ad dexteram imperatoris astantem, et dicentem mihi: Confide, et noli timere. Jussitque rex mihi universa restitui, addensque mihi bona plurima, restituit me in priorem statum, faciens me praeterea locum tenentem.
[Col. 0217C] Ipsa igitur nocte apparuit mihi rursus eadem mulier, et ait mihi: Scis, quae sim ego? illa sum cum qua fecisti misericordiam, et propter Deum non tetigisti corpus meum. Ecce et ego liberavi te a periculo. Vides clementiam Dei, quomodo per me, cui fecisti 921 misericordiam, apparuit tibi misericors, quasi dicens. Hoc propter me fecisti, et ego magnificavi misericordiam meam super te.
Cum a sancta Gethsemane ascenderemus in sanctum montem Oliveti, monasterium offendimus abbatis Abramii. Hujus monasterii pater erat abbas Joannes ex Cyzico; interrogavimus autem eum die quadam, [Col. 0217D] dicentes: Quomodo virtutem possidet quispiam? Respondit senior, et ait: Qui virtutem possidere voluerit, nisi prius oderit virtuti ex diametro contrariam malitiam, eam acquirere ac possidere non potest. Si igitur habere vis luctum, semper odio habeas risum. Si humilitatem habere desideras, superbiam semper exsecrare Si continens esse cupis, ingluviem odi. Si pudicus, detestare luxuriam. Si nudus, materiam fuge. Qui vult esse misericors, avaritiam caveat. Qui eremum habitare desiderat, civitatis frequentiam odio habeat. Qui cupit invenire quietem, fiduciam oderit Qui peregrinus esse vult, apparentiam [Col. 0243A] Apparentiam. ] Graece est, φανητίαν, id est, cupiditas se ostentandi. seu cupiditatem ostendendi se odio habeat. Qui iracundiam continere desiderat, multorum consortia [Col. 0218A] fugiat. Qui injurias oblivisci vult, maledicta detestetur. Qui sine distractione esse appetit, solitarius maneat. Qui continere vult linguam, obstruat aures ne multa audiat. Qui Dei timorem habere semper cupit, corporalem oderit requiem, diligatque afflictionem et angustiam.
Abbas Theodorus antiqui monasterii praepositus, narravit nobis, dicens: Erant Constantinopoli fratres duo trapezitae Syri; dixitque major ex illis minori fratri: Veni, descendamus in Syriam, et possideamus paternam domum nostram. Dixit illi junior: Cur ambo dimittimus hic ministerium nostrum? Descende ipse, et ego hic manebo; vel ego descendam, et tu [Col. 0218B] hic remane. Convenit ergo inter eos, ut descenderet junior. Cum itaque descendisset, post breve tempus is qui Constantinopoli remanserat, vidit in somnis senem quemdam speciosum et magnae reverentiae, dicentem sibi: Scis quia fornicatus est frater tuus in uxorem cauponis? Qui exsurgens a somno, contristari coepit, et intra semetipsum dicere: Ego illi causa fui istius lapsus, cur enim dimisi illum solum? Aspexit autem eumdem secundo dicentem sibi: Seis, quia frater tuus corruit in uxorem cauponis? Quo viso, rursum contristatus est. Tertio conspicit eumdem dicentem sibi: Nescis quia frater tuus perdidit liberam mulierem, et in uxorem cauponis effusus est? Scripsit igitur ad illum ex Constantinopoli, ut statim dimissis omnibus veniret Byzantium. Qui acceptis fratris [Col. 0218C] litteris, statim dimisit omnia, venitque ad fratrem suum. Ille vero mox ut vidit eum, duxit in majorem ecclesiam, et coepit moestus culpare illum, ac dicere: Bene fecisti, frater, quia cauponis uxorem adulterasti? Quod ille cum audisset, jurare per Deum omnipotentem coepit, quod neque adulteraverat, neque mulierem ullam noverat praeter legitimam uxorem. Cum haec major frater audisset, ait illi: Nunquid aliud quidpiam peccati gravioris abs te gestum est? Ille autem asseverabat, dicens: Vere nihil mihi conscius sum iniquitatis admisisse, nisi quod monachos in villa nostra reperi Severiani dogmatis, ignoransque an malum esset, communicavi eis. Aliud quodlibet ignoro me fecisse. Intellexit tunc major natu frater hoc esse quod illi dictum fuerat, fornicatum scilicet [Col. 0218D] eum fuisse, quia sancta catholica et apostolica ecclesia omissa, in haeresim Severi acephali, qui revera caupo est, corruens confusus erat, ac nobilitatem rectae fidei contaminarat.
Venimus Ascalonem in xenodochium Patrum, narravitque nobis abbas Eusebius presbyter, quod negotiator quidam navigans perdidisset omnia et sua et aliena, evasissetque ipse naufragium. Qui cum venisset huc, a creditoribus comprehensus et in carcerem missus est, direptaque sunt omnia quaecunque domi habebat, et conjugis etiam ipsius vestimenta. [Col. 0219A] Illa igitur ex multa anxietate, et tristitia, et inopia non poterat virum vel pane nutrire. Sedente igitur illa die quadam in carcere et gemente, intravit vir quidam magnus vinctis dare eleemosynam. Videns vero mulierem liberam sedentem cum viro suo, vulneratus est in amore ipsius, erat enim speciosissima, mandavitque illi per carcerarium ut ad se veniret. Illa videns quod agapen acceptura esset, libenter accessit. Qui sumens illam seorsum, ait ei: Quid est quod habes, et cujus rei gratia hic es? Quae illi cuncta enarravit. Ait autem ipse: Si persolvero debitum, dormies mecum nocte ista? Illa autem vere pulcherrima et pudicissima 922 dixit ei: Audivi, domine, dicentem Apostolum, quia mulier non habet potestatem proprii corporis, sed vir (II Cor. VII) . [Col. 0219B] Permitte ergo, domine, ut interrogem virum meum, et quidquid ille jusserit faciam. Veniensque omnia nuntiavit viro suo. Ille, ut prudentissimus, et uxori suae maximo devinctus affectu, raptus non est spe et desiderio evadendi carceris injurias; sed ingemiscens cum lacrymis ait uxori: Perge, perge soror, abrenuntia homini; spero enim in Dominum nostrum Jesum Christum, quia non derelinquet nos usque in finem. Exsurgens autem illa dimisit a se hominem, dicens: Dixi viro meo, et non vult.
Per id autem temporis latro quidam injectus fuerat in ipsum carcerem priusquam negotiator vinciretur: hic omnia inspiciebat, et audiebat viri ac mulieris verba, ingemuitque apud semetipsum, dicens: Ecce in quo isti casu existunt, neque tamen [Col. 0219C] libertatem suam prodiderunt, ut pecunias acciperent, et dimitterentur, sed pudicitiam pluris quam pecuniam existimaverunt; vitaeque istius commoda, ut illius pulchritudinem non violarent, contempserunt. At ego quid faciam miser, qui nunquam cogitavi quod Deus esset, et idcirco homicidiorum auctor fui? Vocans autem illos ad se per fenestram ejus cellulae, ubi vinctus detinebatur, dixit eis: Ego latro sum et caedium patrator, quamobrem quacunque hora praeses venerit, ad mortem ut homicida ducendus sum. Considerans vero pudicum consilium vestrum, compunctus sum: itaque pergite, et in loco illo civitatis fodite, et accipite quas inveneritis pecunias; cumque persolveritis debitum, plurima etiam eulogia remanebit vobis, et orate pro me, ut et ego inveniam [Col. 0219D] misericordiam.
Post paucos autem lies ingressus civitatem praeses, latronem educi jussit et decollari. Sequenti autem die dixit mulier viro: Si jubes, mi domine, vadam ad locum quem denotavit latro, si forte vera sint quae ille prosecutus est. Qui ait: ut tibi videtur facito. Illa vero sumpto brevi sarculo, vespere ad locum abiit, et fodiens, ollam invenit diligentissime opertam, sumensque illam profecta est. Prudenti vero usa consilio, paulatim creditoribus reddebat debita, ut ex hoc ab aliis pecuniam mutuari putaretur. Implevit autem omnem debiti solutionem, virumque de carceris custodia eduxit. Dicebat autem qui ista narravit: [Col. 0220A] Ecce quoniam servaverunt isti mandatum Domini nostri Jesu Christi, magnificavit et ipse in eis misericordiam suam.
Narravit nobis Athanasius Antiochenus de abbate Brocha Aegyptio, dicens: Cum venisset vir ille ex Aegypto in Selenciam, quae prope Antiochiam est, invenit extra civitatem locum desertum, quaerebatque construere sibi in eo parvam cellulam. Quam cum exstruxisset, neque haberet unde illam operiret, ingressus urbem die quadam invenit Anatolium, qui cognominatus est Curvus, Seleuciae et Antiochiae unum ex primariis, sedentem extra domus suae limen, dixitque ei: Fac, domine, charitatem, et da mihi ligna [Col. 0220B] modica, ut tegam cellulam meam. Ille vero maxime indignans, ait illi: Ecce lignum, tolle et discede; ostendens illi trabem maximam, quam habebat jacentem ante domum suam, de qua facta esset arbor navis onerariae quinquaginta millium. Ait illi abbas Brochas: Benedic et tollam illud. Dicit ei rursus Anatolius stomachans, Benedictus Dominus. Apprehendit ille trabem, solusque levavit de terra, et imposuit humeris suis, abiitque cum illa ad cellulam suam. Stupore autem percussus Anatolius in eo quod factum fuerat insigni praeclaroque miraculo, largitus est ei lignum illud, ex quo non selum cellulam suam, ut petierat, operuit, sed et alia plurima ministeria exercuit.
Dicebant de sancto Joanne Constantinopolitano archiepiscopo, qui juste et dignissime pro puritate doctrinae, et splendore venustissimi eloquii Chrysostomus [Col. 0243A] Chrysostomus. ] Henricus Savilius, notis suis ad tomum VIII Chrysostomi Graece a se editi, existimat non indignum observatu temporibus inter quintam synodum, anno 553, et sextam, anno 680 celebratam (quibus Georgium Vitae Chrysostomi scriptorem vixisse probabile esse ait) Chrysostomi cognomen ignotum fuisse. Sed refellit eum Joan. Moschus seu Sophronius hic, qui tempore Georgii istius vixere, et hujus cognominis Chrysostomi meminere. cognominatus est; quod ex quo salutarem baptismum accepisset nunquam omnino juraverit, neque aliquem jurare compulerit, neque mentitus sit, neque alicui unquam maledixerit, neque scurrilia locutus sit, neque jocos admiserit.
Narravit nobis sanctus quidam presbyter [Col. 0219] Joannes Diaconus vitae sancti Gregorii, lib. II, cap. 45. , Petrus [Col. 0220D] nomine, veniens ex Romana urbe, de beatissimo Gregorio ejusdem civitatis Antistite, quod cum esset summus pontifex, monasterium virorum maximum aedificaverit, mandatumque dederit, 923 ut nullus monachorum proprium aliquid haberet, ne unum quidem obolum. Frater ergo monasterii habebat saecularem fratrem, a quo petiit dicens: Tunicam non habeo, ideo fac in me charitatem, et eme illam mihi. Dixit illi saecularis frater: Ecce tria haec numismata, accipe, et me tibi ut placet. Sumens ergo monachus tria numismata, habuit illa apud se. Quod cum alius monachus vidisset, abiit et nuntiavit abbati. Quo audito, abbas renuntiavit, et ipse sanctissimo papae [Col. 0221A] Gregorio. Beatus vero Gregorius hoc audiens, jussit eum, ut qui monasterii regulas praetergressus esset, a communione separari. Post modicum vero temporis moritur frater ille ita separatus, nesciente papa Gregorio. Post duos autem vel tres dies abiit abbas, et nuntiavit illi, dicens: Frater ille defunctus est. Quo ille audito non mediocriter contristatus est, quod antequam absolveretur excommunicationis vinculo, migrasset a saeculo: scribensque orationem in forma epistolae, dedit uni ex archidiaconis, jubens illi ut iret et supra sepulcrum fratris illam legeret. Per ipsas vero litteras absolvebat ab excommunicationis nexibus mortuum. Abiens igitur archidiaconus, sicut illi fuerat imperatum, super sepulcrum fratris brevem illam chartulam legit. Eademque nocte vidit [Col. 0221B] abbas defunctum fratrem, et ait illi: Nonne mortuus es, frater? Qui ait: Ita sane. Rursus interrogavit cum abbas: Et ubi fuisti usque hodie? Dixit ei frater: Veraciter, domine, in carcere fui usque heri; hesterno autem die absolutus sum. Notum vero factum est omnibus quia qua hora archidiaconus absolutionis verba super fratrem legerat, fuerat ab excommunicatione absolutus, liberataque est de judicio et damnatione anima ipsius.
Narraverunt nobis de sancto abbate Apollinari Alexandrino patriarcha, quod valde fuerit misericors, [Col. 0221C] et compassionis visceribus affluens, cujus rei indicium id afferebant. Erat, aiebant, Alexandriae juvenis quidam, qui primarii civitatis dignitateque ac divitis clarissimi filius fuerat. Parentibus itaque illius defunctis, qui infinita illi bona tam in auro quam in navalibus commerciis dereliquerant, non satis feliciter et prospere ea gubernans, perdidit omnia, atque ad extremam inopiam deductus est, cum neque gulae neque luxuriae vacaverit, quae solent divitum exhaurire patrimonia, sed in casus varios atque naufragia inciderit. Itaque ex opulentissimo pauperrimus effectus est, juxta illud Psalmistae: Ascendunt usque in coelos, et descendunt usque ad abyssos. (Psal. CVI) . Namque adolescens quanto fuerat pecuniis sublimior, tanto per inopiam inferior factus est.
[Col. 0221D] Hoc audiens beatus Apollinaris, vidensque in quantum miseriae et paupertatis adolescens delapsus esset, cum parentes ejus fuissent locupletissimi, miseratus illius casum, exiguum ipsi charitatis impendere voluit subministrando alimenta, sed erubescebat. Et quoties videbat illum, in secreto conscientiae suae angebatur, cernens vestem sordidam, et luridam faciem, quae sunt extremae paupertatis indicia. Cum igitur hujusmodi curis angeretur pontifex, die quadam divinitus inspiratus, consilium profecto mirabile invenit, ipsiusque sanctitati maxime conveniens.
Accersivit itaque Nomicum [Col. 0244A] Nomicum seu dispensatorem. ] Varia Nomici, Νομικοῦ, ut hic in Graeco textu, est significatio. Hic dispensatorem significat. Vide Onomasticon. seu dispensatorem sanctissimae ecclesiae, seorsumque illum alloquens, dixit ei: Potes mihi servare secretum, domne [Col. 0222A] dispensator: Qui ait: Spero, domine, in Filium Dei, quia quodcumque mihi jusseris, nemini dicam, neque discet unquam id aliquis ex me quod mihi servo tuo aperueris. Tunc ait ad illum episcopus Apollinaris: Vade, conscribe chirographum debiti quinquaginta librarum auri, quae a sanctissima ista ecclesia Macario illius miseri adolescentis patri debebantur, et appone testes et stipulationem et rata, et affer illud mihi. Dispensator continuo, quod sibi fuerat a pontifice injunctum, cum omni celeritate peregit, attulitque chirographum, et dedit illi. Cum itaque pater adolescentis ante decem annos defunctus esset, chartaque chirographi nova videretur, ait illi pontifex: Vade domne dispensator, chirographum istud vel in tritico vel in hordeo absconde, et post paucos dies [Col. 0222B] affer illud ad me: quod ille cum fecisset, praefinito die chirographum retulit quasi subvetustum, deditque pontifici. Tunc ait ille: Perge modo, domne dispensator, et dicito adolescenti: Quid mihi daturus es, si tibi dedero chirographum magnae pecuniae quae debetur tibi? Et cave, ne plus quam tria numismata ab illo accipias, et praebe illi chirographum. Respondens autem dispensator: Vere, mi domine, si jusseris, nihil accipiam. Dixit ei ille: Volo omnino ut tria numismata accipias. Perrexit autem ille ad juvenem sicut ipsi jussum fuerat, et dixit ei: Dabis mihi tria numismata, si ostendero tibi 924 aliquid magnae utilitatis tuae? Ille vero pollicitus est illi quidquid vellet se daturum. Fingens autem dispensator, ait illi: Ante quinque vel sex dies evolvens instrumenta [Col. 0222C] ecclesiastica, reperi chirographum istud, et memini, quia Macarius pater tuus mihi multum confidens, ipsum mihi diebus aliquot permisit. Defunctoque ipso, contigit illud apud me usque hodie manere; oblivione enim subreptum mihi est, nec unquam venit in mentem ut illud redderem tibi. Ait illi adolescens: Nosti an locuples sit persona illa quae debet? Dixit ei dispensator: Ita sane locuples, et grata est, potesque ab illo debitum sine labore recipere. Dixit ei junior: Novit Deus quia modo nihil habeo; sed si recepero, quod meum est, quidquid petiisti, dabo tibi, ultra tria etiam numismata. Tunc dedit ei dispensator instrumentum quinquaginta librarum.
Suscepto itaque chirographo, perrexit ad sanctissimum pontificem, prostratusque ante illum dedit ei [Col. 0222D] chirographum. Cum ergo accepisset ille instrumentum ipsum, ac legisset, coepit se ipsum turbatiorem ostendere, dixitque ei: Et ubi fuisti usque modo? Pater tuus ante decem annos defunctus est. Perge, nolo tibi nunc respondere. Qui dixit illi: Veraciter, mi domine, non ego illud habui, sed dispensator illud habebat, et nesciebam. Sed Deus ipsius misereatur, quia modo ipsum mihi reddidit, dicens se illud inter chartas suas domi invenisse. Pontifex vero illum interim remisit, dicens: Deliberabo mecum, servato apud me chirographo. Post unam igitur hebdomadam rediit ad episcopum junior, iterumque deprecabatur eum. Ille autem quasi nihil ei dare vellet, dicebat: Quare tantum distulisti proferre chirographum? Dixit [Col. 0223A] Illi adolescens: Mi domine, scit Deus quia non habeo unde familiam meam nutriam; itaque, si Deus inspirat vobis, miseremini mei. Tunc dixit illi sanctus ApoHinaris, fingens se illius precibus cedere: Summam quidem integram ego tibi restituam; hoc autem obsecro, mi domine frater, ne a sancta hac ecclesia usuras exigas. Tunc procidens illi adolescens ait: Quidquid voluerit et jusserit mihi dominus meus, hoc faciam; et si ex principali summa placet minuere aliquid, minue. Dixit illi episcopus: Non id quidem; satis est, si nobis usuras dimitiis. Tunc proferens quinquaginta auri libras, dedit ei, et dimisit eum, orans eum pro usurae remissione. Hoc opus summi Apollinaris, ista sancta illius ars atque misericordia. Ita vero Deus juveni cooperatus est per sanctam ejus [Col. 0223B] benedictionem, ut ex tanta inopia emergeret, atque in priorem suum statum ordinemque remearet, plusque etiam quam parentes sui opum ac pecuniarum copia excelleret, ac praeterea magna lucra animae consequeretur.
Senex quidam morabatur in Scythi: hic die quadam venit Alexandriam, ut opus manuum suarum venderet, viditque ibi juniorem monachum ingressum esse cauponam. Qua ex re senex vehementer afflictus, manebat foris exspectans, donec egredienti juveni colloqueretur. Quod et factum est. Mox enim ut egressus est juvenis, tenuit illum senior per manus, [Col. 0223C] et seorsum illum ducens, dixit ei: An nescis, domine frater, quia habitum angelicum fers? ignoras, quia juvenis es? Non nosti quia multi sunt inimici nostri laquei? Nescis quia et per oculos, et per aures, et per figuras varias et habitus, monachi in civitatibus laeduntur? Tu autem in cauponas intrepide ingrederis, et quae non vis audis, et quae sunt noxia vides, inhonestisque et viris et mulieribus conjungeris. Noli itaque, fili mi, noli, obsecro, sic agere, sed fuge in eremum, ubi cum Dei adjutorio salvari potes. Respondit ei junior: Perge senior, Deus non quaerit nisi cor mundum. Tunc expandens in coelum ambas manus suas senex ait: Gloria tibi, Deus; ecce enim ego habeo in Scythi annos quinquaginta quinque, et mundum cor non habeo; hic autem in tabernis conversans [Col. 0223D] cordis munditiam possidet. Et ad fratrem conversus dixit: Deus et te servet, et me non confundat a spe mea.
Cum Alexandriae essemus, Leontius Apamiensis, vir religiosus ac fidelissimus, venit ex Pentapoli; multis enim jam annis Cyrene moratus fuerat. Venit autem diebus Eulogii sancti Alexandrini patriarchae, ejusdem Cyrenensis urbis futurus episcopus. Cumque in familiari colloquio essemus, narravit nobis, dicens: Fuit temporibus Theophili beatissimi patriarchae Alexandrini Cyrene episcopus Synesius philosophus. [Col. 0224A] Qui cum venisset Cyrenem, reperit illic philosophum quemdam, Evagrium nomine, qui sodalis suus in studiis liberalibus fuerat, amicum sibi charissimum, sed religione gentilem, et culturae idolorum 925 maxime deditum, eum episcopus Synesius ab idololatria transferre ad culturam Christi satagebat, curamque ingentem ejus rei sibi assumpserat pro charitate quam erga ipsum a principio habuerat. Ille vero minime id patiebatur, neque illius doctrinam admittere volebat: episcopus tamen prae nimio ad illum amore ne sic quidem taedio victus desistebat diebus illum singulis hortari, et instruere, ac inducere ut Christo crederet, ipsiusque sacramenta susciperet. Cumque illi quotidie ista monita dare persisteret, dixit ad eum semel philosophus: Vere, mi domine episcope, cum [Col. 0224B] caeteris quae mihi displicent in Christianis hoc est, quod consummationem saeculi istius futuram dicunt, et post consummationem omnes qui ab initio saeculi fuerunt homines, in isto corpore resurrecturos, carnemque hanc incorruptibilem recepturos, et immortalem, atque ita in perpetuum victuros, sicque eorum quae in corpore gesserunt praemia percepturos: eum etiam qui miseretur pauperi, fenerari Deo, et qui dispergit in pauperes et inopes, in coelo sibi thesauros reponere, et centuplicata quae erogaverit in regeneratione cum aeterna vita a Christo esse reddenda. Quae omnia cum dicuntur, deceptio, et irrisio, et fabula mihi videntur: episcopus autem Synesius asseverabat omnia Christianorum vera esse, nihilque omnino habere falsum vel veritati contrarium, idque multis [Col. 0224C] documentis asserebat, et persuadere illi nitebatur.
Post multum vero temporis, cum illum induxisset Christianum fieri, baptizavit ipsum et filios ejus, cunctosque domesticos illius. Caeterum non multo postea quam baptizatus fuerat, dedit episcopo auri tria centenaria in usum pauperum, dicens: Accipe aurum istud, et distribue illud pauperibus, et fac mihi cautionem manu tua, quod Christus mihi ipsum reddet in futuro saeculo. Qui suscepto auro, prompte illi, ut petebat, cautionem fecit.
Vixit itaque post baptismum annos aliquot philosophus, ac tandem infirmatus est ad mortem. Cum vero morti proximus esset, dixit filiis suis: Quando curabitis funus meum, chartam istam in meis manibus ponite, et me cum illa sepelite. Mortuo autem illo, fecerunt [Col. 0224D] filii sicut eis ipse praeceperat, sepelieruntque eum cum chirographo. Tertia vero post sepulturam die apparuit episcopo Synesio nocte quiescenti, dicens: Veni ad sepulcrum, ubi jaceo, et accipe chirographum tuum; accepi enim debitum, satisfactumque mihi est, atque ut certior ejus rei fias, propria mea subscripsi manu. Ignorabat autem episcopus quod chirographum illud consepelissent ei.
Mane autem facto, accersitis filiis ejus dixit: Num aliquid cum patre vestro in monumento posuistis? Illi putantes quod eos de pecuniis interrogaret, dixerunt ei: Nihil, domine, praeter pannos consuetos. Quid igitur? Nunquid vel chartam aliquam consepelistis ei? Tunc recordati illi (ignorabant enim quod de [Col. 0225A] chirographo diceret) dixerunt ei: Ita sane, domine; chartam enim quamdam moriens dedit nobis, et ait: Quando sepelietis me, chartam istam mihi in manibus date, nullo penitus sciente. Tunc dixit illis episcopus somnium quod nocte illa viderat, sumensque illos cum clericis ac primariis civitatis accessit ad philosophi tumulum. Quo aperto, invenerunt jacentem philosophum, chirographumque manu episcopi conscriptum suis manibus tenentem. Accipientes autem chirographum ex illius manibus, aperuerunt, inveneruntque in eo noviter manu philosophi subscriptum ita: «Ego Evagrius philosophus tibi, sanctissimo domino Synesio episcopo salutem. Accepi debitum in his litteris manu tua conscriptum, satisfactumque mihi est, et nullum contra te habeo [Col. 0225B] jus propter aurum quod dedi tibi, et per te Christo Deo et Salvatori nostro.» Qui vero convenerant, hoc videntes obstupuerunt, et per multas horas clamaverunt, Kyrie eleison, glorificantes Deum qui facit mirabilia, talemque ac tantam promissionum suarum evidentiam dat servis sui.
Asserebat autem et hoc idem dominus Leontius, cautionem illam manu philosophi subscriptam servari usque hodie, atque in sacrario sanctae Cyrenensis ecclesiae custodiri; et quicunque sacrarii custos ingrederetur, hanc illi cum caeteris vasis sacris assignari custodiendam cum omni diligentia, atque eum deinceps successori suo integram illam inviolatamque reconsignare.
Narravit nobis Gregorius Africanae provinciae praefectus, fidelis vir, et monachorum ac pauperum amator, bonisque omnibus semper congaudens:
In provincia, inquit, mea (erat autem Apamiensis secundae Syrorum provinciae, ex oppido quod dicitur Thorax) ager est ab urbe quasi quadraginta milliaribus distans, qui Gonagus dicitur; in hoc, sive in ejus finibus pueri pascebant pecora, et ut solet pueris contingere, puerili consuetudine 926 voluerunt ludere. Cumque luderent, dixerunt ad invicem: Venite celebremus missam, et offeramus sacrificium, et communicemus, sicuti semper in sancta ecclesia presbyter facit. Quod cum placuisset omnibus, [Col. 0225D] constituunt ex eis unum in ordine presbyteri, duosque alios pueros in ministrorum officio, veniuntque ad saxum quoddam (erant enim in planitie) ac supra saxum in morem altaris apponunt panem, et vas testeum cum vino: assistuntque, unus quidem coram altari, qui fungebatur officio presbyteri, medius, duo vero alii hinc atque hinc veluti ministri. Et ille quidem sanctae oblationis verba dicebat, illi vero fasciolis quae ferebantur, pro flabellis utentes, auram faciebant. Qui vero presbyteri fungebatur officio, ideo sanctae oblationis verba sciebat, quia consuetudo fuit in ecclesia, ut pueri in missis ante sacrarium assisterent, primique post clericos communicarent sanctis Christi Dei nostri venerandisque [Col. 0226A] mysteriis. Quoniam vero quibusdam in locis alta voce consueverunt presbyteri sancti sacrificii orationes pronuntiare, pueri ut propius astantes saepius eas audiendo didicerant.
Cum igitur omnia secundum ecclesiasticam consuetudinem fecissent, priusquam panes frangerent ac communicarent, ignis coelitus delapsus, quae proposita erant consumpsit omnia, saxumque totum combussit, ita ut nihil omnino neque saxi, neque eorum quae fuerant superposita relinqueretur. Hoc repente factum cum pueri vidissent, in terram omnes prae timore corruerunt, ac diutius semivivi permanserunt, neque erumpere vocem, neque de terra surgere valentes. Cum vero non redirent domum hora qua consueverant reverti, sed pavidi in pavimento jacerent, [Col. 0226B] exierunt e villa parentes eorum, ut viderent cujus rei gratia consueto legitimo tempore non revertissent. Egressi autem pueros omnes humi jacentes invenerunt, neque agnoscentes aliquos, neque loqui se alloquentibus valentes. Parentes itaque semivivos eos aspicientes, unusquisque filium suum assumentes, domum retulerunt, videntesque pueros in hujusmodi excessu diutius durantes, mirabantur nimium, causam stuporis eorum omnino ignorantes, nec discernere valentes, saepiusque illos per totum diem interrogantes, responsum nullum accipere ab eis potuerunt, et quae illis acciderant scire omnino nequiverunt, donec dies illa et nox tota praeteriit. Tunc enim et pueri paulatim in se ipsos reversi, cuncta ipsis retulerunt quae gesta fuerant, et quae illis contigerant. [Col. 0226C] Assumentes vero parentes suos et omnes loci ipsius habitatores, egressi sunt, et locum eis ostenderunt, in quo mirabiliter ista contigerant, vestigia quaedam elapsi ignis indicantes.
Audientes vero quae facta fuerant, et ipsis indiciis rerum admoniti, in civitatem cucurrerunt, cunctaque episcopo civitatis nuntiaverunt: qui perculsus magnitudine et novitate miraculi, cum omni clero festinus accurrit, vidensque pueros, et rursus ab eis quae evenerant audiens, et coelestis ignis vestigia intuens, pueros quidem omnes continuo in monasterium immisit, locum vero monasterium fecit latissimum, supra locum autem ignis ecclesiam construxit, et sanctum erexit altare.
Dicebat autem ipse domnus Gregorius fidelissimus [Col. 0226D] vir, unum se istorum puerorum aspexisse, ejusque monasterii ubi miraculum acciderat, monachum ipsum cognovisse. Et istud quidem magnum revera ac divinum stupendumque miraculum Gregorius venerabilis nobis aetate nostra contigisse enarravit.
Ruffinis autem qui ecclesiasticam conscripsit historiam, simile quiddam priori aetate gestum a pueris ludentibus narrat. Ait enim, cum puerilia conscriberet Athanasii sanctissimi, magni propugnatoris ac praeconis veritatis magnaeque Alexandrinae civitatis episcopi, et orbis totius doctoris inclyti, quomodo [Col. 0227A] scilicet ipsius promotio ad episcopatum ex praescientia divina initium sumpsisset.
Consequens autem mihi videtur esse, pauca de viri antiquitate repetere, et qualis a puero fuerit vitae, qualisve instituti, meminisse, quemadmodum ab his qui cum illo familiarissime vixerunt, accepimus (Ruff., l. I Hist. c. 14) . Eo igitur tempore quo Alexander sanctissimus Alexandrinae Ecclesiae post Achillam praeerat, juxta praedictionem sancti Petri archiepiscopi et martyris, qui impium Arium damnavit; cum die quadam ex eminentiore loco mare intueretur, aspexit pueros in littore ludentes, ut consuetudo pueris est, episcopumque imitantes, ac ecclesiasticos ritus omnes. Cum ergo pueros illos diutius intueretur, majora quaedam et sacratiora illos [Col. 0227B] aggredi mysteria videt. Turbatus itaque continuo, clericos advocans eis ostendit, quae ipse conspexerat, praecepitque ut irent et pueros omnes apprehenderent, 927 atque ad se adducerent. Venientes igitur pueros interrogat quis eis ludus fuerit, quidve, et quomodo gesserint. Illi vero, utpote pueri, perterriti, ab initio quidem negare coeperunt, postea vero totam seriem exposuerunt, confessique sunt se quosdam baptizasse catechumenos per Athanasium, quem sibi pueri episcopum fecerant. Tunc igitur diligenter inquirens ab iis, et quinam baptizati fuissent, et quid, et quomodo interrogati, quidve respondissent; cum ab eo qui interrogaverat, cuncta didicisset, comperto quod omnia juxta ritum religionis nostrae peregissent, rem in commune cum clericis [Col. 0227C] agitans, definivit ut dicitur, eos qui baptismo consecrati fuerant, cum omnia circa se solemniter peracta fuissent per interrogationes et responsiones, secundo quidem non oportere baptizari, sed impleri ea quae solent a sacerdotibus fieri. Porro Athanasium, et caeteros, quos ille ut sacerdotes et diaconos habuerat in ministerio, convocatis eorum parentibus, sub Deo teste ecclesiae tradidit, ut illic nutrirentur.
Modico itaque transacto tempore, cum et a notario perfecte, et a grammatico sufficienter [Col. 0244A] A notario perfecte, et a grammatico sufficienter. ] Notarius hic est qui praeest pueris ad prima elementa et litteras formandas. Vide Onomasticon. Athanasius jam instructus esset, continuo quasi fidele depositum Dei, sacerdoti a parentibus traditur, et veluti Samuel quidem in templo nutritur. Quoties vero Alexander in senectute ad episcopos proficisceretur, iste sequebatur [Col. 0227D] eum, ferens sacerdotii amictum, qui Hebraice appellabatur Ephod.
Tanta vero et tam praeclara contra haereticos Athanasii in sancta Ecclesia fuere certamina, ut illud de eo scriptum esse videatur, quod dictum est: Ego ostendam ei, quanta pro nomine meo illum oporteat pati. Nam in ejus persecutionem totus conspiravit orbis, commoti sunt reges terrae et gentes, et regna exercitusque contra illum convenerunt. Porro ipse divinum illud eloquium opere implebat, quo dicitur: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si exsurgat adversum me praelium, in hoc ego sperabo (Psal. XXVI) . Vere enim tanta illius ac talia feruntur opera, ut magnitudo quidem rerum nihil me [Col. 0228A] praeterire persuadeat, multitudo vero gestorum plurima tacere compellat. Fluctuat itaque ambigua mens, neque plane dignoscere valet quid conscribere, quid omittere debeat. Atque ideo paucorum meminimus, quae ad rem pertinent; reliqua vero fama enarrabit, quae profecto minora quam se habeat veritas enuntiabit, veritati quippe nihil addere poterit.
Interrogatus est aliquando praedictus sanctus Athanasius postquam Alexandriae episcopus constitutus fuit, an posset quispiam sine fide baptizari secundum ritum et praedicationem Christianorum; aut si credere se simulans, aliquibus aliis occasionibus baptizatus fuisset, quid de illo sentiendum, aut quomodo suscipiat [Col. 0228B] illum Deus. Et respondit, dicens: Audivi aliquando a senioribus nostris quod beato Petro episcopo et martyri, cum facta esset mortalitas, et plerique ad baptisma mortis timore confugerent, apparuerit Angelus humana specie, dicens: Quandiu huc mittitis marsupia ista, signata quidem, inania autem prorsus et vacua, et nihil intus habentia? Erunt itaque, quantum ex angeli voce conjicere licet, signum habentes baptismi, quoniam et beneficium aliquod existimarunt se consequi, si baptisma susciperent, atque idcirco baptizati [Col. 0244A] Idcirco sunt baptizati. ] Baronius, tomo III, anno Christi 310, § 13. Significat nimirum ejusmodi sacramentum consecutos, non autem, quod aiunt, rem sacramenti, ipsam gratiam abluentem peccata. sunt.
[Col. 0228C] Narravit quidam Patrum, quod senex quidam mundus et sanctus existens, cum offerret sacramentum, videbat angelos sibi dextra laevaque assistentes. Porro hic ab haereticis consecrationis ritum perceperat, et veluti simplex et rudis divinorum dogmatum, quando offerebat, in simplicitate et innocentia dicebat quae non decebant secundum rectam fidem, ignorans quod falleretur.
Per divinam igitur dispensationem perrexit ad eum diaconus quidam peritissimus divinorum dogmatum. Contigit autem sanctum senem, praesente illo, sacrificium offerre. Dixit autem ei diaconus: Verba, quae in offerendo dixisti, rectae fidei non sunt, sed haereticorum et pravae opinionis hominum. Senex autem confidens, quoniam videbat angelos dum offerebat, [Col. 0228D] non intendit his quae dicebantur a diacono, sed contempsit. Diaconus autem persistebat, dicens: Falleris, abba; non enim admittit fides catholica ista quae dicis, neque mater Ecclesia. Cum autem videret diaconi constantiam in se arguendo senex, atque in oblatione salutari sanctos angelos, ut consueverat, intueretur, ait eis: Diaconus iste mihi haec et ista dicit: quomodo se 928 habet veritas? Dicunt ei angeli: Ausculta ei, nam vera loquitur, et recte ista prosequitur. Dixit autem eis senex: Quare vos non dixistis mihi? Dixerunt autem illi angeli: Deus ita disposuit, ut homines ab hominibus corrigantur. Et ab eo tempore correctus est, gratias agens Deo et fratri.
Narravit nobis quidam sanctorum Patrum, quod juvenis quidam ingeniosus se ad aurificem pro discenda arte contulerit, quam dum solerter addisceret. unus ex patriciis injunxit eis, ut crucem auream lapidibus pretiosis ornatam facerent, quo illam ecclessiae offerret. Et quoniam valde ingeniosus erat adolescens, injunxit illi magister ejus id opus. Coepit ergo adolescens cogitare intra se, ac dicere: Si iste tantas offert pecunias Christo, cur non et ego mercedem meam in istam crucem conferam, ut eam mihi, tanquam duo minuta viduae, computet Christus? Cogitans igitur quantum mercedis esset accepturus, [Col. 0229B] mutuatur id, et in crucem mittit. Veniens itaque patricius ponderat crucem, priusquam in illa lapides includerentur, invenitque plus habere ponderis quam constituerat. Coepit itaque minitans urgere adolescentem, quasi fraudem fecisset, aurumque adulterasset. Tunc ait illi adolescens: Novit ille qui solus cordium scrutatur arcana, quia nihil tale feci. Sed cum viderem te tantum pecuniarum Christo Domino obtulisse, cogitavi immittere mercedem meam, ut et ego partem habeam tecum, utque me suscipiat Christus, quemadmodum duo minuta viduae illius accepit. Stupefactus ille dixit juveni: Itane, fili, cogitasti? Ait ille: Ita sane. Patricius vero dixit illi: Quoniam ita cogitasti, totamque voluntatem tuam obtulisti Christo, volens habere partem mecum, ecce ex hodierna die [Col. 0229C] suscipio te mihi in filium, haeredemque constituo. Et assumpsit eum secum, atque haeredem suum fecit.
Narravit quidam Patrum, dicens: Ascendi aliquando Constantinopolim cujusdam necessitatis gratia; cumque in ecclesia sederem, ingressus est quidam saecularis, maxime illustris atque fidelissimus. Is cum aspexisset me, accedens salutavit cum omni charitatis officio. Et post salutationem sedit juxta me, et coepit interrogare de his quae pertinent ad animae salutem. Cumque ego illi dicerem quod his qui rite terrena disponunt, coelestia quoque donantur: Bene, inquit, pater, dixisti. Nam vere beatus est, qui spem suam in Deum ponit, et se ipsum totum committit [Col. 0229D] Deo. Et dicebat: Ego filius fui cujusdam saecularis gloria clarissimi. Erat autem ipse pater meus eleemosynis maxime deditus, et plurima pauperibus distribuebat. Die ergo quadam vocavit me, et ostendit mihi omnes pecunias, dicens: Fili, quid tibi gratius est, ut dimittam tibi pecunias istas, an Christum curatorem tuum? Ego, cum placerent mihi quae faciebat, respondi me Christum malle. Ista enim omnia praetereunt, et hodie sunt, et cras non erunt? Christus autem manet in aeternum. Quod ille cum audisset, omnia jam libere et larga manu pauperibus erogabat, ita ut moriens pauca admodum mihi relinqueret. Ego autem jam pauper effectus, humilis procedebam, spem meam habens in Christum, cui me ille reliquerat.
[Col. 0230A] Erat autem alius quidam dives valde, et primarius, habens uxorem fidelem Christo, et timentem Dominum, habebat autem et filiam unicam. Dixit ergo illa viro suo: Hanc solam habemus filiam, tantaque bona nobis largitus est Deus; cujus ergo rei indiget? Si quaesierimus dare illam alicui primario, et diviti, qui non sit bonis moribus, affliget eam semper. Quaeramus illi virum humilem, et timentem Dominum qui secundum Deum illam diligat et foveat. Qui dixit illi: Recte dixisti. Perge ergo in ecclesiam, et ora intentissime, atque illic reside, et qui primus ingressus fuerit, hic illi a Domino missus est sponsus. Fecit igitur ut jusserat vir ejus; cumque orasset, et sederet, ingressus sum ego primus. Mittens ergo illa servum suum, continuo accersivit me, coepitque interrogare, [Col. 0230B] dicens: Unde es? Ego autem dixi illi: Ex hac civitate sum talis filius. Dixit autem mihi: Illius eleemosynarii? Et dixi: Ita illius sum filius. Tunc ait mihi: Habes uxorem? Et dixi: Non. Narravique illi quae mihi dixerat pater meus, et quae ego responderam ipsi. Illa vero glorificans Dominum, ait: Ecce bonus curator tuus misit tibi uxorem, et pecunias, ut utaris utrisque cum timore Dei. Deditque mihi filiam suam et pecunias. Ego autem oro ut patris mei viam usque in finem teneam
929 Narravit aliquis Patrum, quod saecularis quidam habuerit filium pium, religiosum, virginem, et ab ipsis annis puerilibus continentiae rerum omnium [Col. 0230C] assuetum, adeo ut vinum jam non biberet. Ilabebat autem in votis sedere in solitudine: pater vero ejus volebat illum saeculi obligare negotiis, neque poterat; nam hoc ille minime patiebatur. Erant et illi alii fratres, ipse autem major natu omnibus. Cum autem illius institutio a patris voluntate esset remotissima, objurgabat illum assidue pater, exprobrans illi ipsam continentiam, et dicens: Cur similis non es fratribus tuis, nec te ipsum negotiis exponis? Illo vero sustinebat tacens. Omnes vero diligebant eum pro illius religione et modestia.
Cum vero pater ejus moriturus esset, quidam ex genere ipsius, et alii Abibae (hoc enim erat filio nomen) amantissimi, putantes quod illum odisset pater ejus propter assiduas illius objurgationes, convenerunt, [Col. 0230D] dicentes: Ne forte privet haereditate servum Dei pater, pro illo deprecemur. Erat enim dives valde. Pergunt itaque ad eum, et dicunt: Convenimus aliquid abs te precaturi. Quibus ille ait: Quid vultis a me petere? Pro domno Abiba oramus, ne illum negligas. Tum pater: Pro illo rogatis me? Dicunt ei: Utique. Qui ait: Vocate illum huc. Putaverunt autem quod juxta consuetudinem objurgare eum vellet. Cumque ingressus fuisset, ait illi pater: Appropinqua mihi. Et cum appropinquasset ei, tenuit pedes ejus plorans, et dicens: Ignosce mihi, fili mi, et ora Deum, ne mihi imputet quoniam afflixi te. Tu enim quaerebas Christum, et ego saeculariter movebar. Vocat autem et alios filios, et ait illis: Hic dominus vester [Col. 0231A] et pater est; quidquid dixerit, facite, et quod vos habere voluerit, in ipsius potestate erit. Admiratique sunt omnes. Statim vero ut mortuus est pater ipsorum, distribuit fratribus partes. Ipse vero sumens partem suam, dedit eam pauperibus, nihil sibi omnino reservans. Fecit autem sibi parvam cellulam, ut solitarius degeret; moxque cum consummasset cellam, infirmatus est, atque ad finem pervenit.
Aderat autem illi frater ejus, cui dixit: Vade, frater, fac domui tuae consolationem. Aderat quippe celebritas sanctorum apostolorum. Dixit ei frater ejus: Quomodo dimittam te, et abibo? Ait illi: Vade, et cum venerit hora mea, ego te vocabo. Cum ergo venisset hora, surrexit ad fenestram, et pulsavit. Intendit autem in eum frater ejus. Et ille ipsi annuit, [Col. 0231B] dicens: Veni. Statim vero ut venit frater ejus, tradidit spiritum Domino. Omnesque mirati sunt, et glorificaverunt Deum, dicentes: Eximia charitate, qua dilexit Christum, dignum invenit finem.
Narravit quidam Patrum, quod aliquando lapidarius quidam, habens lapides pretiosissimos, et gemmas, et margaritas, navem conscendit cum filiis suis, peregre ire cupiens et negotiari. Contigit autem illum ex dispositione Dei puerum quemdam qui erat in navi diligere, qui illi quoque in navi ministrabat, et ipse etiam ab eo reficiebatur, comedens ex his quae ille comedebat. Die vero quadam audivit nautas puer [Col. 0231C] submurmurantes inter se, et statuentes illum in mare projicere pretiosorum lapidum causa. Venit autem puer ille moerens ad virum praedictum, ut ex consuetudine sua ipsi ministraret. Qui ait illi: Cur hodie ita moestus es, fili? Ille vero dissimulabat dolorem, et tacebat. Rursum interrogavit eum, dicens: Dic mihi veraciter quid habes? Tunc ille erumpens in fletum ait illi: Sic et sic consilium fecerunt nautae de te. Dixit autem ei: Nosti hoc diligenter? Ait: Utique, sic de te apud se ipsos statuerunt. Tunc advocans filios suos dixit eis: Quodcunque dixero vobis, impigre et absque ulla disceptatione perficite. Tunc explicans sindonem coepit eis dicere: Afferte capsulas. Quas cum tulissent, aperiens eas coepit educere lapides. Et cum omnia explicuisset, et in omnium conspectum [Col. 0231D] posuisset, sic dicere coepit: Haec vita est? propter ista periclitor? et cum mari pugno? et post modicum morior? nihilque mecum ex isto saeculo fero? Dixit autem filiis suis: Projicite in mare ista omnia. Mox itaque ut locutus est, tulerunt ea, et in mare projecerunt. Porro nautae obstupuerunt, consilium suum dissipatum esse cognoscentes.
Dicebataliquis Patrum: Frater quidam a serpente morsus est, ingressusque est civitatem ut curaretur. Suscepit autem illum religiosa quaedam mulier, 930 et [Col. 0232A] timens Dominum, et curabat eum. Cum vero modicum coepisset a doloribus deseri, coepit illi diabolus immittere turpes cogitationes in eam, volebatque tangere ipsius manum. Quae dixit ei: Non ita, Pater; Christum time, recole tristitiam et poenitentiae dolorem, quem in cella tua passurus es, memento gemituum et lacrymarum quas effusurus es. Haec ille et alia similia cum ab ea audisset, fugit ab ipso pugna diaboli, jamque erubescens inde fugere volebat, non valens prae pudore in ipsius faciem intendere. Illa rursus eum in visceribus Christi miserans, dicebat ipsi: Noli discedere, Pater, opus adhuc habes fomentis. Non erat purae animae tuae illa cogitatio, sed perditi corruptorisque diaboli suggestio. Atque ita sine scandalo curatum illum a se cum viatico dimisit.
Narravit nobis quidam quod aliquis manens in coenobio missus est pro responsis coenobii. Erat autem quidam religiosus saecularis in vico morans, apud quem ille divertebat, quoties veniret in vicum. Ilabebat vero ille filiam nuper viduam relictam, quae vixerat cum viro suo unum aut duos annos. Cum ergo frater ille ingrederetur et egrederetur ad eos, impugnari de illa coepit. Quae, ut erat prudens, id cognovit, et observabat se ut non veniret in conspectum ejus. Quadam vero die intravit pater ejus proximam civitatem cujusdam necessitatis causa, dimittens eam in domo solam.
[Col. 0232C] Veniens autem frater ille secundum consuetudinem, solam eam reperit, et dixit ei: Ubi est pater tuus? Cui illa: Ingressus est civitatem. Coepit ergo turbari ab impugnatione, volens insurgere in eam. Quae cum omni prudentia dixit ad illum: Noli turbari; pater meus usque sero non revertetur: hic ambo sumus; scio autem quod vos monachi sine oratione nihil facitis, surge itaque et ora Deum, et quidquid miserit in cor, hoc faciamus. Ille vero non acquiescebat, sed perturbabatur magis. Quod illa ubi animadvertit, ait illi: Nunquid cognovisti unquam mulierem? Dicit ei: Non, sed scire volo quidnam sit. Quae ait illi: Idcirco turbaris, quia ignoras fetorem infelicium mulierum. Et volens illi passionem imminuere, dixit: Nunc ego sum in menstruis, et [Col. 0232D] nemo mihi appropinquare potest, neque odorari prae fetore. His ille aliisque plurimis ab ea auditis, compunctus et in seipsum rediens, lacrymatus est.
Postquam vero vidit illum puella ad seipsum rediisse, dixit ei: Ecce si te audissem, et obtem erassem tibi, jamque peccatum perpetravissemus, qua deinceps facie, quibus oculis aspicere potuisses patrem meum, vel reverti ad monasterium tuum, et audire psallentium sanctorum chorum? Deprecor itaque ut sobrius ac vigilans sis, nec velis jam propter brevem voluptatem perdere tot labores quot pertulisti, aeternisque privari bonis. Audiens autem haec ipsius verba frater ille qui passus fuerat tentationem, quique ista retulit, gratias agens Deo, qui illum per [Col. 0233A] mulieris prudentiam et pudicitiam ne funditus periret eripuerat, reversus est ad monasterium, et peccati sui poenitentiam egit.
Narravit quidam ex Patribus, quod mulier illustris et ex senatorio genere, venerit adorare sancta loca. Cumque descendisset Caesaream, placuit sibi illic requiescere, rogavitque episcopum, dicens: Da mihi unam virginem, ut informet me et doceat timorem Dei. Eligens autem episcopus virginem humilem, tradidit ei. Post aliquantulum vero temporis occurrens illi episcopus, ait: Quomodo se gerit virgo quam assignavi tibi? Quae ait: Bona quidem est, sed non [Col. 0233B] valde prodest animae meae; permittit enim me voluntates meas facere, cum sit humilis. Sumens autem episcopus unam duriorem dedit ei, quae illam objurgabat, appellans eam fatuam divitem, et his similia illi exprobrans. Post tempus aliquod rursum illam rogavit episcopus: Quomodo se habet altera virgo? Quae dixit: Revera ipsa prodest animae meae, Atque ita magnam acquisivit mansuetidinem.
Narravit nobis abbas Theonas et Theodorus, quod Alexandriae sub Paulo patriarcha puella quaedam relicta fuerat pupilla a parentibus magna facultate locupletibus: erat autem adhuc sine baptismo. Die [Col. 0233C] vero quadam ingressa pomarium quod sibi reliquerant parentes ejus (sunt enim in medio civitatis pomaria), vidit quemdam parantem sibi laqueum ut se praefocaret. Cucurrit igitur, et dixit ei: Quid facis, homo? Dixit autem ei: Dimitte me, mulier, quoniam in multa tribulatione sum. Quae ait illi: Dic mihi causam, et fortassis 931 uvare te potero. Dixit illi: Gravi aere alieno premor, et valde suffocor a oreditoribus, elegique potius vitam semel finire, quam ita misere vivere. Quae dixit illi: Quaeso te, accipe omnia quae habeo, et redde, tantum ne perdas teipsum. Sumens vero ille reddidit omnia.
Puella ergo angustari coepit, non habens qui sibi curam gereret. Itaque destituta parentum solatio, fornicari instituit, et inde sibi victum quaerere.
[Col. 0233D] Dicebant ergo viri qui noverant illam, quo in statu erant parentes ejus: Quis novit ista, nisi solus Deus? quomodo scilicet permittatur anima labi propter causam aliquam ipsi soli cognitam, et ad tempus derelinqui
Post aliquantulum temporis infirmata est puella, et in se reversa compuncta est, oravitque vicinos, dicens: Propter Dominum facite misericordiam cum anima mea, et loquimini papae, ut me faciat Christianam. Omnes autem aspernabantur eam, dicentes: Quis hanc suscipiat, quae meretrix est? affligebatur autem vehementer. Cum vero in his esset angustiis, astitit illi angelus in specie hominis, cum quo misericordiam fecerat. Cui illa dixit: Cupio fieri Christiana, [Col. 0234A] et nemo vult pro me loqui. Qui ait: Nunquid revera istud cupis? Respondit illa: Utique domine, et deprecor te ut hoc mihi impetres. Qui ait: Noli tristari, ego adducam aliquos, qui te accipient. Adduxit ergo alios duos et ipsos sanctos angelos, duxeruntque illam in ecclesiam: rursumque seipsos transformantes in personas quasdam illustres, et notas ex ordine Augustalis, vocant clericos, presbyterum scilicet et diaconum, qui in hoc ipsum constituti erant. Dicunt eis clerici: Vestra charitas pro ea pollicetur? Illi autem responderunt: Etiam nos pro illa pollicemur. Sumentes ergo illam baptizaverunt, et albis nuper baptizatorum vestibus induta rursus ab eis subvecta est. Quam cum deposuissent, evanuerunt.
[Col. 0234B] Vicini ergo cum illam ita albis indutam viderent, postquam recesserunt illi, dicunt ei: Quis te baptizavit? Nuntiavit autem eis rem totam, dicens; Venerunt quidam et tulerunt me in ecclesiam, locutique sunt clericis, et baptizaverunt me. Et dixerunt ad eam: Qui sunt illi? Cum vero non posset dicere qui essent, illi abeuntes nuntiaverunt episcopo. Dixit autem episcopus his qui ad baptizandum constituti erant: Vos illam baptizastis? Et confessi sunt se illam baptizasse exoratos ab illo et illo Augustalibus. Porro accersitis ex praetorio his quos clerici dixerant, dixit episcopus: Num ipsi pro ista fide jussistis? Qui dixerunt: Neque novimus, neque conscii sumus nobis hoc fecisse. Tunc vero jam cognovit episcopus Dei hoc opus esse. Convocansque illam dixit ei: [Col. 0234C] Dic mihi, filia, quid gessisti boni: Quae ait: Meretrix existens et paupercula, quid boni operari potui? Dixit illi episcopus: Nihil ne omnino operata es? dixit ei: Non, nisi quod videns quemdam qui a creditoribus premebatur, se suffocare volentem, data illi omni substantia mea liberavi eum. Et his dictis continuo obdormivit in Domino, liberata a delictis tam voluntariis quam involuntariis. Tunc episcopus glorificans Dominum, dixit: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum (Psal. CXVIII) .
Frater, qui a tristitia impugnabatur, interrogavit senem, dicens: Quid faciam, quia cogitationes meae [Col. 0234D] insurgunt adversum me, dicentes: Inutiliter et importune renuntiasti, salvari non potes. Dixit ad eum senior: Scis, frater, quia etsi non possumus terram repromissionis ingredi, expedit nobis ut cadamus in deserto, quam ut revertamur in Aegyptum?
Dixit quidam sanctorum: Cum oramus ad Dominum, dicentes: Ne nos inducas in tentationem (Matth. VI) ; non ut non tentemur oramus (hoc enim possibile non est), sed ne a tentatione absorbeamur si aliquid agamus quod displiceat Christo; hoc enim [Col. 0235A] est non intrare in tentationem. Sancti enim martyres tentati per supplicia, nec superati, non intrarunt in tentationem, sicuti neque qui pugnat cum bestia, quousque non devoratur ab ea: cum vero devoratus fuerit, tunc introivit in tentationem. Ita et in omni passione fit; neque enim intramus in tentationem, nisi a passione superemur.
Quidam ex Patribus narravit de duobus vicinis episcopis, quod aliquando inter eos simultas quaedam exorta sit. Erat autem ex his alter quidem dives et astutus, alter vero humilis valde; quaerebatque astutus ille alium laedere. Quod cum ipse comperisset, [Col. 0235B] ait clero suo: Christi gratia vincere possumus. Dixeruntque illi: Quis, domine, adversus istum praevalere possit? Et ait illis: Exspectate paulisper, et videbitis 932 misericordiam Dei. Observavit igitur diem, qua ille martyrum festivitatem celebraret, assumensque clerum suum ait illis: Sequimini me, et quidquid me facere videritis, et vos facite, prorsusque victores erimus. Dicebant ergo: Quid putas facturus est? Venit igitur ad episcopum, et pertranseunte Litania, populoque totius civitatis congregato, procidit ad pedes ejus cum toto clero suo, dicens: Ignosce nobis, domine, servi tui sumus. Stupefactus ille, atque compunctus in tanta episcopi humilitate, Deo cor illius immutante, pedes illius tenuit, dicens: Tu meus et dominus et Pater [Col. 0235C] es. Factaque est inter eos ex illa die magna charitas atque concordia. Dicebat autem clero suo humilis ille: Nunquid non per Christi gratiam vicimus? et vos ergo cum habetis inimicum, ita facite, et victores eritis.
Dixit iterum senex: Majorem habet gloriam humilis quam rex; ille enim solum in faciem laudatur; hic autem semper et ubique laudatur, et beatus praedicatur.
Narravit nobis abbas quidam, dicens: Erat prope coenobium nostrum senex quidam lenissimi animi, maximaeque virtutis. Habebat autem in vicino cellae [Col. 0235D] suae fratrem, qui per instigationem die quadam dum abes et senex, ingressus est cellam ejus, librosque illius et vasa diripuit. Cum ergo rediisset senex, et aperto ostio, vidisset vasa omnemque supellectilem sublatam esse, perrexit ad fratrem, ut nuntiaret ei quid sibi contigisset, invenitque vasa adhuc in medio posita; nondum enim frater ea reposuerat. Nolens autem senior confundere vel arguere fratrem, simulata necessitate, continuo ad necessaria naturae egressus est, ibique permansit per multam horam, donec frater ille vasa de medio tolleret, atque reponeret. Veniens autem postmodum senex, de alia re illum alloqui coepit, neque ipsum omnino arguit.
Post paucos autem dies deprehensum est a quibusdam [Col. 0236A] fratris furtum, missusque est in carcerem, sene nihil penitus sciente. Comperto autem quod in carcerem frater ille conjectus esset, ignorans causam senior, venit ad monasterium nostrum, ad quod accedere saepe consueverat, dixitque mihi: Fac charitatem, et da mihi aliqua esculenta. Et aio ad illum: Num aliquem habes hospitem? Dixit autem mihi: Habeo sane. Accepit autem ea senior, ut iret ad fratrem in carcerem, et consolaretur ac reficeret eum. Ut autem ingressus est carcerem, procidit frater ille ad pedes ejus, dicens: Propter te hic detineor, abba; ego enim sum qui tua omnia furatus fui: sed ecce liber tuus apud illum est, et pallium tuum, et caetera illo et illo in loco sunt. Dixit ei senior: Certus esto, fili, idque firmiter [Col. 0236B] tene, quia non idcirco ad te veni, neque enim sciebam penitus quod propter me hic esses; imo comperto quod hic detinereris inclusus, indolui, ingressusque sum consolandi tui causa: nam ecce quae attuli pro refectione tua: faciam autem omnia, ut te de carcere liberem. Profectusque rogavit pro eo quosdam de principibus; quibus cum nota esset viri virtus, mittentes eduxerunt fratrem illum de custodia.
Dicebat quidam senum: Accessit ad nos senex magnae virtutis; legentibusque nobis patrum Vitas [Col. 0236C] atque sententias (delectabatur enim senex ille ea potissimum lectione, ita ut esset illi semper in ore et in corde; unde et ex ea maximum virtutis fructum acquisivit), ad eum senem legendo ventum est, ad quem ingressi latrones dixerunt: Omnia, quae habes in cella tua, tollere venimus (Apud Pelag., libell. XVI, n. 13) . Ipso vero dicente: Quaecunque videntur vobis, filii, tollite, tulerunt omnia, et abierunt. Et cum solum marsupium quod pendebat reliquissent, senex, illo accepto, post eos sequebatur clamans ac dicens: Accipite, filii, a me quod tollere obliti estis de cella nostra. Quamobrem admirantes illi senis tolerantiam, omnia suis locis in cellulam reversi restituerunt, dicentes ad invicem: Vere hic homo Dei est.
[Col. 0236D] Cum igitur hoc legeremus, ait ad me senex: Hoc exemplum mihi multum profuit, abba. Ad quem ego: Quomodo, Pater? Et ait mihi: Cum aliquando morarer prope loca Jordanis, legi hoc, et mirabar hunc senem, et dicebam: Domine Deus, qui me ad hunc habitum vocare dignatus es, fac me dignum hujus vestigia sequi. Et cum arderem summo affectu imitandi eum, post biduum supervenerunt latrones, et pulsantibus illis januam, agnovi quia latrones essent, dixique in meipso: Deo gratias; tempus est ut ostendam fructum desiderii mei. Aperiens autem januam, hilariter suscepi eos, et accendi lucernam, et coepi eis omnia ostendere, dicens ad eos: Nolite turbari; confido in Domino, quia nihil celabo [Col. 0237A] vos. Aiunt autem mihi: Habes aurum? 933 Et dixi eis: Etiam, habeo tria numismata, posuique illa coram eis; qui accipientes ea abierunt in pace. His ego auditis, jocans dixi seni: Nunquid isti ad te reversi sunt, quemadmodum illi ad senem? qui statim dixit mihi: Non; avertat hoc Deus; neque enim voluissem ego ut reverterentur.
Dicebat senex quidam: Signa et prodigia divinitus usque hodie in Ecclesia fiunt propter eas quae pullularunt, et quotidie pullulant, impias haereses, et maxime propter acephali Severi, et caeterorum perniciosa schismata, ad munimen ac firmitatem infirmarum [Col. 0237B] animarum, atque ad illorum ipsorum, si ita voluerint, conversionem. Propterea igitur et a sanctis Patribus, et a beatissimis martyribus ab initio fidei usque hodie fiunt mirabilia in sancta catholica et apostolica Ecclesia.
Soruba vicus quidam est ad radices montis, in quo sita est Coeanensium civitas. In eo baptisterium est, quod in sanctis Epiphaniis sudat, qui sudor per tres horas continuis incrementis augetur, et post baptisma peractum decrescere incipit, et tribus aliis horis sensim deficit.
[Col. 0237C] Est et in castello Cedebratis, quod sub monte Aenoandron civitatis situm est, baptisterium, quod in paschali sanctae resurrectionis festivitate, cum sit lapis unus, ex se ipso continuo impletur. Duratque aqua illa usque ad Pentecosten, moxque transacta Pentecoste evanescit. Utraque vero ista miracula in provincia Lyciae fiunt. Si quis autem haec ita esse non credit, usque ad Lyciam, non grande iter est, pergat, ut rei veritas fidem illi faciat.
Cum essem semel in sancta civitate, venit ad me vir quidam fidelis, et dixit mihi: Quia quaedam indignatio oborta est inter me et fratrem meum, et ille [Col. 0237D] non vult reconciliari mihi; alloquere illum, et ad reconciliationem exhortare. Quod ego libentissime suscipiens, conveni fratrem illius, locutusque cum illo sum ea quae ad charitatem et concordiam pertinere videbantur. Visusque est interim obtemperare mihi, postmodum vero dixit ad me: Reconciliari nequeo, quia juravi per crucem, ultra illi non reconciliari. Quo audito, subridens aio ad illum: Juramentum tuum talem habet vim, ac si dixisses: Per pretiosam crucem tuam, Christe, non observabo mandata tua, sed inimici tui diaboli voluntatem faciam. Non solum enim non debemus ea servare, quae a nobis pessime definita fuerint, sed etiam maxime poenitentiam agere et affligi in his quae contra nostram [Col. 0238A] salutem male definivimus. Nam si Herodes poenitentiam egisset, neque jusjurandum quod stulte emiserat, servasset, nunquam profecto maximum illud scelus admisisset, ut praecursorem Christi decollaret. Quod quidem ipsius Basilii sententia confirmatur, quam de Evangelio sumpsit, quando voluit Dominus lavare pedes beati apostoli Petri, cum ille primo pertinaciter obsistens, postea sententiam mutavit.
Dixit senior quidam: Filioli, sal ex aqua est, et si appropinquaverit aquae, continuo solvitur, et deficit: et monachus similiter ex muliere est; itaque si appropinquat mulieri, solvitur et ipse, atque in id [Col. 0238B] desinit, ut jam monachus non sit.
Narravit nobis abbas Sergius, antistes monasterii abbatis Constantini, dicens: Cum aliquando iter ageremus cum quodam sancto sene, erravimus de via, et neque scientibus nobis neque volentibus, inter sata inventi sumus, et aliqua de satis volentes nolentesque calcavimus. Quod cum vidisset agricola (erat enim illic operans) coepit contra nos injuriosa multa proferre cum iracundia, dicens: Vos monachi estis? vos timetis Deum? si timorem Dei ante oculos habuissetis, hoc profecto non fecissetis. Tunc ait nobis sanctus senior: Per Dominum nullus ei respondeat. [Col. 0238C] Conversusque ad illum, dixit: Recte locutus es, fili mi; nam si timorem Dei haberemus, non ita fecissemus. Ille rursus furens, contumeliis impetebat nos. Rursumque dixit senior ad illum: Vera prosequeris, fili; nam si veri monachi essemus, istud non egissemus, sed per Dominum indulge nobis quoniam peccavimus. Stupefactus ergo, ille ad tantam senis humilitatem, accessit propius, prostravitque se ad pedes senis, dicens: Peccavi, 934 indulge mihi, et per Dominum assumite me vobiscum. Dicebatque beatus Sergius, quia secutus sit illos rusticus, et acceperit habitum.
[Col. 0238D] Narravit nobis senior quidam de se, dicens: Cum aliquando morarer ad breve tempus in monasterio abbatis Gerasimi, habebam quemdam mihi maxime dilectum fratrem in contubernio. Die vero quadam sedentibus nobis, et de utilitate animae loquentibus, mentionem feci ego de sermone quodam abbatis Poemenis. Qui ait ad me: Ego experimento didici verborum istorum vim et tranquillitatem, ac vehementem efficaciam illorum. Habui enim semel diaconum quemdam monsterii mihi charissimum, atque aman tissimum mei. Huic, nescio unde, venit suspicio de me cujusdam rei sibi inferentis moerorem, coepitque contristari, et me non ut solebat intueri. Videns autem ego illum tristem, causam ab eo tristitiae per [Col. 0239A] contari coepi. Qui dixit mihi: Quia rem istam fecisti. Ego cum nihil mihi omnino ipsius rei conscius essem, coepi illi satisfacere, ac dicere nullam ipsius rei me habere conscientiam. Et ait mihi: Ignosce, frater, mihi satisfactum non est. Profectus itaque ab illo in cellulam meam, coepi examinare cor meum, an tale aliquid a me fuisset admissum, neque inveniebam. Cum ergo ille teneret sanctum calicem in manibus, fratribusque distribueret, accessi ad eum, et juravi per ipsum calicem, nihil me omnino tale gessisse. Nec sic quidem illi satisfactum est. Rursus vero in me ipsum rediens, verbaque ista sanctorum Patrum memoria repetens, ei que credens, verti paulisper cogitationem meam, et dixi in me ipso: Diaconus iste intentissime diligit me, [Col. 0239B] et charitate motus hoc dixit mihi, quod erat in corde suo de me, ut sobrius ac vigilans sim, et de caetero custodiam me ipsum, et istud ultra non faciam: sed tu, infelix anima, dum dicis, Non feci hanc rem, innumera mala gessisti, et latent te. Ubi sunt quae fecisti heri, vel nudiustertius, vel ante [Col. 0240A] decem dies? recole ea si potes. Et hoc itaque fecisti, sicut et illa, et latet te similiter ut illa. Sic itaque animo affectus, quasi revera id fecissem, sed inter caetera oblitus essem, coepi gratias referre Deo et diacono, quoniam per ipsum Dominus dignum me fecisset recognoscere peccatum meum, et poenitentiam de ipso agere. Surgens igitur perrexi ad diaconum ut poenitentiam agerem, et illi referrem gratias. Ut ergo pulsavi ipsius januam, continuo aperiens, primus se mihi prostravit, dicens. Ignosce mihi, nam a daemonio mihi suggestum est, ut rem illam falso de te suspicarer. In veritate enim Deus me certum reddidit innocentiae tuae; neque omnino permisit ut illi satisfacerem, dicens mihi: Non est necesse. Ego igitur [Col. 0240B] maxime aedificatus, glorificavi Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum incommutabilem atque individuam Trinitatem, cui est honor, et imperium, et magnificentia, et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Ad lectorem
938 Ne quid antiquitatis studiosus desideret quod Vitas Patrum spectat, visum hic subjungere Heraclidis Paradisum ex veteri interpretatione, qui eadem cum Palladio tractat. Qui olim Parisiis curante Jacobo Fabro Stapulensi anno 1503 ex officina Bellovisiana prodiit. Quem deinde Lipomanus Palladii nomine tomo suo III de Vitis Sanctorum inseruit, anno 1554, Venetiis edito, paucis additis et immutatis, de quibus moneo. Addo et Palladium uti olim in typographiae infantia ex veteri quoque interpretatione prodiit. Haud dubium et Palladius hic vetus, et Paradisus Heraclidis, et Palladius Herveti, cum idem omnino tractent, pro eodem auctore haberi possunt. Placuit tamen et haec in fine subnectere, ut diversa interpretatio lucem subinde tenebris inferat; dum fere fit, ut alter altero textum nanciscatur et sinceriorem et uberiorem. Vide quae de triplici hac versione et editione diximus prolegomeno generali 14. Addidi et Sententias Aegyptiorum Patrum a Martino Dumiensi episcopo e Graeco in Latinum translatas, quas ex Toletana bibliotheca ad me misit Christophorus a Castro, societatis nostrae theologus, et Salmanticae sacrarum litterarum professor. Easdem inveni in Ms. Codice sancti Floriani post Vitas Patrum a Paschasio e Graecia in Latium traductas. Certe Paschasius eidem Martino suum de Patrum Vitis librum, qui supra est ordine septimus, inscribit et dedicat.
Heraclidis Paradisus
939 In hoc libro, quem de Vita sanctorum Patrum scripturi sumus, descripta est nobilis continentia, mirabilisque conversationis transactio coenobitarum pariter atque anachoretarum, qui in eremo ad aemulationem [Col. 0245] imitationemque coelestium vivere cupientes, superni regni iter aggressi sunt: feminarum quoque provectarum atque honestarum, ac spiritualium matrum commemoratio, quae virili perfectoque sensu ad exemplum amoremque divinum, eorum qui desiderant continentiae ac pudicitiae redimiri coronis, cum insigni abstinentia finiere certamina. Idcirco praecipiente nobis viro moribus suavissimo, sensuque doctissimo, animo quoque pacifico, et corde piissimo, mente etiam amatore Dei, atque in necessitatibus indigentium socio, et celsitudine dignitatum pro bonitate conscientiae, plurimis eloquentibus praeferendo, atque in omnibus virtute divini Spiritus praemunito, quinimo (quod oportet veraciter dicere) ad speculationem potiorem, redulitatis exemplo segnes animos incitante, abstinentiam sanctorum spiritualiumque Patrum (qui in Dei placito vietitantes, insuperabili certamine carnis crucifixere mollitiem, quorum ipse quoque bene transactas virtutes praedicare non desinit) studemus describere. Est autem hujus desiderii spiritualis exactor virorum optimus Lausus, qui post Dei tutelam, custos piissimi probatur ordinatus imperii.
Ego igitur et lingua imperitus, et spiritualis scientiae tenuiter degustator, nec non etiam sanctorum Patrum spirituali catalogo nimis indignus, magnitudinem praecepti ultra mensuram meam esse perspiciens, reluctari tentabam hujusmodi jussioni, quae et sapientiae litteratae, et divinae doctrinae indiget intellectu. Sed cum rursus vererer, primum quidem nobile studium injungentis, deinde utilitatem legentium pertractarem, postremo metuens inobedientiae grave periculum, tanti praecepti cumulum supernae dispensationi commisi attentiusque sanctorum Patrum intercessione meas vires communiens, ad certaminis stadium sum progressus, virorum fortium, nec non etiam feminarum, quos aut ipse vultu proprio videre promerui, aut a sanctis patribus qui eorum novere virtutes, me audisse commemini, gloriosa signa scripturus atquo certamina.
Nam et plurimas civitates ac villas, omnesque pene speluncas et tecta eremi (in qua monachi habitant) diligenti cura, Dei pietate pedestri labore circumiens, et virorum quos oculis meis inspexi, et mulierum propter spem quae nobis in Christo reposita est, sexum femineum animi virtute vincentium, in quantum meae suppeditat parvitati, nomina pariter et genus, et patriam, locumque habitationis praesenti libello complexus, tibi amatori Christi, famuloque Dei, atque inclyto pii imperii ornamento, Lause, transmisi, simul commemorans utriusque sexus in quibusdam ad summum quidem peracta certamina, sed propter matrem superbiae (quae vocatur Cenodoxia) ad extremum barathrum, infernique profundum miserabiliter deductorum, acquisitas ex longis temporibus ac laboribus abstinentiae palmas, repentino elationis ac tumoris momento praemarcidas, gratia vero Salvatoris nostri, provisioneque sanctorum Patrum, ac miseratione spiritualium viscerum, et orationibus venerabilium seniorum, de laqueis diaboli ereptos, ad recuperationem vitae nobilioris reversos. Vale.
940 Multi quidem multos variosque libros diversis temporibus huic saeculo reliquerunt, quorum alii superna inspiratione et gratia divinitus data, aedificaverunt ac munierunt eos qui fideli proposito instituta atque vestigia Salvatoris sequuntur; alii vero solis hominibus placere cupientes, corrupto atque vitiato mentis ingenio, veluti quadam rerum [ Ms., aerum] confusione vesani, solati sunt eos qui cupiditate gloriae laborant. Nonnulli autem furore nescio quo et instinctu daemonis (qui rebus bonis inimicus est) rabida elatione caecati, in perniciem levitatis humanae, et in divinae atque catholicae Ecclesiae maculam, stolidorum animos occupavere mortalium, ad evertendam morum laudabilium disciplinam. Mihi quoque homini humillimo placuit (dum magnitudinis tuae, quem scio amatorem esse doctrinae, erubui non obedire praeceptis, quibus ad meliora animi provocantur) trigesimum quidem ac tertium agenti annum, quasi in numero fratrum vitaque monachorum, vigesimum autem episcopatus, quinquagesimum vero et tertium aetatis universae, tibi desideranti Patrum nostrorum gesta cognoscere, non virorum tantum, sed etiam feminarum, quos ipse viderim, quosque aliis referentibus noverim, cum quibus etiam deserta Aegypti peragraverim, Lybiae, Thebaidis, Syenae, in quibus et ii quos Tabennensiotas dicunt morantur, circa fines quoque Mesopotamiae, Syriae, Palaestinae, et sub Occidentalibus plagis Romae atque Campaniae, et in caeteris circa ipsa loca describere, et (ut superius comprehendi) enarrare a principio omnium Vitas ex supradictis regionibus hoc libello, ut honestum et animae profuturum commemoratorium gerens (id est perenne medicamentum veritatis) omnem quidem oblivionis ex irrationabili desiderio respuas somnum, omnemque duplicis dolum mentis a fide rerum necessarium secludas, cum universa pigritudine morum bonorum, et deformi animae defectione, et ut iracundiae quoque motum, conturbationem atque tristitiam, et irrationabilem metum per ista declinans, et avocationem saeculi vanam, amore perpetuo circa propositum piae religionis effulgeas, dux beatae vitae tibi et qui tecum sunt, et qui sub te agunt, et piissimorum futurus imperatorum. Talibus enim factis semper ac meritis, Christi amore flagrantes Deo properant copulari. Per singulos tamen dies et redditum animae, qui [Col. 0247] proculdubio debetur, exspecta, secundum quod scriptum est: Coarctor ex duobus, desiderium habens dissolvi et esse cum Christo multo melius (Philip. I) . Et iterum: Praepara ad perfectionem opera tua, et esto in agro operator (Prov. XXIV) . Nam qui memor semper est mortis quae omnimodis sine cunctatione et necessario ventura est, nunquam gravia ac magna peccabit, juxta quod scriptum est: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in perpetuum non peccabis (Eccli. VII) . Supra caetera vero omnia, neque quae commendata sensibus tuis fuerint salubri relatione, contemnas; nec respuas elocutionum humilitatem, rusticitatemque verborum. Non enim hoc opus divinae doctrinae est, ut quis facunde loquatur; sed ut omnium sensus in ellectu veritatis instituat, secundum quod dictum est: Aperi os tuum verbo Dei (Prov. XXXI) . Et iterum: Ne perdideris narrationem senum; nam et ipsi a suis patribus didicerunt (Eccli. VIII) .
Ego itaque, homo Dei et stupende amore discendi, qui opto vel ex parte quod divinitus jubetur imitari, plurimos sanctos viros vidisse me memini, nec tamen id veluti per transitum et perfunctorie faciens, sed per triginta et per alios totidem pergens dies, pedibus (quod ante Deum dicam) iter omne confeci, universum pene Romanum solum ambulando cognoscens, et itineris molestias libenter amplectens, ut hominis sancti et amatoris Dei conspectibus fruerer: quod proculdubio aliter non haberem. Nam si ille qui absque aliqua comparatione melior me est, quique longe praecedit ac vincit totum mundum rerum peritia et tuta conscientiae fide Paulus apostolus, de Tarso usque ad patriam Judaeorum ambulando perrexit, ut Petrum et Jacobum et Joannem videret; et hoc ipse quasi cum quadam jactantia referens, proprios divulgat labores, dum illos qui otio atque segnitia torpescere videntur, accendit, dicens: Ascendi Jerosolymam videre Petrum (Galat. II) (non enim illi sufficiebat sola fama virtutis, nisi etiam vultum quoque ac figuram ipsius viri cuperet intueri), quanto magis hoc ego decem millium debitor talentorum facere debui? non ut illis sanctis prodessem aliquid, sed ut mihi peccatori per omnia providerem. Nam et ii qui scripserunt vitas patrum ante nostrorum, sancti Abrahae, Isaac, Jacob, et qui ipsos sequuntur, Moysi, Aeliae, Joannis atque reliquorum, non ut ipsis adjecturi gloriae aliquid retulerunt, sed ut legentibus profuturi.
Quapropter haec sciens, fidelissime multumque venerabilis serve Christi Lause, per temetipsum suadendo melius tibi consulens, etiam nostram loquacitatem ad custodiendum in te propositum piae voluntatis amplectere; quae quidem variis visibilium invisibiliumque vitiorum veluti fluctibus verberatur, quam nisi frequenti oratione et diligenti animae ad Deum vacatione sedare non possumus. Multi enim fratrum et laboribus abstinentiae, et bonis circa pauperes factis 941 exuberantes, alii casta viduitate gaudentes, alii virginitate sublimes, divinarum etiam lectionibus et scriptionibus litterarum plurimum gloriantes, a recti propositi itinere deviarunt; indifferenter quasi sub specie cujusdam religionis, curiositatis amore languentes, ex qua multiplex animi sollicitudo generatur; post quae aliorum quoque negotiorum cura succedit, unde calumniosi etiam nomen incurritur, quo nomine a bonorum actuum administratione prohibentur: qua quidem nec qui solis proprie tantum animae negotiis vacant, fruuntur ut matre. Insiste igitur viriliter, quaeso, non augens opes (quas tamen magis semper imminuis) sufficienter dividens eas omnibus quos egere cognoscis, quae proficiunt tibi ad ministeria et fomenta virtutum; neve te impetus quidam irrationabili anticipatione praeveniat, ut dum hominibus placere festinas, honesti propositi voluntatem sacramenti vinculis liges: quod perpessos novimus plures, qui vanae gloriae contentione in cibis vel potibus abstinendis, in servitutem quodammodo redegerunt jurisjurandi necessitate liberam illam, quam in ipsis Deus fecerat voluntatem. Quique sacramentis propriis obligati, dum promissa implere non possunt, et deformiter amore vivendi ac voluptate retinentur, ex necessitate (cui sua subjacent culpa) perjurii crimen incurrunt. Si igitur sola ratione his rebus abstineas, et sola iterum ratione easdem cum velis sumas, nunquam profecto peccabis; Deus enim qui ratio est, ea quae moventur in nobis arcanis commendat auxiliis, illa quidem damnans quae laedunt, amplectens vero atque suscipiens illa quae prosunt; nam justo (inquit) posita lex non est (I Tim. I) . Rectius est autem vinum cum ratione potare, quam cum arrogantia et fastu aquam. Et si videtur, adverte, eos quidem qui rationabiliter vinum biberunt, esse sanctos viros, qui autem sine ratione aquam, vitiosos esse homines ac profanos. Neque ob hoc unquam ipsum speciem quam Deus fecit, aut vituperandam aut laudandam putes; sed illos aut beatos secundum propositum suum arbitreris, aut miseros, qui bene vel male ipsis rebus utuntur. Bibit aliquando Joseph apud Aegyptios vinum, nec tamen sapientiam suam laesit, eo quod propositum mentis suae ante munivit: Pythagoras autem, et Diogenes, et Plato (inter quos Manichaei quoque, omnisque eorum qui sibi sapientes videbantur caterva) in tantam vanae gloriae cupiditatem progressi, inciderunt damnationem, ut ipsum quoque factorem omnium ignorarent Deum, et idola quae ipsi fecerant adorarent. Usus est et apostolus Petrus vino cum reliquo discipulorum choro; unde et ipse Salvator eorumdem magister a Judaeis videtur esse reprehensus, dicentibus: Cur discipuli tui non jejubant sicut Joannis (Matth. XI) ? Qui rursus insultabant, et ipsis discipulis dicebant: Magister vester cum publicanis manducat et bibit (Marc. II, Lucae V) . Quod autem nunquam propter panem et aquam solam reprehensi fuissent, nisi propter vinum vel carnes, potest fieri manifestum iis qui irrationabiliter eos quidem qui bibunt vina, despiciunt; eos autem qui aquam solent haurire, mirantur. Salvator ergo dicebat: Venit Joannes in via justitiae, neque edens neque bibens (carnem sine dubio dixit et vinum; nam sine aliis speciebus profecto nec viveret), et dicunt: Daemonium habet. Venit Filius hominis manducans et bibens, et dicunt: Ecce homo vorax, et potator vini, amicus [Col. 0249] publicanorum et peccatorum (Matth. XI) , eo quod cum ipsis manducaret et biberet. Quid nos ergo faciemus? Neque illos qui vituperant, neque eos qui laudant sequamur, sed aut ratione jejunium cum Joanne teneamus, etiamsi daemonem habere dicamur: aut cum Jesu Christo sapienter vina bibamus, quando hoc requirit necessitas corporalis, etiam si nos aliqui ob cibum carnis et vini potum (ut illum Judaei) aliquando reprehendant. Neque uti ergo istis, neque ab his abstinere juxta veritatem rei aliquid esse arbitreris; sed solam fidem quae dilectione et operibus extenditur, plurimum valere cognoscas. Igitur cujus actibus semper inhaerere cernitur fides, propter ipsam inculpabilis erit, sive manducaverit memorata seu biberit. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XVI) . Sed quoniam unusquisque delinquens, id quod agit, ex fide se agere dicit, etiam cum aliquid stulta persuasione et corrupta atque vitiosa conscientia facit, ita hoc Salvator noster distinxit, ut diceret: Ex fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) . Nam quod eorum qui rationabiliter vivunt, atque sapienter secundum Apostolum, iste sit fructus, hoc est charitas, gaudium, pax, longanimitas, mansuetudo, bonitas, fides, continentia, atque simplicitas, profecto manifestum est; Paulus enim dicebat: Fructus autem spiritus est, hoc et hoc (Galat. V) . Quod vero is qui hujusmodi fructus habere festinat, non intempestive neque sine consideratione, aut carnem edat, aut vinum bibat, et quod neque cum eo habitet cujus conscientiam magis norit malignam, Paulus iterum ipse dicebat: Quia unusquisque qui se ad agonem parat, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) ; scilicet ut corpore videatur incolumis, abstineat se ab iis quae faciunt crassiores; cum autem infirmitate aliqua aut dolore vexatur, aut tristitia, vel quibusdam tentationibus mordetur, utatur quidem cibis aut potibus tanquam medicamentis, quae possint curare sollicitos, abigat autem a se ea quibus anima vulneratur, hoc est iracundiam, invidiam, amorem vanae gloriae et rectae voluntatis defectionem, susurrationes quoque et irrationabiles suspiciones, agens Domino gratias sempiternas.
Sufficienti igitur super hoc disputatione decursa, aliam rursus adjungo docilitati tuae monitionem; 942 ut omni virtute mentis diffugias conspectum eorum atque colloquium, quorum contrarium est bonae vitae propositum, qui penitus prodesse non possunt, et quibus cura est varia cutem corporis expolire, etiam si rectae cultores fidei memorentur; sed vita (ut ita dixerim) perversae sectae homines, qui animas sub specie sanctitatis evertunt, etiam si canitie, et colore, et ostentatione rugarum, numerum quodammodo trahere videantur annorum. Quia et si nulla eorum laesione maculeris morum probitate munitus, vel leviter certe aut resolveris ut securior, aut erigeris ut melior, et vituperabis tales atque ridebis; quod non sine noxa tui te fecisse cognosces. Sanctorum autem virorum ac feminarum veluti lumen splendentis fenestrae, sectare conspectus, ut per illorum veneranda colloquia tanquam minutis Codicem litteris scriptum possis diligenter inspicere, actus quoque et cordis arcana ex ipsa comparatione cognoscere, et sive diligentiam seu negligentiam tuam curiosius approbare. Nam et ipse hominum religiosorum color (quo praedicabiles mores ut flore velantur) et amictus vestis, et inconfusa mens animi, absque ullo supercilio sermonis inflati, et verecunda ipsarum quoque reverentia syllabarum, et grata digestio sensuum atque verborum sufficienter animare te poterunt, etiam si anxietatis alicujus taedio fatigeris. Amictus enim viri, et motus pedum, et dentium risus, ea quae in ipso videntur esse significant, sicut sanctarum Scripturarum proverbialis sermo testatur (Eccle. X) . Incipiens igitur promissae narrationis exordium, nullos tibi neque in civitatibus, neque in vicis, neque in solitudinibus esse incognitos, relatione mea sum passus. Neque enim locus quaeritur solus, in quo tales habitaverint viri, sed rectae etiam vitae propositum et praedicabiles mores.
Laudo magnopere consilium tuum (merito enim a laudatione ordienda mihi est epistola) quod plerisque omnibus res futiles sibique prorsus inutiles consectantibus, ipse ea doceri studeas, quae ad animae salutem pertineant. Siquidem unus est tantummodo, cui doctrina opus non est, ipse universitatis rerum parens et procreator Deus, quippe qui omnium antiquissimus originis suae neminem habet auctorem praeter seipsum.
Eo excepto reliqua omnia ut quae et facta et creata sunt, doctrina informari possunt. Nam et primi illi coelestium ordines magistram habent supremam ipsam Trinitatem; secundi vero a primis docentur, et tertii a secundis, et caeteri deinceps similiter: qui namque cognitione et virtute caeteris antecellunt, ii qui se sunt inferiores erudiunt.
Proinde ignorantiae morbo, quae superbiae est mater, laborare censendi sunt ii qui existimant doctoribus sibi opus non esse; ii autem sunt qui docentibus cum charitate fidem non adhibent; etenim volantes ea in re [Col. 0251] per aerem daemones imitantur, quando illi quoque eadem peste corrupti, a coelestibus suis sedibus fugitivi, praecipites olim de coelo primi in exitium delapsi sint. Neque enim doctrina sunt dictiones aut syllabae, sed recte facta animi bene informati, animusque ipse omni aegritudine vacuus, prorsusque intrepidus ac praesens, cuique nulla iracundia dominetur, et qui quae sentit libere omnibus in rebus eloqui non dubitet; unde nimirum sermo igneae flammae instar erumpit.
Etenim, nisi hoc ita esset, nequaquam discipulis suis dixisset magnus ille Magister; Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) , cum non corrupta oratione auditores ille suos erudiret, sed talis esset ipse, ut neminem moribus suis offenderet, praeter eos duntaxat quibus suapte sponte doctrina ipsa una cum doctoribus esset invisa. Debet enim anima, quae se in vitae Christianae curriculo exercet, aut adhibita fide aliunde discere quae nescit, aut quae scit aperte ipsa alios docere; alioqui qui horum alterutrum facere neglexerit, is merito inter insanos habendus sit: quippe cum initium defectionis sit doctrinae satietas ac disciplinae fastidium, quam pii hominis animus assidue usque solitus est esurire. Fortis esto, et vale; et, quod magnum est, donet tibi Deus cognitionem Christi.
Cum primum Alexandrinam attigi civitatem (Pallad., c. 1) , in secundo senioris imperatoris Theodosii consulatu, qui propter eam qua in Christum credidit fidem cum angelis nunc moratur; admirabilem virum et ornatum per omnia moribus ac peritum, Isidorum presbyterum in memorata civitate cognovi, qui in Alexandrina Ecclesia erat susceptor atque provisor pauperum fratrum, quem in principio juventutis suae egregias per solitudinem palmas abstinentiae promeruisse memorabant (cujus et cellulam vidi in monte, cui Nitrias nomen est), senem septuagesimo [Col. 0251B] aetatis suae anno; qui aliis quindecim annis vivendo 943 completis, obiit in pace. Ille igitur usque ad ultimum finem non linteo usus est, nisi eo quo velaret caput; non balnea attigit, non ex carnibus cibum sumpsit; non mensae usque ad satietatem interfuit. Qui quidem tam lauti corpusculi fuit per gratiam spiritualis alimoniae, ut omnes qui vitam ipsius nesciebant, epulationibus illud ac voluptatibus imputarent. De quo viro, si virtutes ipsius animae exponere singulatim velim, tempus me profecto deficiet. Qui tantae bonitatis atque humanitatis erat, tamque pacificus, ut etiam ipsi qui pertinacissimi ejusdem videbantur inimici, erubescerent umbram quoque ipsius, propter tam venerabilem vitam. Tantam autem sanctarum Scripturarum ac divini dogmatis [Col. 0251C] fertur habuisse notitiam, ut et inter ipsa fratrum convivia obstupesceret subito, ac mente mutata, et sensibus spiritualiter occupatis, transmigrasse alio videretur; ut qui interrogatus postea causam ipsius stuporis, haec diceret, ad alia quaedam se cogitatione translatum, et cujusdam theoriae miraculo raptum fuisse. Novi etiam ego, memoratum virum, dum sumeret cibum, saepius lacrymasse. Cumque admirarer forte cur fleret, hoc ex ore ejus audivi: Erubesco, inquit, irrationabilem cibum sumens, [Col. 0252A] qui rationalis factus a Deo, deberem in paradisi voluptate versari, et cibo satiari divino, propter eam quam Christus nobis tribuit potestatem.
Hic ipse quem dico notus Romano senatui, feminisque primatibus, tunc cum primum una cum episcopo Athanasio, postea autem cum Demetrio episcopo pergeret Romam, et divitiis atque abundantia rerum sine invidiae stimulo exuberaret, non testamentum in supremis suis fecit, non saltem unum solidum dereliquit, non partem aliquam substantiae sororibus suis virginibus dedit, sed Christo easdem commendans. Qui vos fecit, inquit, vestram quoque vitam ordinabit ut meam. Erat autem cum sororibus ipsius septuaginta aliarum virginum numerus.
[Col. 0252B] Is itaque, cum venissem ad eum in principio juventutis, et peterem ut instrueret me ad mores vitamque monachorum in ipso primi adhuc ardore aevi locatum (cui non tantum necessaria esset doctrina verborum, quantum jugis labor et fatigatio corporalis) quemadmodum domitor equorum bonus, productum me de civitatis internis usque ad quintum lapidem, ad ea quae vocantur solitudinum loca, Dorotheo cuidam Thebano monacho (Pallad., c. 2) , sexagesimum in spelunca agenti annum commendavit et tradidit, jubens mihi ut tribus apud eum annis morarer, ad contundenda atque frangenda illicitamenta vitiorum (noverat enim ipsius senis durissimam atque laboriosissimam vitam) praecepitque ut rursum ad ipsum redirem, ob spiritualis scientiae notitiam atque doctrinam. [Col. 0252C] Ego vero cum illic implere tres, ut praeceperat, annos non potuissem valida infirmitate correptus, ante finitas inducias triennii temporis ab ipso sublatus sum.
Erat enim vitae ipsius cum immensa ariditate ac siccitate certamen. Per omnem namque diem in ardore maximo, et in solitudine circa littora maris lapides colligebat, singulisque annis cellam struendo perficiens, iis qui fabricare non poterant, offerebat. Cum autem ei quadam die a me dictum fuisset: Quid [Col. 0253A] facis, Pater, in tanta senecta interficiens corpusculum tum saevis ardoribus? Respondit, hoc dicens: Occidit me, occido illud. Edebat vero unciam panis, unumque fasciculum oleris vilissimi, bibens aquae modicam quantitatem, nunquam tamen eum, Deo teste, extendisse proprios pedes vidi, nunquam in matta, nunquam in lectulo quievisse, sed per universam noctem sedens intexebat funem quemdam ex arbore dactylorum, cujus pretio vesci solebat. Putans autem ego, quod ante me solum haec faceret quae videbam, scrupulosius etiam ab aliis ejus discipulis, qui separatim manebant, quaerendo cognovi, quia sic a prima aetate vivebat, nunquam tamen sponte, nisi ex maxima necessitate, dormivit, aut opere fatigatus, aut dum cibo utitur, si forte usque adeo eum somnus [Col. 0253B] oppressit, ut paululum ei oculi clauderentur; frequenter enim edendo, nimia vi somni capite nutabat, panisque ex ipsis labiis oris cadebat; qui aliquando cum a me quodammodo cogeretur, ut vel momento temporis supra mattam jaceret, contristatus ista dicebat: Si angelis persuadere potueris ut quiescant, persuadebis et ei qui Deo placere festinat.
Hic una dierum ad puteum suum me circa nonam horam transmisit, ut implerem cadum tempore refectionis instante. Accidit autem ut cum venissem, et aspidem casu in imo putei visam perhorruissem, vas vacuum reportarem, causamque timoris exponerem, dicens: Abba, mortui sumus; aspidem enim in puteo quo me miseras vidi. Subridens ille tantummodo diu me intuens aspexit, caputque concutiens dixit: Si [Col. 0253C] placuerit diabolo per omnes se puteos vel serpentem vel testudinem facere, reliquumque genus venenosarum bestiarum, et in aquas fontium desilire, poterisne tu esse sine potu? moxque egressus per semetipsum jejunus aquam traxit de puteo, ac prior ipse signatam degustans ait: Ubi crux adest, ibi nihil Satanae valet malignitas.
Sanctus iste Isidorus, qui benedictum quondam vidit Antonium, dignam rem memoria litterarum retulit mihi, quam ab ipso se dicebat audisse (Pallad., c. 3) . Potamiaena quaedam nomine puella admodum pulchra, ancilla cujusdam erat tempore Maximiani persecutoris, quam multis frequenter ac variis promissionibus dominus suus tentans, stuprate non potuit, ita ut ad postremum amore atque insania praeceps, [Col. 0253D] traderet eam illi qui tunc Alexandriae praefecturam gerebat, scilicet ut Christianam ac maledicentem de persecutionis saevitia imperatoribus, pecuniam ei sub hac pactione promittens, ut si ejus acquiesceret voluntati, sine ullo eam supplicio reservaret ac redderet: si vero in contradicendi proposito permaneret, petiit ut tormentis deficeret, ne si vixisset, libidinis domini sui contemptrix videretur. Quae cum exhibita ante tribunal fuisset, ejusque judex variis cruciatibus atque tormentis cuperet expugnare devotam voluntatem, et inter diversa supplicia vas quoque aeris immensum ac ferventi pice repletum acerrima flamma succenderet, duplicem ei praefectus [Col. 0254A] immitis posuit conditionem: Aut vade, inquit, et domini tui obtempera voluntati, aut scias te in ferventem hanc picem esse mittendam. Cui puella respondit, dicens: Numquam sit alter monitor talis, qui addici jubeat libidini castitatem. Ob quod ille nimio furore perculsus, praecepit spoliatam eam in vas quod fervebat, 944 immitti. Haec autem vox illius fuit: Per caput, inquit, imperatoris tui quod tu vereris, obtestor, ut si apud te statutum est his me tormentis necare, non simul totam, sed paulatim me in ferventem mitti jubeas picem, ut possis videre quantam mihi dederit ignotus tibi patientiam Christus. Quae per unius horae spatium, paulatim in ahenum candens demissa, defecit, ubi pix primum ebulliens ad ipsius colla pervenit.
[Col. 0254B] Plures autem viri digni habitaculo beatorum, feminae quoque obierunt tunc in Alexandrinae ecclesiae civitate, in quibus Didymus erat [Col. 0253D] Origenista hic fuit. , oculorum quidem lumine destitutus, divinarum tamen Scripturarum peritia pollens: quem ego intra decem annos diversis temporibus quater vidisse me memini, quippe post octoginta et quinque annos vitae terminum fecit (Pallad., c. 4) . Hic igitur quem loquor captus est oculis, ut ipse retulit mihi, cum quartum ageret aetatis suae annum: qui neque magistris traditus litterarum, neque prima unquam elementa cognoscens, habebat insitum bonum semper incolume, naturalem magistrum conscientiam suam. Quem tanta gratia scientiae spiritualis ornabat, ut in eo evidentissime quod scriptum adimpleretur, Dominus caecos sapientes [Col. 0254C] facit (Psal. CXLV) . Testamentum quidem Vetus ac Novum ad verbum interpretatus est; sectas autem omnes tam subtiliter firmiterque exposita super ipsas ratione disseruit, ut omnium scientiam veterum peritiamque transiret. Qui cum me cogeret quondam ut orationem in cella ipsius facerem, nec tamen ejus acquiescerem jussioni, hoc referendo dicebat: Ad istud, inquit, hospitium ter benedictus Antonius, dum me visitare dignatur, ingressus est; et rogatus a me ut in hoc loco flecteret genua et precem funderet, statim fecit, ac secundo noluit se rogari, ipsis me rebus docens sanctorum voluntatibus obedire. Quamobrem si vestigia ipsius, inquit, sectaris ac vitam quemadmodum monachus, et pro acquirendis virtutibus peregrinus, nolo contendas.
[Col. 0254D] Hoc quoque idem retulit mihi: Cum, inquit, grandi quadam sollicitudine ac tristitia fatigarer propter Juliani imperatoris infelicissimam vitam, ita ut quadam die usque ad vespertinas profundae noctis horas non attingerem panem, anxietate confectus; forte accidit ut somno residens occuparer, et in quadam transmigratione animae revelationem talem viderem: Quatuor equites cum albis equis per diversa discurrentes, clamantesque: Dicite Didymo, Hodie hora septima Julianus mortuus est. Surge igitur et cibum sume, et ad Athanasii episcopi domum mitte, ut ipse quoque cognoscat hoc. Natavit itaque, sicut ipse dicebat, et [Col. 0255A] mensem, et septimanam, et diem, et horam, et sic omnia si ut audierat approbavit.
Retulit etiam mihi et de puella quadam, cui nomen erat Alexandra (Pallad., c. 5) , quae relicta ea, in qua erat civitate, consederat intra quoddam sepulcrum, per foramen exiguum necessaria alimenta suscipiens, et neque viros neque mulieres unquam videns per annos decem. Decimo vero anno dormitione ultima migratura seipsam composuit; quod illa, quae deferebat ei juxta consuetudinem cibum, retulit nobis, dicens, nullum se tunc accepisse responsum; quo audito, illitum ostium clausumque patefecimus, et ingressi defunctae corpus invenimus. De ipsa autem et beatissima Melania mulier Romana, de qua paulo post referam, ista dicebat: Vultum quidem ipsius [Col. 0255B] puellae se videre non potuisse, stantem autem ad foramen sepulcri petiisse ut ei diceret causam ob quam se in illo sepulcro concluserat. Quae per memoratum foramen locuta: Cujusdam animus, inquit, in me laesus erat quondam, et ne viderer eum vel contristare vel perdere, malui me ipsam in sepulcro dum vivo recludere, quam nocere animae ad similitudinem Dei factae. Qua dicente rursus: Quemadmodum igitur pati potes, o ancilla Christi, ut neminem prorsus videas, sed in solitudine tali contra acediam vel cogitationes habeas tam juge certamen? Hoc illa respondit: A principio, inquiens, diei nonam usque ad horam orationi vaco, ex lino opus per horas singulas faciens, reliquo autem temporis spatio cogitatione discurro per sanctos prophetas, apostolos, atque [Col. 0255C] martyres, et patriarchas; caeteris vero horis cibum panis capio, appropinquante vespera cum maxima quiete Dominum meum glorificans, finemque vitae meae cum spe bona patienter exspectans.
Sed ne illos quidem tacitos praeteribo, quorum vita omnis in contemptu quodam propriae salutis fuit, ut ex hoc etiam bene meritos praedicemus, et legentibus cautelae studio consulamus.
Virgo quaedam solo nomine Alexandriae fuit (Pallad., cap. 6) , quae quantum ad speciem pertinebat, humilis videbatur; quantum autem ad propositum ipsius, animae inflatioris erat, variis opibus satis dives, amatrix potius auri quam Christi; nusquam procedere [Col. 0255D] solens, non peregrino, non virgini, non vim patienti, non monacho, non ecclesiae, non pauperi vel exiguam stipem praebens. Haec sanctorum Patrum frequentibus monitis, nunquam a se tam inutile animae pondus abjecerat. Habebat autem et nonnullos parentes, inter quos filiam sororis suae adoptaverat sibi, qua sola diebus ac noctibus fruebatur, omisso atque contempto amore coelestium. Nonnunquam enim et haec species, quam diabolus immittit, erroris est, ut sub affectus colore, qui deberi videtur affinibus, avaritia cupiditasque nutriatur. Quod autem nullam daemon cupiditatis et generis curam gerat, hinc profecto monstratum est; ipse enim est qui homines [Col. 0256A] in matres, in fratres, in patres cogit fieri parricidas. Qui etiamsi praetendere quibusdam aliquando videatur necessitudinem parentelae, non ideo illud ut prosit iisdem facit, sed ut animabus eorum injustitiae crimen accumulet, divinae non ignarus sententiae, quae injustos ab haereditate regni coelestis excludit (I Cor. VI) . Potest sane quis spirituali scientia divinoque amore commotus, nec propriae animae salutem contemnere, et suis parentibus, si forsitan egere videantur, vitae alimoniam pie largiri; sed si penitus animam suam conculcat et despicit, sola propinquitatis sollicitudine occupatus, sententiam divinae legis incurrit, animam, ut dixi, suam deputans vanitati. Sacer autem conscriptor ille Psalmorum canit de iis qui animae suae curam metu maximo gerunt, dicens: [Col. 0256B] Quis ascendet in montem Domini? 945 hoc est dicere, satis raro. Aut quis stabit in loco sancto ejus? Innocens manibus, et mundo corde, qui non accepit in vano animam suam (Psal. XXIII) . Illi namque in vano animam suam accipiunt, qui putant eam una cum corpore dissipari atque dissolvi, virtutum scilicet spiritualium contemptores.
Istam ipsam solo nomine virginem volens sanctus ille Isidorus [ Lege Macarius, ex Palladio ] presbyter detractione sanguinis (ut dici in proverbiis solet) facere a cupiditatis onere utcunque leviorem, tali erga eam usus ingenio est. Praeerat autem, ut prius dixi, cellulis fratrum pauperum atque debilium, idemque in primis juventutis suae annis in lapidibus et margaritis probandis videbatur peritus. Accessit [Col. 0256C] igitur ad eam, dicens: Lapides ad me necessarii atque pretiosi smaragdi et hyacinthi subito venerunt; et sive quis invenerit eos, sive furatus sit, scire non possum; statuere autem ipsorum pretium nequeo, quia cujuslibet summam quantitatis excedunt, omnes enim simul quingentis solidis distrahuntur. Si ergo eos tibi placuerit comparare, poteris unum ex ipsis quingentis vendere solidis, et reliquos neptis tuae monilibus deputare. Suspensa igitur omnimodis illa quae dicebatur virgo in affectu puellae, decipitur hujusmodi ornatu, et complexa illius pedes orat et petit, ne quis memoratos lapides alter acciperet. Cui ille sanctus, dum avide hortatur, haec dixit: Veni in domum meam, ut haec quae diximus videas. Ad quod illa non acquiescens, sed magis [Col. 0256D] quingentos solidos in sinum illius fundens, ait: Quemadmodum vis, ipse eosdem lapides tolle, ego enim nolo eum videre qui vendit. Acceptos ille igitur quingentos solidos, pauperibus debilibusque mox dividit. Post aliquantum vero temporis spatium, quia magna opinio ipsius apud omnes Alexandriae erat (quippe qui et misericors esset, et in cultura Dei praeclarus et senior, qui jam usque ad centesimi quoque anni curricula pervenisset, quod ego etiam qui cum illo diu fueram, satis agnoveram), erubescebat eum virgo memorata super ipsis solidis admonere.
Ad postremum cum illum forte in ecclesia reperisset, alloquitur: Quid, inquit, jubes, precor, de [Col. 0257A] lapidibus illis, pro quibus quingentos solidos dedimus? Cui ille respondit: Ex quo, inquit, mihi aurum dedisti, ex eo illud pro pretio ipsorum lapidum dedi, et si venire desideras, ac videre eosdem in hospitio meo (illic enim jacent), veni et vide si possunt tibi placere; sin minus, aurum referes quod dedisti. Quo illa libenter audito, ad presbyteri domum pergit, in cujus superioribus feminae debiles habebantur; in inferioribus autem viri. Ubi autem cum ea intra primas fores ingressus, dicit eidem: Quid vis primum videre, hyacinthos an smaragdos? At illa: Quod jusseris. Ducit itaque eam ad superiores domus partes, ostenditque ei conscissis feminas membris, et vultibus totis varia morbositate laceratis, dicens ad eam: Isti sunt hyacinthi. Inde descendens, [Col. 0257B] ostendit ei similes in inferioribus viros, et ait: Isti sunt smaragdi: si placent tibi, ipsos considera; sin minus, aurum recipe quod dedisti. Itaque egressa est domum, nimio rubore confusa, et plurimum tristis, quia videret se illa voluisse facere quae Deo placere non possent. Moxque aegritudinem incurrit, ut rediit; non enim hoc secundum Dei fecerat voluntatem, sed ingeniosa viri sanctissimi necessitate compulsa. Paulo post autem maximas presbytero gratias egit, propter quod puella, cujus nimiam curam gerebat, nupta quidem, sed sine filiorum educatione defuncta est.
Cum igitur per triennium in monasteriis (quae circa Alexandriam sita sunt) commoratus fuissem (Pallad., c. 7) , et optimos illic viros abstinentiae [Col. 0257C] virtutibus adornatos usque ad duo millia hominum, sanctissimosque vidissem, inde descendens, ad montem cui Nitriae nomen est veni. In medio autem istius montis et Alexandrinae civitatis, interjacet lacus qui Mariae vocabulo nominatur, per septuaginta millium spatia diffusus. Quem cum uno ac medio transfretassem die, ad meridianam partem praefati montis accessi. Cui monti penitus deserta adjacent loca, quae Aethiopiam usque tenduntur, et usque ad Mazicum ad mauritanum solum. In quo monte degebant quinque millia (ut arbitror) virorum, qui diversum propositi sui institutum tenentes, prout vellent possentque vivebant, ita ut alii quidem liceret manere si cuperet, alius cum uno tantum fratre si vellet, alius cum multitudine, si hoc desiderasset, [Col. 0257D] habitaret. Quo in monte tam memoratis quam illis, qui ad ultimas se solitudines contulere sexcentis viris, septem pistrinis alimenta praebentur. Hujus igitur montis per totum annum usus hospitio, plurimumque a beatis Patribus instructus et doctus, ab Arsisio majore, et Putubasto, Agione, Serapione et Chronio, multisque seniorum spiritualium relationibus super iis qui ante ipsos fuerant, incitatus, usque ad alia solitudinis loca interioris accessi.
In ipso autem Nitriae monte unam ecclesiam maximam vidi, in qua sunt tres arbores dactylorum, ex quibus singulis singula flagra dependent: quorum uno ii qui peccant monachi verberantur, alio latrones (si inciderint forte) caeduntur; tertio delicta eorum [Col. 0258A] qui undecunque convicti in peccato vapulari meruissent, memoratas amplectentes arbores, et certas tergo accipientes plagas dimittebantur. Est etiam circa ipsam ecclesiam cella, suscipiens peregrinos ac pauperes fratres: in qua cum acceperint advenam quemlibet, per tantum illic tempus alunt, donec ipse propria voluntate discedat, biennio ac triennio, si voluerit quis, illic manere non prohibentes. Unius autem septimanae ex quo venisset, ei etium dabant, reliquos vero dies quodcunque opus eumdem facere cogebant; deputabantque eum aut pistrinis, aut hortulis, aut coquinis. Si autem honestior aliquis minusque aptus hujusmodi operibus videretur, legendum ei Codicem dabant, omnesque usque in horam sextam a conspectu ipsius et confabulatione prohibebant. [Col. 0258B] In hoc monte et placentarii habentur et medici. Utuntur quoque vino; nam illic etiam vina venduntur. Omnes autem isti manibus conficiunt linteamen, ex cujus operis emolumento nulli eorum quidquam deficit ad vitam. Est autem maximae voluptatis, circa vespertinas horas ex unaquaque mansione monachorum varias audire voces, psalmos Christo canentium. Quo tempore si quis assistat et diligenter advertat, putabit se subito sublatum, et in paradiso constitutum. Ad ipsam vero ecclesiam solo Sabbato et Dominico die convenire consueverunt.
Sunt autem in ipsa octo presbyteri, inter quos quandiu primus presbyter vivit, nullus praeter ipsum alter aut sacra offert Deo, aut tractat [Col. 0393D] Aut tractat. ] Proprie vertit interpres, quod in [Col. 0394D] Herveto est, habet sermonem. Graece, οὐχ ὁμιλεῖ. Hinc saepe in scriptis Patrum Tractatus et Tractatores. Vide Onomasticon. , aut judicat, 946 sed silent semper, solo consessus honore [Col. 0258C] contenti. Ille vero major Arsisius, et alii multi cum ipso senes sanctissimi, quos et ipse tunc vidi, ejusdem temporis cujus et beatus Antonius erant; qui nobis etiam sanctum Ammonem Nitriotem se nosse dicebat; illum, cujus animam dum ab angelis ferretur ad coelum, vidit Antonius. Hic ergo referebat quod et Pachomium Tabennesietem aliquando vidisset, virum prophetica gratia clarum, et in monasterio tria millia monachorum regentem; de cujus virtutibus post paululum loquar.
Ipsum autem Ammonem in hunc morem vixisse dicebat: Cum esset, inquit, puer a parentibus derelictus, et ad viginti duorum pervenisset numerum annorum, invitus ab avunculo suo matrimonii vinculis illigatus est (Pallad., c. 8) . Cui cum resistere [Col. 0258D] non posset ei quae a parente ingerebatur necessitati, et in nuptiis jussus est coronari, et in thalamo sedere compulsus est, et omnia patienter sufferre solemnia nuptiarum coactus est. Postquam autem universi a thalamo recesserunt novis nuptis in lectulo collocatis, sanctus Ammon surgit e lectulo, ostium claudit, vocatque residens benedictam illam, et vere unanimem conjugem suam, dicens: Veni, inquit, domina, ut tibi causam ipsam hujus conjunctionis exponam. Nuptiae nostrae huc usque sunt tantum, nihilque in se amplius habent; bene ergo faciemus, si de reliquo quisque nostrum separatim quiescat, ut Christo placere possimus si intacta virginitate vivamus. Prolatum autem de sinu parvum libellum nescienti [Col. 0259A] Scripturas sanctas puellae ex persona Apostoli ac Salvatoris legebat, cui lectioni alia secundum sensum suum longe plura conjungens, exponebat eidem castitatis virginitatisque conversationem, ut illa post satisfactionem in ictu gratia divinitatis impleta diceret: Mihi quoque persuasum scias, domine, castam vitam libenter amplecti. Quid ergo jubere amplius velis exspecto. Cui ille, Hoc, inquit, jubeo et rogo, ut unusquisque nostrum separatim ab hoc die maneat. Ad quod illa non acquievit, dicens: In eadem quidem cella, sed in lectulis separatis manere debemus. Cumque hoc utrisque placuisset, decem et octo annos vixerunt, ita ut illa quidem totis diebus esset in cella, ille autem insisteret operi in hortulo quem colebat, et balsamum ea qua peritus [Col. 0259B] erat arte conficeret. Quod tamen balsamum multo labore ad imaginem vincarum et plantatur, et colitur, et putatur. Vespertinis autem horis regressus domum orationibus factis, et cum eadem cibo sumpto, ac rursus nocturnis precibus ex more celebratis, ad opus solitum primo mane pergebat.
Interea dum eorum esset haec vita, exclusa ab utroque penitus omni corporalis illecebra passionis [Col. 0259D] Caute lege contra impassibilitatis assertores. , oratione sancti id quod aliquando cupiebant, obtinere coeperunt. Ait enim eidem ad postremum beata illa: Domine, inquit, mi, habeo quod dicam; in quo si me audieris, probabitur mihi quod me secundum Deum diligis. Hortatur ille ut quod ei placeret ediceret. At illa: Justum mihi hoc, inquit, videtur, cum ipse sis sexus virilis, et justitiae totus inservias; cumque ego quoque propositi tui aemuler viam, ut [Col. 0259C] diversis ad multorum aedificationem mansionibus separemur. Inconveniens enim atque incongruum puto, propter me tantam in occulto te habere virtutem, nec ulli esse cognitum quod in hac castitate atque pudicitia Domini amore simul vivimus et manemus. Cui ille gratias agens, Deumque glorificans, ita respondit: Bene tibi placuit, mi domina soror; habe igitur hanc ipsam cellam, ego autem aliam mihi facere tentabo. Egressusque ab ea, mox interiora loca Nitriae penetravit (nec dum enim tunc monasteriorum illic fuerat multitudo) fecitque sibi duarum volumina cellularum, atque ita in solitudine viginti aliis annis ac duobus transactis, defunctus est; imo magis somno quievit, cum sexaginta duos aetatis suae annos finisset. Per singulos tamen annos [Col. 0259D] secundo semper videbat beatam illam conjugem suam.
De hoc illud miraculum sanctus Athanasius Alexandrinus episcopus retulit, in eo opere quo vitam descripsit Antonii, quod cum aliquando una cum Theodoro discipulo suo Lycum nomine fluvium cupiens transfretare, erubesceret sibi vestimentum detrahere, ne nudum unquam suum corpus aspiceret, subito sine navi in alteram fluminis partem angelo vehente translatus est. Iste igitur Ammon ita vixit atque obiit, ut ipsius animam sanctus videret Antonius, cum ab angelis ferretur ad coelum. Memoratum vero [Col. 0260A] fluvium navi ego cum metu transivi. Est enim illic derivatio quaedam magni illius fluminis Nili.
In hoc etiam qui Nitrias dicitur monte, monachus erat quidam, cui Hor fuit nomen (Pallad., c. 9) , cujus virtutem multorum quidem fratrum testimonia praedicabant [Col. 0260D] Hic Hor fuit origenista. , specialiter tamen ancilla Dei Melania, quae ante me ad loca ipsius montis accesserat; nam ego superstitem supradictum virum videre non potui. Haec ergo de conversationis ejus virtutibus referebat, quod nec mentitus unquam fuerit, nec juraverit, nec maledixerit cuiquam, nec sine necessitate aliqua sit locutus.
Hujus montis habitator et beatus Pambo fuit. Quem et Dioscorus episcopus, et Ammonius, et Eusebius, et Euthymius fratres, et Origenes, et Dracontius [Col. 0260B] viri admirabiles et nepos [Col. 0394D] Et nepos. ] Quid nepos hic faciat, non video, an Nepos nomen proprium? sed nulla ejus vestigia vel in Palladio veteri, vel in Palladio Herveti. Nam Palladius vetus, cap. 5 habet fratres Dracontii, viri mirabilis. Palladius Herveti: Et Joannis filii fratris Dracontii, viri admirabilis. Graece est in Veneto Ms. Καὶ Ἰωάννου τοῦ ἀδελφοῦ Δρακοντίου ἀνδρὸς θαυμαστοῦ : Et Joannis fratris Dracontii viri mirabilis. Ut verear ne pro ἀδελφοῦ, fratris, legerit interpres Heraclidis ἀδελφιδοῦ, nepotis. Alias suspicari quis possit Ἀδελφίου [Col. 0395A] legendum. Certe et infra, c. 33 occurrit Adelphius inter monachos cum Ammonio, Pambone et aliis. Haec in prima Editione palpans in tenebris scripseram vel divinaram; nunc hac secunda Editione cum textus Graecus Palladii perfectior prodierit, totum hunc locum ita corrige: Et Origenes Dracontii viri admirabilis nepos. In Graeco Parisiensi est: Ὠριγένους τοῦ ἀδελφιδοῦ Δρακοντίου ἀνδρὸς ἐνδόξου καὶ θαυμαστοῦ. , habuerunt magistrum. Qui Pambo et cum multis ac variis virtutum praerogativis, palmisque praecelleret, inter ipsas etiam hoc habuisse praecipuum memoratur, quod intantum auri argentique contemptor fuit, ut praeceptum Domini videretur implesse. Referebat ergo mihi venerabilis ipsa Melania, quia profecta de urbe Roma, Alexandriam primum fuisset ingressa. Cumque multa de ipsius viri virtutibus Isidoro presbytero et Xenodocho referente cognovisset, et eodem duce ad eum in solitudinem pervenisset, obtulisse se illi trecentas argenti libras, ac precatam fuisse ut aliquid ex ejus rebus acciperet. Qui cum sederet, inquit, et vimen intexeret, sola me voce benedixit et ait: Det tibi mercedem Deus. Deinde [Col. 0260C] dicit oeconomo suo: Suscipe caute, et divide per omnes qui sunt tam in Lybia, quam in insulis fratres: haec enim monasteria plus videntur egere quam caetera; hoc quoque ei praecipiens, ne quid ex ea pecunia iis qui in Aegypto degunt daret, propterea quod regiones illas alimentis sciret amplius abundare. Cum autem memorata femina, sicut retulit mihi, staret, et benedictionem pro munere dato exspectaret aut laudem, nihilque ab eo audiret, ulterius ait ad illum: Scito, domine, trecentas esse in hac argentaria libras. Qui iterum nec sursum quidem prorsus aspiciens, ita respondit: Cui exhibuisti haec, o filia, non opus habet a te mensuram cognoscere, nam qui montes lance pensavit (Isaiae XL, 12) , multo 947 amplius novit quantum sit hujus pondus argenti. Et si quidem mihi istud offerres, competenter [Col. 0260D] hoc diceres; cum autem non mihi, sed illi Deo, quem non sprevisse, imo amplius honorasse duos illos nummos agnovimus (Marc, XII, 42) , tace, quiesce.
Sic autem Dominum ordinasse dicebat, ut post paululum tempus, posteaquam ad ipsum venerat montem, Dei servus ille requiesceret; qui non aegritudine, non febre aliqua fatigatus est, sed sportellam consuendo septuagesimae aetatis suae anno quievit in pace. Ante horam vero qua de saeculo exiens spiritum suum Deo commendarat, vocavit me, et in postrema consummatione sui operis confidenter ait: [Col. 0261A] Accipe hanc sportellam de manibus meis, quia non habeo aliud quod relinquam tibi, ut memor sis mei. Cujus corpore involuto in linteo, et sepulturae tradito, ex desertis locis abscessi usque ad finem proprium, haereditatem sancti illius habens mecum
Hic ipse Pambo in fine vitae suae, ipsaque hora qua exiturus erat e saeculo, assistentibus ei Paulo presbytero et oeconomo, et Ammonio, sanctitate famatis viris, et caeteris fratribus, hoc dixisse memoratur: Ex quo veni in istum solitudinis locum, et habitavi in cellula quam meis manibus exstruxi, panem gratis ab aliquo me manducasse non memini, nec verbum usque in praesentem horam locutus sum, de quo poenitentiam agere debuissem: ita tamen ad Dominum meum pergo, tanquam necdum divinae [Col. 0261B] servitutis cultum attigerim. Asserebant autem nobis referentes, et testimoniis confirmantes suis Paulus et Ammonius servi Christi, quia nunquam cum aliquid interrogatus fuisset vel de spiritualibus vel de saecularibus scriptis, cito responsum sciscitantibus dedit; sed semper necdum se quod responderet invenisse dicebat. Saepe autem et cum mensium spatia fluxissent, nec sic quidem responsum quaerentibus dabat, adhuc se non asserens pervenisse ad notitiam veritatis. Tam diligentes autem cautasque secundum Deum sententias proferebat, ut eas omnes tanquam ab ipso Deo prolatas susciperent. Hanc enim Antonium quoque illum magnum in suis sermonibus perhibent habuisse virtutem.
Factum etiam hujusmodi ipsius Pambo inter alia [Col. 0261C] fertur (Pallad., cap. 11) , quod cum Pior monachus venisset ad eum proprium panem ferens, et ob hoc ab illo reprehensus fuisset, interrogatus ut diceret cur hoc fecisset, respondit dicens: Ne hospes ab hospite gravaretur; quem ille tantum tacendo reprehensum dimisit continuo. Post aliquantum vero temporis ad Pior, Pambo memoratus accedens, perfusum aqua panem, ut ab his edebatur, exhibuit. Qui interrogatus cur hoc fecisset, respondit: Idcirco aquam addidi, ne tibi onerosus existerem.
Praefatus autem Ammonius [Col. 0261D] Hic Ammonius fuit Origenista. discipulus ipsius (Pallad., cap. 12) , aliique tres fratres, et sorores duae, summo Dei cultu et amore flagrantes, cum ad deserta pervenissent loca, separatas sibimet mansiones fecerunt, ita ut grandi a semetipsis spatio [Col. 0261D] separarentur. Hunc ergo Ammonium, quia supra modum lectioni scripturarum vacabat, civitas quaedam episcopum sibi fieri postulavit: cujus cives cum hoc a benedicto Timotheo quodam petissent, et ille dixisset: Adducite eum ad me, et faciam ut vultis; cum magna multitudine ad eum, quo facilius abstraheretur, ingressi sunt, captumque se ille perspiciens, rogare coepit eos, et per sacramenta firmare, acquiescere se omnino non posse ut vel exiret de solitudine quam tenebat. Cumque videret non concedi sibi ut faceret quod petebat, ferro aurem sinistram radicitus (cunctis videntibus) secuit; haec dicens: Vel nunc probabitur vobis impleri non posse [Col. 0262A] quod cupitis, jubente lege divina nullum aure praecisa oportere fieri sacerdotem. Et ita demum relicto eo, ad propria reverterunt. Cum vero remeassent, et episcopo ista dixissent, ille respondit: A Judaeis lex ista servatur; ego autem si dederitis mihi aliquem etiam naribus truncum, sed moribus probum, non eum dubitabo episcopum facere. Hoc audito pergunt ad ipsum instantissime, eum rursus rogantes; quo non acquiescente, vim quoque inferre tentabant. Quibus juratus ille respondit: Si me cogere volueritis ulterius, etiam linguam meam (quia propter ipsam mihi molesti estis) abscindam. Tunc demum sic eum, cum super hoc nihil proficerent, reliquerunt.
Cujus Ammonii fertur tale miraculum. Cum quaedam [Col. 0262B] delectatio carnalis sine ulla corpusculum ejus intermissione vexaret, candenti ferro propria membra laniabat, ut ex omni parte plenus esset semper ulceribus. Esca vero ejus fuit hujusmodi. A juventute sua usque ad obitum crudis est usus cibis, interdum etiam praeter panem. Vetus autem Novumque Testamentum memoriter retinens, etiam libros eloquentissimorum virorum Didymi, Pierii, atque Stephani [ Pallad., Athanasii et Basilii] usque ad sexcenta millia versuum legendo transivit. Haec autem de eo testificantur etiam Patres sanctissimi in eremo commanentes. Hujus etiam prophetica virtus multis innotuit. Inter fratres vero qui secreta eremi diligebant, nullus illo in officio consolationis superior. De hoc sententiam beatus Evagrius spiritualis vir et [Col. 0262C] virtute discretionis praecipuus, proferebat, dicens nullum se vidisse hominem qui sic superaverit corporeas passiones. ( Caute lege. )
[Hic idem sanctissimus cum a Ruffino [Col. 0395A] Hic idem sanctissimus cum a Ruffino. ] Baronius, tomo IV, anno Christi 394, Siricii papae 10, Theodosii imp. 16, agens de synodo Constantinopolitana, in encoeniis, ita ait: Quamobrem illud existimo hujusmodi episcoporum conventum non convocatum esse vel ecclesiasticorum dogmatum causa, vel disciplinae ecclesiasticae terminandae studio; sed ad hoc, ut novam basilicam apostolorum Petri et Pauli nomine erectam a Ruffino praefecto praetorio, penes quem summa erat in toto Orientali imperio auctoritas, iidem dedicarent; huncque ipsum esse conventum episcoporum, cujus Palladius (intelligit [Col. 0395B] Baronius hunc nostrum Heraclidem, ut monui Prolegomeno generali 4, § 3) res suorum temporum scribens meminit, cum de Evagrio Pontico agit, qui una cum Ammonio et aliis ex Aegypto vocatus a Ruffino ea de causa Constantinopolim venit. « Hic idem, inquit, sanctissimus cum a Ruffino (Pallad., in Lausiac. cap. 2) , etc., subdens de Ammonio ibidem defuncto, et in eadem basilica Ruffiniana dicta, sepulto. Certe quidem ad dedicationem basilicarum vocari solitos e remotissimis quoque regionibus episcopos, quae dicta sunt superius de Antiochenae ac Jerosolymitanae ecclesiarum encaeniis docent. Meminit ejusdem a Ruffino erectae basilicae Sozomenus lib. VIII, cap. 17, aedificatamque fuisse ait trans mare prope Chalcedonem, in loco dicto, Ad Quercus; ubi ab eodem Ruffino sumptuosa villa exstructa erat, erectaeque regiae aedes, ipsaque basilica in honorem praecipuorum apostolorum Petri et Pauli dedicata, dicta quoque nomine communiori, Apostolaeum; [Col. 0395C] in qua postea a Theophilo episcopo Alexandrino collecta synodus fuit adversus Joannem Chrysostomum, ut suo loco dicetur. Hactenus Baronius. temporis illius praefecto praetorii multiplici supplicatione rogatus fuisset, ut magno illo Ammonio Constantinopolim ob necessarias eremi actiones adveniente, ipse quoque dignaretur venire, vehementer id precantibus sanctis diversarum provinciarum episcopis, aliisque quampluribus eremitis (qui ad dedicationem basilicae, quam ipse condiderat, convenerant), memoratum Ruffinum propriis manibus suscepit sacro fonte mundatum. Quem suae conversationis merito plurimum veneratus est, sancto Ammonio cupiens in omnibus obedire: qui paulo post dormivit in Domino, [Col. 0262D] sepultusque est in basilica, quae appellatur Ruffiniana; in cujus sepulcro curari feruntur cuncti diversis febribus laborantes.] [Col. 0262D] Haec inclusa desunt Palladio.
In monte Nitriae, de quo supra diximus (Pallad., cap. 13) , quidam vir fuit mirabilis, nomine Benjamin, per octoginta annos in abstinentiae virtutibus summam donorum spiritualium gratiam consecutur: qui sive manus cuiquam imposuisset, sive olei benedictionem dedisset, ab omni languoris molestia solvebatur. Hic ergo qui talibus divinae gratiae muneribus praeminebat, ante octo menses dormitionis suae aquoso languore pervasus, in tantum miseranda pinguedine [Col. 0263A] suae carnis intumuit, ut nostris temporibus secundus Job putaretur.
A sumens itaque nos Dioscorus episcopus, qui tunc presbyter Nitriae fuit, me et beatum Evagrium hoc modo est allocutus: Venite, et videte 948 novum Job, in tanto tumore corporis atque insanabili passione singularem patientiam possidentem. Euntes igitur vidimus hominem tanto corporis tumore distentum, ut minorem manus ejus digitum, utrarumque manuum nostrarum conjuncti digiti minime complecti valerent. Cumque non possemus dura passionis ejus diu respicere, oculos nostros ab eo defleximus. Tunc ille beatus Benjamin ait nobis: Orate, filii, ut homo meus interior isto languore sit liber; hoc namque corpus nec sua me sanitate sublimem [Col. 0263B] reddidit, nec dolore dejectum. Per octo itaque menses illos facta est ei sella latissima, in qua incessanter sederet, jam non valens in lectulo requiescere propter reliquas corporis necessitates. Qui tamen in hujusmodi sui corporis passione constitutus, alios Dei gratia sanare consueverat quolibet languore vexatos.
Necessarium igitur existimavi referre hujus sanctissimi passionem, ut non admiremur quoties viris justissimis quaedam corporales necessitates contingunt. Defuncto autem viro fortissimo, postes januarum (nec enim aliter tanti tumoris corpus ejici potuisset) sublati sunt.
Apollonius quidam nomine (Pallad., cap. 14) , unus ex negotiatoribus renuntians saeculo, montemque Nitriae habitans, cum jam neque artem discere praevaleret senio praepeditus aetatis, neque abstinentiam spirituali Scriptura mandatam exercere, hujusmodi continentiam sibi instituisse cognoscitur. Ex propriis pecuniis atque laboribus, omnem remediorum speciem atque cellaria in Alexandria comparans civitate, cunctis fratribus languentibus necessaria exhibebat. Videres autem eum a principio diei nonam usque horam universa tam vivorum quam feminarum monasteria peragrantem, et per singula aegrotos ostia visitantem, portantemque secum uvam passam, malogranata, ova, siligines, quae maxime necessaria [Col. 0263D] videntur infirmis. Ad talem vitam, cui solum aptus erat, suam hic famulus Christi instituerat senectam; qui tamen ante obitum suum cum aliquem sui similem reperisset, ei omnem ministerii hujus supellectitem tradidit, comprecatusque est eum, ut hujusmodi curam fratribus exhiberet. Cum enim quinque millia monachorum in supradicto monte consistant, necessaria vel maxime talis sollicitudo est et consolatio, sine qua in desertis illis non vivitur locis.
Alii etiam duo quidam fratres fuerunt [Col. 0263D] Palladius, c. 15, 16, vocat Paeesium et Isaiam, atque ita hic Ms. etiam habet. , quorum pater emendis vel mutandis mercibus studens, usque ad Hispaniam semper negotiando pergebat. Quo [Col. 0264A] mortuo, diviserunt inter se substantiam ejus, quae in mobilibus tantum erat : in auro quidem quinque millia solidos, in mancipiis vero vel vestibus quidquid invenire potnerunt. Isti igitur uno animo conmunique consilio inter se tractare coeperunt, dicentes invicem sibi: Quam, frater, eligimus viam vitae! si mercationem in qua pater noster vixit arripimus, etiam ipsi labores nostros aliis relinquemus, nosque fortasse euntes in pericula, praecipites vel marini (ut assolet) fluctus, vel latronum tela consument. Sequamur igitur, frater, solitudinem magis vitamque monachorum, ut et paternam hereditatem lucremur, et animas nostras nulla rerum malarum contagione perdamus. Quod propositum cum utrisque placuisset, in electione solitariae vitae diversum singuli tenuerunt [Col. 0264B] iter.
Divisis igitur quas pariter reliquerant rebus, unum quidem habuerunt uterque propositum ut placerent Deo, sed non in una institutione vivendo ambo placuerunt. Alter enim ex ipsis omnibus suis rebus per omnia monasteria, et ecclesias, et carceres divisis, artem sibi reperit quamdam, ex qua quotidiani cibum panis acquirens, et quam elegerat vitae et crationi vacabat; alter autem nulli ex substantia propria quidquam dedit, sed monasterium sibi fecit, ubi paucis secum fratribus collocatis, omnes advenas, omnes senes, omnes pauperes, omnes suscipiebat infirmos, et per Dominici ac Sabbati diem ternas et quaternas mensas indigentibus exhibebat, hisque universam suam substantiam modis quoad vixit expendit. Quo utroque defuncto, beati ambo, diversis [Col. 0264C] opinionibus probabilis vitae consummatione celebrantur. Et iste quidem aliis, ille vero aliis semper placebat.
Ex quorum laudibus orta inter fratres contentione, quod uterque videretur fuisse perfectus, ad sanctum Pambo, ut ab eo verum cognoscerent, pergunt. Quem cum judicem elegisse se dicerent, peterentque ut quis e duobus fecisset melius edoceret, utrumque ille apud Deum perfectum esse respondit. Nam alter quidem ex ipsis Abrahae, alter Eliae moribus vixit. Cumque non sedato intra se certamine dicerent, deprecantes, quemadmodum pares possunt videri, et non magis praecedat ille qui evangelica praecepta complevit, qui cuncta vendidit, pauperibus donavit, [Col. 0264D] quique per omnes horas, omnes dies, omnesque noctes, Dominicam crucem portans, perpetua Salvatorem oratione comitatur? Cumque alii diversa ex parte contenderent dicerentque, Quia iste, quem nos amplius praedicamus, tantum circa egentes suum ostendit affectum, ut aggeribus publicis assideret, tribulantes undecunque colligeret, et non suae tantummodo consuleret animae, sed multas atque multorum curando infirmitates, ac necessaria praebendo salvaret. Ita beatus Pambo ad utrosque respondit: Idem iterum vobis loquor, pares ambo sunt apud Dominum, et utrisque me satisfacturum puto. Hic enim si tam perfectus monachus non fuisset, dignus [Col. 0265A] profecto non esset ut eum bonitati illius compararem; ille vero reficiens egenos atque peregrinos, aliquod ex ipsa communione solatium sentiebat. Nam et si labores ipsius esse magni oneris videbantur, attamen habebat et requiem aliquam cum labore. Exspectate autem, ait, ut super hoc (Deo revelante) cognoscam; quod cum veneritis ad me, deinceps audietis. Post paucos itaque dies cum eum rursus rogarent, beatus ille ita respondit, dicens: Ante Deum vobis loquor, utrosque in paradiso simul stare conspexi.
Juvenis quidam, qui Macarius dicebatur (Pallad., cap. 17) , annorum decem et octo, dum cum aequaevis [Col. 0265B] suis pecora pascens juxta lacum (cui Mariae nomen est) ludit, homicidium fecit invitus; nullique quidquam dicens, ad deserta perrexit, in tantum humano atque divino territus metu, ut amens factus per triennium videretur, dum sine tecto in 949 solitudine permaneret. Est enim terra ipsa semper sine pluviis. Norunt hoc quod loquor cuncti, qui et scripturarum lectione, et experientia rerum periti sunt. Ipse beatissimus, quem dico, in deserto sibi cellulam fecit. In qua viginti quinque alios annos aetatis suae vivens, talem divinam gratiam meruit, ut exsultans solitaria vita, illuderet daemones atque despiceret.
Hic mihi, apud quem multum temporis feci, interroganti quas animus ipsius de facto homicidii cogitationes [Col. 0265C] haberet? usque adeo se tristem non esse dicebat, ut ex ipso homicidio quod ignarus admiserat, Deo gratias actitaret. Inde enim aiebat occasionem sibi salutis allatam: dicebat autem, Scripturarum testimonia proferens, quod nunquam magnus ille famulus Dei Moyses divinitatis meruisset intuitum, neque tantum assecutus donum Dei fuisset ut mysteria coelestia ac sancta conscriberet, nisi Pharaonis regis metu propter homicidium quod in Aegypto admiserat, ad Sina montis deserta fugisset (Exod. II) .
Haec autem ego dico, non ut ad homicidium quemquam videar incitare, sed ut ostendam magis, quod ex malis rebus interdum, si in eas incidamus inviti, occulta Dei providentia ad virtutis gloriam pervenimus; alia enim genera virtutum necessitati ascribimus, [Col. 0265D] alia voluntati.
Fuit alter quidam de antiquis viris nobilissimus agonista, nomine Nathanael (Pallad., cap. 18) , quem ego superstitem quidem videre non potui; quieverat enim ante quindecim annos adventus mei: ab illis tamen qui una cum ipso per multum tempus vixerant monachis virtutem ipsius viri diligentius requisivi. Ostenderunt autem mihi et cellam ipsius, in qua manere consueverat, in qua tamen post ipsum nullus habitavit, eo quod viciniam ipsius loci homines incolebant. Tunc enim cellam suam ille beatus construxerat, [Col. 0266A] quando raro adhuc aliqui se ad secreta solitudinum conferebant.
Hoc autem ab illis magnum continentiae bonum de memorato agnoscebam viro, quod tantae in cella sua patientiae fuit, ut in proposito suo nunquam omnino titubaverit, ex quo primum irrisus atque tentatus videbator a daemone, qui omnes et illudit et fallit, cujus fraude ex priore, acediam perpessus, cella dicitur recessisse, aliamque vicinam vico cuidam fabricare coepisse. At ubi et perfecit alteram mansionem, et in ea coepit habitare, post tres vel quatuor menses per noctem ad eum daemon accessit in speciem militis, imaginemque carnificis figuratus, qui pannis obsitus, sordere deformiter, sonumque flagris facere videbatur. Ad quem beatus Nathanael haec dixit: [Col. 0266B] Quisnam, inquit, tu es, qui talia in hospitio meo facere conaris? Ille respondit: Ego sum qui te ex priore cella fugavi, quique nunc veni, ut ex hac quoque mansione te pellam. Quo audito, ille ubi illusum se vidit a daemone, reversus est statim ad habitaculum prius, ac triginta et septem annos in eadem mansione complevit, ne ipsum quidem limen egrediens, contendendo cum daemone quem superare cupiebat. Qui quidem tantis eum machinationibus impugnando vexabat, ut quocunque modo cellam suam cogeretur exire, quantas singulatim referre non possum.
Inter quae immundus ille spiritus hoc quoque aggreditur, ut eum a propositi sui lege deflecteret. Captato namque adventu quorumdam septem sanctorum [Col. 0266C] episcoporum, qui ad requirendum eum sive providentia Dei, seu daemonis tentatione venerunt, cum episcopos ipsos post orationem factam egredientes, ne uno quidem passu prosequeretur, dicunt ad eum diaconi episcoporum: Superbam rem admodum facis, abba, quod non deducis sanctos episcopos. Quibus hoc ille responsum dedit: Ego et dominos meos episcopos veneror, et omnem clerum debita honorificentia prosequor, cunctorumque hominum me extremum esse non dubito; sed et his et universo saeculo mortuus sum: occultum autem propositum et mei cordis arcanum Deus novit, propter quod sanctos non prosequor viros. Deceptus igitur daemon ac lapsus de spe praesentis ingenii, aliam contra ipsum ante novem menses obitus ejus artem machinatur.
[Col. 0266D] Fit subito parvulus puer veluti annorum decem, minans asinum, panes in cista ferentem: qui cum ad cellam ipsius multa satis nocte venisset, asinum in terram ruisse simulavit, et clamantem parvulum finxit. Abba, inquit, Nathanael, miserere mei, et manum mihi porrige. Audita ille ista quasi pueri parvuli voce, intra ostium, cujus partem recluserat, stat dicens ei: Quis es tu? vel quid a me cupis fieri? Puer sum, inquit, illius monachi, et eidem panes porto, quia ipse frater tuus agapen facturus est. Crastino autem illucescente Sabbati die, necessaria est haec oblatio spiritualis. Quaeso igitur ne despicias jacentem, ac ferarum morsibus tradas; multae enim belluae illa esse per deserta noscuntur.
[Col. 0267A] Stabat sanctus Nathanael velut aeneus, et vehementer incertis cogitationibus stupens, sensuque turbato secum ista versabat: Necesse est me aut misericordiam, quod est maximum in praeceptis divinis, non facere, aut a proposito deviare. Ad postremum autem rationabili confirmatus ingenio, satis esse melius judicavit, si et diabolus erubesceret, et tantum ei ac tot annorum meritum non periret. Oratione igitur ad Deum facta, respondit ei, qui quasi parvulus loquebatur: Audi, infans, credo in ipso cui servio, qui dominatur omni spiritui, quia si necessarium habes alicujus auxilium, ipse praestabit, nec tibi aut feras aut quempiam alium nocere patietur. Si autem quaedam res ista tentatio est, jam nunc Dominus meus aspiciat, et suam faciens voluntatem, non me [Col. 0267B] ex ea laedi concedat ulterius. Tunc clauso ostio, se recepit. Confusus autem daemon et victus, resolutus est in turbinem venti, et in sues agrestes [ Ms., onagros], discursibus ac strepitu lascivientes. Haec beati Nathanael vita fuit perpetua, hic finis, haec palma.
Illa autem quae de praedicabilibus ac beatis referuntur viris duobus Macariis (Pallad., c. 19, 20) , ut innumera atque infidelibus incredibilia dubito referre vel scribere, ne forte etiam mendacis nomen incurram. Quod autem apud Deum pereant omnes qui loquuntur mendacium, sententia sancti Spiritus declaravit (Psal. V) . Me itaque, fidelissime virorum [Col. 0267C] Lause, gratia Domini non mentiente, tu quoque 950 sanctorum triumphis incredulus non existas.
Ex his duobus Macariis unus quidem genere Aegyptius, alter vero junioris tempus aetatis vincens virtutibus, Alexandrinus negotiator erat [ Ms. addit: qui poma vel legumina, nucesque vendebat]. Prius tamen de illo Aegyptio loquar qui vixit nonaginta omnes simul annos: ex quibus sexaginta in desertis implevit locis, ad quae juvenis fuerat ingressus trigesimo aetatis suae anno; tantoque abstinentiae monachilis intra decem annos vixit certamine, ut jam tunc discretionis sapientia praemunitus, senis puer nomen acciperet, eo quod velocius ad matura conscendit certamina. Ubi enim primum esse quadragenarius coepit, et contra spiritus aerios, et in curationibus [Col. 0267D] hominum, et denuntiationibus futurorum divinam gratiam meruit, postremo etiam sacerdotis (ut dignus erat) nomen accepit. Discipulos hic secum habebat duos, in desertis interioribus quae Scythim vocantur: quorum unus minister ipsius erat, nec ab ejus latere recedebat, propter eos qui causa curationis frequentare consueverant; alter autem separatim in propria cella manebat. Post aliquantum autem temporis dum praevidentibus futura oculis intuetur, ait Joanni nomine ministro suo (qui postmodum etiam ad presbyteratum, loco ejusdem sancti Macarii meruit pervenire): Audi, inquit, me, o Joannes frater, et suadenti mihi id quod tibi proderit acquiesce. Tentaris enim, et te cupiditatis atque avaritiae spiritus [Col. 0268A] vexat; sic namque vidi, et scio quod si acquieveris mihi, consummaberis in hoc quem adeptus es loco, et gloriaberis, et flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo (Psal. XC) ; sin vero me audire nolueris, Giezi tibi finis adveniet, cujus et morbo laboras (IV Reg. V) .
Evenit igitur ut post obitum beati viri, tam salubria ejus dicta contemneret post quindecim vel viginti annos: unde eum ita totum ille exsecrabilis morbus invasit (eo quod in pauperes fratres, more Judae, furti crimen admiserat), ut non posset incolumis vel una pars ejus corporis inveniri, ne in tali quidem spatio quod unus alicujus digitus occuparet. Est ergo et hoc ex iis quae sanctus Macarius longe ante praedixerat.
[Col. 0268B] De cibo autem ejus et potu referre superfluum puto, praesertim cum etiam a negligentioribus monachis videamus ista servari, ne aut deliciosis aut saecularibus pares esse dicantur, maxime in illis locis, ubi vix necessaria ipsis alimenta sufficiunt, et ubi sunt tantorum quae imitari student exempla sanctorum. De aliis igitur meritis ipsius loquar. Sine intermissione semper in quadam esse translatione animae putabatur, imo magis plurimum vitae suae tempus cum Deo agere, et caelestibus amplius quam terrenis negotiis interesse; in quo et divina quaedam miracula fuisse memorantur.
Nam Aegyptius quidam cum amore vesano alienae uxoris arderet, nec posset ad effectum tam scelestae cupiditatis pervenire, eo quod illa pudicitiae dedita, [Col. 0268C] virginitatis suae conjugem nimis amaret, maleficum precatus est, ut aut se amari ab ea faceret, aut quocunque illam modo a marito proprio repudiari. Maleficus autem multis muneribus illectus, solito propriae artis ingenio, fecit illam equam videri, non feminam. Quam ubi talem vir ejus, domum regressus, aspexit, tam monstruosa novitate turbatus (quod jacere in lectulo suo equam videret), ingemiscebat ac flebat, eo quod ipsum alloquens animal, nullum loquentis poterat audire responsum. Rogabat igitur presbyteros ipsius vici, duxitque eos domum, et quid illa pateretur ostendit. Et ne tunc quidem causam tantae calamitatis agnoscit. Quae tamen jam per triduum, nec ut equa feno, nec pane ut homines utebatur, utriusque escae alimoniis destituta. Ad postremum ut [Col. 0268D] magnificaretur gloria Dei, et ut sancti illius Macarii virtus innotesceret cunctis astantibus, subito in cor mariti ejus ascendit, ut cum ea loca deserta penetraret. Illigatam igitur eam ita ut jumenta vinciri solent, ad deserta deduxit; cumque jam sancti Macarii cellulae appropinquaret, juxta quam monachi stabant, objurgare coeperunt memoratum virum ejus, cur cum equa ad monasterium venire voluisset. Ad quos ait ille: Veni huc ut possim misericordiam sancti orationibus promereri. Illisque interrogantibus quid mali haberet: Uxor, inquit, mea est haec, sed in equam videtur esse conversa: habet autem hodie tertiam diem ex quo nullum penitus cibum sumit. Quod cum supradicti fratres oranti sancto Macario [Col. 0269A] (cui jam et hoc ipsum Deus notum fecerat) retulissent, et pro eadem instanter oraret, haec fratribus dixit: Vos, inquit, equi estis, qui equorum habetis oculos; illa enim mulier est, nec transfigurata in aliam naturam videtur, nisi eorum oculis qui praestigii vanitate falluntur. Confestimque benedictam capiti ipsius nudae infundens aquam (oratione completa), subito videri eam omnibus feminam fecit, jussitque eam refici, et gratias agentem Deo cum conjuge suo remeare praecepit, haec dicens: Nunquam omnino a communione sanctorum mysteriorum separetur, nunquamque ab ecclesiae oratione discedat. Hoc enim idcirco perpessa est, quia per septimanas quinque mysteria divina non attigit.
Aliud iterum ipsius factum proloquar. Per longum [Col. 0269B] temporis spatium, cuniculum quemdam sub obscuro terrae profundo a cella sua duxit, per dimidii spatium stadii usque ad soli alterius summitatem: ubi speluncam sibi proprio sudore perfecit, ut quoties ferre non poterat molestiam frequentantium, relicta cella sua per occultum iter se ad speluncae latebras conferret, itaque a nullo unquam se voluisset videri. Referebat ergo nobis quidam de studiosis ipsius aliquando discipulis, quod quoties de mansiuncula sua ire ad speluncam solebat, viginti et quatuor eundo orationes, et totidem redeundo faciebat.
De hoc ipso fama vulgavit, quod et mortuum suscitarit, dum quemdam haereticum vult docere, qui resurrectionem corporum negabat futuram. Quae fama in desertis illis locis, sicut est vera, permansit.
[Col. 0269C] Ad hunc aliquando filium juvenem daemone laborantem, lamentans mater exhibuit, eumque duo in singulis lateribus vinctum tenebant viri. Cujus daemonis hanc operam esse dicebant: Posteaquam infelicem hominem, trium modiorum panes edere, et unius amphorae lagenam [ Ms., vel cilicensis lagenae aquam] bibere coegisset, ructando universa quae devoraverat, in aerem quemdam fumumque convertere consueverat, atque ita omnia vel comesta vel potata quasi quodam ignis ardore solebat absumere. Est autem et legio daemonum, quae flammea nominatur. Sicut enim inter homines, ita et inter illos multa est distantia, non naturalis substantiae, 951 sed diversae ac dissonae voluntatis. Iste igitur juvenis, cum ei [Col. 0269D] tam enormes cibos mater propria parare non posset, edebat frequenter egestionem sui corporis ac bibebat. Ob quod flens mater infelix de intolerabili calamitate filii sui, sanctum illum, ut miserabilem juvenem curaret, orabat. Cumque continuas apud eum preces plurimasque fudisset, orante super illum, Deumque precante viro sanctissimo, post unum vel alterum diem coepit tanti mali medicina procedere. Ait autem matri ipsius: Quantum vis ut comedat filius tuus? At illa, Decem inquit, panes. Quam ex hoc sanctus ille reprehendens: Quid, inquit, locuta es? Septem itaque diebus jejunans et orans pro eo, tres eum libras panis jussit accipere, ita tamen ut opus propriis faceret manibus. Quem hoc modo per [Col. 0270A] gratiam Dei curatum, et ad pristinam sanitatem reductum, propriae reddidit matri. Hoc quoque miraculum per sanctum famulum suum Deus fecit, quem virum ego in corpore videre non potui; ante annum enim quam ad illas solitudines introirem, ille tantus decertator quievit in Domino.
Illum autem Macarium qui Alexandriae presbyter fuit, vidi in his locis quae Cellae nominantur, in quibus Cellis ego per annos novem mansi; in quibus triennii tempus cum eo vixi, et illa quidem miracula sub oculis meis fecit, alia vero ex ore ipsius didici, caetera autem aliorum relatione cognovi.
Habebat itaque hoc in proposito vitae suae, ut si quid magnum a quibuscunque sanctis in abstinentia fieri didicisset, hoc ferventer impleret. Cognito igitur [Col. 0270B] a quibusdam quod Tabennensiotae nihil cocti cibi per quadragesimam totam edere dicerentur, statuit intra semetipsum, ut per septem annos nihil quod coctum fuisset igne, gustaret, sed crudo tantum olere contentus esset; ita ut si forte unquam leguminis aliquid reperisset, neque inde gustaret. Hoc ergo cum amplius quam volebat imitando fecisset, de reliquo, tanquam nihil esset grave, contempsit.
De alio iterum qui unam tantum panis libram comederet, audivit hic eximius monachorum, cupiensque eum imitari, confractum atque in partes redactum modicas buccellatum [Col. 0395C] Buccellatum. ] Ita legendum ex Ms., cum antea esset buccellatim. Vide Onomasticon. in lagenas misit, et statuit tantum ex eo edere, quantum posset manus ipsius una proferre; et ita mihi laetus ipse postea referebat, hoc dicens: Plures quidem particulas buccellati [Col. 0270C] intra lagenam comprehendebam, totum tamen quidquid intrinsecus tenere potuissem, foras proferre non poteram propter angustias oris exigui. Publicanus etenim meus, ut omnino non ederem non sinebat. Per triennium ergo sub hac observatione vixit, quatuor aut quinque tantum uncias panis assumens, et tantumdem bibens aquae, unumque expendens sextarium olei, quod per totum illi annum sufficiebat
Aliam rursus propositi ipsius agnosce virtutem. Hic virorum fortissimus somnum aliquando vincere statuit; et hoc ipse dicebat, quod per viginti dies nec semel quidem sub tectum aliquod fuisset ingressus, ut sic vinceret somnum, diurni quidem aestus ardoribus flagrans, nocturno autem frigore tremens, [Col. 0270D] et quemadmodum ipse referebat, ipse velocius ad tectum rediisset, somnumque cepisset, usque adeo sibi aruisse jam cerebrum intelligebat, ut sine sensu propemodum putaretur. Vici ergo, inquit, quantum ad me pertinet somnum; naturae vero, quem exigebat usum debitum, cessi.
Hic quodam die dum in cella sua matutinus sederet, culicem sensit: a quo vulneratus in pede, dolensque eum manu sua peremit, qui et moriens, plurimum cruoris effudit. Reprehendens igitur factum suum, in eo quod injuriam propriam vindicasset, ita condemnare se voluit, ut in pratis eorum locorum quibus Scythiae nomen est, qui in solitudinibus extremis jacent, nudus per sex menses sederet, ubi [Col. 0271A] culices, crabronibus similes, aprorum quoque perforant cutem. Ergo illic exulceratus est totus, quibusdam tuberibus per omnia ejus membra turgentibus, ut unus crederetur ex illis esse, qui elephantiosi vocantur. Post sex autem menses regressus ad cellam suam, sola (quod ipse esset Macarius) ejus voce patefactum est.
Hic idem desideravit aliquando (sicut solebat referre) hortum, in quo essent Jannes et Mambres malefici sepulti, videre, qui sub Pharaone plurimum potuisse memorantur. Qui longo in tempore et grandi potentia suae artis quadratis lapidibus supradictum opus exstruxerant, in quo superposita fuerat memoria praedictorum, ubi et aurum reconderant, et variis arbusculis locum repleverant; puteum quoque [Col. 0271B] fecerant, eo quod sine aliquo videretur humore idem locus esse. Haec autem omnia idcirco fecisse dicuntur, quod se post obitum in eodem loco tanquam in paradiso crederent esse mansuros. Ignorans itaque famulus Christi Macarius quaenam ad memoratum locum deduceret via, aestimatione quadam animi solas coeli stellas (quod in mari nautis solet fieri) dum per deserta ambulat, sequebatur. Fascem vero calamorum portaverat secum, ut per millenos passus singulos figeret, quo facilius posset agnoscens sua signa remeare. Per novem igitur dies itinere confecto, praefatis appropinquavit locis: cui ferocissimus daemon, qui semper adversum Christi athletas dimicare consuevit, collectos omnes ex propriis locis calamos a mille passibus praedictae memoriae quiescenti, [Col. 0271C] subito ad caput posuit. Cumque sanctus Macarius surrexisset a somno, agnovit eos quos alibi reliquerat calamos. Credo autem quod et hoc permittente Deo ad examinationem memorati viri contigerit, ne spem aliquam haberet in calamis, sed magis in Dei gratia, qui in columna nubis per quadraginta annos iter populo Israel in deserto monstravit. Dicebat autem, de supradicto horto septuaginta daemones ad adventum ipsius prosiluisse clamantes, et circa oculos ejus ac vultum corvorum more volantes, dicentesque: Quid vis, Macari? quid vis tentator monache? quid ad loca nostra venisti, in quibus manere non poteris? numquid et nos aliquos monachorum tentavimus? Habes eremum propriam cum tui similibus, unde nostros quoque propinquos expellere [Col. 0271D] festinas, nihil nobis tecum commune est. Quid nostras regiones ingrederis? si habitator es eremi, tua tibi solitudo sufficiat; nobis hunc locum sui tradiderunt incolere conditores. Quid hanc possessionem quaeris irrumpere, in quam nullus unquam hominum, postquam nobis a fratribus nostris nostra hic manu sepultis est tradita, vivens ingressus est? Cumque adhuc daemones plurima replicarent, atque lugerent, beatissimus ille respondit: Ingrediar 952 tantum ut videam, continuoque discedam. Et daemones: Hoc, inquiunt, nobis per tuam conscientiam sponde fideliter. Christi vero servus ait simpliciter: Hoc faciam. Continuoque daemones ab ejus oculis recesserunt. Ingressum se igitur, atque illic suspensum [Col. 0272A] aeneum cadum reperisse dicebat circa puteum cum catena ferrea, longa jam temporis vetustate consumptum, mala etiam granata intrinsecus vacua, ac nimio solis ardore siccata. Sic itaque inde discedens, per viginti totos ad cellulam suam revertitur dies. Cui cum aqua quam portaverat cum panibus deesse coepisset, et grandi molestia penuriae laboraret, ac pene deficeret, apparuit ei quaedam (ut ipse referebat) puella, puro linteo cooperta, ferens ampullam aquae stillantis, uno a se stadio separata. Quam per triduum ambulans supradictum vas sibi ostendentem videbat, et velut stantem vicinius, ac se invitantem, ita ut putaret quidem assequi eam posse, nec tamen valeret. Igitur spe bibendi, laborem se trium dierum patienter sustinuisse dicebat. Multitudo autem [Col. 0272B] bubalorum grandis apparuit (sunt autem illic plurimi hujusmodi greges) inter quos una de bubalis cum pullo suo astitit subito, ut et ipse referebat, cui lac ex ubere fluebat in terram. Subjeci me ergo, inquit, et labia ferinis uberibus in eos meum expressurus apposui, quousque ad satietatem refectus sum; idque sibi suffecisse dicebat, usque dum ad cellam perveniret. Quem ipsa etiam bestia subsecuta, ubera eidem sua praebebat, neque proprium fetum sancti illius contemplatione suscipiens.
Alio rursus tempore dum ad requiem monachorum puteum facit, inter virgulta vel frutices aspidis dente percussus est, cujus morsum necesse est continuo mors sequatur. Correptam igitur eam, et utraque manu ab ore distentam, scidit mediam, dicens [Col. 0272C] ei: Cum te non miserit Deus meus, cur ausa es huc venire?
Habebat autem diversas in desertis locis cellulas, in quibus virtutum operabatur insignia: unam in interiore solitudine, cui nomen est Scythi; aliam in Libya, ubi Cellae vocantur [Ms., aliam in Libya, aliam in Cellis]; aliam in monte Nitriae, ex quibus quaedam sine fenestris erant, ubi per totam quadragesimam sedere in tenebris hic beatissimus dicebatur. Alia cella angustior erat, in qua pedes suos extendere non valeret. Alia latior, ad quam venientes ad se suscipere consueverat. Tantas autem hic hominum daemoniis laborantium curabat catervas, ut numerus esse non posset, nobis etiam illic degentibus.
De Thessalonica ad eum nobilis ac dives virgo [Col. 0272D] perducta est, quae jam per multos annos paralysi laborabat. Quae cum ei fuisset oblata, atque ante cellam beati viri projecta, motus in eam misericordia, per viginti dies propriis manibus oleo sancto perungens, ac Domino pro ea preces fundens, incolumem suae reddidit civitati. Quae postea plurima ad solitudines, cum fuisset propriis pedibus regressa, transmisit.
Hic idem cum audisset grandem vitae conversationem Tabennensiotas habere, veste mutata ad similitudinem alicujus operarii, sumpto habitu saeculari, intra quindecim dies per deserta iter faciens, Thebaidem usque pervenit. Cumque pervenisset ad monasterium memoratorum hominum, primum quidem, [Col. 0273A] quem archimandritam vocitant, requisivit, Pachomium quemdam nomine, probabilem per omnia virum, habentem spiritualem gratiam prophetiae, cui tamen de Macario nihil fuerat revelatum. Ad quem cum venisset, haec dixit: Quaeso ut me in monasterio tuo suscipias; monachus enim esse desidero. Ait illi magnus ille Pachomius: Senilibus annis gravaris, et monachus esse jam non potes, neque inter caeteros fratres qui hoc ab adolescentia didicerunt, vivere vales, eo quod consuetudinem eorum laboremque non pateris; cumque abstinentiae tentationes non ferens, laeso animo egressus ab his fueris, maledicere eis incipies quos non potueris imitando sectari. Noluit itaque nec primo eum nec secundo die, nec per totam suscipere septimanam. Dumque jugiter persisteret [Col. 0273B] in rogando jejunus, ad postremum, Suscipe me, inquit, abba, et si me in jejunio, vel in opere inferiorem ipsis deprehenderis, statim de tuo monasterio pelle. Quo audito, ille persuasit fratribus ut in monasterio reciperetur. Est autem illic unius numerus mansionis, habens etiam usque in praesentem diem ad mille quadringentos viros. Cum igitur fuisset ingressus in eam sanctus Macarius, et post breve tempus supervenissent quadragesimae dies, videretque diversos vario more viventes, alium vespertinis horis solventem jejunium, alium vero post biduum, alios etiam post dies quinque gustantes, alium stantem totis noctibus, et per diem sedentem, laborantemque; ille de arboribus dactylorum cortices tenens infusos ac copiosos, in uno angulo stabat usque ad [Col. 0273C] quadragesimae finem et principium Paschae, non panem, non aquam gustans, non flectens genua, non in terra jacens, sed tantum modica cauliculorum folia cruda Dominico die sumens, ut manducare aliis videretur. Si quando autem ad corporalem necessitatem fuisset egressus, confestim remeabat, ac stabat, non os aperiens, non alicui quidquam loquens, sed cum summa taciturnitate consistens, et in corde suo tantum jugiter orans, atque id solum operis quod in manibus tenebat efficiens. Quem cum esse tam durae atque inimitabilis vitae monachi omnes considerassent, quasi quadam adversum principem suum seditione commoti: Unde, inquiunt, nobis istum adduxisti, qui ita vivit quasi in carne non sit humana, ad condemnationem omnium nostrum? Audi igitur, et aut tolle eum a nobis, aut scito omnes nos ex hoc [Col. 0273D] monasterio hodie recessuros. Ille autem tali conversatione atque virtute ejus audita, deprecatus est Dominum, ut quis esset eidem revelaret. Quo statim facto, arreptum eum manu ad oratorium suum duxit, ubi erat altare divinum, osculatusque eum dicit illi: Veni, optime senex, tu ille Macarius es, et mihi te celare tentabas; ex multis annis te videre cupiebam, audiens de te magna miracula: gratias tibi ago, quia colaphos infantibus nostris dedisti, ne magnum aliquid in conversatione vitae suae facere se putarent. Revertere igitur nunc ad loca unde veneras; sufficienter enim nos omnes aedificasti, et ora pro nobis. His verbis rogatus ab omnibus, inde discessit.
[Col. 0274A] Quodam rursus tempore hoc retulit nobis, dicens: Quodcunque genus vitae, et quoscunque mores abstinentiae spiritualis desideravi, imitatus sum, atque perfeci. Iterum inquit: Aliquando animum meum quaedam novae cogitationis cupiditas occupavit, ut vellem quinque diebus continuis 953 sensum cordis mei inseparabilem a Deo facere. Statuensque intra mentem meam, et clausis ita ostiis cellae atque vestibuli, ut nullus hominum responsum a me posset accipere, coepi instare a principio septimanae, dicens sensui meo: Vide ne velis a coelo ad terram descendere. Habes illic angelos atque archangelos, altissimasque virtutes, cherubim ac seraphim, primumque omnium creatorem Deum: illic conversare, sperne illa quaecunque infra coelestia videntur habitacula, [Col. 0274B] ne carnales cogitationes incurras. Atque in hoc, inquit, duobus diebus ac duabus noctibus perseverans, usque adeo daemonem provocasse ac stimulasse me sensi, ut ille in flammam ignis subito conversus, omnia quae habere intra videbar incenderet; ipsamque etiam matiam [Col. 0395C] 1008 Mattam. ] Ita vertit interpres, quod apud Palladium in Graeco est ψίαθος. Vide Onomasticon. super quam stare consueveram, ut totum jam me arsurum esse crederem. Ad postremum tanto timore percussus, ab hujusmodi proposito tertia abscessi die, cum viderem tam jugiter individuum Deo animum me habere non posse. Descendi ergo iterum ad cogitationes saeculares, ne aliquod mihi ex perpetuo divinitatis intuitu genus arrogantiae nasceretur.
Ad hunc ipsum Macarium cum aliquando venissem, reperi ante fores cellae ipsius presbyterum [Col. 0274C] quemdam, cujus totum caput adeo exesum et consumptum erat illa valetudine, quae carcinus [Col. 0395C] Carcinus. ] Retinuit interpres Graecam vocem καρκίνος, qui Latinis cancer. nominatur, ut os etiam verticis videretur: quique illuc ut curaretur advenerat, nec tamen usque in illum diem a sancto Macario susceptus fuerat aut ab eo visus. Ego itaque tunc ipsum rogans petivi ut ejus misereretur, et saltem responsum ei daret. Ad quod mihi ille sanctus hoc dixit: Non est dignus iste curari; hanc enim poenam ex praecepto Divinitatis accepit. Si autem vis curari eum, persuade illi prius ut a sanctorum sacrificiorum immolatione discedat. Cumque ego dicerem: Cur, obsecro, id fieri jubes? Quia fornicationis, inquit, immunditia pollutus ministeria Domini violare consueverat, ob quod talis supplicii atrocitate cruciatur; sed sicut dixi, si nunquam [Col. 0274D] velut sacerdos sacrificia contigerit divina, accipere (Deo juvante) poterit medicinam. Cum ergo illi qui hac valetudine laborabat ista dixissem, ut cum sacramento mecum pacisceretur non se ulterius ad officium sacerdotis accedere, tunc demum a sancto illo vocatus est; qui eum his allocutus est verbis: Credis, inquit, Deum esse, cui nihil occultum est? Respondit ille: Credo. Non potuisti, inquit, virtutem Divinitatis ejus evadere? Respondit ille: Non potui, domine mi. Tunc magnus ille Macarius, Si agnoscis, inquit, peccatum, et vis evadere istam quam propter illud tibi Dominus intulit poenam, emendare de reliquo. Quo audito, ille proprium confessus est crimen, et de caetero se nunquam peccaturum [Col. 0275A] esse promisit, neque functurum sacerdotis officio, sed inter laicos jam futurum; et tunc demum illi manum sanctus imposuit, atque in paucis diebus capillorum quoque recuperatione curatus, Deumque glorificans, sancto etiam viro gratias referens, videntibus nobis ad propria remeavit.
Post haec adducitur ad eum in mei praesentia puer quidam, qui saevissimi daemonis spiritu laborabat. Cumque unam super caput ejus posuisset manum, et ad cor ipsius aliam, tandiu deprecatus est Deum, quandiu suspendi in aere eum faceret, qui puer in morem utris totus inflatus, supra quam aestimare quis posset intumuit, et subito aquam ex omni parte membrorum cum clamore maximo vocis effudit. Itaque paulatim omni illo tumore residente, ad pristinam [Col. 0275B] sui corporis rediit sanitatem. Quem sanctus sancto perunctum oleo, et benedicta perfusum aqua, proprio reddidit patri, praecepitque ut per quadraginta dies nec carnes eum edere, nec vinum potare permitteret, et sic eum perfectae reddidit sanitati.
Hunc eumdem sanctum Macarium quodam tempore cogitationes vanae gloriae stimulando vexabant, volentes eum de cella ipsa ubi degebat abstrahere, et suadentes ei, atque demonstrantes quamdam veluti operis boni speciem, ut ejus causa pergeret Romam, sanaturus videlicet eos qui illic nequissimis daemoniis vexabantur. Summa enim gratia divinae virtutis hic beatissimus contra immundos spiritus utebatur. Cum ergo talibus incitamentis, quibus expulsare [Col. 0275C] eum daemon volebat, per multum tempus reluctaretur, fortiterque se videret urgeri, projecit se subito supra cellulae suae limen, ita ut extra cellulam suos relinqueret pedes, ac diceret: Ducite me, o daemones, si potestis, et trahite; ego enim pedibus meis non ibo quo vultis. Si ergo hoc me modo portare potestis, en proficiscar, sacramenti quoque adjectione confirmans, quod usque ad vesperam de eo non consurgeret loco. Unde si me, inquit, non moveritis, sciatis vos ulterius a me non audiendos. Diu itaque jacens immobilis, tandem profunda vespera propinquante surrexit. Sed nocte quae subsecuta est, rursus ei daemones molesti esse coeperunt. Ille vero sporta duos modios recipiente arenis repleta, impositaque humeris suis, in desertis locis spatiabatur. Huic [Col. 0275D] Theosebius quidam, genere Antiochenus, occurrens, cui et Cosmetur cognomen erat, dicit ei: Abba, quid tantum onus portas? in me potius quod devehis transfer, et noli tuos humeros fatigare. Ille autem dicebat: Vexo vexantem me; otio enim fruens, iter aliquod agere me compellit. Cum autem ita onustus ambulasset diutius, et confecisset illo pondere suum corpusculum, regressus in cellam est.
Hic ipse sanctus aliud miraculum retulit nobis (erat nam ue presbyter). Notavi mihi, inquiens, eo tempore quo sancta mysteria fratribus dabam, quod Marco monacho nunquam dedissem, sed semper ei [Col. 0276A] sancta de altari angelus dabat, solam tamen manum dantis videbam.
Erat autem Marcus iste summi ingenii, qui dum juvenis esset, Novum ac Vetus Testamentum memoriter retinebat, admodum placidus et quietus, et castitatis proposito singularis (Pall., c. 21) . Uno igitur die dum ego aliud quod agerem non haberem, in ultima ejus senectute ad eum usque perrexi, et juxta ostium ipsius sedens quasi tiro novusque monachus, supra homines eum esse existimans, sicut et erat, audire quid loqueretur, vel quid ageret desideravi. Fuit autem solus intrinsecus, centum circiter annos agens, qui et dentes quoque longa nimium aetate perdiderat. Contra se ergo ipsum, et contra daemonem litigabat, dicens: Quid amplius decrepite [Col. 0276B] senex quaeris? ecce oleum vinumque gustasti. Quid ultra cupis in extremis aetatis tuae, devorator ac ventris cultor? hujusmodi verbis in se injuriosus existens. Tum et daemoni ista dicebat: Ne adhuc tibi debeo aliquid quod furari praevaleas, 954 nihil aliud invenis? Jam recede a me, hominum inimice. Atque hoc sibi quasi insultando dicebat: Veni, pessime senex, quandiu tecum morabor?
Referebat autem nobis Paphnutius quidam discipulus hujus beati viri, quod aliquando bellua quaedam [Col. 0395C] Belua quaedam. ] Palladius hic habet hyaenam, An igitur hic belua pro belba est, id est hyaena? Certe b et u saepe inter se commeant. Sic intra, c. 11, ubi in nostro ferae, in Palladio hyaenae. Capitolinus, in Gordiano III, Belbi, id est hyenae, decem. Quanquam et belua quoque pro hyaena scribitur. Gloss. ὕαινα ζῶον, belua. Certe belua apud auctores nunc pro elephanto, nunc pro hyaena, nunc pro ceto capitur. Pro hyaena quoque videtur capi hic, supra, cap. 5, in Nathanaele: «multae enim beluae illa esse per deserta noscuntur.» Ubi Hervetus ex suo Graeco textu vertit: [Col. 0395D] Sunt enim hyaenae in his locis. exhibuit sancto Marco catulum suum caecum, vestibulumque ostii ejus capite percussit, et ingressa ad eum sedentem foris in atrio, projecit ante pedes ipsius catulum suum [Col. 0275D] Palladius, c. 20, haec de Macario narrat. . Quem ille tenens et exspuens in oculos ejus, oravit: continuoque lucem [Col. 0276C] quam amiserat vidit, secumque tunc ipsum proprio lacte nutritum mater abduxit. Sequenti autem die eadem bestia sancto ac beatissimo viro pellem ovis exhibuit, quam memoratus servus Christi sancto Athanasio episcopo dereliquit; quamque sancta Melania postea a beatissimo viro Athanasic accepisse se dixit. Et quid mirum si ille qui mansuescere fecit Danieli leones, etiam huic belluae talem sapientiam dedit?
Dicebatur praeterea de beato Marco, quod ex quo lavacri gratiam spiritualem promeruit, nunquam exspuisset in terram, sexagesimum post baptismum agens annum, et quadragesimum ante baptismum.
Erat autem figura corporis hujus athletae Christi (oportet enim me de hoc quoque tibi significare, famule [Col. 0276D] Dei Lause, eo quod parvitas mea conversata cum eo diutius eumdem cognoverit diligenter) statura brevis, non multa barba faciem vestiebat, sed circa labia tantum erat, parumque circa mentum aliquid videbatur. Ex nimia enim abstinentia, et pene jugi inedia, etiam vultus ipsius nudus praeter caeterorum hominum consuetudinem videbatur. Ad hunc ego cum admodum tristis aliquando venissem, diceremque ei: Abba Macari, quid jubes faciam, quoniam variae cogitationes animum meum conturbant, dicentes mihi. Proficiscere hinc, quia nihil agere te cernis; ille respondit: Dic, inquit, ipsis cogitationibus tuis: Propter Christum parietes cellae istius custodio. Haec [Col. 0277A] tibi, amator et famule Dei doctissime, pauca de multis ex factis sancti Macarii vel dictis significavi.
Moyseus quidam genere Aethiops (Pall., c. 22) , colore corporis niger, servus alicujus curialis [Col. 0395D] Curialis. ] Hervetus, cap. 22, Palladii: «Servus cujusdam qui regebat rempublicam»; οἶκέτης ὑπῆρχεν πολιτευομένου τινός. Vide Onomasticon. erat: quem ob detestandos ejus mores dominus suus a se abjecerat. Dicebatur enim et palam latrocinari, et homicidia perpetrare. Necesse est autem ut malignitatem quoque ipsius dicam, quo magis possim poenitentiae ejus monstrare virtutem.
Referebant igitur quidam quod magister quorumdam latrocinantium exstitisset, cujus et hoc inter latrocinia ejus factum memorabatur: pastorem quemdam, qui in regione quadam una cum canibus suis [Col. 0277B] morabatur, nocte ei ad scelestum eunti negotium impedimento fuisse; qui tantum irascebatur, ut eum vellet occidere. Observabat ergo illum locum in quo suas oves ille claudebat. Cumque eidem nuntiatum fuisset quod trans fluvium Nili cum grege suo esset, atque in tantum fluvius ille crevisset, ut super alveum suum mille passus teneret, gladium suum mord cus tenens, et veste super caput imposita, totum fluvium natando transmisit, quousque ad ovium cubile pervenit. Cumque eum natantem respiciens, mersus in arena pastor lateret; tunc ille arietes quatuor electos, atque jugulatos, et fune connexos tenens, ita rursus natando remeavit. Reperto autem parvo et occulto loco, in quo nudatis pelle ovibus, carnibusque quae videbantur esse optimae devoratis, et reliquis venditis, [Col. 0277C] ac vini commutatione distractis, decem et octo Italicos [Col. 0395D] Italicos. ] Ms. Moretianus et Insulensis, Cyathos. In Palladio Graece est cap. 22, Σαΐτιν πιὼν ὡς Ἰταλικῶν δέκα καὶ ὀκτώ. «Cum saltem Italicorum circiter octodecim ebibisset.» ipsius vini solus exhausit, et sic ad ea in quibus collegas suos reliquerat loca, per millia quinquaginta revolavit. Iste igitur talis qualem loquor, vix aliquando compunctus, ex alicujus necessitatis periculo ad monasterium se contulit fratrum, suaeque poenitentiae vitam sic vehementer arripuit, ut etiam Clemonem malorum consortem suorum [Col. 0395D] Clemonem malorum consortem suorum. ] In Graeco Palladio Parisiensi, συμπαίκτην αὐτοῦ, collusorem suum. In Palatino erat συμπρώκτης. Utrobique autem in Graeco erat δαίμονα pro Κλήμονα. Sed ex Heraclide Palladius emendandus. De eadem historia Sozomenus lib. VI, cap. 29. , qui a prima cum eo aetate peccaverat, ad cognoscendam virtutem Christi eminus collocaret [Col. 0277D] Palladio Herveti hoc deest. .
Hoc quoque illius quondam factum refertur. Latrones quatuor numero, qui in cellam ipsius impetum fecerant, quis ille esset qui ibi degeret, nescientes inquirebant. Quos ille correptos pariter et ligatos, veluti saccum aliquem palearum impositos dorso suo, [Col. 0277D] ad fratres ubi simul omnes morabantur exhibuit, hoc dicens: Quia nulli nocere jam possum, quid de istis jubetis? Tunc ergo etiam ii quos ille detulerat, ad poenitentiam venire coeperunt, confitentes Deo sua delicta, maxime cum amarent ipsum Moyseum, qui inter omnes dudum latrones, ut eorum princeps nominabatur. Glorificantesque Dominum, ipsi quoque conversi sunt propter hujus conversationem, et facti sunt monachi probatissimi. Rationem autem hanc suis sensibus colligebant, dicentes: Quod si iste qui tam potens erat tanquam invictus inter latrones, sic Deum agnovit et timuit, quare nos animarum nostrarum salutem dilatione remoramur?
[Col. 0278A] Hunc ipsum beatum Moyseum (oportet enim eum tali jam vocabulo nuncupare) daemones quondam urgere coeperunt, ut ad consuetudinem impuritatis et fornicationis antiquae reverteretur. Qui tot ac tantis modis, ut referebat ipse, tentatus est, ut pene eum a proposito vitae salutaris averterent. Venit iste igitur ad sanctum illum et beatum virum Isidorum, qui in locis quibus Scythi nomen est, morabatur, referens ei quibus impugnaretur modis. At ille respondit: Nolo, inquiens esse te tristem. Adhuc enim principia haec tua sunt, et idcirco hujusmodi cogitationes tibi vehementer insurgunt, antiquam consuetudinem requirentes. Nam ut a macello canis, quo vesci assuetus est, non recedit, quod rursus si clausum fuerit, neque ullus in eo steterit, a quo aliquid canis speret, [Col. 0278B] abscedit; ita et tu si perstiteris in proposito abstinentiae tuae, membra tua quae sunt super terram mortificans, gastrimargiae excludens introitum (quae fornicationis est incentivum [Coloss. III] ), fatigatus daemon ac victus, cui fomenta ciborum non porrigis, ulterius tibi molestus esse cessabit. Quibus auditis, regressus ad propria servus Christi Moyseus, instanter ac fortiter sui curam gerebat, ante omnia abstinens a cibo, nihilque aliud accipiens nisi duodecim sicci uncias panis, maximo tamen operi incumbens, et quinquaginta diurnas faciens orationes. Cumque his modis suum consumpsisset corpusculum, nec sic quidem somnia circa ipsum vana cessabant.
Rursum igitur ad quemdam sanctorum alterum 955 probatissimum pergit, dicitque ei: Quid faciam, [Col. 0278C] quod ita mihi pristina consuetudine semper in somnis obscuratur animus, sensusque turbatur, et a voluptatibus carnis experta memoria non recedit? Ille respondit: Idcirco adhuc hoc pateris, quia nec mentem tuam ab hujusmodi cogitationibus separasti. Si igitur paulisper te volueris vigiliis occupare, et orationibus puris perseveranter insistere, facile poteris ex hac molestia liberari. Qui etiam hujus hortatu suscepto consilio, tanquam ab homine qui hoc experientia didicisset, ad propriam revertitur cellam, statuitque per universam noctem nec genua solo flectere, nec oculis somnum dare. Atque ita per sex ibidem annos noctibus cunctis stans in medio cellulae suae, patentibus semper oculis, orare consueverat, et tamen nec sic quidem illo quo laborabat malo potuit [Col. 0278D] liberari.
Aliud iterum genus durioris vitae, ut vel sic daemonem superaret, arripuit: vespertinis namque horis egrediebatur, et monachorum senum longa observatione viventium, per totas noctes habitacula circuibat. Quorum lagenas, quas hydrias vocant, saepe tollebat, et aqua implebat, impletasque nullo sciente referebat. Ex longinquis enim locis interdum a duobus, frequenter autem a quinque millibus aquam sibi referebant. Insidiatur itaque ei daemon quadam nocte venienti, non ferens ulterius tanti athletae certamina, dumque aquam pronus tollit e puteo, renes ipsius desuper gravi quodam fuste percussit, ac semivivum [Col. 0279A] reliquit, neque quid, neque a quo fuisset passus sentientem. Postero die cum venisset illuc quidam monachus ad hauriendam aquam, memoratumque Moyseum aspexisset jacentem et hoc majori illi Isidoro Scythensi presbytero retulisset, egressus ipse cum quibusdam, praedictum ad monasterii sui ecclesiam fecit protinus exhiberi. Ubi per totum annum tali aegritudine laboravit, ut vix tandem ad pristinum robur corpus ejus revocari potuisset. Tunc illi sanctus Isidorus haec dixit: Cessa, Moysee, in tantum daemones provocare, et tam pertinaciter contra eos velle contendere. Est enim et modus certus in ipso vitae monachorum proposito intra quem nos oportet nostras exercere virtutes. Cui hoc ille respondit: Tandiu ego ab hac intentione mei animi non recedam, [Col. 0279B] quandiu somnia ac vanas cogitationes a me videam separari. Ait ergo tum illi: In nomine Jesu Christi recesserunt jam a te turpia somnia; ideoque ad sanctorum mysteriorum communionem confidenter accede. Scias autem quod idcirco daemon ad tempus esse te fortier visus est, ne te jactare posses quod tantam tentationem facile superasses, ut ex hoc magis saluti tuae res ipsa prodesset. Haec audiens, rursus ad propriam reversus est cellam, diligenter custodiens deinceps sub quiete mensuram. Postea vero, hoc est post duos menses, a sancto Isidoro interrogatus utrum illi molestus memoratus spiritus exstitisset, hoc dixit: Nihil se hujusmodi ex ea hora, qua famulus Dei pro ipso oravit, ulterius fuisse perpessum. Tantam autem hic ipse adversum daemones [Col. 0279C] gratiam Dei promeruit, ut amplius nos a muscis, quam ille a daemonibus terreretur.
Hanc Moysei Aethiopis vitam fuisse cognovimus, qui et ipse inter magnos illos numeratus est viros. Obiit autem septuagesimo et quinto aetatis suae anno apud Scythin, ubi presbyter quoque factus, septuaginta discipulos moriens reliquit.
Mons est in Aegypto, qui ad vastissimam Scythensis regionis solitudinem tenditur, cui nomen est Pherme (Pallad., cap. 23) . In hoc monte pene quingenti resident abstinentissimi monachi; in quibus est quidam, qui Paulus vocatur, egregius monachus, qui hujusmodi moribus vixit: Non ex quacunque re negotiatus [Col. 0279D] est unquam, non aliquod opus fecit, non ab ullo aliquid praeter id quo vesceretur accepit; nihil autem aliud faciebat, nisi quod incessanter orabat: statutas sane atque manifestas, hoc est trecentas numero orationes habebat, ita ut totidem collectos intra suum sinum gestaret lapillos, ex quibus singulos, ubi fecisset singulas orationes, de sinu proprio jactare consueverat.
Hic ipse cum ad sanctum Macarium illum, cui erat cognomen Urbani, vivendi ipsius causa aliquando venisset, dixit ad eum: Abba Macari, valde tristis sum (Pallad., cap. 24) . Quem cum referre ille tristitiae suae causam cogeret, ita respondit: In vico aliquo, virgo quaedam esse perhibetur, triginta annos in monasterio [Col. 0280A] habens, quam jejunare cognovi, atque ita septimanas jugiter totas, post quinque semper dies gustando transigere, quotidie facere septingentas numero orationes. Quo cognito se desperasse dicebat, eo quod cum ipse esset vir, et sani corporis, plus quam trecentas orare non posset. Cui sanctus Macarius ad ista respondit, dicens: Ego sexagesimum annum agens, centenas orationes per dies singulos facio, et tantum operis exerceo, quantum sufficere mihi possit ad vitam: certum mihi etiam tempus excipio, quo salutationem atque sermonem fratribus reddo, nec me super hoc ut negligentem incusant atque reprehendunt cogitationes meae. Si autem tu qui trecentas orationes facis, insuper a conscientia tua te redargui dicis, manifestum est quod aut has sine aliqua reprehensione [Col. 0280B] non facias, aut quod plures nolis facere cum possis.
Chronius mihi Nitriae presbyter aliquando referebat: Cum essem, inquiens, adhuc juvenis, et fatigatus spiritu acediae, quodammodo mente languerem, de archimandritae mei monasterio fugi, et usque ad Antonii montem errando perveni (Pallad., cap. 25) . Sedebat autem ille in ultimo solitudinis, inter loca quae Babylonis et Herculis habent nomen, unde itur ad Rubrum mare, prope triginta millibus a fluvio separata. Cum ergo venissem ad monasterium ejus, quod propinquum flumini erat, ubi discipuli ipsius in eo qui Pispir appellatur loco, Macarius et Amatus sedebant, quique supradictum virum defunctum sepelierunt, [Col. 0280C] per quinque ibidem exspectavi dies, ut Antonium sanctum viderem. Dicebatur autem ad monasterium ipsum venire saepissime, aliquando post decem, aliquando etiam post viginti, interdum post quinque dies, prout illuc eum exhibuisset Deus multis qui confluebant ad idem monasterium profuturum.
Plures igitur tunc diversis laborantes necessitatibus convenerunt fratres, inter quos et Eulogius quidam monachus Alexandrinus erat (Pallad., cap. 26) , cum alio qui elephantioso morbo cruciabatur, quos illuc 956 propter hujusmodi causam venisse memorabant.
Hic Eulogius scholasticus [Col. 0395D] Scholasticus. ] Apud Palladium Graecum, cap. 26 σχολαστικὸς ὑπῆρχεν ἐκ τῶν ἐγκυκλίων παιδευμάτων, disciplinarum liberatium scholasticus. Vide Onomasticon. erat saecularibus litteris eruditus, qui immortalitatis desiderio captus, huic mundo renuntiaverat, distractisque rebus omnibus [Col. 0280D] atque dispersis, parum aliquid pecuniarum reliquerat sibi, quibus (quia operari per se non poterat) uteretur. Cum igitur eum quaedam animi defectio fatigaret, et nec cum multis in monasterio degere, neque solitariam vitam posset ferre patienter, reperit quemdam publice in platea jacentem, ita valetudine illa (quam superius dixi) repletum, ut sine manibus et pedibus videretur: cui lingua tantummodo immunis a tantis cruciatibus erat, qua magis posset ab intuentibus malorum suorum remedium promereri. Cumque eum assistens vidisset Eulogius, oratione facta ad Deum, et quadam cum Domino pactione celebrata, his allocutus est verbis: Domine, inquit, Deus, in tuo nomine suscipio istum tam immani valetudine [Col. 0281A] praepeditum, et repauso [Col. 0395D] Repauso. ] Id est, reficio, non obvia significatione. [Col. 0396A] Apud Graecum Palladium est, ἀναπαύω, quod significat reficere. Hoc interpres Latino repausandi verbo expressit. eum usque in diem mortis, ut propter istum possim et ipse salvari. Adsis ergo mihi, Christe, atque patientiam tali ministerio largiaris. Moxque ad jacentem illum ait: Vis, inquit, frater, suscipio te in domum meam, et quacunque potero ratione sustento? Cumque hoc ille libenter amplecti, si dignaretur, se diceret: Vadam ergo, inquit, et asinum quo veharis adducam. Cui vehementer exsultans consensit aegrotus; quodque mox fecit Eulogius, et memoratum ad hospitium suum sine ulla dilatione transvexit.
Per quindecim igitur annos jugi curatione et perpetua ei sollicitudine serviebat, per quod omne tempus, et ille cui tantum deferebatur obsequium cum gratiarum actione et patientia grandi, cuncta tolerabat. [Col. 0281B] Et Eulogii manibus et medicamentis, cibisque et balneis, prout competebat valetudini, curabatur. Post quindecim vero annos instinctu daemonis, supradictus aegrotus immemor tot laborum Eulogii, tantorumque meritorum, coepit ab eo velle discedere, multisque eum injuriis atque opprobriis increpare, dicens: Fugitive, qui propriam domum devorasti, furatusque es alienam substantiam, in me occasionem salutis tuae reperisse te credis? Eulogius autem rogabat eum, et satisfaciens animo ejus dicebat: Noli, mi domine, noli talia loqui, sed dic potius quid te contristaverim, et emendo. Elephantiosus autem cum furore dicebat: Vade, nolo istas adulationes tuas. Projice me, inquit, in publicum, refrigeratione tua non egeo. Eulogius autem, Obsecro te, inquit, placare, aut quid te contristaverim, [Col. 0281C] venerande senex, edicito. Elephantiosus autem asperior, in furore dicebat ad eum: Jam non fero fraudulentas irrisiones tuas, adulationes et subsannationes tuas non tolero, nec mihi haec arida parcaque vita jucunda est; volo carnibus saturari. Cumque exhibitae ei a viro patientissimo Eulogio carnes fuissent, coepit iterum proclamare: Non potes, inquit, meae satisfacere voluntati, nec tecum solitarius habitare praevaleo. Populum videre, ad publicum ire desidero. Dicit ei Eulogius: Ego tibi adduco multitudinem fratrum. Rursus ferocior, ac pene blasphemus aegrotus: Vae, inquit, misero mihi, tuam faciem nolo videre, et adducis mihi similes tui, solius panis devorator es? concutiensque semetipsum inquieta voce proclamabat, dicens: Nolo, nolo; ad publicum ire [Col. 0281D] desidero. O violentia! in eum locum me projice, unde me sustulisti. Tanta ergo erat ejus insania, adeoque sensus ipsius in ferinos quodammodo clamores converterat daemon, ut et suspendisset forte laqueo se, si manus per quas hoc facere posset habuisset.
Ad vicinos itaque monachos pergit Eulogius, dicens eis: Quid faciam, quod elephantiosus iste me penitus desperare jam fecit? Dicunt ei: Quam ob causam? Respondit eis: Quia dura sunt quae mihi conatur impendere; et quid agam ignoro: projiciam eum? sed aliter Deo dextras dedi, et satis vereor [Col. 0396A] Satis vereor. ] Id est, valde vereor. Ita saepe capitur in sacris litteris, et aliis auctoribus. . Non projiciam eum? sed iterum tot ac tanta mala dierum ac noctium ferre non possum. Quid de ipso igitur a me fiat ignoro. Ad quem illi his verbis loquuntur: Dum [Col. 0282A] adhuc vivit et superest magnus ille (sic enim vocabatur) Antonius, ascende ad eum; aegrumque navi impositum in monasterium ipsius defer, exspectans ibi donec spelunca sua egressus adveniat. Quem cum videris, referes ei ista quae pateris, atque ab eo consilium postulabis. Quidquid autem tibi super hoc dixerit, facies, et ejus monitionibus acquiesces, sciens a Deo juberi tibi quidquid ille praeceperit. Mox igitur sermonibus fratrum libenter instructus, supradictum aegrum blandis precibus superans, littorali naviculae imposuit, sustulitque de civitate per noctem, et ad discipulorum sancti Antonii habitaculum duxit. Evenit autem ut altero die horis vespertinis superveniret illuc sanctus Antonius, referente mihi Chronio quod chlamyde ex pellibus facta indutus advenerit. Solebat [Col. 0282B] autem veniens ad monasterium fratrum, vocare ex ipsis Macarium, eumque his verbis interrogare: Venerunt aliqui huc fratres? Et ille venisse dicebat. De Aegypto, inquit, sunt, an de Jerosolyma? hoc autem signum ab his jusserat dari, ut quoties aliqui non satis digni colloquio ipsius advenirent, venisse Aegyptii dicerentur. Quoties autem sancti quidam et spirituales viderentur viri venisse, de Jerosolyma nuntiarentur. Tunc ergo veniens juxta consuetudinem suam, cum interrogasset utrum Jerosolymitae illic fratres, an Aegyptii essent, respondit Macarius dicens, ex utroque illic quosdam genere se vidisse. Cum autem didicisset Aegyptios venisse, dixissetque illi sanctus Antonius: Fac illis lenticulam [Col. 0396A] Lenticulam. ] Apud Palladium, cap. 26. Graece est φακὸν, lentem, quam existimo fuisse pultem ex lente, ut alias his in libris occurrit. , et sumam cibum una cum eis; oratione completa, jubebantur [Col. 0282C] abscedere. At cum Jerosolymitas venisse didicisset, per totam cum ipsis noctem sedens ea illis quae saluti eorum proficerent loquebatur. Memorata igitur eum nocte sedisse referebat, et unumquemque ad se de iis qui convenerant evocasse.
Cumque a nullo quis illic Eulogius vocaretur audisset, ipse in tenebris propria voce suo illum nomine ter vocavit. Cui cum supradictus scholasticus non responderet, putans quod alter aliquis Eulogius vocaretur, dicit ei rursus: Te voco, Eulogi, qui de Alexandrina civitate venisti. Dicit Eulogius: Quid, quaeso, jubes? Et Antonius: Quid, inquit, huc venisti? Respondit Eulogius, dicens: Qui tibi nomen meum revelare dignatus est, ipse jam et adventus mei causam procul dubio revelavit. Tum ille: Quid, inquit, veneris [Col. 0282D] scio, sed ante omnes hos fratres, ut omnes audiant, refer. Jussus igitur a magno Antonio servus Christi Eulogius, retulit ante omnes: Istum elephantiosum in platea publica reperi projectum, cujus curam nullus hominum gerebat, et promisi Deo ut servirem aegritudini ejus, quo possem et ego per illum, et 957 per me ille salvari. Ex quo autem pariter sumus, quintus et decimus annus est, sicut et vestrae sanctitati credo omnia revelata. Quia igitur post plurimos annos, cum a me nihil mali pertulerit, variis me procellis ac tempestatibus vexat, ob quod et ego ipsum a me projicere cogitavi. Propterea ad sanctitatem tuam veni, ut quid ex hoc faciam digneris me tuis edocere consiliis, et orationibus adjuvare; pessimis enim motibus totus [Col. 0283A] fatigor et crucior. Cui hoc tunc Antonius severa atque iracunda voce respondit: Tu illum a te projicis, Eulogi? sed ille non projicit eum qui a se factum esse cognoscit. Projicis eum? meliorem te inveniet, et eliget Deus qui colligat destitutum. Cumque perterritus ad haec Eulogius verba tacuisset, relicto sanctus Antonius Eulogio, rursus coepit aegrotum propriis sermonibus verberare, et haec ad eum cum clamore maximo loqui: Elephantiose, coeno ac luto horride, nec terra digne nec coelo, non desinis in injuriam Dei vociferari. Nescis quia qui ministrat tibi Christus est? quemadmodum ausus es contra Christum talia loqui? nam propter Christum se iste servitio tali et obsequiis subjugavit. Quem et ipsum mordaci sermone laceratum reliquit. Conversisque verbis ad fratres alios, ad [Col. 0283B] unumquemque ita, ut ratio singulorum exhibebat locutus, rursus ad Eulogium et aegrotum redit, dicitque eis: Ne quis vestrum, o filii, quoquam se vertat, neuter ab altero separetur, sed ad cellam vestram in qua per tantum tempus vixistis redite cum pace, omnem tristitiam ponentes; jam nunc enim ad vos Dominus meus mittet. Nam tentatio ista idcirco accidit vobis, quia ad finem vitae ambo venistis, et jam uterque vestrum merebitur coronari. Nihil ergo aliter feceritis, ne forte vos angelus veniens in eo in quo dixi loco invenire non possit, vestrisque coronis fraudemini. Qui cum ad cellam suam velociter redeundo redintegrata pace venissent, intra quadraginta dies Eulogius prior obiit, et post aliud triduum supradictus defecit aegrotus, animo vehementer incolumi.
[Col. 0283C] Chronius autem cum plurimum temporis in Thebaicis fecisset locis, ad monasteria Alexandrina descendit: evenitque ut ad illum occurreret diem qui unius quidem quadragesimus, alterius autem tertius, celebratus tunc a fratribus dicebatur. Cum igitur hoc Chronius didicisset, obstupuit; sumptoque Evangelio sancto, atque in medio fratrum posito, cum sacramento ipsis per ordinem cuncta exposuit, dicens: Horum omnium quos commemoravi, interpres fui ipse sermonum, eo quod Graece loqui sanctus Antonius nesciebat; ego autem utramque noveram linguam, atque inter ipsos loquebar, illis quidem Graeco, isti autem Aegyptio ore respondens.
Hoc quoque Chronius ipse nobis referebat (Pallad., cap. 27) , quod ei sanctus Antonius, in illa ipsa nocte [Col. 0283D] qua beatum dimisit Eulogium, dixisset quia per totum annum Deum deprecatus fuisset, ut ostenderentur eidem per revelationem loca peccatorum atque justorum. Et se vidisse dicebat procerum quemdam usque ad nubes gigantem tetri coloris, extentas manus ad coelum habentem, atque infra pedes ipsius lacum ad speciem maris fusum. Ubi tanquam aves, inquit, animas volantes vidit Antonius; et illae quidem quaecunque supra manus ipsius caputque volabant, conservabantur; quaecunque autem manibus ipsius repercussae fuissent, mergebantur in lacum. Vocem autem tunc sibi talem venisse referebat: Has omnes animas quas volantes vides, scias animas esse justorum, quae in paradisi habitatione requiescunt; illae autem [Col. 0284A] animae ad inferna mittuntur; quod patiuntur quicunque carnali obedierint voluntati, et quicunque iracundiam retinentes, reddere malis paria tentaverint. Referebant autem nobis tam Chronius, quam sanctus Hierax, atque alii plures vicini fratrum, ista quae dicam.
Paulus nomine (Pallad., cap. 28) rusticus quidam et agriculturae vacans, ultra omnes optimus ac satis simplex, pulcherrimae quidem vultu, sed moribus malae conjunctus uxori. Cum eam per plurimum temporis occulta fraude peccantem, quadam die ex agro revertens turpiter invenisset, subitoque cum alio jacentem viro deprehendisset (unde tamen divina ordinatio memoratum Paulum ad meliorem vitae [Col. 0284B] tramitem provocabat), verecunde aliquantulum risit, tali loquens ad utrosque sermone: Bene, inquit, bene; unde certum sciatis ad me hoc nihil penitus pertinere, et per Jesum qui haec respicit juro, quod ego hanc ulterius non habebo. Vade igitur, erit tua cum filiis suis; ego enim, inquit, ibo, et de reliquo me monachum profiteor. Et post haec nulli quidquam dicens, ascendit octo proximas mansiones, et ad sanctum Antonium pergit. Qui cum fores ejus ab eo percuterentur, egressus est, et quid cuperet sciscitanti, ait illi: Monachus fieri volo. Respondit Antonius, dicens: Cum sis admodum senex, sexaginta annos agens, monachus hic fieri non potes, sed magis vade ad vicum tuum, et operi cultoris incumbe, ut et vivere operariorum vita, et gratias agere Deo [Col. 0284C] possis; imparem te enim miseriis ac labori solitudinum scias. Rursum ad haec senex ille respondit, hoc dicens: Quidquid me docueris, id faciam. Et rursum Antonius, Dixi tibi, quia multum senex es, nec vales implere quod quaeris: discede, et si monachus esse desideras, ad leviora monasteria magis perge, ad eos fratres qui possunt infirmitatem tui corporis tolerare patienter; ego enim hic solus sedeo, post quinque dies, et hoc cum summa inopia, cibum sumens
His ergo et talibus verbis excludere Paulum volebat. Cui cum ille non acquiesceret, intra ostium cellulae se recludit Antonius propter ipsum per triduum juge, nec inde progressus est, etiam cum necessitas corporalis urgeret. Neque tamen ille de foribus tandiu [Col. 0284D] exclusus, abcessit. Quarto igitur die sanctus Antonius cum necessitate naturae compelleretur, egressus est, iterum dicens ei: Vade, inquit, hinc senex, quid molestus es mihi? habitare non potes mecum. Ad quem Paulus hoc dixit: Aliud fieri non potest, nisi ut hic vivam, inquit, et moriar. Circumspiciens igitur huc atque illuc sanctus Antonius, vidensque quod nihil secum ad vitae alimenta portaret, non panem, non aquam, non aliud quidquam, et quod quarto tamen die in continuo jejunio permaneret, timensque ne ignarus longi jejunii nimia defectione moreretur, et aliquam sibi ex hoc relinqueret maculam, tandem suscepit eum. Tali autem conversatione vitae per omnes degere dies coepit Antonius, qualem [Col. 0285A] 958 se non sciebat expertum, nec cum adhuc juvenis videretur. Infusos itaque cortices dactylorum obtulit ei, dicens: Accipe, et intexe funes sicut meipsum facere vides. Quod cum arripuisset senex, et quindecim numero, quas orgyias [Col. 0396A] Orgyias. ] Hervetus, in Palladio, c. 28, ὀργυίας, vertit ulnas. vocant, nonam usque horam cum maximo labore fecisset, ait illi: Male, inquit, intexuisti; solve quod factum est, et rursus intexe. Et hoc seni homini, et per quatuor dies jejuno tam grave pondus imponens, ut cum ille tanto labori imparem se videret, a sancto tandem Antonio, necessitate tali compulsus abscederet, vitamque desereret monachorum. Qui econtra fortior ad opus surgens, detexuit funes eosdem, et rursus intexuit, maxime cum difficilior iterati operis esset labor, eo quod tortum semel restem retorquere prius [Col. 0285B] et revocare ad formam priorem; et sic iterum intexere aliter cogeretur.
Videns igitur Antonius quod ejus ista praecepta et libenter senex et patienter audisset, neque aegre iteratum suscepisset laborem, aut in aliquo saltem ad momentum tristem vultum secum murmurando monstrasset, compuncta mens ejus est, et occidente jam sole, sic affatur senem: Dic, senex, vis edimus partem panis? Paulus ait: Ut placet tibi, abba. Talis autem rursus et ista responsio flexit Antonium, quod ad nomen cibi non protinus accurrit, sed quod omnia in ipsius qui jubebat posuit potestate. Pone ergo mensam, inquit Antonius, et panes affer. Quod cum obedienter fecisset, posuit eidem sanctus Antonius eos quos Aegyptii paximates vocant, habentes [Col. 0285C] senas uncias, et suam quidem partem perfudit aqua, sicci enim ipsi paximates erant; ante illum autem tres posuit portiones. Et psalmum sanctus Antonius quem consueverat dicens, orationes quadraginta fecit, ut et sic Paulum probaret: qui rursus cum eo patienter ac libenter oravit. Eligebat enim, ut arbitror, cum scorpionibus esse potius quam cum adultera victitare. Post vero duodecim orationes, profunda vix tandem ad manducadum nocte sederunt. Sumpto igitur uno paximate, sanctus Antonius non contigit alium. Senex vero tardius comedens, cum adhuc haberet ex uno paximate aliquantulam partem, exspectatus ab Antonio est, dum totum quod edebat absumeret. Cui rursus hoc dixit Antonius: Manduca senex et alterum paximatem. Respondit ad hoc Paulus: [Col. 0285D] Manducabo et hunc alterum, si idem facere te videro; te non edente, non edam. Ad hoc dicit Antonius: Mihi hoc satis est; monachus enim sum. Respondit ad hoc Paulus: Mihi quoque sufficit; nam et ego monachus esse desidero. Post quae surrexit Antonius, et dictis duodecim psalmis, totidemque orationibus factis, paulisper in principio noctis quievit. Rursusque consurgens a medio noctis usque in lucem psallendo et orando vigilavit. Similiter autem et Paulus fecit. Videns ergo sanctus Antonius tam paratum ad omnia senem, ait illi: Ecce, frater, si hujusmodi quotidie agere vitam potes, mecum manebis. Cui Paulus hoc dixit: Si forte aliquid amplius jubeas ignoro; nam ista quae vidi facile me impleturum [Col. 0286A] esse confido. Sequenti igitur die dixit ei: Ecce in nomine Domini jam factus es monachus. Tum igitur sanctus Antonius posteaquam in omnibus sibi ab eo credidit satisfactum, post certos menses, quia perfectam jam esse animam comprobasset, eo quod habitaret in eo vera et tota simplicitas, gratia eum juvante divina, unam ei cellulam fecit a tertio vel quarto lapide; dixitque ei: Ecce quia jam monachus effectus es, solus mane, ut possis etiam daemones experiri. Intra unum igitur annum illic commanens Paulus, divinam gratiam meruit contra aegritudines hominum et contra daemonum potestatem.
Una igitur dierum cum ad sanctum Antonium quidam fuisset exhibitus, quem scelestus dirissime daemon urgebat, tenens inter caeteros impuros spiritus [Col. 0286B] principatum, qui et contra ipsum sacrilega coelum verba jaciebat; viso eo sanctus Antonius, hoc iis qui eum perduxerant, dixit: Non est istud opus meum; necdum enim divinam gratiam contra principem diabolicae legionis accepi: est hoc quod quaeritur Simplicis Pauli. Tunc ipse igitur benedictus Antonius ad memoratum Paulum cum eis qui advenerant pergit; dicitque ei: Abba Paule, pelle hunc daemonem ab hominis istius anima, ut incolumis ad propria revertatur, et Dominum benedicat. Respondit ad hoc Paulus: Tu enim quid? Dicit Antonius: Mihi non vacat, aliud opus exerceo. Relictoque eo sanctus Antonius rursus ad propriam revertitur cellam. Tunc igitur assurgens senex, et orationem intentissime faciens, haec ad eum locutus est qui daemone laborabat: [Col. 0286C] Abbas Antonius dixit ut de homine isto recedas, et glorificet Dominum. Daemon autem in injuriam divinitatis proclamando multa dicebat: Non exeo, detestabilis senex. Arrepta ergo pelle, qua humeros suos tegebat, verberabat eum, repetens ac dicens: Exi, quia hoc abbas Antonius dixit. Injuriosa autem et in sanctum Antonium daemon protulit verba, vehementioresque Paulo contumelias irrogabat, hoc clamitans: Detestandi senes, quod oblivio nostra praeteriit; insatiabiles, qui propriis contenti non estis; quid nobiscum vobis commune est? quid in nos exercetis vestram tyrannidem? Ad postremum sic ad eum locutus est Paulus: Egredieris ab isto, aut vado, et hoc a me audiet Christus. Per Jesum, inquit, si exire nolueris, jam nunc ibo et hoc Christo loquar, et vae [Col. 0286D] tibi erit. Iterum autem daemon ferocior contra Divinitatem vociferari coepit, et dicere: Non egredior. Iratus itaque tunc Paulus contra daemonem reluctantem, egreditur cellam suam in ipsis mediis flammis diei: tales autem sunt aestus Aegyptiorum, ut Babyloniae fornacis ardoribus praeesse credantur. In ipso igitur scopulo montis, velut columna coelestis stetit Paulus immobilis, et his in oratione sua locutus est verbis: Tu vides, Jesu Christe, qui sub Pontio Pilato crucifixus es, quod non ante ego ex hac rupe descendam, non cibum ante sumam, non potum, sic profecto moriturus, quam ex hoc homine immundum spiritum pellas, liberumque eum a tali morte digneris efficere. Quo ista dicente, antequam ipsa haec verba [Col. 0287A] sui oris complesset, maxima daemon voce proclamans, ista dicebat: Vade, vade; exeo, vim patior: ecce discedo ab homine, nec accedo ulterius. Simplicitas me Pauli urget ac prosequitur, et quo eam nescio. Moxque immundus spiritus egressus ex homine, atque in immanem draconem cubitorum septuaginta conversus, in Rubrum mare protinus devolutus est, ut impleretur quod dictum est per Spiritum sanctum, Demonstratam fidem justus refert (Prov. XII) . Et rursus in alio loco, Supra quem requiescit spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem verba mea (Isaiae LXVI) ? Solent enim miserrimi ac vilissimi daemonum a magnis viris solo fidei robore, 959 magni autem daemones a simplicibus vel humilibus fugari.
[Col. 0287B] Haec sunt miracula simplicis atque humilis Pauli, aliaque complura his et majora [ Supple fecit] qui ab hominibus Simplex est nominatus.
Pachomius quidam nomine [Col. 0287D] Pall., c. 29 dicitur Pachon. , septuagesimum aetatis suae annum agens, in ea quae Scythin dicitur regione degebat. Contigit itaque, dum grandis cupiditas actus venerei me coepisset urgere, graviterque ac moleste plus ferrem, adversus sordidas cogitationes et contra insomnia nocturna confligens, quod me ab his ubi eram solitudinibus vis ipsius compellebat exire. Vicinis quidem meis nihil de pestilentia et tali ardore dicebam, nec Evagrio quidem magistro meo tale aliquid confitebar; occulte tamen ad interiora [Col. 0287C] ac vastiora deserti perrexi, ubi per quindecim dies in eo qui Scythin dicitur loco, venerabiles multos, qui ibidem consenuerant Patres vidi; inter quos et cum supradicto Pachomio potui habere colloquium. Et quia reperi eum inter caeteros monachos prope palmam tenere, fidenter ad eum detuli animi mei anxietatem. Quia ita locutus est mihi
Non sit tibi, inquit, nova res ista, quam pateris; nam quod non ex negligentia mentis atque desidia in id quo turbaris incurreris, sufficienter tibi testimonium praebet et locorum natura, et inopia omnium rerum, et ipsarum, quod nemini dubium est, absentia feminarum; sed magis tentatione ista laboras propter studium ac desiderium castitatis. Triplex enim ex fornicationis incursu nascitur pugna: et [Col. 0287D] aliquando quidem caro nostra, si in nobis fuerit nimis sana, lascivit; saepe autem ex cogitationibus vanis morbus iste procedit; interdum daemon contra nos, dum nobis invidet, praeliatur. Ego enim frequenter ista pertractans, ita semper inveni. Nam, ut ipse vides, admodum senex per quadraginta annos in ista cellula degens, maximamque salutis propriae gerens curam, etiam usque ad praesens tempus hujusmodi tentatione sollicitor. Cum sacramento autem istud sanctus ipse dicebat: Per duodecim annos post quinquagesimum, non nocte, non die unquam hic a me morbus abscessit, usque adeo ut privatum me jam Dei auxilio suspicarer, ob quod merito me putarem [Col. 0288A] daemonis virtute superari. Malui tamen eo tempore irrationabili quadam morte deficere, quam tali corporis morbo cum tam obscoena deformitate succumbere; moxque progressus ac peragrans solitudines totas, speluncam ferae [ Pallad., hyaenae] alicujus inveni, in quam me projeci per diem nudum, ut, quod sine dubio fore credebam, ab egredientibus ex ea bestiis devorarer. Cum autem vespertinas usque ad horas sic jacendo pervenissem (juxta id quod scriptum est, «Sol cognovit occasum suum; posuisti tenebras, et facta est nox, in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvae. Catuli leonum rugientes, ut rapiant et quaerant a Deo escam sibi [Psal. CIII] );» exeuntes bestiae femina cum masculo, odore ad me ducente venerunt, a capite usque ad ipsos pedes lingua me blandiente [Col. 0288B] lambentes; et dum me ab illis arbitror devorandum, sic me intactum atque incolumem reliquerunt, jacensque illic per totam noctem, nihil omnino perpessus sum.
Cogitans igitur et credens quod mihi prorsus Dominus pepercisset, mox revertor ad cellam. Paucis autem diebus daemon quievit, et rursus iterum mihi multo vehementius quam solebat incubuit, ut pene me cogeret ore blasphemo peccare. Transfiguratus est enim in quamdam Aethiopissam puellam, quam ego memineram me in juvenili aetate vidisse messium tempore calamos colligentem: quae cum subito sedere supra genua mea coepisset, usque adeo omnia mea membra commovit, ut cum ea me pene scelus commisisse putarem. Iratus igitur ac saeviens, [Col. 0288C] percussi eam dextera mea, statimque (ut visum est) evanuit. Et si mihi dicenti credis, per biennium totum fetorem ejus (qua illam percusseram) manus ferre non poteram.
Maxima igitur animi anxietate ac desperatione perterritus, ad intima atque vastissima errabundus deserta perrexi. Ubi cum aspidem modicam reperissem, manu tentam genitalibus membris iratus admovi, ut mortem mihi vel morsus ejus inferret: caput etiam serpentis perfricando, conterens in verendis, quasi ex his mihi tentationis causa procederet. Et ne sic quidem me anguis momordit, divina, sicut credo, me gratia providente, et hoc tunc cum mihi talis in sensus vox descendisset, audivi: Vade, inquit, Pachomi, insiste agoni tuo. Ob hoc enim permisi [Col. 0288D] te daemonis virtute superari, ne inciperes quasi fortior superbire; sed ut agnoscens infirmitatem tuam, nec ex conversatione vitae tuae aliquam fiduciam gerens, ad auxilia semper divina confugeres. Postquam igitur mihi satisfactum est, ad propria secreta remeavi, de caetero cum fiducia sedens, neque ullo certaminis angore vel sollicitudine jam laborans, sed reliquos aevi dies pacatis sensibus vivens. Ille autem meus inimicus, cum se ita a me contemptum esse videret, neque ultra molestus mihi esse posset, confusus abscessit.
His itaque verbis contra insidiantium daemonum pugnas sanctus Pachomius me confirmans fortioremque [Col. 0289A] faciens, ad certamen adversum spiritum fornicationis, divina gratia tolerandum, sufficienter me exhortatum remisit ad cellam.
Stephanus quidam oriundus ex Lybia (Pall., c. 30) in parte eorum locorum quibus Marmaricae et Mareotidis nomen est, per sexaginta annos sedens, usque adeo perfectus factus est monachus, tantumque habuit in discernenda rerum ambiguitate judicium, ut ejusmodi divinam gratiam mereretur: hoc est, ut quicunque ad ipsum, ex quacunque re tristis aliquando venisset, post visionem ejus atque sermonem laetus abscederet. Notus autem hic et sancto viro [Col. 0289B] Antonio fuit, pervenit autem etiam usque ad nostri temporis dies: quem ego quidem videre non potui, eo quod separabant nos longa intervalla terrarum.
Sanctus autem Ammonius et Evagrius, et qui cum ipsis erant, mihi aliquando referebant, dicentes quod reperissent eum quodam tempore tali aegritudine laborantem, ut in ipsis naturae verendis quodam ulcere (quod quidam [Col. 0396A] Fagedaenam. ] Graecis φαγέδαινα. Latinis Phagedaena, triplici significatu. Vel enim ulcera in genere significat, quae semper majora et deteriora fiunt; vel certam speciem ulceris tumidi, profundi, vicinas partes excedentis; vel nimiam cibi appetentiam. Vide Joannis Gorraei Definitiones medicas. phagedaenam appellant) cruciaretur. Qui dum a quodam medico curaretur, invenimus, inquiunt, eum opus quidem manibus facientem suis, et torquentem de palmis funes, ac nobiscum sermocinantem; caeteras 960 vero corporis partes medico ferroque praebentem, qui adeo per gratiam patientiae alienus erat a sensu corporis, ut alterius crederet membra concidi.
[Col. 0289C] Abscisis itaque verendis partibus cunctis, nihil penitus sentiebat. In tantum separata mens ipsius erat a rebus humanis, et coelestibus solis cogitationibus occupata. Nobis autem tam tristitia repletis quam ipsius languoris horrore confusis, cogitantibusque quod hujusmodi illius viri vita talem incidisset in morbum, ut sic eum necesse esset secari; hoc ille beatus Dei servus Stephanus sentiens, sic dicebat: Filii, videte ne animi vestri ex valetudinis [Col. 0396A] Valetudinis. ] Id est, invaletudinis. Sic supra, cap, 6: «Caput consumptum erat illa valetudine, quae carcinus nominatur.» hujus contemplatione laedantur. Nihil enim eorum quae facit Deus ex aliqua malignitate descendit, sed omnia ad bonum finem, et votivum exitum spectant. Fortassis autem et ipsa pars corporis talibus dedi suppliciis merebatur, meliusque illi erat hic recipere vicem, quam ad aeterna tormenta post hoc [Col. 0289D] saeculum reservari.
Haec itaque suorum contemplatio sermonum, ad patientiae studium nos aedificatos confirmatosque dimisit. Idcirco vero haec retuli, ne quisquam forte miretur, si videmus sanctorum aliquem hujusmodi aegritudine laborantem, aut deinceps viderimus.
Valens nomine iterum fuit quidam, Palaestinus quidem genere, sed mente Corinthius, ideo sensu inflatus (Pallad., cap. 31) . In Corinthiorum enim animis semper tumor quidam et inflatio mentis apparet; sicut ad eos scribens beatus Apostolus Paulus, [Col. 0290A] de hoc exprobrat vitio, dicens: Et vos inflati estis (I Cor. IV) .
Hic ipse Valens postquam pervenit ad eremum, in qua per plurimos annos vixit nobiscum, difficilisque vitae assecutus est studium, ad tantum superbiae cacumen ascendit, ut diabolicis irrisionibus ac fallaciis vinceretur. Nam paulatim eum in docendi elatione deceptum, ad hoc daemon adduxerat, ut ita se nescio quid esse magnum putaret, tanquam quotidie angelorum visione ministerioque frueretur.
Re erebant igitur ejus notissimi, quod uno quodam die, dum in tenebris opus faceret, acus illi qua sportellam consuebat, excidisset e manibus, et cum eam non posset (quia in obscuro non cerneret) invenire, lampade ministerio daemonis ei accensa, sic [Col. 0290B] acum quam perdiderat invenisset; rursus ex ipsa inflatione refectus, in tantum superbiae tumorem elatus est, ut sacrorum quoque mysteriorum Christi contemneret communionem.
Evenit autem ut quidam illuc peregrini venirent, variaque leguminum genera, nucum atque pomorum ad ecclesiam fratribus exhiberent: quae cum suscepisset sanctus Macarius presbyter noster, misissetque singulis quantum manus capere posset unius, inter quos etiam cum Valenti partem cum caeteris destinasset, Valens eum qui transmissa detulerat, injuriis plagisque confecit; hoc ei dicens: Vade, et dic Macario, quod non sum illo deterior, ut benedictiones ad me transmittat. Cumque hunc ejus errorem Macarius sanctus audisset, atque ad eum alio [Col. 0290C] die solatii causa consiliique venisset, diceretque ei: Seductus es, frater Valens, quiesce de caetero, ac Dominum deprecare, hoc ei persuadere non potuit. Et cum penitus ab eo non audiretur, tristis de ejus ruina factus, abscessit.
Certus igitur coepit esse jam daemon, quod ita ut ipse voluit, fallaciis ejus ac dolis cederet Valens; moxque de ejus perditione securus, ista machinatur. In effigiem Salvatoris transfiguratus, nocte ad eum venit cum choro quodam mille (ut finxerat) angelorum, lampades accensas tenentium, et cum flammea rota, in qua Salvatorem sedere simulaverat, praecedente uno ex ipsis, eique ista dicente: Placuit Christo conversatio tua ac fiducia probabilis vitae, et venit ad te, desiderans te videre; egredere igitur e [Col. 0290D] cella tua, nihilque aliud facias, nisi ut venientem eminus cernens, inclinans te, adorare festines, sic deinceps ad proprium habitaculum reversurus. Egressus igitur e cella sua, credensque se cernere divina ministerii coelestis officia, cunctaque lampadum fulgore rutilantia, et ipsum Antichristum non ultra unius spatium stadii constitutum, procidit pronus in terram, et eum quem Deum crederet adoravit.
In tantum igitur laesa mens ejus est, ut cum sequenti die ecclesiam fuisset ingressus, collectis in unum fratribus diceret: Ego jam communione non egeo; Christum enim ipsum vidi hodie. Tunc demum venerabiles Patres ferreis cum vinculis illigatum, [Col. 0291A] per universum annum propriis orationibus curaverunt. Haec autem fuit forma medicinae. Saecularis eum vitae conversationi dederunt, ut ex eo quod nihil haberet commune cum sanctis, inflatio animi ipsius tumorque cessaret, ut solet dici, contrarias res contrariis debere curari remediis.
Valde autem et hoc necessarium credo, legentibusque arbitror profuturum, quod talium quoque vitas hominum paginis libelli hujus inseruimus, sicut et inter sanctas paradisi arbores lignum illud, per quod bonum malumque cognoscitur, insitum scimus (Gen. II) ; ut si quando in vita aliquid sua grande quis fecerit, non ex eo tanquam propriae virtutis ostentatione se jactet. Frequenter enim et ipsa magnarum palma virtutum causa nobis cujusdam et [Col. 0291B] occasio fit ruinae, nisi ad gloriam propositi recto itinere venire properemus. Scriptum est enim: Vidi justum in sua perire justitia, et hoc utique vanitas est (Eccl. VII) .
Heron quidam nomine (Pall., c. 32) fuit vicinitate proximus mihi, Alexandrinus genere, urbanus et juvenis, mentis argutae, purae et probabilis vitae, et ipse post multos labores, nimiosque sudores, vitamque ad summum plenam virtutibus, animae nescio quo tumore sic corruit, ut supra sanctos ac venerabiles Patres esse se crederet, tamque injuriosa contra sanctum Evagrium [ Pallad., Macarium] verba jactaret, ut diceret ei: Maximo errore falluntur qui [Col. 0291C] doctrinae tuae credunt; non enim oportet alio praeter Christum uti magistro.
Abutebatur autem et testimonio sancto ad propositum stultitiae propriae roborandum; dicebatque quod Salvator ipse dixisset: Nullum in terris vocetis magistrum (Matth. XXV) . Qui et ipse in tantam cordis obtusi incidit caecitatem, ut eum quoque postea esset necesse catenis ferroque vinciri, eo quod jam nec ad sancta mysteria vellet accedere. Ut autem se rei veritas habet, immensae virtutis ac vitae fuit atque subtilis, ita ut multi qui cum 961 ipso vixerunt, referrent, post tres menses eum cibum frequenter accipere, sola sanctorum mysteriorum communione contentum, herbisque silvestribus, si quas invenire potuisset.
[Col. 0291D] Ego quoque eum videor expertus eo tempore, quo simul cum beato Albano [ Pallad., Albino] pergerem Scythin, distabat autem ipsa Scythis a nobis quadragesimo lapide. In quibus bis manducavimus, et ter aquam bibimus; ille vero nihil penitus cibi sumens, sed pede iter faciens, quindecim primum reddidit psalmos. Tunc et illum, qui est maximus, dixit; postmodum illam quae est ad Hebraeos Epistolam, et Isaiam, partemque Jeremiae, et Lucam Evangelistam, Salomonis Proverbia ita memoriter ambulans legit, ut eum gradientem assequi non possemus nimia velocitate properantem. Hic igitur ad postremum maligni daemonis fraude quasi quodam exagitatus incendio, in cellam quidem suam non rediit.
[Col. 0292A] Profectus autem Alexandriae civitatem, veluti ordinatione divina, clavum clavo, ut dici solet, excussit; incidit enim propria voluntate in eos cum quibus istiusmodi more vivebat; unde tamen invitus postea remedium salutis invenit. Intererat enim et circi spectaculis et theatri, et in tabernis diebus ac noctibus morabatur. Cumque in his voracitati atque ebrietati se penitus dedisset, in feminei quoque desiderii incidit coenum. Et dum peccare meditatur, cum mima quadam coepit loqui, proprium ei vulnus insinuans. Postula enim quaedam, quam carbunculum vocant, nata est ei in ipsis verendis, ac tanta per sex menses aegritudine laborabat, ut naturalia ipsius putrefacta radicitus caderent.
Postea vero cum sanitatem, excepta illa parte [Col. 0292B] membrorum quam perdiderat, recepisset, ad divinam sapientiam rediit, sanctis Patribus quae ei acciderant cuncta confessus; poenitentiam tamen factis implere non potuit, quia post paucos dies debito fine quievit.
Alius iterum, Ptolemaeus nomine (Pallad., cap. 33) , eo more vivebat, ut difficile possit referri, quia inenarrabilis videtur. Habitavit autem inter initia ultra illa quae Scythin saepe diximus loca, in ea parte quam Clima vocant, in quo tamen loco nullus monachorum valebat habitare, eo quod octavo decimo lapide puteus aquae remotus esse videretur.
Ille igitur cilicenses [Col. 0396A] Cilicenses. ] An amphorae vel lagenae ex Cilicia? [Col. 0396B] Vide Onomasticon. illuc plures lagenas pertulit secum, quas Decembri et Januario mense, spongia [Col. 0292C] ex petris colligens rorem (multum enim tunc in ipsis regionibus cadit roris) implebat. Idque ei per quindecim illic habitanti annos, sufficiebat ad potum, qui penitus separatus a doctrina spirituali, colloquioque sanctorum virorum, quorum ei sermo prodesse poterat, et a frequenti mysteriorum Christi communione, subito quasi alienus effectus, in tantum a recto itinere deviavit ut diceret nullam esse providentiam rerum, sed omnia suis quodammodo motibus ferri.
Persuasit igitur ei vitae hostis humanae, in ejus animam prorsus ingrediens, atque dicens: His ita se habentibus, quid frustra consumeris, Ptolemaee, aut qua mercedis retributione laboras, cum nulla sit remuneratio meritorum? quod si esset etiam retributio, [Col. 0292D] quae merces pro tantis laboribus tibi sufficeret? quale vero judicium scripturae minantur, ubi sine providentia cuncta labuntur? His diabolicis cogitationibus miserrimus Ptolemaeus infractus, fertur insaniens et a naturali discedens prudentia etiam usque ad praesens tempus in Aegypto cum ejusmodi errore versari, voracitati tantum ebrietatique deditus, ut nullum prorsus cum aliquo bonum soleat habere sermonem, sed velut aeneus [Col. 0396B] Aeneus. ] Fabri editio Eneus, Lipomani, Aeneus, tanquam si ad proprium aliquod nomen alluderetur. Sed Graecum verbum retinuit interpres, eneus ab ἐνεὸς vel ἐννεὸς, quod significat, perculsum, mutum. Vide dicta supra, libro I, ad vitam Abrahae, cap. 5, notat. 10, et Onomasticon. revertens de publico, miserandum lacrymisque plenum spectaculum oculis Christianorum expositus; irrisio vero atque deceptio cunctis qui gratiam nostrae conversationis ignorant.
In hanc autem Ptolemaeus est dilapsus insaniam ex irrationali quadam praesumptione, dum putat, illusus [Col. 0293A] ab auctore facinorum, quod omnes sanctos Patres scientiae virtute praecellat, per quam suus hostis effectus, hanc foveam perditionis incurrit, nunquam cum talibus viris qui gubernaculis sapientiae spiritualis usi sunt, loqui dignatus. Unde neglectus ac negligens, ad mortis profunda dilapsus est, sicut arbor foliorum exuberans, repente unius momenti tempore nuda aridaque monstratur, secundum quod scriptum est: Qui non habent gubernacula, cadunt sicut folia (Prov. XI) .
Noveram virginem quamdam de Jerosolyma (Pallad., cap. 34) , cilicio vestitam, et per sex annos semper inclusam, nihilque ejus quod voluptatem aliquam [Col. 0293B] posset exhibere gustantem; quam ad postremum divino auxilio destitutam, tam immensae superbiae morbus invasit, ut talem ruinam qualem dicimus, sustineret.
Aperuit enim subito fenestram cellulae suae, suscepitque eum qui consueverat ei vitae necessaria ministrare, cum eo concumbens. Hoc autem malum inde descendit, quod non secundum spirituale propositum, nec propter dilectionem Dei ad monachicam venerat vitam; sed humanae vanitatis illecebra, quae ex inanis gloriae cupiditate generatur, et per infirmam atque instabilem animi voluntatem. Dum enim cogitationes suas omnes alienae vitae maledicis reprehensionibus occuparet, discedente ab ea angelo sanctitatis, nullum omnino custodem propriae reliquerat [Col. 0293C] castitatis.
Idcirco autem utramque vitam religiosissimorum hominum, et eorum qui per neglectum post labores immodicos, et temporum spatia de summo fastigio ceciderunt describimus, ut unusquisque ex sua conversatione insidias inimici considerans, occultos ejus laqueos possit evadere. Sed cum sint magnorum virorum feminarumque quamplurimi, qui abrenuntiationis suae principia virtute peregerunt, deinde ab hoste cunctorum hominum sunt elisi; ideo ex pluribus, quorum etiam vitae socius exstiti, paucos enumero, quia neque illos ad fortia jam revocare ulterius, nec mihi prodesse praevaleo, magnos Christi athletas laudans, nec imitans.
Elias quidam nomine, monachus optimus magnam habuit consideratione sexus infirmi devotarum Deo virginum curam (Pallad., cap. 35) . Sunt enim tales quorumdam animae, quarum propositum ultimi finis testimonio comprobatur. Qui amore virtutis accensus, et feminei sexus miseratione, in ea 962 quae Atrivis [ Pallad., Athribe] civitate dicitur, ex pecuniis quae ipsi suppeditabant, monasterium immane construxit. Ad quem locum plurimas (quae vagari et errare consueverant) feminas congregavit, omniumque, prout necessitas postulasset, curam gerebat: quibus cuncta praestiterat quae ad vitae solatium pertinebant, [Col. 0294A] hortulos quoque et instrumenta diversae supellectilis necessaria, et reliqua quae humani usus ratio deposcit.
Istae ex dissimilis vitae genere intra unius habitaculi claustra collectae, frequentibus se invicem jurgiis inquietabant: unde interdum necessitas exigebat ut inter eas simultatum talium causas ipse cognosceret, pacemque repararet. Collegerat enim illuc usque ad trecentarum numerum feminarum, nec sine mediatore ipso, conversatio earum poterat ordinari. Quod cum jam per biennium faceret, et adhuc pene ipse juvenis videretur (triginta enim vel quadraginta annos habebat), tentatus est subito corporali desiderio voluptatis. Relicto itaque monasterio dum per solitudines totas biduo jugi jejunus erraret, hujusmodi precem [Col. 0294B] fudit ad Dominum: Domine, inquit, aut occide me, ne videam illas tristitia laborantes, aut a me tentationem hujus cupiditatis exclude, ut earum curam ita ut oportet aut convenit geram.
Vespertinis itaque horis subito eum in desiderio somnus oppressit, et tres numero angelos ad se venisse conspexit, ut ipse referebat. Tenuerunt igitur eum, dicentes: Cur egressus es de monasterio feminarum? Quibus cum ille transmigrationis suae causam referret, et timuisse se diceret, ne aut sibi aut illis noceret; hoc illi ad ista respondent: Si igitur ab hujusmodi tentatione per nos fueris liberatus, vadis, et rursus ipsarum suscipis curam? Ad quod cum libenter ille acquievisset, jusjurandum ab eo hujusmodi, sicut ipse referebat, exigere coeperunt: Jura, inquientes, [Col. 0294C] his verbis, Per eum qui habet curam mei, illarum curam habiturum esse me juro. Cum ergo in haec illis verba jurasset, tunc unus ex ipsis manus illius tenuit, et alter pedes, tertius autem arrepta novacula illum emasculare visus est; non quod pro vero hoc faceret, sed quod facere videretur. Nam in quodam stupore animi eo tempore se esse credebat, atque hac sentiebat se ratione curatum. Tunc igitur angeli interrogant eum, an aliquid sibi factum suum profuisse sensisset. Ille respondit, Vehementer, inquiens, intelligo, onus quoddam mihi esse sublatum; et satis credo omni quam formidabam me molestia libera tum. Dicunt ei: Ergo nunc vade ad monasterium tuum.
Qui post quinque regressus dies, ingressusque lugentium [Col. 0294D] monasterium feminarum, in eodem exinde loco mansit in cella ex obliquo habitaculi illius posita, in qua cum magis ipsis proximus videretur, frequentibus eas quantum in ipso erat, emendationibus corrigebat. Vixit autem alios quadraginta annos, sanctis Patribus asseverans quod nunquam ultra in cor ipsius cogitatio talis ascenderit. Hanc ergo beatus ille Elias Dei gratiam meruit, ut sic propria cura muliebre monasterium gubernaret.
Huic succedit Dorotheus vir beatissimus, qui in moribus laudabilis vitae consenuit, non quidem in monasterio ipso ita conversari praevalens ut prior, in superiore tamen se condidit cella, ubi unam fecit fenestram ex qua contemplari feminas in monasterio [Col. 0295A] suo posset. Quam fenestram et claudere et aperire consueverat, cui et jugiter assidebat, ad unanimitatem pacemque sorores erudiens. Itaque in superiore illa monasterii parte consenuit, cum neque mulieres ad ipsum ascendere, neque ipse descendere posset ad eas, quia nec scalae illic unquam positae erant, per quas hujusmodi cuiquam pateret accessus. Haec est beati Dorothei in abstinentiae virtute perfectio, et finis hujusmodi.
Piamon nomine virgo quaedam fuit quae omnes aetatis suae annos cum matre sua vixit, jugiter taciens opus lini, et post alterum semper diem circa vesperam cibum sumens (Pallad., cap. 37) . Haec [Col. 0295B] a Deo meruit accipere scientiam futurorum. Nam cum apud Aegyptum quondam in ascensu fluminis Nili contra vici unius excidium vicus alter veniret (cum grandi enim certamine partiuntur irrigationis vices, usque adeo ut et ad vulnera sua mortesque descendant). Cum igitur fortior populus ad inferioris vici homines, in quo erat ista, venisset, numeroque suae multitudinis fidens, et tam militaribus quam rusticis armis instructus, ad eversionem supradictae possessionis accederet, astitit ei angelus adventum inimicorum nuntians, quem nullus illic poterat suspicari. Tunc virgo memorata vici presbyteros convocavit, hoc dicens: Exite et occurrite iis qui de vico illo ad internecionem vestram venire festinant, ac ne una et ipsi cum cellulis vestris caede pereatis, deprecamini [Col. 0295C] eos, ut ab apparatu certaminis hujus recedant.
Cumque presbyteri admodum ad haec dicta timuissent, proni ad pedes cadunt, rogantes eam, atque dicentes: Quia nos non audemus eis occurrere; scimus enim et ebrietates eorum, et audaciam non ferendam. Sed adde hoc quoque, inquiunt, misericordiae tuae, supra omnem hunc qui tremit vicum, et super istam quoque domunculam tuam, et magis ipsa progredere atque occurre venientibus, locumque istum redde pacatum. At illa hoc quidem se facturam negavit; ascendit tamen protinus superiora domus propriae, et tota illic nocte in continua oratione permansit, ne genua quidem flectens, atque has Domino preces effudit: Domine (inquit) Deus, qui omnem judicas terram, cui nihil unquam placet injustum, [Col. 0295D] ascendat ad te oratio mea, et adveniat virtus tua, quae in excidium nostrum ruentes in eo ipso, in quo illis occurrerit loco, veluti clavorum affixione confixos contineat.
Hoc ergo sermone, et hac oratione completa, hostes eorum in tertio jam vici lapide constituti, circa primam horam diei ita in memorato haeserunt loco, ut prorsus moveri inde non possent. Hoc autem et ipsis revelatione patefactum est, quod molitiones eorum orationes memoratae virginis impedissent. Mox itaque quibusdam de suis ad vicum ipsius missis, postulant pacem, ista mandantes: Gratias Deo agite, qui vos orationibus Piamonis virginis ab excidio vestrae possessionis avertit.
Tabennensis nomine, in Thebaide provincia dicitur locus, in quo Pachomius quidam fuit (Pallad., cap. 38) , vir justus in tantum, ut per divinam gratiam 963 nosset futura, et angelica etiam visione frueretur. Hic ad perfectum misericors et humanus fuit, et inestimabili fratres amore dilexit. Ad quem in spelunca sedentem angelus Domini venit, dicens ei: Per omnia quae ad propositum tuum pertinent, scias te esse perfectum; unde jam in spelunca superfluo sedes, veni igitur, et relicto hoc loco, collige omnes monachos juniores, et cum ipsis habita, et eos juxta regulam vitae, quam a me disces, institue. Tabulas autem illi aeneas dedit, in quibus scriptum [Col. 0296B] erat: Permittes unicuique ut tantum quantum poscit et cibi sumat et potus, et juxta manducantium et bibentium vires paribus quoque operibus eos subjugabis, et neque quemquam jejunare, neque manducare prohibebis: ita tamen, ut fortioribus et magis edentibus semper opus gravius injungas; infirmi autem et vere monachi ad operandum levius urgeantur. Diversas autem intra atrium domus cellulas facies, et ternos per singulas manere praecipies. In uno tamen loco cibus omnium fiat. Somnum vero capiant non jacentes, sed super instructas et paululum reclines cathedras, et velatas palliis suis sedentes quiescant. Utantur autem noctibus lineis vestibus (quas levitonas vocant) cincti, et singuli quique eorum pellibus caprinis bene confectis tegantur. Quas pelles, nec [Col. 0296C] tunc quoque cum voluerint cibum capere vel somnum, deponant. Quando autem ad communionem Sabbati vel Dominici diei ingrediuntur, unusquisque suum cingulum solvat, pellemque deponat, et cum cucullo tantum ingrediatur. Cucullos autem ipsos si e villo parvulos fieri, ut infantibus ordinavit; in quibus et quaedam signa de purpura fecit intexi. Jussit viginti quatuor esse ordines fratrum, juxta viginti quatuor numerum litterarum; et unicuique ordini superposuit litteram Graecam ab Alpha, et Beta, Gamma, Delta, et caeteris usque Omega.
Dum igitur interrogaret sanctus Pachomius, et in tanta multitudine singulorum requireret vitam, dicebat secundo illi qui erat in suo ordine prior, quemadmodum se habet Alpha, vel quomodo habet [Col. 0296D] Beta? Et iterum: Saluta Zetha vel Lapda: unumquemque autem ex proprio signo et vocabulo litterae requirebat. Et simplicioribus quidem perfectisque monachis, inquit angelus, lotae litterae nomen, durioribus autem ac difficilioribus Xi litterae nomen impones. Itaque unicuique ordini tales vocabulorum imprimes notas, ut mores per eas significentur animorum. Soli tamen spiritales noverant viri, qualem supposita elementa vitam sui ordinis indicare videantur.
Scriptum autem hoc in tabulis ipsis erat: Si quis, inquit, de alio monasterio peregrinus advenerit, aliam regulam sequens, nec manducet cum illis iste, nec potet, neque in mansionem eorum introducatur, [Col. 0297A] nisi forte in itinere eisdem fuerit adjunctus. Quicunque vero idcirco ad eos fuerit ingressus, ut cum ipsis permaneat, non illum nisi triennii tempus impleverit, in loca monasterii secretiora recipies. Sed cum prius per triennium totum laboriosius opus duriusque perfecerit, tunc receptum intrinsecus eum jam esse permittes.
Edentes cucullis capita sua velent, ne alter manducantem alterum fratrem aspiciat. Nec loqui cuiquam dum edit liceat, nec aspicere ad ullam alteram partem, nisi ad solum catinum, et ad solam cui superponitur mensam. Hoc etiam ordinavit et jussit, ut orationes duodecim numero per totum diem facerent, et rursus duodecim alias, quando ad vespertinum lumen venirent: in nocturnis quoque vigiliis [Col. 0297B] totidem preces effunderent; tres autem solas ad horam nonam diei. Quando vero universa multitudo conveniebat ad manducandum, unicuique ordini in singulis orationibus statuit psalmum praecinere.
Tunc sanctus Pachomius quasi contradicere angelo voluit, hoc dicens: Paucae sunt istae orationes. Cui respondit hoc angelus: Has orationes fieri idcirco praecepi, ut et minores sine aliqua implere tristitia impositam sibi vivendi regulam possint. Qui vero firmioribus consummatioribusque sensibus vivunt, non est illis necesse aliena lege constringi; ipsi enim semetipsos intra cellas universamque vitam suam visioni et cultui Dei penitus dederunt. His ergo, inquit, ista praecepi, qui nec invenire possunt vel implere [Col. 0297C] quae prosint, ut cum servili quadam necessitate compulsi, ostenderint dignam in se sub proposito disciplinam, tunc demum ad fiduciam valeant divinae notitiae pervenire. His itaque dispositis, impletoque ministerio, angelus discessit a sancto Pachomio.
Plurima igitur sunt monasteria, in quibus usque ad septem millia sunt virorum, quae hujusmodi instituta custodiunt. Sed maximum id habetur et primum, in quo Pachomius ipse degebat, ex quo videntur et caetera monasteria processisse, quae ad mille quadringentos fratres habere noscuntur
Inter quos etiam est quidam famulus Dei, Aphthonius nomine, admodum mihi amicitiarum jure conjunctus, qui secundum in illo monasterio obtinet locum [Col. 0297D] (Pallad., cap. 39) . Quem de vita ipsius et conversatione securi, Alexandriam saepe transmittunt, ut illic ea quidem quae in monasterio fecerint, vendat; ea autem quae scit necessaria, emat semper ac referat. Sunt et alia monasteria ducentenos fratres et trecentenos habentia, in ea quam Panos civitate vocant: quam ego quadringentos habentem viros ingressus inveni. Inter quos sarcinatores quindecim reperi, fabros ferrarios septem, carpentarios quatuor, camelarios duodecim, fullones quindecim numero, singulos in arte propria laborantes. Et ex iis quae quotidiano victui superesse poterant, etiam monasteriis feminarum carceribusque vicinis necessaria quaeque [Col. 0298A] praebentes, [et qui sues etiam pascebant. Quod cum ego reprehendendum putarem, noc quoque ex traditione majorum se suscepisse dicebant, quia idcirco in monasteriis esse oporteret sues, ne et cribratarum excrementa frugum perirent, et purgatorum folia olerum, et caetera quae damnum (si projicerentur) inferrent. Occidi igitur sues ipsos jubebant, et carnes quidem ipsas ementibus vendi, ungulas tamen ac minimas partes eorum, in aegrorum ac senum epulas deputari, eo quod in regione illa grandis esse inopia rerum et frequentia hominum videretur. Blemmyos autem vicinos suis finibus habent.] [Col. 0297D] Uncinis inclusa desunt Palladio Herveti Latino. Sunt in Graeco. .
Antelucanis igitur horis surgentes, qui per dierum vices reliquis serviebant, alii coquebant cibos, alii mensas parabant. Quas circa tertiam diei horam [Col. 0298B] ponere soliti, perfecto omni opere suo superponebant eisdem panes, et herbulas quasdam suo more conditas, quas lapsanas [Col. 0396B] Lapsanas. ] Id est, olera agrestia. Vide Onomasticon. vocant. Olivas 964 quoque, et caseum praeter carnes, comminuta etiam diversi generis olera. Quibus in hunc ordinatis modum, alii sexta diei hora ingredientes, sumebant cibum, alii septima, alii octava, alii nona, alii decima, alii undecima, alii profunda jam nocte vesci consueverant; quidam autem post biduum etiam capiebant cibum. Ex propria tamen littera poterat hora uniuscujusque cognosci. Similiter etiam ipsis erant et opera divisa; alii enim agriculturae inserviebant, alter hortum colebat, ille officinae fabricae vacabat, ille pistoris, alter carpentarii, alter vero fullonis arte clarebat, alter pellium, alter coriorum [Col. 0298C] confectione sudabat, alius Codicum lectione vel conscriptione gaudebat, alter sportellas grandes intexere solitus erat, alter minores; omnes tamen simul memoriter spirituales libros tenebant.
Est autem apud istos, feminarum quadringentarum numero monasterium, iisdem moribus atque eadem ordinatione viventium, excepto velamento pellium solo (Pallad., cap. 39) . Et mulieres quidem trans fluvium habitant, intra fluvium autem viri. Cumque defuncta una virginum fuerit, vestitam eam ut assolet deferunt aliae, et supra ripam fluvii ponunt sorores. Quam inde cum olearum ramusculis palmusculisque [Col. 0298D] navicula transfretantes viri, et psalmos canentes, ad suas transferunt partes, et in proprio cum reliquis deputato condunt sepulcro. Nullus tamen, excepto presbytero ac diacono, transit ad monasterium feminarum; et hoc per Dominicum diem tantum.
In hoc ipso mulierum habitaculo, res accidit talis. Quidam sarcinator vestium saecularis transgressus fluvium, opus ab ipsis aliquod per ignorantiam postulabat (Pallad., cap. 40) . Cumque una de feminis juvenis processisset (tuto enim videbatur hoc facere, propter solitudines ipsius ac deserta regionis) subito eum non sponte conspexit, deditque illi tale responsum: [Col. 0299A] Nos ad emendandas res nostras, artifices nostros habemus. Alia de feminis cum eos in hac visione quam retuli notasset, post tempus aliquantulum orto inter eas jurgio, ex diabolica suspicione et proprii cordis malignitate, iracundiaeque fervore memoratae virgini in conspectu aliarum sororum coepit calumniari, eique nonnullae ex ipsis, non tamen cum grandi malitia consentiebant. Illa igitur admodum tristis effecta, cum tam manifestam calumniam ferre non posset (sciebat enim se, ne intra sensus quidem suos tale aliquid cogitasse), occulte se praecipitavit in fluvium, atque hoc fine defecit. Quod ubi quae calumniata ei fuerat audivit, non ferens tanti sceleris atrocitatem, et ipsa tunc laqueo innexa defecit. Aliae autem sorores hujusmodi factum, ingresso ad eas [Col. 0299B] presbytero, retulerunt. Tunc ille praecepit nullius quidem nomine ex iis quae se tali morte necaverunt debere oblationem Deo fieri. Quaecunque autem viderentur ex illius dicti insusurratione discordes, veluti quae consciae peccati essent, quia tali calumniae credidissent, jussit eas per septem annos sanctorum mysteriorum communione privari.
Fuit alia in hoc monasterio virgo (Pallad., cap. 41) , quae stultam se esse propter Christum, ac daemonem se finxit habere, ut virtutem sui propositi posset implere. Quae cum se admodum humiliaret atque dejiceret, usque adeo omnibus aliis horrori erat, ut ne [Col. 0299C] cibum quidem cum ea caperent. Talem ergo gratanter elegerat vitam, et a coquina nunquam recedens, totius illic ministerii tanquam ancilla cunctis obediens, implebat officium, eratque secundum vulgare proverbium, universae spongia domus. Impletum a se, rebus probans, quod in sancto Evangelio scriptum legimus: Si quis inter vos vult esse major, sit omnium servus et omnium minister (Matth. II; Marc. X) . Et beatus Apostolus: Si quis, inquit, ex vobis putat esse sapientem in hoc mundo, fiat stultus, ut efficiatur sapiens (I Cor. III) .
Haec igitur involutum pannis habebat caput, et ita omnibus serviebat; caeterae autem virgines tonsae cucullis cooperiuntur. Nulla hanc potuit de quadringentis videre manducantem: nunquam per omne [Col. 0299D] aevum suum sedit ad mensam, a nulla vel modicam partem panis accepit; sed micas tantum detergens illa mensarum et abluens ollas, his solis alimoniis contenta vivebat: nunquam calceamentis est usa, nulli unquam fecit injuriam: nulla ipsius murmur audivit, nulli autem parum, aut satis unquam locuta est, et certe cum ab omnibus caederetur, cum omnium viveret odio, cum maledicta omnium sustineret.
De hac sanctissima beato Piterio [Col. 0299D] Pallad., cap. 42, dicitur Pitirum. (cui hoc vocabulum erat) probatissimo viro, semperque inter deserta viventi, astitit angelus quondam sedenti in Porphyrite qui dicitur loco, affatusque est eum his [Col. 0300A] verbis: Cur grande, inquit, aliquid esse te credis in tuo proposito, et in hujusmodi degens loco? Vis videre mulierem te sanctiorem? Vade ad Tabennensiotarum monasterium feminarum, et unam ex ipsis illic invenies, in capite habentem conscissum pannum, ipsamque te cognosce esse meliorem; nam dum contra tantas sola diebus ac noctibus pugnet, cor ipsius a Deo nunquam recessit; tu autem uno in loco residens, neque quoquam aliquando progrediens, per omnes animo et cogitatione urbes vagaris. Statim ad supradictum monasterium venit, et magistros fratrum rogavit ut transveheretur ad habitaculum feminarum. Quem mox illi ut vita gloriosum virum, et jam provectioris aetatis, cum fiducia grandi fluvium transire fecerunt.
[Col. 0300B] Ingressus autem, post orationem omnes sorores desideravit inspicere, inter quas solam illam propter quam venerat, non videbat. Ait ergo ad postremum: Omnes mihi adducite, deesse enim videtur aliqua. Dicunt ad eum: Omnes hic sumus. Quibus respondit: Una deest, quam mihi angelus demonstravit. Dicunt ei: Unam stultam [ Pallad., Salem] habemus intrinsecus in coquina. Sic enim eam quae daemone vexatur appellant. Ait ille: Exhibete mihi quoque ipsam, ut eam videam. Quo audito, memoratam vocare coeperunt; quae cum nollet audire, sentiens credo aliquid, aut fortassis hoc divina jam revelatione cognoscens, dicunt ei: Sanctus Piterius te videre desiderat. Erat enim famae ac nominis grandis. 965 Cumque ad eum fuisset exhibita, vidissetque [Col. 0300C] panno frontem illius involutam, projecit se ad pedes ejus, dicens: Benedic me, Amma. Procidens autem et ipsa ad pedes ejus, dixit: Tu me benedic, domine
Omnes igitur sorores obstupuerunt, simul dicentes: Noli, abba, talem injuriam sustinere, fatua est enim ista quam cernis. Tunc sanctus Piterius hoc ipsis omnibus ait: Vos estis fatuae; nam haec vestra et mea, cum sit melior, est Amma (hoc enim nomine vocant illi spirituales matres) et precor Deum, ut dignus ipsa in die judicii merear inveniri. Quo audito, omnes simul ad pedes sancti Piterii prociderunt, singulae varia peccata propria confitentes, quibus illam sanctissimam contristarunt. Et alia quidem dicebat: Ego eam delusi: alia, Ego habitum ejus dejectum [Col. 0300D] derisi; alia, Ego eam, quod esset tacita, injuriis affligebam; alia abluens sordes catini, super eam se fudisse dicebat; alia colaphis eam a se verberatam saepe memorabat; alia nares ipsius sinapi impletas a se esse deflebat; caeterae quoque diversas referebant se ei injurias irrogasse. Pro quibus omnibus sanctus ille una cum rememorata sanctissima virgine, fusis Deo precibus, regressus est.
Post paucos autem dies, non ferens illa tantam sui gloriam, tantoque se nolens sororum honore cumulari, gravarique se credens satisfactionibus singularum, egressa de monasterio illo, quo ierit, in quem [Col. 0301A] diverterit locum, vel quo fine defecerit, ad nullius potuit hactenus notitiam pervenire.
Fuit quidam Joannes in oppido cui Lycus vocabulum est (Pallad., cap. 43) , qui carpentarii quidem artem, dum adhuc esset puer, didicit, fratrem tamen tinctorem habuit: quique postmodum cum jam viginti et quinque esset annorum, huic saeculo renuntiavit. Et per quinque annos in diversis monasteriis degens, ad postremum solus sese in Lycum contulit montem; in cujus cacumine trium sibi voluminum [ Pallad., tholorum] cellulas fecit [Col. 0396B] Trium sibi voluminum cellulas fecit. ] Id est, trium tholorum, seu tres tholos, τρεῖς θόλους, ut est apud Palladium, cap. 43. Vide Onomasticon. . Ingressusque illuc, ita se inclusit, ut aditum quoque ipsum per [Col. 0301B] quem introiit, obstruxerit. Erat igitur unum volumen ad corporales deputatum necessitates, aliud in quo opus facere et cibum sumere consueverat, tertium in quo orabat
Hic igitur cum triginta jam annos complesset inclusus, per solam semper fenestram necessaria victui suo ab administrante suscipiens, meruit talem gratiam Dei, ut haberet scientiam futurorum. Nam et sanctae memoriae Theodosio imperatori frequenter et varia ex iis quae essent eventura praedixit. Primum quidem de Maximo tyranno quod et superaturus eum esset, et Galliarum ex partibus reversurus; postea autem et de Eugenio tyranno, eidem quae subsecuta sunt, ante praedixit; quod eum quidem superaturus esset, sed ipse ibidem vitam finiturus, filiumque suum [Col. 0301C] successorem imperii relicturus. De quo apud omnes grandis semper fama convaluit. Propter quod et Theodosius imperator, prophetali eum venerari honore consueverat, asserens illum magnae esse virtutis. Cum igitur nos, hoc est ego et beatus Evagrius, et Ammonius, et Albinus circa Nitriae solitudines degeremus, cupiebamus diligenter agnoscere memorati viri virtutem. Ait ergo nobis tunc sanctus Evagrius: Libenter audirem ab eo, qui mentem atque sermonem bene novit probare, qualis sit iste vir quem loquimur. Si enim eum non prius alio referente cognovero, necesse jam erit ut ad montem ejus ascendam. Quod cum audissem ego, neque cuiquam quidquam tale dixissem: uno die tantum moratus, alio clausi cellulam meam, et me atque ipsam commendans Deo. [Col. 0301D] Thebaidem usque perrexi. Diebus decem et octo omni itinere confecto, partim ambulando pedibus, partim per fluvium navigando. Agebatur autem hoc eo tempore, quo fluvius solebat ascendere, quando multi aegrotare consueverant, quod sum et ipse perpessus.
Cum ergo illuc venissem, clausum septum [ Ms., membrum] illud inveni, quod ante ingressum cubiculorum ipsius erat; postea enim ipsum locum exstruxerant fratres. Talis autem erat aedificii ipsius magnitudo, ut fere centum caperet viros. Clausum autem semper ipsum habentes locum, solo Sabbati et Dominico die aperire consueverant. Cognita ergo causa ob quam clauderetur, quievi exspectans Sabbati diem: qui cum advenisset, ingressus sum circa horam [Col. 0302A] secundam, ut supradictum viderem virum. Inveni igitur eum assidentem fenestrae, ex qua ad se ingredientibus solebat loqui. Post primam itaque salutationem hoc mihi per interpretem dixit: Unde es, vel cur advenisti? nam ego de sociis Evagrii unum te esse conjicio. Respondi me esse peregrinum, et de Galatiae partibus venire, et unum me ex Evagrii fratribus esse confessus sum.
Interea dum loquimur, ingressus est subito provinciae ipsius praeses, Alipius nomine; ad quem, relicto quem mecum habebat sermone, se contulit. Secessi igitur ab iisdem paululum, et loco cedens eminus steti. Prolixas autem eorum fabulationes graviter ac moleste ferens, intra meipsum bonum illum senem reprehendebam, eo quod, meo sermone contempto, [Col. 0302B] illum potius honorasset. Ideoque cum mihi ingratum fuisset, spreto eodem, recedere cogitabam. Vocavit itaque ad se tunc ille Theodorum nomine interpretem suum, dicens: Vade ad fratrem illum, et dic ei: Noli esse pusillanimis; jam nunc enim dimittam praesidem, et tecum loquar. Cognovi igitur ex hoc esse hominem spiritualem, et omnia praevidere, et idcirco eo magis coepi remorari.
Egresso vero mox inde praeside, me vocavit, his me alloquens verbis. Cur, inquit, animam tuam mea reprehensione laesisti? quam in me inveneras culpam, ut ea in tuis sensibus cogitares, quae nec in me cognosco, nec tuos scio mores decere? An ignoras illud quod scriptum est, quod non incolumes ac fortes, sed quod male sani medico semper indigeant (Matth. IX; Marc. X; Lucae V) ? Nam tu me cum velis, et rursus ego invenire te possum, et si ex me forsitan nullum, ex aliis tamen fratribus aliquod Patribusque poteris habere solatium. Iste vero totus ex saecularibus rebus diabolicae deditus potestati, vix brevis horae spatio potuit respirare. Et nunc tentans, sicut quidam servus austerum dominum suum fugiens, venit ut salutare hic inveniret auxilium. Inconsulta igitur atque importuna res fieret, si illum relinquerem, et tecum morarer, qui jugiter salutis tuae commodis vacare consuesti. Quem ego magnopere precatus sum, ut pro me dignaretur orare; hoc enim mihi spiritualem illum virum esse certissime persuasit
966 Tunc ille jam laetior dextera sua in sinistra [Col. 0302D] me leniter vultus mei parte percussit, hoc dicens: Multae te tribulationes manent, passus es multa ut exires de solitudine, et interim hoc formidans aliquantulum facere distulisti. Pias autem tibi, et quasi rationabiles causas afferens daemon, ventilare te tentat. Admonuit enim et circa patris desiderium, et quemadmodum frater tuus sororque converti, atque in solitudine agere vitam suam deberent. Ecce nunc tibi hoc ego renuntio, utrosque salvatos esse cognosce. Renuntiaverunt enim ambo saecularibus rebus. Et pater, inquit, tuus alios septem victurus est annos; insiste igitur ac vive in desertis ut coepisti locis, neve parentum causa tuorum ad patriam redire festines; scriptum est enim: Nemo mittens super aratrum manum [Col. 0303A] suam, et retro aspiciens aptus est regno coelorum (Lucae IX) .
Vehementer igitur atque mordaciter ex hujusmodi verbis instructus ac doctus, gratias egi Deo, maxime posteaquam occasiones quae me solitudinem relinquere compellebant, juxta votum meum impletas esse cognovi. Rursumque mihi hoc cum risu placido et jocis dixit: Vis, inquit, episcopus fieri? Ego autem me jam esse respondi. Interrogabat, Ubi? dixi ego: In coquinis, mensis, tabernis, officinisque figulorum; haec enim cuncta, inquam, diligenter inspicio, et si fuerit acidum vinum, a prandio meo illud excludo, quod autem fuerit bonum, bibo. Similiter inspicio et ollas coquorum, et si deesse sales videro, aut aliquod condimenti genus, addo, meliusque conditos cibos [Col. 0303B] comedo. Hic est episcopatus meus, voracitas enim mea talem me episcopum fecit. At mihi hoc ille sanctus subridens: Remove, inquit, jocos; nam episcopus es futurus, plurimumque tribulationum habiturus es ac laborum. Si igitur ista vis fugere, noli relinquere solitudines nostras, nullus enim te in desertis degentem locis episcopum faciet. Descendens autem tunc ego a memorato viro, regressus sum ad deserta in quibus esse consueveram, venerandis illis Patribus haec ipsa quae illic cognoveram de spirituali divinoque referens homine, qui post duos menses ad eumdem beatissimum navigando venerunt. Ego autem miserrimus dictorum ejus immemor fui.
Post triennii tempus, valetudinem ex infirmitate stomachi ac splenis incurri. Et ex supradicto [Col. 0303C] loco a fratribus Alexandriam usque transmissus, atque illic hydropem medicans. Ab Alexandria quoque profectus suadentibus medicis, peto Palaestinam causa commodarum quae esse ibidem putabantur aurarum; tenuiores enim aeris magis aegritudo mei corporis requirebat. De Palaestina autem ad provinciam Bithyniam veni. In qua nescio quomodo, utrum studio hominum, an voluntate divina (hoc Deus novit) episcopus ultra meritum meum factus sum. In quo tempestatis illius quae sub sancto Joanne commota est, interfui malis, et per decem menses in obscurissima cellula occultatus, coepi illius sancti dicta reminisci, cum ea illic quae praedixerat, sustinerem. Haec autem forte mihi tunc ille magnus athleta Christi dicebat, cupiens me ad sustinendam solitudinum [Col. 0303D] vitam, hujusmodi praenuntiationibus provocare. Nam quadraginta octo annos in eadem cellula sua se habitare dicebat, nullius se unquam feminae vultum vidisse confirmans, ne sororis quidem, neque semetipsum edentem aut bibentem ab altero visum.
Ad hunc videndum et ancilla Christi Poemenia venerat (Pall., c. 47) . Cui ille non visae quaedam per alium secreta mandavit, admonuitque eam ne de Thebaidis regione proficiscens, divertere Alexandriam vellet; quod si eum nollet audire, in tentationem eam quamdam necesse esset incidere. Sed cum illa seu per negligentiam, sive por oblivionem suam, non ita ut jusserat sanctus ille, fecisset, Alexandriam [Col. 0304A] venit, ut cerneret sibi incognitam civitatem. Dum ergo iter conficeret juxta oppidum cui Nicius nomen est, applicuerunt naves ejus ad resolvendum longae navigationis laborem. Ingressi igitur pueri ad terram, quadam protervitate ducti contra loci illius rusticos, quorum superbiam audaciamque nullus fert, jurgia excitare coeperunt. Ex quibus multitudo memorata eunucho quidem uni digitum abscidit, ac rapuit, et alium trucidavit, sanctum autem Dionysium quem vulgus esse episcopum nesciebat, prope mersit in fluvium, ipsam vero injuriis terroribusque confecit, reliquis omnibus pueris vulneratis.
De Possidonio Thebaeo viro probatissimo atque [Col. 0304B] patientissimo inenarrabilia quaedam et multa memorantur (Pall., c. 77) . Tam autem mansuetum virum, tam vere monachum, tamque nihil habentem in se malitiae, nullum ego alterum vidi; nam apud Bethleem cum eo per annum integrum vixi eo tempore, cum sederet in illa regione, quam Poemenion dicunt, et multo plures in eo scio me vidisse virtutes; inter quas hoc mihi quondam et ipse referebat, dicens: Uno anno cum in eo loco, qui Porphyrites vocatur, habitarem, nullum hominum dum illic degerem vidi, sermonem nullius audivi, non attigi panem, sed de paucis tantum dactylis vixi et herbis agrestibus, si quas invenire potuissem. Interea aliquando cum penitus alimenta, quibus sustentari poteram, defecissent, egressus sum de spelunca mea, ut usque ad [Col. 0304C] eas partes quae ab hominibus inhabitantur accederem, et per totam ambulans diem, vix habitaculum meum duobus millibus abesse cognovi. Circumspiciens igitur velut equitem quemdam videre me credidi, habentem militis speciem, et cassidem capite suo gestantem, cui in tiarae modum crista surgebat. Quem cum militem vere putarem, ad speluncam redire properavi. Inveni autem illic reversus continuo cistellam, quae uvas et ficus recenter lectas habebat: quam statim rapui, et sic speluncam laetus intravi. Per duos autem menses cibus ipse maximo mihi solatio fuit.
Miraculum vero sanctissimus Possidonius circa Bethleem fecisse memoratur hujusmodi: Quaedam mulier praegnans a spiritu immundo fatigabatur, et tempore partus sui cum maxima difficultate pariebat; [Col. 0304D] eam enim spiritus ille cruciabat. Cum igitur mulier infelix sic vexaretur a daemone, maritus ejusdem ad sanctum Possidonium decucurrit, rogans eum ut dignaretur venire, atque orare pro ea. Ingressisque nobis ad orationem simul, cum ille stans coepisset orare bis in terra tantummodo fixis genibus, impurum illum spiritum mox fugavit. Assurgens autem de solo, dicit hoc 967 nobis: Orate rogo; jam nunc enim, dum spiritus ille expellitur, signum quoddam monstrabitur nobis. Et ut satisfieret nobis, post haec ipsius sancti dicta, a fundamentis parietem vestibuli daemon abscedens eruit totum atque dejecit. Per totum autem septennium ipsa muliercula semper muta permanserat. Postea vero quam a sancto illo [Col. 0305A] qui eam a daemone liberavit visitata est, mox et peperit, et loqui promeruit.
Hujus viri etiam praenuntiationem (quam prophetiam vocant) aliquando cognovi (Pall., c. 82) ; postea et Simonem admirabilem virum, quem interim ego notasse ac nosse me memini.
Hic mihi beatissimus atque abstinentissimus Possidonius etiam ista referebat, quod a quadragesimo aevi sui anno, usum panis in victu proprio non haberet, neque usque ad medium diei spatium iracundiam adversus ullum tenuisset. Haec sunt miracula atque signa fortissimi in Christo Possidonii quae divina gratia operatus, in his vitam famatam finire promeruit.
[Col. 0305B] Alius quidam Serapion nomine fuit (Pall., c. 83) , qui Sindonius cognomen acceperat, quia nulla alia veste nisi sola sindone utebatur. Quem nihil unquam habuisse vel possedisse satis notum omnibus fuit, propter quod et apathes, id est impassibilis, vocabatur, quia nullum patiebatur desiderium possidendi. Peritissimus autem erat scientia litterarum, Scripturasque omnes tenaciter memoriterque recolebat. Qui ex nimia abstinentia omnium rerum, et ex jugi divinorum meditatione librorum, cellulae unius quiete non poterat esse contentus, sed per diversas mens semper ipsius trahebatur. Toto igitur mundi fine discurrens, ad talis gloriae virtutem ascendit. Hujus enim habitus (id est voluntatis [Col. 0305D] Hoc deest in Ms. Moret. ) mens ejus erat; [Col. 0305C] unde et voluntatum affectionumque differentias, non substantiarum vocamus.
Hoc autem de eo patres sancti aliquando referebant, quod per monachum aliquem conlusorem suum [Col. 0396B] Collusorem suum. ] In Palladio capite 83. Graece est, συμπαίκτην ἀσκητήν. Hervetus vertit exercitatorem, qui cum eo luderet. Intellige eum subornasse quemdam monachum, qui eum mimis distraheret. , in oppido quodam viginti solidorum pretio paganis semetipsum distraxerit mimis; et quos signatos pro se acceperat solidos, apud se ipse servaverit. Tandiu ergo, cum praedictis qui eum emerant mimis, in tali servitute permansit, quandiu et Christianos eos faceret, et a ludis theatralibus separaret. Nullo autem alio ad victum suum, excepto pane et aqua, uti solebat, neque unquam Scripturas sanctas legere cessabat. Interea longi temporis spatio prior mimae maritus animo stimulante compunctus est, tunc et ipsa ejus conjunx, ad postremum etiam domus [Col. 0305D] tota. Dicebatur autem, quod antequam aliquis ejus cognosceret vitam, pedes quoque ipsis lavaret, ut dominis: postea vero quam spirituale lavacrum uterque suscepit, uterque a theatrali actu recessit, conversique sunt ad castam pariter ac piam vitam. Vehementer autem memoratum ac dulciter diligebant virum, hoc dicentes ei: Veni, frater, jam te libertate donamus, eo quod ipse nos prior de turpi servitio liberasti. Ad quos magnus ille Serapion respondit: Nunc vobis ego jam necessarius non sum, opus in vobis suum Deus per me implevit, et utriusque vestrum anima salvata est. Unde secretum meum vobis, atque hoc quod hactenus celaveram pando. Ego, inquit, [Col. 0306A] miseratione vestrarum adductus animarum, quas magno errore implicitas videbam, cum essem liber monachus, ex Aegypto genus ducens, propterea meipsum vendere volui, ut vos liberi a magnis peccatis esse possetis. Quia igitur ad plenum per humilitatem meam hoc fecit Deus, gaudeo; idcirco aurum quod pro me dedistis, accipite, ut alios quoque quibus subvenire possim, reperiam. Qui cum illum frequenter atque instanter rogarent, vera assertione dicentes, quod tanquam suarum dominum animarum, patrem habiturum essent eum, si una cum ipsis manere dignaretur ac vivere, neque tamen ullo modo persuadere hoc ei possent, tunc dicunt ad eum: Dabis ergo ipse aurum illud pauperibus, quod nos veluti arrhas quasdam pro nostra salute dedisse cognovimus. [Col. 0306B] Et ait illis: Date hoc vos, quia vestrum est; ego enim alienas pecunias non dono pauperibus. Dicunt ergo ei: Saltem hoc te magnopere deprecamur, ut vel post anni circulum nos requiras Athenis.
Hic itaque sanctissimus famulus Christi frequenter peregrinando ad Helladam pervenit, ac per triduum moratus Athenis, a nullo panem quo vesceretur accepit. Nam neque pecuniam habebat, non pellem, non peram, non quidquam aliud secum praeter sindonem, qua fuerat amictus, ferebat. Cum jam ergo usque ad quartam diem nihil penitus edendo venisset, esurire vehementer coepit. Nihil enim eo jejunio pejus, quod extorquetur invito, ex cujus necessitate procedit saepe perfidia. Stetit ergo supra quemdam colliculum civitatis, ubi primates ejusdem oppidi [Col. 0306C] concilium habere consueverant, et illic manus etiam suas percutiendo clamabat vim se maximam pati, his sermonibus dicens: Athenienses viri, succurrite. Concurrentes autem omnes simul quoscunque palliis, quoscunque cernimus birris esse vestitos, interrogant eum quid haberet, unde venisset, vel quid diceret se pati. Tum ille respondit: Ab Aegyptiorum quidem genere descendo, conversatione monachus. Ex quo tamen de patria mea quae erat mihi vera, discessi, in trium feneratorum manus incurri: ex quibus duos quidem, quocunque modo debitum solvens, potui declinare, et sic ea quae ab ipsis objiciebantur effugere; tertius autem adhuc ille me retinet, nec habeo unde ei satisfacere possim. Cumque illi requirerent ab ipso feneratores quibus se debitorem [Col. 0306D] esse diceret, sciscitabantur ab eo qui illi essent, vel ubi degerent, vel quis ille qui ei molestus esset; quem si ostenderet, adjuturos se in omnibus eum pollicentur. Tunc ille: A principio, inquit, juventutis meae, hi tres mihi semper molesti fuerunt, cupiditas pecuniae, desiderium voluptatum, et voracitas ventris: ex quibus rebus duas, hoc est pecuniae ac voluptatum cupiditatem evasisse jam videor, neque mihi ulterius sunt molestae; tertiam vero (quam dixi voracitatem) ferre non possum. Nam cum quarto die jam ex necessitate jejunem, urget me illa sicut severissimus fenerator, exigens debitum solitum semper ac flagitans, et nisi reddidero, mortem minatur. [Col. 0307A] Tunc quidam philosophorum putantes eum composita quaedam et ficta narrare, unum solidum offerunt ei. Quo ille sumpto, et cuidam qui panes vendebat, dato, unoque tantum ab eo pane suscepto, mox ab eadem profectus est civitate, neque tamen unquam postea ad ipsam reversus est. Cognito 968 autem eo philosophi illi, omnique rei veritate perspecta, magnum nescio quem virum esse firmantes, reddito unius pretio panis, solidum ab eo quem ille susceperat, receperunt.
Cum ergo venisset beatissimus ille circa Lacedaemonis loca, unum illic de prioribus civitatis, bonum in caeteris rebus virum, omnesque de domo ipsius Manichaeos esse cognovit. In hac rursus domo juxta exemplum superius vendidit se, et intra duos annos [Col. 0307B] tam ipsum domus dominum ab exsecrabili secta, quam conjugem ejus totamque familiam abstractos, Ecclesiae tradidit. Quem illi jam non quasi famulum diligebant, sed quasi fratrem attendebant potius aut patrem, verum benedicentes Deum.
Post paululum tempus, cum ab eis discessisset hic spiritualis adamas Serapion, cum multis aliis et ipse ingressus est navem, reddito pretio prius quod acceperat a dominis, quasi Romam navigaturus. Nautae vero suspicantes quod sumptus haberet, et quod quasdam secum auri species attulisset, susceperunt eum, nihil ab eo penitus requirentes, nec ambigentes quod unus aliquis ex ipsis res ejusdem quoque ut caeterorum, in parte navis constituisset. Dum igitur navigarent, et jam abesse quingentis ab Alexandria stadiis [Col. 0307C] viderentur, coeperunt omnes qui cum ipso ingressi fuerant, circa solis occasum sumere cibum, quod et nautae ipsi jam fecerant. Cumque eum primo die non viderent edentem, causam esse aliquam de navigationis molestia crediderunt. At cum nec tertio quoque nec quarto die cibum caperet, epulantes ipsi jam quinto die in summa illum quiete perseverantem sic alloquuntur: Cur, inquiunt, homo, hic solus ipse non comedis? respondit, non habere se dicens. Quo audito vicissim se nautae interrogare coeperunt quisnam res ejus ac sumptus suscepisset in navi. Et cum nulli ab eo datum aliquid reperissent, objurgabant eum, ista dicentes: Quemadmodum ascendisti sine sumptibus navim? unde mercedes daturus es nobis? unde ipse victurus es? Ait ille virorum patientissimus: [Col. 0307D] Ad me nihil pertinet; educite me atque projicite ad illum ubi me invenistis locum. Nautae indignantes dicebant: O ira! etiam si centum solidos dares, nunquam hoc libenter faceremus, cum sit navigii tanta prosperitas; quapropter propositum coeptae navigationis implemus. Ita igitur mansit in navi securus, ut ei usque Romam nautae omnes alimenta praeberent.
Ubi ergo attigit Romam athleta Christi fortissimus (Pallad., cap. 84) , coepit requirere curiosius quisnam illic magnus esse aliquis monachus diceretur, vel quae virgo Dei praedicaretur a cunctis. Cum interea Domnioni cuidam fortissimo atque abstinentissimo, miraculisque [Col. 0308A] famigerato factus est notus, cujus lectulus post ipsius mortem solebat curare languentes. Viso hoc igitur ab eodem, et aedificatus et doctus est ad perfectum. Ille enim vir eruditus atque instructus scientia et bonis moribus erat.
A quo forte cum quaereret quis alter monachus vel quaenam virgo devota in urbe memorata degere diceretur (Pallad., cap. 85) , cognovit esse illic virginem quamdam quae se ab omnibus separata clausisset intra cellulam suam, atque illic quiescens, nullum hominum unquam videret. Quaerit mox ipsius domum: quam cum invenisset, accedit ad vetulam quamdam, quae in ministerio memoratae virginis erat, hoc ei dicens: Vade, et nuntia virgini, quia necessario eam videre desidero. Illa vero reddidit [Col. 0308B] responsum dicens quod ex multis annis neminem vidisset. Dicit ei: Vade, nuntia ei; Deus enim me ad colloquium ipsius misit. Illa vero nec sic quidem voluit nuntiare. Cum itaque illic duos vel tres dies observasset, et tum demum ab ea susceptus fuisset, ait eidem: Quid hic sedes? Illa respondit: Non sedeo, sed ambulo. Dicit ille: Quo ambulas? Illa, ad Dominum, inquit. Ait ille: Vivis, an mortua es? Illa respondit: Credo in Deo meo, esse me mortuam saeculo; nam carne qui vivunt, ad Dominum ire non possunt. Ait ille: Si igitur hoc ipsum persuadere vis mihi, fac ipsa quod facio. Illa respondit: Si possibilia tantum jusseris, faciam. Tunc ille respondit: Possibilia cuncta sunt homini huic saeculo mortuo, praeter solam impietatem. Deinde ait: Egredere et procede. [Col. 0308C] Et illa respondit: Vigesimum et quintum annum ago, ex quo nunquam ex hoc loco egredior: quam ob causam ergo vis hodie procedam? Ait ille: Vah, nonne tu dixisti quod saeculo mortua sis? unde manifestum est quod et saeculum tibi. Quod si verum est, et mortuus nihil sentit; unum ergo est, sive non procedas, sive procedas; ergo progredere. Haec audiens virgo, processit.
Postquam autem processit e cellula sua, et ad quamdam basilicam venit, rursus ille sanctissimus illic ad eam loquitur: Si ergo vis suadere mihi certissime, quod mortua sis, nec jam cum hominibus placens vivas, fac et ipsa quod facio, et vere te mortuam saeculo scio. Et ait virgo: Quid vis amplius faciam? Exue te, inquit, vestibus tuis, et omnes res quibus uteris, ita [Col. 0308D] ut ego, super humerum tuum pone, et sic transi per mediam civitatem, et eodem more me nudum nec aliqua verecundia perturbatum sequere praecedentem [Col. 0307D] Mirandum hoc non imitandum. . Ad hoc illa respondit: Sed multorum animas, quae me tam deformiter ambulare viderint, laedo, et aut insanam cuncti esse credent, aut daemonem pati dicent. Ait ille: Et quid hoc ad te, si aut daemoniosa credaris, aut voceris insana? Tu enim apud illos qui haec loquuntur, ut dicis, mortua es. Mortuo autem nunquam curae est siquis ei vel detraxerit, vel irriserit; nihil enim horum potest sentire. Tunc dixit ei virgo: Obsecro te, quidquid aliud vis in meo proposito, jube, et faciam. Ad hanc enim usque vitae [Col. 0309A] mensuram nondum perveni: oro autem pervenire quandoque. Tunc ille famulus Christi dixit: Vide ergo, soror, ne magnum jam aliquid esse te credas, et tanquam cunctis hominibus sanctiorem, et te mortuam rebus saecularibus glorieris. Didicisti enim quod vivis, et adhuc hominibus places. Nam longe plus te mortuus ego sum, qui per memetipsum omnibus opere monstro verum esse quod dico, faciens hoc quod ipsa non potes facere; nec pati me aliquid, nec in aliquo deformari puto. Tunc igitur eam talibus verbis in studio humilitatis edoctam, et de quadam superbiae vel tumoris arce depositam, reliquit abscedens.
Multa praeterea sunt magna admirandaque quae fecit, ex quibus non sentire se quod in mundo esset [Col. 0309B] probavit; sexagesimo autem anno finivit hanc vitam, et in desertis ipsis sepultus est locis.
De Evagrio diacono (Pallad., cap. 86) qui ubique memoratur viro [Col. 0309D] Evagrius Origenista fuit. , qui apostolorum moribus vixit, non 969 est justum tacere, sed oportet nos ipsius facta monumentis tradere litterarum, sine dubio legentibus cunctis, et gloriam bonitatis Salvatoris nostri agnoscentibus profutura. Dignum igitur existimo ut a principio vitae ejus incipiam, diligenter exponens quemadmodum ad propositum tale pervenerit, quam congruo stupendae ac praedicabilis vitae fine defecerit in ipsis solitudinibus constitutus, quinquagesimum aetatis et quartum annum agens. De quo Scriptura [Col. 0309C] sancta, quod dixit, probavit: In parvo tempore multos implevit annos; vere enim placita erat Domino anima ejus (Sap. IV) .
Hic ergo genere Ponticus fuit, ex oppido quod Hiberorum nominatur, filius presbyteri, multarum ecclesiarum curam gerentis, quos Periodeutas [Col. 0396B] Periodeutas. ] Explicat ipse, presbyteri, multarum ecclesiarum curam gerentis. Deest hoc Palladio. Vide Onomasticon vocant. Primum factus est lector a sancto Basilio Ecclesiae Caesariensis episcopo, circa fines montis Argei. Post mortem autem sancti Basilii, videns eum spiritualibus aptissimum rebus benedictus atque venerandus Gregorius Nazianzenae [Nyssenae Palladio Herveti ] episcopus civitatis, ille qui insignis providentia, doctrinaque praeclarus, nulla se humani generis passione laesum probavit, diaconum supradictum Evagrium fecit. Unde cum sanctus Gregorius [Col. 0309D] ad maximum conventum episcoporum vocatus Constantinopolim usque venisset, sancto eum Nectario episcopo tradidit ac reliquit, grandi Scripturarum peritia haereticorum omnium naenias destruentem.
Cum igitur vehementer impugnans perversarum vanitatem erroremque sectarum, in urbe memorata floreret, ac maximo omnium honore frueretur, prior quidem, ut ipse referebat postmodum nobis, laqueis desiderii mulieris implicitus, ex his tamen ipse continuo liberatus, amari ab eadem muliere quam amaverat coepit. Quae quidem cujusdam illustris et unius de magnatibus viri conjunx erat. Evagrius igitur Deum ante omnia metuens, tum autem et conscientiam [Col. 0310A] erubescens suam, atque ante oculos dedecoris exsecrandi magnitudinem ponens, et omnium haereticorum ex alienis malis gaudium atque laetitiam, intentissime deprecabatur Deum, ut conatus tantos ipse qui solus poterat impediret. Cumque praedicta ei mulier insisteret, neque posset ille prior a voluptate rabiei ipsius separari, eo quod multis irretitus jam esset ac variis ejus officiis, ipsaque insistente paratum esset periculum, post paululum tempus suscepta a Deo oratione quam fecerat, antequam ejus, quo flagrare coeperat, mali experiretur incendium, visio quaedam ei ostenditur angelorum, habentium militum speciem, quae ad praefecturae officium pertineret. A quibus ad exitium suum missis teneri se subito videbat, ferroque per totum corpus ligatum in [Col. 0310B] carcerem tradi, nec ab aliquo tamen causam ob quam talibus poenis succumberet, audiebat.
Ipse autem conscientiam cogitans suam, cum intelligeret ac videret quod propter illa quae norat, ista pateretur, putaretque quod ad praefectum omnia maritus mulieris detulisset, dumque sub tali metu ante fores judicis intremiscit, qui quasi aliam in manibus habens causam, et de simili crimine occupatos variis quosdam tormentis conficere videbatur. Dum ergo fortiter timet, atque ultra modum anhelare se sentit, subito angelus ille qui tali eum visione tremefecerat, in cujusdam amici ipsius convertitur formam, ac sic eum quem cum quadraginta reis aliis vinctum videbat, alloquitur: Quid, inquiens, domine diacone, sic teneris? Ille respondit: Quantum ad rem quidem [Col. 0310C] veram spectat, ignoro; suspicor tamen quod quidam ex praefecturae officio me incusaverit, matrimonio me suo credens insidiari; et vereor ne forte corruptus pecuniis ipsius judex supplicio me mortis addicat. Tunc ille: Si consilium, inquit, amici tui accipis, non expedit tibi diutius in hac civitate versari. Ad haec dixit Evagrius: Si me Deus ex his liberaverit malis, et ulterius in Constantinopolitana urbe me videris, scias tales me modo poenas merito sustinere, et majoribus his debere torqueri. Tunc ille ait: Si haec vera sunt, affero tibi Evangelium, in quo si juraveris mihi quod ex hac civitate discedas, et animae tuae de caetero curam geras, faciam te de necessitatis hujus periculo liberari.
Exhibito itaque Evangelio, atque in eodem sacramento [Col. 0310D] ipsi dato, quod praeter unam diem quo recellulas suas deferret ad navem, non esset Constantinopoli moraturus, coepit videre quod jusjurandum quod eidem praebuerat profuisset, et quod quasi a quaestione illa judiciorum, quod in praesenti nocte metuerat, fuisset penitus absolutus. Consurgens ergo de somno, secum cogitabat, hoc dicens: Quamvis in somnis juraverim, tamen jurasse me memini. Mox igitur ingressus cum recellulis suis navim, Jerosolymam navigavit.
Quo cum esset advectus, atque illic a sancta Melania Romana illa femina fuisset exceptus, iterum cor ipsius, ut Pharaonis aliquando, daemon obduravit. Et [Col. 0311A] quoniam adhuc in ipsis ardoribus juvenilis aevi erat, quaedam rursus et illic alia tentatio sensus ejus invasit, nullique quidquam tale significans, coepit illic iterum vestes sibi mutare, et disserendo cum multis gloriae vanae illicitamenta sectari. Sed ille qui semper perditiones nostras impedit Deus, memoratum gravissimo febrium igne corripuit. Ex quo eum longa aegritudine domuit, et per sex mensium spatia corpus ejus attrivit, carnesque consumpsit, unde habere proprii mali fomenta consueverat
Cum igitur plurimorum ars exquisita medicorum omnia quidem facere tentaret, neque ullum tamen curationis genus quod ad salutem ei proficeret inveniret; haec sancta Melania ad ipsum locuta est: Multum, inquit, mihi displicet hujus tuae aegritudinis [Col. 0311B] longitudo; dic ergo mihi, quae sunt tui cordis arcana? infirmitas enim ista sine voluntate ac judicio Dei non est. Tunc ille omnem feminae sanctae confessus est causam. Cui hoc illa respondit: Promitte, inquit, mihi ante conspectum Dei, quod ad propositum monachorum habitantium solitudinem revertaris, et ego quamvis ipsa peccatis videar involuta, tamen precabor Dominum, ut tibi vivendi tribuat commeatum. Cumque hoc se facturum fuisset pollicitus, intra paucos dies recepit sanitatem. Et de lectulo surgens, mox coepit de profectione quam spoponderat cogitare. Tunc benedictae ipsius Melaniae studio, veste mutata inde descendit, et ad Aegyptiacum Nitriae proficiscitur montem; in quo degens cum biennii tempus implesset, tertio anno ad interiores solitudines [Col. 0311C] pergit. Ubi quatuordecim annos in iis locis quas Cellas nominant, vixit, unam quotidie panis libram edens, unumque sextarium absumens olei in mensibus tribus, ille 970 qui inter copias magnas atque delicias cum maxima semper voluptate vivebat. Faciebat autem quotidie centum orationes, hoc tantum per singulos annos scribens, quod ex mercede operis sui posset ei ad emendatioris vitae alimenta sufficere. Subtiliter enim illa scribebat manu, quam Oxyrincham [Col. 0396C] Oxyrincham. ] Palladius Herveti, capite 86, habet celerem manum. An igitur Hervetus in Graeco invenit ὀξὺν χεῖρα, pro quo Heraclidis interpres legerit litterarum transpositionem, ὀξυρίνχα ? Graecus Palladii textus Venetus Ms. habet ὀξύρογχον χαρακτῆρα. Paris. ὀξύρυγχον. Vide Onomasticon. vocant Graeci.
Intra quindecim ergo annos ad perfectum mente purgatus divinam gratiam meruit, ita ut haberet et notitiam et sapientiam spiritualem, ut et bonorum ac malorum spirituum differentias nosset. Scripsit iste libros, quos his vocabulis nominavit, unum [Col. 0311D] Epea, alterum Nonaxon, tertium Antiphyron [Col. 0396C] Unum Epeta, alterum Nonaxon, tertium Antiphyron. ] Hic vero haereo, nec video qui me expediam. Palladius Herveti, capite 86, haec tantum habet: «Composuit tres sacros libros monachorum, qui dicuntur Ἀντιῤῥητικὰ, hoc est, Contradictoria.» Invenio in Ms. Veneto: Συντάττων οὖν τρία βιβλία ἱερομοναχικὰ, ἀτιρητικὰ λεγόμενα. Subjungam hic auctores, qui agunt de operibus Evagrii, si forte ex iis verum exsculpere possimus. In primis haec de Evagrii scriptis narrat Socrates lib. IV, c. 23, secundum Graecos, vel 18, juxta Latinos: Τούτῳ καὶ βιβλία ἄγαν σπουδαῖα συγγέγραπται ὧν τὸ μὲν, Μοναχὸς, ἢ περὶ πρακτικῆς ἐπιγέγραπται· τὸ δὲ, Γνωστικὸς, ἢ τὸν καταξιωθέντα γνώσεως. Κεφάλαια δὲ αὐτοῦ πεντήκοντα. Τὸ δὲ, Ἀντιῤῥητικὸς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν πρὸς τοὺς πειράζοντας δαίμονας, ἐν ὀκτὼ διῃρημένον μέρεσι, κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὀκτὼ λογισμῶν· καὶ ἑξακόσια προγνωστικὰ προβλήματα. Ἔτι μὴν καὶ στιχηρὰ δύο, ἓν πρὸς τοὺς ἐν κοινοβίοις, ἢ ἐν συνοδίαις μοναχοὺς, καὶ ἓν πρὸς τὴν [ Suid, παρθενείαν] παρθένον. Ἁ τινα ὅπως ἐστὶ θαυμαστὰ, οἱ ἐντυγχάνοντες εἴσονται. «Itemque libri ab illo accurate conscripti: quorum unus, Monachus sive de vivendi ratione, quae in agendo cernitur; alter Gnosticus, sive scientia praeditus, dicendus sit, in quo sunt capita quinquaginta; alter Antirrheticus, id est, adversus daemones tentantes confutatio, ex sacris litteris collecta, inque octo partes divisa, numero octo cogitationum mentis nostrae apte respondentia. Sexcenta praeterea problemata de rerum praesensione futurarum. His accedunt duo carminum libri: unus, ad monachos qui in coenobiis et conventibus aetatem degunt, alter ad virginem. Qui quidem [Col. 0397A] quam eximii sint, facile intelligent hi qui sunt eos perlecturi.» Quae totidem verbis habes apud Suidam in Μακάριος, et Nicephorum, lib. XI, c 42. Gennadius vero, de illustribus Ecclesiae Scriptoribus, cap. 11, haec prodit: Evagrius monachus, supradicti Macarii (Aegypti) familiaris discipulus, divina atque humana litteratura insignis, cujus etiam liber, qui attitulatur Vitae Patrum, velut continentissimi et eruditissimi viri mentionem facit, scripsit multa monachis necessaria. Ex quibus ista sunt: Adversum VIII principalium vitiorum suggestiones, quas aut primus advertit, aut inter primos didicit, VIII ex sanctarum Scripturarum testimoniis opposuit libros: ad similitudinem videlicet Domini, qui tentatori suo semper Scripturarum testimoniis obviavit, ita ut unaquaeque species vel diaboli, vel vitiatae naturae suggestionum, contra se haberet testimonia. Quod tamen opus eadem simplicitate qua in Graeco inveni, jussus in Latinum transtuli. [Col. 0397B] 1009 Composuit et anachoretis simpliciter viventibus librum centum sententiarum per capitula digestum, et eruditis ac studiosis quinquaginta sententiarum. Ego Latinum primus feci. Nam superiorem olim translatum, quia vitiatum per tempus et confusum vidi, partim reinterpretando, partim emendando, auctoris veritati restitui. Composuit et coenobitis et synoditis doctrinam aptam vitae communis. Et ad virgines Deo sacratas libellum competentem religioni et sexui. Edidit et paucas sententiolas valde obscuras; et (ut ipse in his ait) solis monachorum cordibus cognoscibiles, quas similiter ego Latinis edidi. Vixit longa aetate, signis et prodigiis pollens. Hactenus Gennadius. Ex his Evagrii Operibus tria nunc haec dubia vel explicanda vel corrigenda. An quia dicitur scripsisse στιχηρὰ, quod Christophorsonus [Col. 0397C] apud Socratem carminum libros, Langus apud Nicephorum versuum libros vertunt, pro Epeta legendum est Epea, a Graeco ἔπεα ? Sane Ms. Moret anus Epea diserte habet. Quanquam alii στιχηρὰ vertunt Elementaria, ut Palthenius in praemissis ad Homilias sancti Macarii. Nisi quis suspicetur epea ortum ex Graeco ΙΕΡΑ quae pars est verbi ἱερομοναχικά. Equidem librarii saepe Ρ Graecum cepere pro P Latino, et Graeca Graece scripta velut Latinis litteris scripta exscribebant. Similem conjecturam suggeram mox ad Palladii Lausiacam, c. 9 notation. 4. Jam reliquorum duorum vocabulorum facilior est ratio. Pro Nonaxon enim videtur legendum Monachon; nam eo nomine librum ab Evagrio scriptum testantur auctores. Pro Antiphyron legero Antirrheticon. Ita etiam in Graeco Veneto pro ἀτιρητικὰ restituendum Ἀντιῤῥητικά. , artesque monstravit quibus possent daemones subjugari.
Fortiter huic semper spiritus fornicationis incubuit; nam sicut nobis et ipse referebat, per totam noctem hiemis tempore nudus stabat in puteo, ut gelu quoque carnes ejus constringerentur.
Aliquando iterum blasphemiae spiritus eum coepit urgere, et ad sacrilega eumdem contra Deum verba compellere, ob quod quadraginta jugiter dies sine tecto fuit, ut ipse dicebat, in tantum ut per corpus ipsios totum quaedam papulae illi, quas saepe in corporibus vidimus, exirent.
Huic quodam die tres simul daemones astiterunt [Col. 0312A] in specie clericorum, de fide cum eo tractare cupientes, ex quibus unus Arianum, alter Eunomianum, tertius Apollinarium se esse dicebat. Quos omnes sapienter ac breviter disserendo superavit.
Idem iterum quadam die cum ecclesiae claves perissent, invocato Christi nomine signavit illam ostii partem unde erat clavis, et aperuit, manu pulsans fores.
Hic ipse tam vehementer expertus est daemones, atque ab his toties verberatus est, ut numerus esse non possit.
Uni quidem discipulorum suorum omnia quae ipsi post decem et octo annos essent futura, singulatim res ipsas prophetando praedixit
[Col. 0312B] Dicebat autem: Ex quo, inquit, ad solitudines veni, non lactucae, non silvestris oleris cibum sumpsi; non viride attigi, non uvas, non poma, non carnes, non balneas vidi. Ad postremum sexto decimo talis vitae suae anno, in qua nihil quod coctum esset edebat, cum necesse esset corpori ejus propter stomachi infirmitatem ut coctum sumeret cibum, panem quidem attigit nunquam, olera tantum, et poscam [Col. 0397C] Poscam. ] Palladius Herveti, ptisanam, ubi in Graeco est πτισάνη. Lexicon Graecolatinum vetus: Ὀξύκρατον, posca. Infra, capite 42: «Per reliquum [Col. 0397D] aevi sui tempus posca et sicco pane contenta vivebat.» Ita ibi restituo pro vulgato postea. Nam Palladius Herveti cap. 145, in eadem re habet oxycraton. Graece est ὀξύκραμα, quod proprie posca. Ms. Moretianus et Insulensis pro posca habebant aqua. , et lenticulam per solum biennium gustans; ita exivit a saeculo, ut tantum in ecclesia per sanctam Epiphaniam communicaret.
Circa ipsum igitur vitae suae finem referre consueverat, quod tertium agit annum ex quo se carnali desiderio intelligeret esse liberatum, et hoc post talem ipsius vitam, post sudores tantos, post tantos [Col. 0312C] labores, post illas tam juges orationes. Nuntiata est huic patris sui mors quondam, atque hoc ei qui nuntiaverat dixit: Quid, inquit, blasphemas, o homo? immortalem ego patrem meum novi.
Pior quidam Aegyptius juvenis (Pallad., cap. 87) , cum huic mundo renuntiasset egressus e paterna domo, tanti animi circa religionem fuit, ut statueret ante conspectum Dei ne ullum jam suorum unquam videret. Post quadraginta igitur annos, soror ipsius senio admodum gravis cum fratrem suum vivere comperisset, amentium modo coepit ardere, donec ad conspectum ipsius veniret. Cumque ad vastissima illa deserta non posset accedere, ab episcopo loci illius [Col. 0312D] petit ut ad sanctos scriberet Patres qui in solitudinibus ex more degebant, ut videndum sorori transmitterent fratrem. Qui vi maxima Patrum venire compulsus, cum alio quodam itineris sui socio ad sororis propriae domum venit, ubi se venisse significavit, hoc dicens: Pior, inquit, frater tuus venit, et pro foribus assistit. Datoque januae sono, putans quod anus ipsa in occursum fratris exiret, clausis ad eam oculis proclamavit, nomine suo illam vocans, et dicens: Ego sum Pior frater tuus, ego sum, inquam; quantum volueris aspectu meo fruere. Cumque illi satisfecisse propriis sensibus credidisset, projecit se in orationem, et cum penitus et ut surgeret soror ejus persuadere non posset, benedicens gloriam Dei [Col. 0313A] ingressa est ad habitaculum suum; ille vero oratione in limine domus facta, ad solitudinum secreta remeavit.
Hoc autem ipsius miraculum fertur, quod cum in eo ubi degebat loco fecisset sibi puteum, et aquam illic amarissimam reperisset, ibidem usque ad finem ultimum vixit, contentus inventae amaritudinibus aquae, ut patientiam cunctis propriae virtutis ostenderet. Multi tamen postea monachi, post illius mortem degere in cella ipsius pertinaci voluntate cupientes, ne uno quidem anno illic habitare potuerunt. Habet enim ipse locus et timorem maximum semper, et solatium nullum.
[Col. 0313B] Moyses quidam de Libya oriundus fuit, vir mansuetudinis summae et dilectionis immensae, qui coelesti gratia aegros curare promeruit (Pallad., cap. 88) .
Hic retulit mihi, quod cum adhuc juvenis in monasterio suo esset, ac puteum maximae capacitatis effoderet, viginti in latum habentem pedes, et centum in profundum, et in tanto spatio nullum aquae signum videret, praesertim cum etiam infra ipsum nulla indicia, in quibus esse aliquid humoris putabatur, apparerent, dum centum pene alios effodissent pedes, ac nec tunc quidem humorem aliquem invenire potuissent; tristes, inquit, admodum facti, a tam inutili opere cogitabamus abscedere. Ecce autem subito sanctus Pior de ultimis solitudinum locis [Col. 0313C] in maximo ardore aestus, hora sexta diei admodum ex pelle velatus astitit nobis, et his postremo locutus est verbis:
Quid, homines parvae fidei, angustiamini, et desperare voluistis? Ab hesternae enim diei spatio usque nunc tristitia absorbemini. Descendens ergo in profundum, per eas quas illi fecerant scalas, oratione illic cum omnibus facta, ter ferro quod in manu ceperat, solum putei percussit, hoc dicens: Deus sacrorum patriarcharum, te, inquit, precamur ac petimus, ne sine causa impensi sint tanti fratrum labores, sed praesta ipsis usum ejus quam desiderant aquae. Continuo ebullientes de visceribus soli latices perfuderunt precantes. Cumque rursus orasset, coepit ad propria velle remeare, qui cum ad sumendum [Col. 0313D] cibum ab illis retineretur, hoc illis locutus est: Propter quod 971 sum, inquit, missus, hoc factum est; nam ut cibum caperem, nemo me misit.
De Ephraem diacono Edissenae ecclesiae (Pallad. cap. 101) , multa te audisse non dubito, dignus enim fuit qui esset in ore sanctorum. Qui cum ita ut oportebat, iter viae spiritualis implesset, neque unquam a recto tramite deviasset, meruit per gratiam Dei naturalium habere notitiam rerum: cui benedictio divina successit, atque illa quae exinde nascitur beatitudo. [Col. 0314A] Semper igitur vitam quietam agens, atque omnes qui ad videndum eumdem veniebant, per annos plurimos docens, ad postremum de cella sua talis rei necessitate processit.
Cum fames admodum gravis in Edissena civitate saeviret, miseratus ille pereuntem multitudinem rusticam, accessit ad divites, hoc eis dicens: Quare nulla vos, inquit, humanae naturae sic ante oculos vestros deficientis misericordia movet, sed putrefacta intrinsecus ad condemnationem vestrarum servatis animarum? Tunc illi: Non habemus, inquiunt, quibus pecuniam egentibus dividendam ad comparationem ciborum credere debeamus. Omnes enim negotiari pro suis commodis volunt. At ille ista dicentibus: Talis, inquit, vobis videor? Habebat autem magnam [Col. 0314B] apud omnes homines ipse vir famam. Qui tunc ei non falsa dicentes, ista respondent: Scimus te, inquiunt, hominem Dei esse. At ille: Credite ergo mihi pecunias vestras; etiam nunc propter vos ego ordino me ipsum, suscepturus ministerium peregrinorum atque miserorum
Accepta igitur pecunia interclusit certis parietibus porticus civitatis, et trecentos in ipsis lectulos posuit, in quibus fame pereuntes reficiebat; morientes quidem sepeliens, eos autem quibus adhuc spes aliqua vitae erat, in ipsis eorum laboribus curans: omnibusque pereuntibus fame qui illuc undecunque confluxe ant, quotidianum ministerium suum ad necessariam sollicitudinem praebens, ex iis quae ad eum singuli quique divites deferebant.
[Col. 0314C] Impleto autem memorato anno, postquam copiae frugum grandes fuerunt, singulis quibusque ad domicilia propria regressis, cum quibus vel circa quos faceret non haberet, confestim ad suam revertitur cellulam, in qua obiit post spatium mensis unius. Hujusmodi autem occasionem circa finem illius, ad exemplum Stephani, pietas divina praestiterat. Multa vero reliquit, quae ipse conscripsit, ex quibus plura magna laude celebrantur
Necessarium autem valde et hoc puto, ut mulieribus quoque, sicut praefati sumus, viriles mores habentibus atque honestos, ad memoriam sempiternam libelli nostri paginam praebeamus, quibus Deus noster non inferiora sexu virili certamina donavit et praemia, ut demeret aliis negligentibus omnem excusationis [Col. 0314D] occasionem. Quae quia sexus inferioris videntur, non posse se dicunt ad commendandam virtutis gloriam pervenire [Col. 0313] Lipomanus hic interserebat Testamentum sancti Ephraem, quod nec in Heraclide nec in Palladio est: habes id inter opera Ephraem.
Multas igitur feminas vidi, plurimasque tam viduas quam virgines novi, inter quas Paulam Romanam (Pallad., c. 125) , matrem Toxotii [Col. 0397D] Inter quam Paulam Romanam, matrem Toxotii. ] Heraclides Ms.: «Inter quas et Paulam nomine, urbicam quamdam, Toxotii matrem, mulierem prudentem et spiritualem vidisse me memini, cujus filia Eustochium nomine apud Bethleem usque ad praesens tempus in monasterio suo degit; quoniam ipse quidem nescio, audivi tamen a pluribus ipsam esse castissimam, habentem quinquaginta virgines secum.» Hieraclides Fabri eodem modo, nisi quod pro Toxotii habet Eustochii. , feminam ad genus vitae, quod est secundum spiritum, dexterrimo ingenio: [cui quidem, quominus ei se daret, impedimento fuit Hieronymus quidam genere Dalmata, qui [Col. 0315A] mulierem optima indole ad genus vitae perfectum, cum in eo multos, ne dicam omnes, longissimo post se intervallo videretur posse relinquere, ipse invidia motus ad suum peculiare vivendi institutum pertraxit [Col. 0315D] Uncinis inclusa desunt Heraclidi Fabri. . Ejus filia nomine Eustochium in Bethleem vitam adhuc monachalem exercet (Palad., cap. 126) , quam quidem ego nunquam allocutus sum; caeterum fertur insigni esse pudicitia, et regere societatem virginum quinquaginta.
Novi etiam Veneriam nomine quamdam (Pal., c. 127) , comitis Vallacini relictam, quae divisit bene atque dispersit onus cameli, seque vulneribus, quae solent fieri ex nimio opum pondere, liberavit.
Theodoram quoque tribuni alicujus conjugem quondam (Pal. c. 128) , adeo nihil de propriis sibi [Col. 0315B] bonis reliquisse cognovi, ut ante mortem suam aliorum ei misericordia stipem ad alimenta praeberet.
Defecerat autem in monasterio quod Escyca vocabulo nominatur [ Pal. Hesycha], proximo mari, femina justae [Usia, Pal. ] semper [Col. 0397D] Justae semper. ] Palladius, cap. 129, Usia proprium nomen habet. Heraclides videtur justam Theodorae epitheton facere. ac per omnia probabilis vitae (Pal., c. 129) , cujus sororem etiam Adoliam noveram (Pal., c. 130) . Quae etsi non potuit germanae meritis comparari, dignam tamen pro modo virtutis propriae famam habuisse fertur et vitam.
Bassianillam quoque nomine feminam vidi (Pal., c. 131) , magistri quondam militum Candidiani relictam, prompta mente et moribus sanctis usque ad praesens quoque tempus, vehementer institutione monachicae vitae ac labore sudantem.
Est et alia Photina nomine (Pal., c. 132) , presbyteri [Col. 0315C] Theoctisti filia virgo, quae valde honesta habetur et sancta.
[Antiochiae quoque Sabinianam nomine, diaconissam honestissimam vidi; quae cum ipso colloqui putabatur Deo, quaeque amita beati Joannis episcopi fuit [Col. 0316D] Uncinis inclusa desunt Palladio. .]
Romae etiam Asellam nomine bonam valde Christi virginem novi in monasterio senuisse (Pal., c. 133) , feminam mitem atque mansuetam, multorumque curam illic gerentem. Ubi viros etiam cum conjugibus suis vidi, monachorum eo tempore vitas et instituta discentes.
Avitam aliquam Deo dignam cum Aproniano quodam ipsius viro, et filia eorum Eunomia vidi (Pal., c. 134) , adeo placentes Deo, ut transferri ad coelestem vitam ante conspectum ipsius mererentur. Et ipsi [Col. 0315D] enim jam ultimo fine naturae nunc in Christo quiescunt, qui peccatorum quidem omnium nexibus absoluti sunt. Divinarum autem rerum peritiam atque notitiam semper habuerunt.
De Juliano quodam in Edissenae provinciae partibus sito viro (qui vere monachus dicebatur) audivi (Pal., c. 102) , quod usque adeo omnes corporis sui carnes ad nihilum redegisset, ut pellem in se solam et ossa monstraret, ob quod ipse mercedem a Deo, curationum gratiam in ultimo vitae suae fine promeruit.
Alium quoque vidi apud Jerosolymam, Adolium [Col. 0316A] nomine, ducentem ex Tarso oppido genus (Pal., c. 104) , qui cum venisset illuc, a nullo pene detritam ingressus est viam; quique non tale quale nos plurimi, 972 iter tenuit, sed novum sibi quoddam et ultra homines propositum conversationis invenit, in tantum, ut daemones quoque contremiscerent austeritatem ejus, ac fugerent ab ingenti ejus abstinentia, continuationeque magnarum vigiliarum; ut prope id quod dicunt phantasma, hoc est non res vera, sed imago esse aliqua putaretur.
Per Quadragesimam quidem quinto quoque die edebat; reliquo vero anni tempore, post biduum semper cibum capere consueverat. Hoc autem in eo magnum, quod a vespertinis horis usque ad tempus matutinorum, quo rursus caeteri fratres ad oratorium [Col. 0316B] colliguntur, ille in monte Oliveti stans in eo loco unde Salvator assumptus est, psallendo et orando pernoctare consueverat, et sive sub nimbis, sive sub pluviis seu pruinis; immobilis permanebat. Qui posteaquam hoc modo solitum tempus implesset, signo mallei, quo fratres caeteros excitabat, percutiens fores omnium cellularum, ad propria oratoria deducebat. In quibus cum unoquoque eorum unum vel alterum in antiphonas psalmum canens, totidemque cum singulis preces fundens, sic ante lucem adhuc revertebatur ad cellulam suam. Quem fratres (vere enim sub Deo loquar) spoliatum vestibus suis aquam saepius stillantibus, aliis induebant, donec illae siccarentur. Sic ergo paulisper somno refectus usque ad horam tertiam, iterum psalmos canens, venire ad [Col. 0316C] alterius diei vesperam nitebatur.
Haec Adolii Tarsensis virtus fuit, qui Jerosolymae, consummatis patientiae moribus, vixit, et ultimo ibidem fine defecit.
De beatissimo Innocentio (Pallad., cap. 103) , qui in ea quae est ad Olivam ecclesia presbyter fuit, a multis quidem et magnis viris audisti, nihilominus tamen etiam a nobis, qui cum eo annis tribus viximus, pauca cognosces. Nam quidquid aliorum oculos latuit, nobis non potuit occultari.
Hic ergo simplicissimus omnium fuit; qui cum sub imperatore Constantio, in principiis ejus imperii in [Col. 0316D] magnorum virorum ordine militasset, quique cum usque ad illud tempus cum propria uxore vixisset, habuissetque filium nomine Paulum domesticum militantem; ad postremum renuntiavit saecularibus rebus. Maledixit autem proprio filio Pater, eo quod presbyteri alicujus filiam corrupisset, deprecatusque est Dominum, dicens: Da illi, Domine, spiritum talem, ut nullum unquam ad peccandum in carne sua tempus inveniat. Rectius fore credens, si cum atrocitate daemonis, quam cum corporeae voluptatis impuritate certaret. Quod quidem ita ut dixit, factum est; nam et usque in praesentem diem Paulus ipse ferreis catenis vinctus, in eo qui est Oliveti [Col. 0317A] monte consistit, et ab immundo spiritu pro criminis sui correptione cruciatur.
Hic ipse Innocentius quam misericors fuerit, si veraciter referre voluero, delirare me in quibusdam forsitan, pro ejus simplicitate quis judicabit. Nam frequenter eum surripuisse suis fratribus cibos, et egentibus dedisse cognovi. In immensum enim modum simplex erat, neque quidquam mali cor ipsius norat. Unde divinam quoque hic gratiam contra daemones meruit.
Ad quem cum aliquando videntibus nobis, juvenis quidam fuisset exhibitus, quem spiritus immundus impleverat, et omnibus totum solverat membris; in tantum, ut ego videns eum eminus talem, neque ambigens non posse curari, matrem ejus qui videbatur [Col. 0317B] exhibitus, aliosque qui eum deduxerant, propelli juberem. Evenit autem inter haec ut superveniret senex, ac stantem et cum lamentatione deflentem propter tam inenarrabilem filii morbum matrem videret. Victus ergo continuo vir ille venerabilis lacrymis ejus, ex affectu sancti cordis ingemuit, juvenemque apprehendit manu, et intra oratorium suum, quod ipse construxerat, et in quo reliquias sancti Joannis Baptistae collocaverat, duxit, atque illic orationem pro eo faciens a tertia nonam usque horam diei, incolumem eum ipso die reddidit, purgatum daemone, atque constrictum omnibus membris; quae usque adeo fuerant dissoluta, ut quoties infelix puer voluisset exspuere, in tergum sputa jactaret. Ita eum distorserat daemon.
[Col. 0317C] Anicula quaedam adiit memoratum virum, quaerens ovem quam se perdidisse deflebat. Dicebat ergo ei: Ostende mihi ipsum, in quo perdidisti, locum. Quem mulier cum ad illa quibus Lazarion nomen est deduxisset loca, stetit illic, et instanter oravit. Juvenes autem qui furati ovem fuerant, jam etiam occiderant eam. Dum igitur precem fundit, nullo penitus confitente, carnibus autem ipsius pecoris intra vineam quae adjacebat abstrusis, subito supra ipsas volitans corvus stetit, partemque inde auferens carnis, rursus abscessit. Quo viso, ille venerabilis senex furtum quod celabatur invenit. Mox autem juvenes ipsi confitentes proprium reatum, ad pedes ejus prociderunt. A quibus postea pretium quod justum videbatur exactum est, et mulieri redditum.
Philoromum nomine presbyterum quemdam in Galatiae regione cognovi (Pallad., c. 113) , cum quo multo etiam tempore fui. Quem virum patientissimae fuisse virtutis, ac perfectum per omnia monachum comprobavi, qui ex ancilla quidem matre, ab ingenuo tamen pa re fuerat procreatus. Tantae autem conversationis et libertatis quae ad Christum pertinet fuit, ut etiam illi qui nobilitate generis insuperabiles videbantur, erubescerent ac stuperent mores ejus atque virtutes.
[Col. 0318A] Hic eo tempore, quo Julianus infelix tenebat imperium, saecularibus renuntiavit rebus, magnaque eidem, interrogatus ab eo, cum auctoritate respondit. Quem tunc ille (calvitie eidem prius facta) jussit pueris verberari. Qui supplicium plagarum patientissime ferens, maximas ei gratias egit, sicut postea nobis et ipse referebat. Huic tamen inter principia cum fornicatione ac ventris voracitate gravissima fuit pugna; quos ille animi et corporis morbos ita superavit, velut si quis immensum incendium validissimis aquis exstinguat. In quadam enim se cellula clausum, ferro semper oneravit, non panem factum ex tritico edere voluit, nullum coctum ignibus cibum sumpsit. Ac tum demum in decem et octo annis, memoratis passionibus domitis, dignum tali victoria [Col. 0318B] hymnum Deo cecinit, dicens: Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me (Psal. XXIX) . Cui frequens semper et varius cum spiritibus impuris per quadraginta annos, patientissime intra unius monasterii claustra degenti, conflictus fuit.
973 Hoc quoque nobis solebat idem referre, quod per quadraginta ac duos annos ex nullo pomorum genere gustasset. Cum autem metus illum mortis aliquando vexaret, per sex annos clausisse se intra memoriam mortuorum, ut daemonem, quem ex formidine sepulturae terribilem sentiebat, in sepulcris habitando superaret. Libenter hunc sanctus Basilius episcopus habuit in memoria, districtos in eo mores semper ac simplices, intentionemque ad [Col. 0318C] Deum dirigens: qui usque ad praesentes dies non desinit libros propria manu scribere, etiam cum octoginta annos agat.
Dicebat hoc etiam ipse beatissimus, quod ex quo accepisset lavacrum regenerationis, atque mysterii gratiam spiritualis, usque in praesentem diem, sine causa se alterius pane usum fuisse nesciret; sed quod ex laboribus propriis, sicuti persuadere ante Deum nobis solebat, ducentos quinquaginta solidos elephantioso laborantibus morbo dedisset, memoratamque pecuniam non ex cujusquam alterius vel levi damno, sed ex manuum suarum operibus praestitisse.
Qui pedester iter omne conficiens, Romam usque pervenit, atque in ecclesia sancti Petri Paulique orationibus factis, rursus ad Alexandriam pedester remeavit; [Col. 0318D] ubi iterum precem fudit in basilica martyris Evangelistae Marci. Jerosolymae etiam secundo fuit, pro honore sanctorum locorum, propriisque semper sumptibus ac pedibus martyres sanctos in omnibus sufficienter honoravit. Qui et hoc ad nostram aedificationem saepe dicebat, non se meminisse quod unquam sensibus suis a Deo fuerit separatus.
Haec sunt beatissimi Philoromi certamina, quibus invictus apparuit, et haec sanctorum Patrum immarcescibilis ei gloriae corona donata
Sancta illa et multum beata Melania (Pallad., cap. 117) , de Hispano vel urbico genere descendens, filia [Col. 0319A] quidem Marcellini cujusdam exconsulis fuit, uxor autem cujusdam honorabilis viri, cujus nomen meminisse non possum. Quae vigesimo ac secundo aetatis suae anno ad viduitatem redacta, divinitatis amore, aeterno sponso meruit copulari, usque in finem vitae suae diligens eum. Quae nulli secreta animi sui prodens (prohibebatur enim inter principia Valentis imperii), procuratore ante filio suo constituto, ea quae habere in mobilibus videbatur cum certis pueris ac puellis in navem misit, itaque festinans Alexandriam navigavit. Ex qua (posteaquam illic omnia vendidit, et in pecunias totum atque in aurum redegit) Nitriae attigit montem; atque ibidem venerabiles patres vidit Pambo beatissimum, Arsisium famulum Christi, Serapionemque majorem, [Col. 0319B] Scythensem Paphnutium, et Isidorum confessorem atque episcopum illius civitatis quae vocatur Hermopolis, et sanctum Dioscorum. Apud quos in desertis locis sex tantum mensibus commorata, omnes qui illic erant sanctos viros peragravit ac vidit
Post haec autem cum Alexandriae praefectus Augustalis Isidorum, et Pithimum, Adelphium, Paphnutium, Pambo, inter quos etiam et quemdam senem Ammonium, unam habentem auriculam, et duodecim episcopos presbyterosque, et alios quosdam, usque ad centum duodecim numero, circa Palaestinam et Diocaesaream damnasset exsilio; istos haec beatissima omnes secuta est, et ex propriis facultatibus eis ministerium suum praebuit. Cumque ab illis qui in memoratorum custodia erant prohiberetur haec [Col. 0319C] facere (sicut mihi et ipsi saepe referebant, nam et ego sanctum Pithimum, et Isidorum, et Paphnutium vidi), benedicta tunc illa sumpta veste puerili, circa vespertinas horas omnia eis vitae necessaria deferebat.
Quo cognito, Palaestinae provinciae consularis, credens quod sinus suos posset fumo quodam atque terrore ex pecunia ejus implere, jussit eam (ignota enim ipsis erat) corripi atque in carcerem tradi. Ex quo loco tunc ei per internuntios quosdam sancta illa mandavit: Ego, inquit, illius filia, et illius conjux fui, ancilla vero nunc Christi sum; ne ergo me ob vilitatem praesentis habitus contemnendam putaveris, quia facile extollere, si velim, ipsa me possum: nec terrere igitur me in aliquo vales, neque [Col. 0319D] quidquam mihi de meis rebus auferre. Atque ideo ne haec fortassis ignorans periculum aliquod aut crimen incurras, idcirco ista tibi mandavi. Quasi quae diceret: interdum enim necesse est adversus imprudentes haec agi, et veluti accipitre vel cane contra eos arrogantia uti, quae congruo tempore superbos comprehensura immittatur. Talibus ergo verbis mox ipse territus judex, excusavit eidem factum suum, et ita eam ut meruerat bonoravit. Et jussit ut ad illos viros, quoties vellet, accederet.
Haec autem revocatis ab exsilio memoratis viris. monasterium apud Jerosolymam sibi fecit, in quo viginti et septem annorum tempus implevit, quinquaginta secum sorores virgines habens.
[Col. 0320A] Erat etiam cum ea Ruffinus quidam nomine, civis Italus ex Aquileiensi oppido, vir nobilium, et in proposito singulari satis fortium morum; qui et ad presbyteratum postea meruit pervenire. Quo nullus mansuetior, fortior, et placidior, tanquam omnia sciens, in sexu virili potuit inveniri. Isti igitur in viginti et septem annis omnes apud Jerosolymam sanctos atque peregrinos episcopos, monachos, virginesque (hoc enim voverant Deo) suscipere propriis sumptibus ac fovere consueverant, omnesque ad se venientes meliores tantarum ac talium rerum contemplatione fecerunt. Illos etiam quadringentos numero monachos qui propter Paulinum se ab Ecclesia separabant, sanctae rursus Ecclesiae reddiderunt, omnesque etiam praeter hos perversae sectae homines, et contra [Col. 0320B] Spiritum sanctum sacrilego ore certantes, ad Ecclesiam nostram, vera suadendo, ac jugiter cunctos docendo revocaverunt, honorantes quidem ac saepe pascentes ejusdem loci clericos. Et haec pariter facientes, vitam suam pio studio finierant, nulli quidem ex se vel levem dantes scandali suspicionem, totum vero orbem terrarum spirituali aedificatione plenissimum relinquentes.
Chronius quidam nomine (Pallad., cap. 89) , oriundus ex vico cui Phoenicis vocabulum est, quique desertis est proximus locis, quindecim millia passuum, dextro pede [Col. 0398A] Dextro pede. ] Quid dextro pede numerari? Credo, intelligitur Chronium a cella sua versus dextram abiisse ad desertum, et ibi puteum effodisse. Id est, locus ubi puteus effossus est, distabat a Phoenice vico, unde oriundus erat Chronius, quindecim militibus passuum, dextro pede numeratorum, id est, eundo a cella ejus versus dextram. Apud Palladium, capite 89 Graece est: Ἀπομετρήσας ἀπὸ τῆς ἶδίας κώμης πλησίον οὔσης τῆς ἐρήμου μύρια πεντακισχίλια βήματα, τῷ δεξιῷ ποδὶ ἀριθμούμενα. numerans, a proprio vico usque ad certum desertorum emensus est finem. Ubi facta oratione, [Col. 0320C] puteum effodit sibi, in quo optimae aquae reperit venam, septem tantummodo (quas orgyas vocant) ad putei ima descendens; circa quem et cellulam sibi parvulam fecit. 974 Ex quo die in eadem mansione se constituit, summis Deum precibus oravit, ne ad ea quae ab hominibus habitantur loca ulterius accederet. Post paucos autem annos meruit presbyter fieri: habuitque secum collectos ex diversis fratribus usque ad ducentos numero viros.
Magnam vero hanc ipsius dicunt fuisse virtutem, quod per sexaginta annos altari serviens Dei, ac fungens officio sacerdotii, nunquam de solitudinibus egressus est, nec nisi proprio opere ac sudore quaesitum attigit panem.
Jacob etiam nomine aliquis (Palladius, cap. 90) qui Clodus nomen acceperat, ex vicinis eidem conjunctus est locis, unaque ambobus vita perfecta in monasterio erat. Utrosque autem benedictus Antonius norat.
Quodam igitur die, cum sanctus quoque Paphnutius, quem Cephalam cognominabant (Pallad., cap. 91) , una cum ipsis degeret, vir magnam Dei dono scientiam Scripturarum habens, qui tam vetus Testamentum omne quam Novum interpretari solebat, cum tamen ipse nihil de Scripturis sanctis aliquando legisset. Adeo autem erat mitis et placidus, ut propheticam [Col. 0321A] quoque posset mansuetudine vitae superare virtutem. De quo tale refertur praeconium, quod per octoginta annos nunquam habuerit duas simul tunicas.
Hos igitur cum ego et sancti diacones Evagrius et Albinus vidissemus, simul quaerebamus ex ipsis, scire cupientes quaenam esset causa quae nonnullos fratrum errare faceret, interdum et peccatum aliquod incurrere, aut penitus a recti itineris proposito deviare.
Acciderat enim illis ipsis diebus, ut Cheremon nomine monachus (Pallad., cap. 92) , residens in cathedra sua repente moreretur, defunctumque in ea ipsum atque in manibus opus quod faciebat tenentem, subito alii fratres viderent.
[Col. 0321B] Evenerat etiam ut unus ex fratribus, dum puteum conatur effodere, terrenae molis aggere obrutus interiret (Pallad., cap. 93) .
Utque alter quoque de Scythensibus locis veniens, in ipso itinere, cum sitim non posset ferre, deficeret (Pall., c. 94) .
Inter quos eo ipso tempore et Stephanus quidam relicto monasterio fratrum, libidinis causa ad saecularem descenderat vitam (Pallad., cap. 95) . Et de Eucarpio et de Herone Alexandrino, et Palaestino Valente, et de Ptolemaeo Aegyptio, qui in Scythensibus degebat locis, quaecunque ipsis adversa provenerant, referebantur. Propter quae omnia sanctos illos precabamur viros, ut nobis causas earum exponerent rerum, quae homines tam probabilis vitae in desertis [Col. 0321C] degentes locis, aut mente mutari, aut ad turpia ac libidinosa transferri, aut quibuscumque aliis modis decipi vel perire compellerent.
Illi vero nobis hujusmodi dedere responsum (Pallad., cap. 95) , pariterque cum illis etiam ipse Paphnutius, in quo maxima omnium rerum scientia erat, quod omnia quaecunque in hoc saeculo fiunt, dupliciter dividuntur, in voluntatem et in permissionem Dei. Quaecunque igitur ex animi virtute procedunt, et ad Dei gloriam fiunt, ex Dei voluntate proveniunt: quae autem periculosa sentimus atque damnosa, in quibus aut perversitatem aliquam deprehendimus, aut ruinam, haec rursus permissione Dei fiunt. Permissio [Col. 0321D] autem ipsa ex ratione descendit, id est, ex peccato aliquo, vel infidelitate surrepente paulatim. Non potest enim fieri ut is cujus sapientia probatur et vita, in peccatum alicujus turpitudinis ruat, aut daemonum dolis in laqueos praecipitetur erroris.
Quicunque igitur corrupto mentis proposito, quicunque temeraria voluntate a tramite virtutis exorbitant, illi facile peccare consueverunt. Deseruntur enim divinitatis auxilio, ne possint intelligere profutura; ut cum se a Deo intellexerint derelictos, casumque perversae mutationis agnoverint, incipiant vel propositum suum vel factum emendare. Interdum autem actus ipse noster in crimen est, quando non ex recto proposito, nec ex eo quo convenit more a nobis [Col. 0322A] aliquid perpetratur. Quod novimus frequenter accidere. Ut si is qui turpiter vivit, flagitioso animi proposito circa juvenem puellam misericors esse videatur, propter finem quidem ipsius rei turpem, sed per actum rationabilem, quo quasi puellae et desolatae defensionem se praebere demonstret. Evenit rursus ut ex proposito quispiam recto misericordiam quidem aegroto impendat aut seni, et ex divite se pauperem faciat, parca tamen manu, et cum moerore quodam mentis invitae, ut rectum quidem videatur esse propositum, actus autem ipse indignus suo proposito judicetur. Oportet enim misericordem cum laetitia et cum largitate misereri.
Praeterea memorati viri praerogativas quasdam in sensibus plurimorum esse dicebant. Quorumdam enim [Col. 0322B] faciles ad virtutem et acutas animas, praedicabant habere optimos mores in proposito institutisque monachorum. Sed quando aliquid non fit propter idipsum quod novimus bonum, neque factum, neque ingenium mentis humanae, neque illae ipsae praerogativae quae infixae sunt mentibus plurimorum, imputantur datori bonorum omnium Deo, sed magis totum ascribitur voluntatis propriae potestati. Tunc cum necessario relicti a Deo fuerint, incidunt in turpitudinem aliquam, in qua erubescenda multa vel patiuntur, vel faciunt per eum ipsum qui in his turpis vitae actu lapsus cecidit. Cumque paulatim sobrietate mentis admoniti, ab eo animi tumore discedunt, quam putabant magnam aliquam, esse virtatem, donatore cognito damnare coguntur.
[Col. 0322C] Quoniam vero ille qui arrogantia eloquentiae suae, et ex ingenio vel acumine mentis inflatus est, non ascribit ante omnia originem atque fomenta ipsorum bonorum Deo, quae ex ipsius tantum fonte descendunt, sed sui hoc esse existimat studii suaeque naturae, removet tunc ab ipso providentiae suae angelum Deus. A quo cum fuerit destitutus ille qui ex alienis sibi donis placens coeperat superbire, a daemone inimico suo expugnatur ac vincitur, et in aliquod turpitudinis crimen incurrit. Ex quo irrationabilium animalium vel canum more, usque ad diabolicam illam persuasionem, quae superbia est, insaniendo descendit. Illo enim semel casta ac probabilis vitae teste sublato, quodcunque 975 hi tales vel qualecunque jam dixerint, nec credi ab aliquo, nec suscipi potest. [Col. 0322D] Nam quicunque sancti disserentes eos audire consueverant, incipiunt ipsos fugere, exsecrantes flagitiosi animi morisque doctrinam, velut fontem qui sanguisugis plenus est, licet quisquam sitiens, tamen vitare cogatur, ut sermo divinarum Scripturarum probetur, hoc dicens: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX) ?
Et vere similes esse peccantium mentes pollutis fontibus putes. Nam voracitati atque ebrietati studentes, coenosis locis comparantur; pecuniae cupidi vel rapaces, iis quos impleverunt ranae; illi vero qui sunt invidi vel superbi, habentes in se aliquam tamen scientiae peritiaeque notitiam, pares iis fontibus judicantur, [Col. 0323A] qui serpentes inter latices suos nutriunt. Quibus semper quidem sermo facundus ut utilis humor exuberat, sed a nullo tamen possunt libenter hauriri, propter suorum amaritudinem morum. Unde sanctus David haec tria sibi dari a Deo dona postulabat, bonitatem, et disciplinam, et scientiam (Psal. CXVIII) . Sine bonitate enim et disciplina scientia nimis inutilis est. Et si quidem iste qui talis est se emendare festinet, relicta ea causa, ob quam deseruit eum Deus (superbiam loquor) volueritque mensuram sui cognoscere, ut jam de reliquo, neque contra alios se ut melior aut major extollat, sed Deo semper gratias agat, rursus ad eum profecto remeabit scientia bonorum actuum testimonio gloriosa. Nam facundia spiritualis nisi cum honestis moribus vitae castisque concordet, [Col. 0323B] illis erit similis spicis, quae ventorum corruptione vitiatae speciem tantummodo spicarum gerunt, non tamen habent ea quae possunt hominem juvare vel pascere.
Omnis igitur lapsus hominis, qui vel linguae vel sensus vitio procreatur, quique ex uniuscujusque actibus, vel ex omni corporis nostri parte descendit usque ad superbiae magnitudinem, ex eo semper accidere solet, quia Dei favore nudamur. Qui tamen hoc ideo facit, ut parcat magis iis hominibus quos relinquit. Nam si cum damnabili illa (quam in se habent) morum perversitate, ingeniis quoque eorum eloquentiae fomenta suppeditassent, quasi testimonio quodam suo animaret eos Dominus; sine dubitatione perfecti daemones fierent, cum intelligerent se vitae sordibus [Col. 0323C] inquinatos ad sublimia conscendere.
Haec quoque nobis memorati dicebant sanctissimi atque optimi viri: Quando aliquem videritis pessimae quidem vitae, eloquentiae tamen magnae, daemonis illius meminisse debetis, quem cum Christo loquentem legimus in Scripturis sanctis (Matth. IV) . Recordari etiam vos oportet et illius loci in quo novimus scriptum: Serpens autem sapientissimus ferarum omnium in terris erat (Gen. II) , cui illa sapientia magis obfuit, quia nullum in se habuit alterius virtutis auxilium. Oportet enim bonum ac prudentem virum sapere quidem illa quae ei Deus dederit, loqui autem illa quae sapit, et illa facere quae loquitur. Nam si non occurrat eloquentiae veritas cum virtutibus vitae, moribusque honestis, panis profecto sine salibus fatuus [Col. 0323D] esse videbitur, qui manducari juxta Job dicta non poterit (Job. VI) , aut mortis causa iis qui eum comederint erit. Si enim panis sine salibus edi potest, poterit esse et aliquis bonus gustus in sermonibus vanis, et qui non bonorum actuum testimonio roborentur
Diversis autem modis famulos interdum suos deserit Deus. Aliquando enim hunc propter alicujus occultam virtutem, ut caeteris revelari possit ac prodi, veluti in sancto illo athleta Job, cui Deus secreta sua manifestans, ista dicebat (Job. XL) : Noli mecum recusare judicium, neque ob aliam causam putaveris me tibi haec dedisse responsa, nisi ut justus omnibus demonstreris. Mihi quidem, cui nihil potest esse celatum, [Col. 0324A] notus admodum eras; sed quia alii te homines nesciebant, qui me propter divitias (quas acceperas) a te existimabant coli; idcirco hujusmodi tentationem ad te venire permisi, idcirco omnes opes tuas abstuli, ut ostenderem cunctis sapientiam tuam, quae etiam in illo statu posset gratias actitare.
Alio iterum modo relinquere homines videtur Deus, quando eos a superbiae malo avertere cupit, quod in sancto novimus Paulo; nam et Paulus tunc a Deo putabatur relictus, cum tot ac tantis opprimebatur undique colaphis, tamque diversis quas Scriptura sancta numerat tribulationibus fatigabatur (Datus est mihi, inquit, velut angelus Satanae, qui me colaphizet, ut non extollar [II Cor. XI] ), ne forte si cum iis quae per divinam gratiam miranda faciebat, aliquam [Col. 0324B] habuisset quietem aut abundantiam rerum, cum illo tanto honore, quantus illi ab hominibus deferebatur, diabolus eum palpatum pluribus bonis atque resolutum, superbia quadam novi tumoris extolleret.
Relictus est a Deo quondam paralyticus et ille propter propria delicta, cui dixit Jesus: Ecce factus es sanus, noli amplius peccare, ne quid tibi deterius contingat (Joan. V) .
Judas quoque relictus est, qui verbo Dei praeposuit argentum, ob quod laqueo se suspendit et periit (Act. I) . Relictus est Esau, et peccati crimen incurrit; intestinorum enim maluit sordes quam benedictiones paternas (Gen. XXVII) . Quae omnia cogitans Spiritu sancto plenus beatissimus Paulus, dicebat de talibus qui deseruntur a Deo: Et sicut non probaverunt [Col. 0324C] Deum in notitia habere, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt (Rom. I) . De aliis autem quibusdam qui putant divinam habere notitiam, sed qui corruptae et superbae essent mentis, sic dixit: Quoniam cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, elationis atque tumoris daemonio copulati. Unde sequitur: Propter quod tradidit illos Deus in passiones ignominiae, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. Idcirco hoc intelligere nos oportet, non posse fieri ut quis peccati grandis alicujus crimen incurrat, nisi ante eum divina providentia pro malis moribus derelinquat.
Elpidius quidam fuit de Cappadocia genus ducens (Pallad., c. 106) , qui postea et ad presbyteratus honorem meruit pervenire. Erat autem de monasterio Timothei Cappadocis cujusdam chorepiscopi [Col. 0398A] Chorepiscopi. ] Ante erat, coepiscopus, sed Palladius, cap. 106 χωρεπίσκοπον habet. Vide Onomasticon. , viri admodum magni. Qui Elpidius in una de memoratis speluncis habitaculum sibi fecit.
Tantum autem abstinentiae studium in se ipso 976 monstravit, ut vinceret cunctos. Per viginti enim et quinque quos vixit annos, solo Dominici ac Sabbati die sumebat cibum, et per noctes totas stando [Col. 0325A] et orando psallebat. Quem sicuti apes regem suum, ita innumera multitudo fratrum secuta, fecit quamdam videri in speluncis ipsis ac solitudinibus civitatem. Erat autem maximae voluptatis, stupendam vitae varietatem et conversationis eorum cognoscere. Hunc ipsum Elpidium verae spei gloria gratulantem, et propter Christum tribulationum pericula sustinentem, cum quadam psalleret nocte nobiscum, scorpio vulneravit, quo ille calcato, nec stando quidem in quo fuerat mutavit spatium. Ita eum, quem ipsius scorpionis ictus intulerat, contempsit dolorem.
Quodam autem die cum unus ex fratribus exiguam partem sarmenti ex arida vite teneret, accipiens illam a fratre, dum in summitate montis sederet, velut plantans eam infodit solo, et certe cum tempus [Col. 0325B] plantationis omnino non esset, quod ita in immensum crevit modum, et tam magna exinde vitis effecta est, ut se ad superiora diffundens, totius ecclesiae tecta cooperiret.
Erat etiam cum hoc athleta Christi Ennesius vir magnus et honestus, ac frater ejus Eustathius, quibus una vita continentiae, atque eadem consummatio fuit in Christo (Pallad., cap. 107, 108)
Usque adeo autem memoratus Elpidius nullis animi vel corporis passionibus subjacebat, propriis membris vario abstinentiae labore consumptis, ut solis instar ossium ejus junctura luceret.
A quibusdam autem studiosis ejus discipulis, talis fertur relatio, quod per viginti et quinque annos nunquam se ad Occidentem converterit (et sane speluncae [Col. 0325C] ostio mons in altum editus imminebat), et quod post sextam quoque horam a medio mundi vertice in partes occiduas declinantem nunquam viderit solem, neque ab Occidente surgentes conspexerit stellas. Qui ex quo memoratam speluncam ingressus est, nunquam de ejus monte descendit, donec corpus ejus sepultum est.
Hujus Elpidii Sisinnius nomine discipulus quidam fuit in Cappadocia natus, ex servili quidem origine genus ducens, sed habens in Deo fiduciae libertatem (Pallad., cap. 109) . Debemus enim humillimum etiam genus quorumdam conscribere, ut major gloria ingenuitatis appareret quae donatur a Christo, per quam ad veram atque coelestem nobilitatem libertatemque revocatur. Is itaque cum apud magistrum [Col. 0325D] suum per sex vel septem annos fuisset, ad postremum intra sepulcrum se clauserat quoddam, in quo triennii tempus stans semper orabat: ubi non nocte, non die aut deambulavit, aut sedit, aut jacuit. Quique gratiam quoque contra daemones meruit spiritualem. Nunc autem regressus ad patriam presbyter factus est, collegitque in unum fratres pariter ac sorores. Qui adeo sine ullo vitio mentis et corporis vixit, ut nullam generis esse distantiam inter mares ac feminas comprobaret, ut Scripturae sanctae illud impleretur: In Christo enim Jesu neque masculus neque femina sumus (Galat. III) . Est autem et peregrinis omnibus hospitalis, et certe cum sit cognitum [Col. 0326A] satis nihil cum penitus possidere, ad eorum opprobrium atque supplicium qui, cum sint divites, nihil unquam egentibus largiuntur.
Novi ego Palaestinae quemdam Gaddanum nomine senem (Pallad., c. 110) , qui sine tecto semper circa loca Jordanis fluminis vixit. Contra quem aliqui Judaeorum invidiae furore praecipites, dum ille in regionibus Mortui maris degit, armati gladio aliquando venerunt, et cum unus ex ipsis eumdem ferire voluisset, tale miraculum Deus fecit, ut dextera ejus quam erexerat percussurus aresceret, gladiusque ex illius digitis, a quo tenebatur, excideret.
Elias quidam nomine monachus (Pallad., c. 111) , in illis ipsis locis intra speluncam solitus vivere, vir castigatorum ad perfectam regulam morum, hospitalis et charitate plenissimus, cum quadam die quorumdam ad eum fratrum multitudo venisset (nam publicus illic transitus erat), subito ei defuit panis. Qui propria nobis fideliter relatione narravit quod cum admodum tristis esse coepisset, ingressusque esset speluncam suam, tres illic panes magnos atque recentes subito reperisset. Ex quibus viginti simul fratres usque ad satietatem refecti sunt. Unum autem ex ipsis panem superesse, eumque postea per viginti et quinque dies victui suo suffecisse memorabat.
Sabas quidam nomine [Col. 0325D] Palladio, cap. 112, dicitur Sabbatius. , Jerichuntinus genere, saecularis vir et uxorem habens, in tantum omnes monachos diligebat, ut per deserta omnium cellas noctibus circuiret, et ante singulas quasque poneret mansiones modios singulos dactylorum, tantum et olerum quantum putaret posse sufficere, eo quod usum panis nesciunt ii monachi qui in Jordanis regionibus vivunt. In quem leo quadam die impetum fecit, quemque intra unum lapidem consecutus corripuit atque dejecit, et asinum tantummodo ejus avertit ac rapuit.
Abramius quidam nomine fuit (Pallad., c. 105) , [Col. 0326D] Aegyptius genere, qui satis duram atque asperam vitam in desertis locis habuit. Qui cum aliquo tempore ex una quadam praesumptione mente captus fuisset, ad ecclesiam venit, et jurgari cum presbyteris coepit, haec dicens: Presbyter a Christo factus sum ista nocte, et suscepit me divina sacra facientem. Quem postea Patres sancti a solitudinibus separatum, traditumque saeculari magis atque communi conversationi hominum, reduxerunt ad pristinam animi sospitatem, curatumque atque omni superbia liberatum, per quam illum daemon illuserat ad agnitionem humilitatis propriae infirmitatisque revocaverunt.
[De sancta illa atque admirabili Melania summatim quidem aliqua superius indicavi (Pallad., c. 118) , nihilominus tamen et reliqua quae desunt in his sermonibus comprehendam [Col. 0327D] Uncinis inclusa desunt Heraclidi seu Palladio Lipomani. .] Quantum opum illa disperserit, amore maximo Dei, veluti flamma ignis accensa, meum tantum non est referre, sed illorum quoque qui in Persidis regionibus 977 vivunt. Cujus memorabilia in bonis facta omnes coeli quatuor plagae norunt atque senserunt. Per triginta enim atque septem annos suscipiens ac pascens semper miseros advenasque, propriis sumptibus alimenta ac necessaria omnia ministravit ecclesiis, monasteriis, [Col. 0327B] carceribus, atque peregrinis. Cui parentes quoque ejus, ac filii procuratores ipsius, ex facultatibus propriis multa praebebant. Quae in tantum atque ita jugiter in suscipiendo omnes ac fovendo permansit, ut ne unius quidem in solo palmi spatium voluerit possidere. Ut nunquam sic unici desiderio filii et amore caperetur, quatenus aliquando a dilectione Christi posset avelli. Cujus orationibus magis atque perpetuis, et ipse ille juvenis eruditione laudabili, moribus bonis, et saecularibus quoque honoribus crevit, pervenitque ad nobilium matrimonium nuptiarum, ex quo et filios suscepit duos.
Post multum vero temporis cum audisset cuidam nupsisse neptem suam Melaniam viro, renuntiare autem post nuptias saeculo huic velle cognovisset, [Col. 0327C] metuens ne qui malae vitae homines ac malae sectae perversaeque doctrinae eidem jungerentur, ob hoc ipsum cum jam admodum senex, hoc est sexaginta esset annorum, de Caesariensium civitate ad urbem Romam intra dierum viginti spatium navigavit, atque illic propter quos venerat visis, benedictum illum quidem neptis suae maritum, Pinianum nomine, honestum ac nobilem virum, paganum tamen, instantissime docuit, et Christianum protinus fecit, cui persuadere spiritualiter potuit, ut etiam a concubitu propriae se conjugis abstineret.
Confirmatos hos ergo simul, hoc est Melaniam neptem suam, et Pinianum ejus maritum, Albinam quoque cum ipsis nurum suam, hoc est uxorem filii sui per omnia docuit. Itaque istis omnibus suasit, ut [Col. 0327D] rebus quascunque habebant in urbe distractis, ad castum atque tranquillum vitae portum venirent. Contra omnes autem alios Romani nominis viros atque matronas, veluti contra feras aliquas quotidie dimicabat. Prohibebant enim illi eam ab omnibus caeteris, verentes ne et alios ad tale propositum doctrinae suae sermone converteret. Illa autem ipsis ista dicebat: Scriptum est ante quadringentos numero annos: Quia hora jam venit extrema (I Joan. II) . Quid ergo tam libenter moramini in vanitate istius vitae? timere debetis ne Antichristi tempus adveniat: neque vobis divitiis vestris ac parentum bonis frui jam liceat. [Col. 0328A] Et hos igitur omnes saecularibus laqueis liberatos, ad solitudinum vitam fecit venire. Filium quoque admodum juvenem consilio docuit ut volebat, et ad Siciliam usque perduxit; omnibusque rebus suis ibi distractis, atque auro de praediorum annumeratione collecto, Jerosolymam rursus transvexit. Ubi omnibus suis opibus ex propria voluntate divisis, intra quadraginta dies, optima ac mansuetissima feminarum beato fine requievit, relicto apud Jerosolymam monasterio, sufficientibusque ei sumptibus deputatis.
Ubi vero omnes isti abscesserunt e Roma, tempestas quaedam ac procella barbarica oppressit ipsam urbem repente, et usque adeo omnia ejus invasit ac rapuit, ut ne aes quidem quod in publico stare consueverat, [Col. 0328B] reliquerit; ita cuncta hostilis impetus praedae evertit ac perdidit, ut illa Roma quae in mille et ducentis annis aucta semper fuerat, ac semper ornata, una subito quaedam ruina ac solitudo maxima videretur. Tunc igitur et illi qui saluberrimae doctrinae obtemperaverant, laetabantur, quod intolerandis malis, quorum mater est semper obsidio, subtracti fuissent. Et illi quidem qui obedire noluerunt, stupuerunt virtutem et gloriam Dei, qui tali permutatione rerum credere persuasit incredulis; quia omnibus aliis sub captivitatis jugum missis, memoratae solae evaserunt atque servatae sunt domus, quae studio sanctae Melaniae tanquam sacrificium illud (quod holocaustoma vocant) a Deo fuerant reservatae, caeteris in urbe qui eorum adversabantur saluti sera poenitentia infructuosaque [Col. 0328C] conclusis.
Evenit autem ut postea simul ad Aegyptum ex Aelia proficisceremur, sanctam Silviam [Col. 0328D] Palladio, c. 142, dicitur Silvania. deducentes virginem Dei, Ruffini autem expraefecti sororem.
Erat etiam nobiscum Jovinius [Col. 0328D] Palladio, c. 143, dicitur Jubinus. tunc diaconus, nunc vero civitatis Ascalonensium episcopus, vir admodum sanctus, et amator et lector studiosissimus litterarum. Cum ergo in itinere nos aestus vehementissimus occupasset, et Pelusium oppidum fuissemus ingressi, sanctus Jovinius aestu nimio fatigatus, coeperat manus ac pedes proprios frigidissimae aquae refovere infusione. Quo ita ut desideraverat facto super pellitam se atque in solo stratam projecerat plumam. Ad quem sancta illa Silvia veluti filium verum [Col. 0328D] sapiens mater accessit, et mollitiem ipsius deliciasque reprehendens, ista dicebat: Quemadmodum ausus es, hanc aetatem agens, in qua adhuc sanguis tuus vivit, sic curare ac fovere corpus tuum? non intelligis quae ex hoc nasci soleant animae laesiones? Crede igitur mihi confidenter loquenti, quod sexagesimum ipsa aevi annum agens, excepta summitate digitorum meorum, non ora, non pedes, non partem aliquam membrorum aqua lavi, et hoc cum variis semper aegritudinibus laborarem, et ab ipsis quoque cogerer medicis uti lavacro, nunquam tamen volui antiquum corporis mei morem palpare, [Col. 0329A] non in lecto quievi, non in lectica recumbens iter feci.
Haec ipsa eloquentissima fuit, magnumque amorem habuit litterarum, ut ita legendo noctes in dies verteret, omnes antiquorum interpretum libros notissimos habens. Inter quos tricies centena millia versuum legendo transierat: Gregorii, Pierii quoque, et Stephani, Basiliique et aliorum studiosissimorum virorum vicies centena millia. Quae tamen non quasi perfunctorie transcurrebat, sed unumquemque septies auctorem revolvens. Unde mendacii scientia nominum atque sectarum penitus liberata, coelestibus pennis per gratiam litterarum ad aeternam spem Salvatoris, gallina spiritualis effecta, potuit evolare, immortales ab eo vicissitudines receptura.
Hujus vestigia subsecuta Olympias nomine, castissimis moribus femina ac Dei amore flagrantibus (Pallad., cap. 144) , proposito ejus exhibuit parem vitam, in omnibus divinarum sequens Scripturarum consilium. Quae Selencii quidem ex comitis secundum carnem filia fuit; neptis vero Ablavii praefecti, nurus autem paucis tantum diebus Nebridii, qui praefectus Constantinopolitanae urbis fuit, sed uxor omnino nullius; dicunt enim eam virginem esse defunctam, Verbi 978 veritatis magis conjugio gloriantem. Quae omnes facultates suas in pauperes fratres dispersit atque divisit. Cui non parvum fuit semper pro veritatis assertione certamen. Multas [Col. 0329C] etiam alias feminas docuit, multos ut oportebat presbyteros atque episcopos honoravit. Ad confessorum quoque palmam, pro veritate quam coluit, meruit pervenire. Cujus nomen ac vitam in Constantinopolitana urbe degentes, ipsis, ut dixi, student confessoribus comparare. Nam talis in hoc mundo finis quoque ipsius fuit. Omnibus ad postremum periculis se propter nomen Dei opposuit.
Quam rursus secuta est similis moribus vitae beata mulier, nomine Candida (Pallad., cap. 145) , Trajani magistri militum filia, magna Christiani nominis et cultrix egregia castitatis, conversatione laudabilis, ecclesias sanctas atque episcopos colens. [Col. 0329D] Quae filiam quidem propriam, doctrinae suae virginitatis ordine copulatam praemisit ad Christum, ut maximum donum laterum suorum atque virtutum. Postmodum vero consummato castitatis ac sanctitatis officio, bonis omnibus rebusque suis competenti distributione dispersis, et ipsa suam filiam subsecuta est.
Hanc ego laborantem noctibus ac propriis manibus molentem semper ad infringendas vires corporis sui noveram; atque hoc referentem saepius audiebam, quia cum jejunium ei solum sufficere non posset, etiam laboriosas sibi vigilias addidisset, quae adversum incorporeas potestates una cum jejunio dimicarent, quo superbiam mentis tumoremque deponeret. [Col. 0330A] Haec ipsa ab omni animalium carne semper abstinuit, piscem autem et olera cum oleo festis ac sanctis diebus sumere solens; per reliquum aevi sui tempus posca et sicco pane contenta vivebat.
Cujus deinceps imitata est vestigia Gelasia nomine castissima mulier, quae sensibus piis ad jugum virginitatis accessit (Pallad., cap. 146) . Tribuni autem cujusdam filia fuit. Hujus et optimae feminae memorabilis virtus refertur, quod nunquam iracundiam ipsius viderit solis occasus, sive contra servum, sive contra ancillam, sive contra quemque alium fuisset irata. Fugiebat enim haec beatissima memoriam malitiae, sciens quod iter ejus ad aeternam mortem perduceret.
In Antinoo Thebaidis provinciae civitate quatuor annis jugiter fui, per quod omne tempus monasteria illic universa cognovi (Pallad., cap. 96) . Habitant autem mille et ducenti viri probatissimi in memoratae territorio civitatis, suarum se manuum sudore pascentes. Ex quibus multi (quos anachoretas vocant) ad rupium et solitudinum se speluncas contulerunt.
Inter quos Salomon nomine, monachus castissimus atque mitissimus fuit, qui gratia divinitatis acceperat patientiam singularem; quique se quinquagesimum in spelunca sua annum habere dicebat, manibus semper suis victui suo sufficientissime subministrans. Scripturas autem sanctas omnes didicisse videbatur.
Dorotheus quidam presbyter in spelunca alia degens immensae bonitatis fuit (Pallad., cap. 97) , et irreprehensibilem ipse vitam peregit. Qui eo quod meruerat sacerdotis officium, omnibus illic sancta mysteria fratribus ministrabat.
Huic quondam junior illa Melania majoris Melaniae neptis, de qua in sequentibus dicam (Infra, c. 49) , quingentos numero transmiserat solidos, rogans ut fratribus illic degentibus eos ipse divideret. Ex quibus ipse tres tantummodo tulit, reliquos Diocli cuidam solitario monacho jussit dari, viro omnium rerum scientia praedito, quem longe [Col. 0330D] ille sapientiorem se esse dicebat, qui posset sine aliqua laesione animae cuncta dividere, cum sciret amplius ac rationabilius quantum cuique distribuere debuisset, dicens sibi illos tres solidos posse sufficere.
Hic ipse Diocles grammaticus quidem primum fuit (Pallad., cap. 98) , philosophiae autem se postea dederat; sed tempore procedente, cum vigesimum octavum annum ageret aetatis, gratia eidem divina persuasit, ut saecularibus doctrinis renuntiaret, ad institutionem vero Christi scientiamque coelestis philosophiae se conferret, et ipse eo tempore trigesimum et quintum annum in speluncis habens, nobis ista dicebat: Sensus humanus cum a cogitatione recesserit [Col. 0331A] Dei, aut daemoni efficitur similis, aut mutis animalibus comparatur.
Cujus dicti rationem cum ab eo cuperemus accipere, ista dicebat: Quia si quis a Deo recesserit, necesse est ut aut in desiderium aliquod, aut in aliquam iracundiam ruat. Desiderium quidem illud insensatorum animalium, iracundiam vero daemonum esse dicebat. Me autem contradicente, quemadmodum posset fieri, ut cum Deo jugiter maneat sensus humanus; hoc tunc ille dicebat: In quacunque cogitatione, vel in quolibet actu anima hominis illius fuerit qui secundum Deum vivit, si pia est, eidemque placere festinat, cum Deo eum esse manifestum est.
[Col. 0331B] Hic juvenis erat Capito quidam nomine (Pallad., cap. 99) , qui priore vitae suae tempore latro fuerat; quique cum in spelunca sua quinquaginta implesset annos, nec usque ad quartum lapidem Antinoensis oppidi unquam voluit accedere, nec usque ad fluvium Nilum qui erat proximus dicebatque quod necdum se conversationi atque sermoni hominum plurimorum posset ingerere, eo quod adhuc fortiter repugnaret communis inimicus.
Cum isto vidimus et alium quemdam ex illis solitariis viris (Pallad., cap. 100) , aeque et ipsum intra speluncae suae secreta viventem, qui vanae gloriae stimulis sub imagine somniorum illusus atque deceptus, simili et ipse modo solebat eos quos inducebat illudere, [Col. 0331C] et pastor quodammodo insipiens videbatur esse ventorum, atque persecutor umbrarum (Eccli. XXXIV, 2) , incorruptam quidem habens corpoream castitatem: sine dubio et propter ipsam senectam, et propter plurimum quod habebat in desertis locis tempus, et propter ipsam forsitan inanis gloriae vanitatem, quae cor ejus ac sensus perversarum (ut solet) rerum cogitatione vitiaverat, divinaeque conversationis fecerat alienum.
Sunt vero in eadem Antinoensium civitate duodecim monasteria virginum feminarum 979 perfecta conversatione viventium (Pallad., c. 137) ; in quibus Amatam quamdam nomine, ancillam Christi senem [Col. 0331D] vidi octoginta jam in monasterio suo annos habentem, sicuti vicinae ipsius et ipsa referebant. Cum qua sexaginta numero mulieres habitantes, atque in abstinentiae puritate per ejus doctrinam viventes, intantum eadem omnes diligebant, ut ne clavem quidem vestibulo monasterii ad similitudinem caeterarum necesse esset infigi. Sola enim illic omnes eas immensa dilectio anus ipsius doctrinaque retinebat, ad incorruptionis gloriam corpora earum mentesque conservans.
Haec ipsa quam dixi senex usque adeo purae mentis et corporis erat a cogitatione et passione peccati, ut cum ad ipsam ingressus fuissem, atque sedissem, juxta me indifferenter sederet, manus etiam suas [Col. 0332A] supra humeros meos poneret, stupendaque illic erat in Christo immensae fiducia castitatis.
In hoc ipso virgo quaedam Taor nomine (Pallad., cap. 138) , discipula illius, triginta annos in monasterio habens, non tunica, non mavorte [Col. 0398A] Mavorte. ] Mox, cap. 49, quidquid vestium sericarum in mavortibus habuit. Scribitur nunc mavorte. [Col. 0398B] nunc maforte, Graecis μαφόριον. , non calceamentis unquam novis uti voluit, hoc dicens: Nihil tale desidero, ne propter hoc et foras progredi cogar. Aliae quidem omnes Dominico tantum die, causa divinae communionis procedere ad ecclesiam solebant; sancta vero illa extremis induta pannis, in monasterio sola residebat, opus jugiter suum faciens. Tam elegantis autem formae erat, ut castissimum quemque et constantissimum virum vultus ipsius ac pulchritudo posset illicere, nisi ita moribus esset ornata, ut in semetipsa haberet inaestimabilem [Col. 0332B] quemdam custodem propriae castitatis. Qui et oculos cujusquam turpiter cupientis, ad immensum pudorem compelleret ac timorem.
Alia quoque in vicino commanebat (Pallad., cap. 139) , cujus ego faciem quidem videre non potui; nunquam enim ex quo huic mundo renuntiavit, de monasterio fertur egressa, in quo sexaginta annos una cum matre sua habitans implesse memoratur. Cui ad postremum cum recessura esset e saeculo, in visione adstitit Colothus vocabulo martyr, qui in eisdem colebatur locis [Col. 0398B] Colothus vocabulo martyr, qui eisdem colebatur locis. ] Hinc Palladius Herveti explicandus. Ubi vulgatus marginum notator margini ascripserat: Martyr hic dicitur, qui praeest martyrio; sed imposuit illi non plana Herveti versio. , hoc ei dicens: Hodie ad Dominum tuum perges, ubi et sanctos videbis omnes; veni igitur in basilicam martyrii mei, ut illic prandeas mecum. Quo audito, prima statim luce surrexit, ac solito more vestita, in sportella sua panem, et olivas, [Col. 0332C] et olera comminuta sustulit secum. Et tunc primum post tot annorum curricula procedens, ad martyrium sancti venit. Ubi orationibus rite perfectis, opperiri coepit tale tempus diei, quo omnes penitus a memorato recederent loco. Quod cum ita factum videret, coepit sedere et invocare sanctum martyrem, dicens: Sancte Colothe, benedic escam meam, atque interventibus tuis mecum proficisci dignare. Sumpto igitur cibo, et facta rursus oratione, circa solis occasum ad monasterium suum rediit: ubi matri suae, Clementis, qui Stromateus dicebatur, libellum dedit, in Amos prophetae dicta conscriptum, hoc ei dicens: Istum episcopo qui exul stat, dabis, dicesque ei ut pro me orare dignetur, proficiscor enim ad Dominum meum. Et in ipsa nocte defecit, et neque aut dolorem [Col. 0332D] ullum capitis, aut calorem corporis sensit, sed ipsa se ut erat sepelienda composuit, spiritum suum manibus Dei commendans.
Et quoniam in superioribus relaturum de juniore Melania me spopondi, necessarium nunc debitum reddam (Pallad., c. 119; supra, c. 46) . Nec enim justum est veluti praetereundo, transire tam laudabilem ipsius in corpore juventutem, tantamque ejus sine aliqua memoria litterarum praeterire virtutem, quae senibus ac studiosissimis circa Deum feminis merito nunc praefertur.
[Col. 0333A] Hanc igitur parentes quidem ipsius vi maxima nubere coegerunt, primo cuidam Romani nominis viro. Quae tamen semper cum jugibus aviae suae doctrinis stimularetur, eo usque spiritualiter in civitate processit, ut non diu in nuptiali proposito permaneret. Nam cum suscepisset filios duos, et utrique defuncti fuissent, venit ad tantum pro Christi nomine odium nuptiarum, ut hoc Piniano marito suo Severi expraefecti filio diceret: Si diligis castitatem, et monachus vis esse mecum, te vitae meae dominum confitebor; si autem tibi grave hoc videtur ut juveni, accipe quascunque habeo facultates, et liberum mihi meum corpus relinque, ut de caetero secundum voluntatem Dei vivens, possim implere quod cupio. Et uti secuta ejus virtutem, aviae haeredem me esse, cujus et nomen [Col. 0333B] habeo, recognoscam. Nam si voluisset Deus ut hoc saeculo frueremur, nunquam mihi utrumque quem peperi, immatura morte rapuisset.
Cum diu itaque altercantium contentio jugum nuptiale vexasset, ad postremum Deus miseratus est juvenem, inspirans etiam ipsius animae, ut saecularia ac terrena desideria contemneret; ut in ipsis quoque sancta vox posset impleri per Apostolum, dicens: Unde scis, mulier, si maritum salvum facies? Unde scis, vir, si mulierem salvam facies (I Cor. VII) ? Nupta igitur viro est cum tredecim esset annorum, septem vero annos cum eo vixit, vigesimo renuntiavit.
Et primum quidem quidquid vestium sericarum in mavortibus habuit, sanctis altaribus dedit, quod et benedictam Olympiadem fecisse cognovimus. Reliquas [Col. 0333C] vero quas habebat sericas vestes, per varia ecclesiarum distribuit ornamenta. Argentum atque aurum suum per Paulum quemdam Dalmatam civem, monachum atque presbyterum, navigio maris Orientem usque transmisit. Et ita divisit cuncta, ut Aegypto atque Thebaïdi delegaret decem millia; Antiochenae civitati atque illis quae circa ipsam videntur esse regionibus, decem millia; provinciae quoque Palaestinae quindecim millia solidorum; ecclesiis quae per singulas insulas sunt, una cum iis qui erant exsilii damnati relegatione, decem millia; illis autem ecclesiis, atque monasteriis, et xenodochiis quae sunt sub Occidentali plaga, cunctisque egentibus per semetipsam omnia quae sciret, iisdem necessaria ministraret.
[Col. 0333D] Haec autem et universa et alia longe plura quam diximus, ut Deus novit, ex manibus Alarici fide propria tanquam ex ore leonis eripuit (II Tim. IV, XVII) . Servos vero promiscui sexus quicunque manumitti volebant, usque ad octo millia liberos fecit. Namque reliquos qui servire fratri ipsius maluerunt, concessit eidem, ternis per singulos solidis 980 distributis. Possessiones omnes quascunque habuit in Aquitania, Gallia, Tarracone, Hispaniis Galliisque distraxit. Eos vero tantummodo agros quos intra Siciliam, Campaniam et Africam possidebat, sibimet reservavit; ex quibus monasteria deinceps aleret ac foveret. Haec hujus feminae sapientia in distribuendo onere divitiarum fuit.
[Col. 0334A] Propositi autem ipsius vita hujusmodi erat. Post alterum diem semper cibum capere consueverat; nam inter ipsa principia quinto quoque gustabat die, idque observans faciebat et diurnas cum ancillulis suis ministerii sui vices, quas tanquam in monasterio ut sorores habebat.
Erat autem cum ipsa et mater ejus Albina (Pallad, c. 120) , parem vitam habens, similiterque proprias separatim opes et ipsa dispergens. Habitant vero in possessionibus suis semper, et interdum intra Siciliam, nonnunquam intra Campaniam degunt cum eunuchis quindecim, et sexaginta virginibus, et cum aliis ingenuis vel ancillis.
Parem quoque et Pinianus conjux ipsius cum triginta monachis agit vitam (Pallad., c. 121) ; qui aut [Col. 0334B] lectioni sanctarum Scripturarum vacat, aut hortorum amoenitatibus delectatur, aut conspectibus atque sermonibus fruitur honestissimorum virorum; nec nobis quidem (et certe cum plurimi simul essemus qui Romam propter beatum episcopum Joannem perrexeramus) exigua praestiterunt; sed dum et in illis partibus degeremus, officiosissimo nos susceperunt hospitio, largissimisque sumptibus cum exinde proficisceremur, honoraverunt.
Horum parens [Col. 0398B] Parens. ] Cave hic parentem pro patre accipias. Saepe aevo inferiore parens pro cognato et affini accipitur. Sic supra, cap. 2: «Habebat autem et nonnullos parentes, inter quos filiam sororis suae adoptaverat sibi.» Et sequenti cap. 51: «Non amico se, non clerico, non parenti, non cuiquam alii se credidit atque commisit.» Palladii vetus interpres, capite 12: «Non tanquam parenti, sed tanquam servo Dei, et monacho haec offerimus.» Loquitur soror Marciano fratri. Vide Onomasticon. Pammachius nomine (Pallad., cap. 122) , vir proconsularis, similiter saecularibus pompis renuntiavit, multumque laudabilibus moribus vixit. Qui omnes proprias facultates, partim dum in [Col. 0334C] saeculo esset ipse dispersit, partim fratribus atque pauperibus moriens migransque ad Dominum reliquit.
Hoc idem et alter, Macarius nomine, ex vicariis fecit (Pallad., c. CXXIII) .
Et Constantius quidam, qui consiliarius praefectorum in Italiae fuit regionibus (Pallad., c. 124) ; nobiles valde et scholastici viri ac plurimo Dei amore sublimes; quos adhuc credo superesse, egregia monachorum institutione viventes.
Virginem quamdam in Alexandria noveram civitate, quam ego septuaginta annos agentem vidisse [Col. 0334D] me memini (Pallad., cap. 136) . Cui testimonium clerici illic omnes ferebant, quod tunc cum adhuc juvenis videretur, viginti fortassis annorum, pulchritudinis magnae, conspectus omnium vitare consuevisset, ne qua propter miraculum vultus ejus ex suspicione quorumdam macula notaretur. Quo in tempore accidit ut Ariani sub Constantio imperatore per praepositum ejus Eusebium beato Athanasio Alexandrino episcopo facerent factionem, et exsecrandas ei criminum calumnias excitarent.
Tunc igitur ille venerabilis, corruptum judicium pollutumque declinans, non amico se, non clerico, non parenti, non cuiquam alii credidit atque commisit; sed cum subito quidam praefecturae apparitores [Col. 0335A] ipsum investigantes, domum ejus intrassent, tunica ille tantum sua birroque vestitus, medio noctis fugiens, ad hanc virginem venit. Ad quam tam inopinatae rei novitate perterritam, his sanctus episcopus locutus est verbis: Ab Arianis, inquit, plurimum quaeror, et calumniosis criminibus incusor; ne igitur et ego irrationabili nota deformer, et propter me qui ad meam poenam inique parati sunt in peccatum ruant, fugiendum magis credidi. Deus autem mihi hac nocte revelare dignatus est, dicens: Apud nullum ita ut apud illam scias te posse salvari. At illa cum gaudio laetitiae spiritualis erecta, projectisque cogitationibus vanis, coepit totis sensibus esse cum Deo, sanctumque illum virum per sex annos intra cellae suae secreta celavit, quoad memoratus Constantius vixit. Ipsa illi abluens [Col. 0335B] pedes, ipsa per se omnia et quaecunque necessaria erant praeparans ac ministrans, libros quoque quos ille quaerebat, mutuo sumens, atque illi praebens legendos. Nullus tamen hominum in Alexandria civitate, per sexennium totum, ubinam sanctus Athanasius degeret potuit invenire.
Ubi mors autem primum Constantii nuntiata est, et hoc ad aures ipsius venit, nocte rursus, ut fecerat prius, indutus bene propriis vestibus, in ecclesia subito stupentibus cunctis et admirantibus invenitur. Quem omnes tunc veluti ex mortuis suscitatum se videre credebant. Amicis autem intimis suis satisfaciebat, hoc dicens: Propterea me ad vestras non contuli latebras, ut tuto jurare possetis, ubinam degerem vos nescire dicentes. Et propterea quia necesse [Col. 0335C] erat ubique me quaeri, in cella vero illius virginis latui, ubi me celari nulla poterat esse suspicio, eo quod et pulchra et juvenis videretur. Dupliciter hoc meo consilio gaudens, quod et me lucrifacerem, et salutem ipsius; profui enim et ipsi, et famae vel gloriae meae.
Quaedam iterum virgo, nomine Juliana, in Caesariensi Cappadociae civitate scholasticissima esse ac fidelissima dicebatur (Pallad., cap. 147) . Quae Origenem illum qui multa conscripsit, paganorum seditiones metuendo fugientem, per biennium totum suscepit atque celavit, propriis ei sumptibus necessaria cuncta sufficiens, ac ministerio suo eumdem [Col. 0335D] recreans. Quae ego in vetustissimo quodam Codice scripta versibus legi, in hoc notatum erat Origenis ipsius manu; hunc, inquit, libellum inveni apud virginem quamdam nomine Julianam in Caesarea civitate, dum apud ipsam laterem, quae illum ab ipso Symmacho interprete Judaeorum se accepisse referebat.
Non sine causa autem virtutes quoque harum posui feminarum, ut sciamus quod multis proficere modis possumus si velimus.
In alio quoque vetusto admodum Codice, qui scriptum nomen Hippolyti ejus (quem apostoli norant) [Col. 0336A] habebat in titulo, relationem historiae inveni hujusmodi (Pallad., c. 148) .
Nobilissima quaedam et pulcherrima, inquit, 981 puella, proposito virginitatis ac vita, in Corinthiorum civitate degebat. Quam eo tempore, cum apud judicem paganum quemdam tunc persecutio vesana flagraret, veluti dies ipsorum, sacrilegisque imperatoribus conviciantem, nonnulli criminibus impetebant. Insidiabantur autem pulchritudini ejus; volebantque ex ea lucrum ii qui hujusmodi mercium negotiatores esse consueverant.
Judex vero insanus amore femineo, votivam a calumniatoribus occasionem, veluti quadam alicujus aure quadrupedis, mox accepit. Sed posteaquam machinamentis atque artibus variis non potuit eidem [Col. 0336B] persuadere quod voluit, novo contra eam furore desaeviens, non aut poenae eam alicui destinavit aut morti, sed, quod erat gravius atque crudelius, in lupanari eamdem prostitui praecepit, lenonique ipsarum turpitudinum, ut ternos ad eum per singulos dies ex concubitu ipsius solidos exhiberet injunxit. Quam pecuniam cum a se leno sine dubio intelligeret flagitandam, in omnium eam qui vellent dedit potestatem.
Quod ubi praedae talis accipitres verum esse didicerunt, ibant atque observabant perditionis officinam. Datoque infelicissimae spei pretio, loquebantur cum ea optabilium sibi principia voluptatum. Illa vero precibus immensis singulos rogans, vulnus quoddam in interioribus corporis sui se habere dicebat: cujus si [Col. 0336C] venientes ad eam fetorem sentirent, necessario semper effugerent, ipsius contagionis horrore. Ob quod universos miserabiliter precabatur ut paucos eidem concederent dies, habituri postmodum ipsius prout cuperent, et sine pecuniis potestatem.
Interea dum et istis sic loquitur, et orationes ad Dominum perpetuas ac maximas facit (Pallad., c. 149) . illis ipsis diebus videns castitatem sanctae virginis Deus, custos salutis humanae, juvenem quemdam agentem in rebus [Col. 0398B] Agentem in rebus. ] Palladio dicitur, Magistrianus. Nec ibi pro nomine proprio accipias. Dixi alias de hoc Magistriani nomine ad Martyrologium Adonis, 2 Julii. Vide etiam supra, ad Pelagium, libello [Col. 0398C] VI, num. 24. Vide Onomasticon. tam vultu quam moribus bonum, ita mente commovit, ut ille divino amore succensus, pro ea cuperet interire. Sub specie ergo turpitudinis perpetrandae, hora profunda noctis ad lenonem lupanaris ipsius venit, quinque solidos offerens ei, petensque ut manere ipsi cum eadem nocte illa [Col. 0336D] concederet. Ingressus itaque ad secretiorem domus partem, sic affatus est virginem: Surge, salva te ac libera. Spoliavitque se vestibus suis (hoc est camisia, chlamyde et aliis virilibus rebus cunctis) atque induit puellam, dicens ei: Summa parte chlamydis vela caput tuum, et velata recede. Quae cum se signasset in nomine Domini, ita ut jussit egressa est. Quam sic Dominus intactam incorruptamque servavit.
Postero autem die, cognito omnibus hoc facto, agens in rebus ille judici traditus, ac bestiarum feritate discerptus est; ut etiam in hac parte confusus erubesceret daemon, videretque eum tam pro sua salute, quam propter beatae illius nomen duplici martyrio coronatum.
In Ancyra Galatiae provinciae civitate, clarissimum quemdam nomine Excomitem [ Pallad., Severianum] una cum Bosphoria conjuge ipsius vidi (Pallad., c. 114) . Quorumque conversatio tantum spe bona fruitur, ut filiorum quoque suorum lucra praesentia futurarum opum praemeditatione ac provisione contemnant. Nam possessionum omnium reditus pauperibus et egentibus largiuntur, quatuor habentes filios, ac filias duas. Quibus ne unam quidem unciam (exceptis iis qui jam nupserant) tradiderunt, dicentes, quod post mortem parentum futura necessario essent omnia filiorum. Ipsi autem agrorum suorum colligunt fructus, et per ecclesias, et monasteria, et xenodochia, [Col. 0337B] cunctosque egentes civitatum vicorumque distribuunt.
Hoc etiam de ipsis egregium et admirandum scimus. Nam cum adeo illi fame quodam tempore laborarent, ut homines ne affectibus quidem parcerent suis [Col. 0398C] Ne affectibus quidem parcerent suis. ] Videtur insinuare tantam famem fuisse, ut homines ne quidem affectibus suis, id est, liberis parcerent. Palladius Graecus habet, cap. 114, Λιμοῦ γενομένου μεγάλου καὶ κατὰ σπλάγχνων χωροῦντος πάντων ἀνθρώπων. «Cum esset magna lames, et quae omnium hominum pervadebat viscera.» Auctores saepe usurparunt affectus pro liberis. Vide Onomasticon. , proprio illi beneficio largitatis, haereticorum gregem ad catholicae fidei rectam viam et gloriam veram transire fecerunt, plurima in possessionibus suis frumenta condentes, omniaque ea pauperibus et famem patientibus dividentes. Ipsa autem species habitus atque vestitus memoratorum tam honesta videtur et parca, ut humiles quidam atque despecti etiam ex propriis vestibus existimentur; cibus vero eorum satis parvus ac tenuis, vitaque omnis ipsorum admodum casta ac Deo probata est.
[Col. 0337C] In possessionibus maxime suis degunt, fugientes conversationem et illecebras civitatum, timentesque ne ex ipsarum rerum atque sermonum communicatione, participata cum ipsis quadam labe vitiorum, a propositi sui tramite deviare cogantur.
In hac eadem Galatiae civitate, multae quidem et aliae virgines, usque ad duum millium vel eo amplius numerum, abstinentia grandi, honestis valde atque ornatis moribus vivunt (Pallad., c. 135) .
Inter quas Magna quaedam vocabulo videtur excellere merito sanctitatis, femina multum probata; quam utrum virginem an viduam vocem, nescio, mater enim illam maxima vi coegit ut nuberet. Illa vero [Col. 0337D] semper variis modis aegrotam se simulans, conjugem suum fefellit, ac distulit, ut pura atque intacta (ut dicitur) permaneret.
Quae post breve admodum tempus, defuncto marito, cunctarum facultatum domina simul effecta, totam se penitus ad Deum contulit, sub proposito ac vita monachorum, honestam propriae domus curam gerens. Cujus quoties hoc ratio vel necessitatis postulasset causa, castus apud omnes et sermo et conspectus erat. Ut eam propter immensae meritum sanctitatis, episcopi quoque revereri atque erubescere semper solerent.
Omnia haec propriarum superflua facultatum in [Col. 0338A] peregrinos ac debiles atque episcopos transeuntes dividere atque erogare consuevit. Neque a tali unquam opere destitit, tam per se hoc hilariter et occulte, quam per eos (quos fidelissimos novit) servulos faciens. In nocturnis tamen orationibus ab ecclesia nunquam recedens, in omnibus abstinentiae studium spe vitae reservans et exsequens.
In hac eadem similiter civitate monachum invenimus quemdam [Col. 0337D] Palladio, cap. 115, dicitur Eleemon. , qui ad tale propositum post militiam parvi temporis veniens, presbyter quidem fieri (cum saepius cogeretur) semper recusavit; vigesimo tamen anno in monasterio degit, hujusmodi consuetudinem habens. A sancto quidem viro civitatis ejusdem episcopo [Col. 0338B] non recedit. 982 Tantae autem humilitatis est ac tantae misericordiae, ut etiam in noctibus totis loca cuncta circumeat, manum dando petentibus. Ipse non clausis carcere, non aegritudine fatigatis, non pauperibus, non divitibus unquam suum in quo deberet aut posset, negavit auxilium; sed omnibus consuluit semper ac profuit, quosdam quidem duros atque crudeles ad misericordiam provocando, alios vero (si hoc debere fieri intelligeret) protegendo, nonnullos pacifica concordatione placando, caeteris quoque ad corporales necessitates, quaecunque pastus eorum atque vestitus ratio exigit, etiam ministrando. Est autem illic, quod esse in majoribus semper civitatibus solet: in porticu namque ecclesiae multitudo pauperum jacet atque languentium, ex quibus alii quidem conjugati, [Col. 0338C] alii vero sine conjugibus esse noscuntur.
Contigit una dierum hiemis tempore, horis nocturnis, urgeri quamdam mulierem partus angustiis; hac vero prae nimia difficultate stimulata doloribus atque ululante, memoratus vir beatissimus, derelicta oratione, quam positus tunc in ecclesia solemniter celebrabat, egrediens, vidensque quod miserandae mulieri in hujusmodi dolore nullus assisteret, nimia pietate commotus (horrore illo qui parturientium feminarum consuetudinem sequitur, paulisper seposito) ipse ministerium obstetricis assumpsit, ne misericordiae genus amitteret.
Cujus viri vestis qua induitur, abjecta nimis et vilis est, esca vero castigata vehementer et parca. Qui tanto humanitatis retinetur affectu, ut prae desiderio [Col. 0338D] hujus operis nullum habeat studium lectionis. Nam si quis ei ex fratribus donaverit Codicem, continuo hunc vendere consuevit. A quo dum quidam causam quare id faceret, postulasset, ita respondit: Unde probabo magistro meo, quod ejus artem diligenter didicerim, nisi distractis ipsius Codicibus, artis necessaria mihi providere festinem?
Hic ergo sanctissimus hujusmodi hodieque exsequens actionem, immarcescibilem sui memoriam nominis cunctis illis regionibus derelinquit, ipse nimirum gaudiorum coelestium pro his quae impendit egentibus, aeterna retributione securus.
Tunc etiam ancilla Dei quaedam virgo cum aliis virginibus [Col. 0339A] duabus cohabitans, abstinentiamque novem vel decem annis custodiens, a quodam cantore sollicitata atque corrupta est (Pallad., c. 140) . Quae statim concipiens, partu explicito in tantum prorupit odium corruptoris, ut nimia compunctione peccati, ultra mensuram quoque resumens poenitentiae continentiam, fame semetipsam vellet occidere, lacrymosis precibus jugiter Dominum interpellans, et dicens: Tu Deus magne, qui peccata omnium nostrorum, totiusque mundi immoderatam malitiam portare consuesti, qui non vis mortem peccantium, nec perditione delinquentium delectaris (Ezech. XXXIII) , sed universae creaturae tuae probaris esse misericors, quia tua voluntas est cuncta salvari; me quoque perditam in hoc ostende, si saluti restitues, ut quod ex mei peccati perditione [Col. 0339B] creatum est (solitis tuis miraculis super me miseram demonstratis) ex hac celerius luce tollatur, ne forte minus audita, aut laqueo aut praecipitio perire compellar. Cujus preces exauditas eventus ostendit; statim namque quod peperit morte subtractum est.
Ex illo igitur die captivatori quidem suo non est visa ulterius, attamen summis poenitentiae continentiaeque se tradidit angustiis. Ita ut divinitatem sibi propitiam cupiens reddere, elephantiosis mulieribus per annos triginta serviret. Cujus preces humiles misericors Dominus non fefellit; revelavit namque cuidam sancto presbytero, dicens: Illa virgo plus mihi in poenitentia quam in virginitate sua placuit. Haec autem nunc ego dico, ut nemo contemnendos eos credat, qui vere poenitentiam egerint.
Presbyteri cujusdam filia erat apud Caesaream Palaestinae provinciae civitatem, quae cum in virginitatis esse proposito videretur, praeceps ruit (Pallad., c. 141) . Cui ille, a quo inducta atque corrupta fuerat, persuasit ut factum proprium in alium mentiendo transferret, et ut lectori cuidam civitatis calumniosum crimen imponeret. Cumque jam gravida videretur, patre ut proderet tanti sceleris auctorem cogente, a memorato lectore vitiatam esse se dixit. Presbyter, ut putabat, veritate comperta, suggessit episcopo; episcopus in conventum omnium clericorum lectorem fecit accersiri.
[Col. 0339D] Agitabatur quaestio: interrogante episcopo, lector nihil se fecisse tale poterat confiteri. Nam quomodo confessio sequeretur ubi non praecesserat crimen? Episcopus lectori suo vehementer iratus, quasi qui impudenter negaret, ei ista dicebat: Infelix et miser atque impuritate sordium plene, non confiteris? Respondit hoc lector: Ego quidem quod erat in conscientia mea dixi, nihil me cum hac habere commune, neque peccatum me aliquod, quantum ad memoratam virginem spectat, agnoscere; sed si vis audire quod non est, ego hoc crimen admisi. Quem ista dicentem gradu lectoris deposuit episcopus statim.
At ille tunc memoratum adiit sacerdotem, et cum rogaret hoc dicens: Quoniam qui me peccasse cognosco, [Col. 0340A] jube ipsam mihi in matrimonium dari; quia neque illa jam virgo, neque ego clericus esse possum. Episcopus eam dedit potestati ejus, putans quod illam juvenis ipse diligeret, quodque non posset ullo modo ab eadem separari.
Acceptam igitur juvenis, et tam ab episcopo quam a patre traditam sibi commendavit monasterio feminarum: quarum abbatissam deprecatus est ut haberet illic eam, donec pareret, sustentandam. Ipse vero, ea derelicta in monasterio memorato, in angusta cellula se concludens, arripiensque abstinentiam nimis difficilem, adiit Christum corde contrito, cum lacrymis atque gemitibus dicens: Tu Domine, cui nota sunt omnia, actus quoque meos agnoscis; nec est quisquam locus, qui omnipotentiae tuae oculis sit occultus, [Col. 0340B] qui universa nosti antequam fiant. Tu solus profunda prospicis cogitationum, quarum sincerissimus atque acutissimus judex esse consuevisti. Tu auxiliator injusta patientium, tu calumniam subeuntium consolator; cui nihil placet iniquum, apud quem mensura justitiae inaccessibili semper luce perspicua est, et omne opus hominum coram te est. Tuae est igitur aequitatis incommutabilisque judicii, causam quoque meam divina manifestare sententia.
Itaque cum juvenis infatigabiliter Dominum precaretur, jejuniisque vigilanter ac diligenter incumberet, intra breve tempus, puella cum proprios 983 implesset dies, advenerat ei hora pariendi, simulque instabat justum Dei judicium; nam cum eam urgerent vehementer gemitus ac dolores, atque jam ipsa inferna [Col. 0340C] calumniatrix miseranda conspiceret, neque expedire se partus ipsius posset angustiis, tantumque cruciatum a primo usque ad septimum diem mulier sustineret, intolerabili dolore compulsa, cum jam sine dubio se videret esse morituram, neque ulterius aut manducare, aut bibere, aut somnum oculi ejus capere potuissent, hoc maxima proclamando voce dicebat: Vae miserae mihi, quae ad hoc periculum dupliciter perveni; primum quod virginitatem perdidi, deinde quod falsum lectori illi crimen imposui. Quod statim defertur ad patrem ipsius. Pater autem veritus ne quasi calumniatorem eum reprehenderent alii, velut incredulus quievit et tacuit. Per aliud igitur biduum, imminente ei divino judicio, neque moriebatur neque pariebat puella.
[Col. 0340D] Et quoniam clamores ipsius atque gemitus diutius circumstantes sorores ferre non potuerunt, episcopo quod audierant celeriter retulerunt, confessam in dolore hoc etiam dudum esse dicentes, quod calumniata memorato lectori fuisset, et idcirco parere non valeret. Tunc ad eum diaconos episcopus mittit, mandatque ei: Ora, inquit, ut calumniatrix tua pariat. Quibus nullum dedit responsum ille, neque aperuit ostium propriae mansionis, in qua jugiter, ex quo fuerat ingressus, jejuniis vigiliisque Dominum precabatur. Pergit igitur pater ipsius ad episcopum; rursus orationes in ecclesia maxime fiunt; et nec sic quidem illa aliquod remedium sentiebat
Tunc igitur episcopus ipse ad lectorem venit: [Col. 0341A] pulsat ostium, et ingressus, hoc dicit: Surge, frater Eustathi, et solve quod ligasti. Ipsoque momento, cum lector una cum episcopo genua sua flexisset, mulier enixa est. Tantumque jugis innocentiae oratio valuit, ut et calumnia periret, et calumniatrix emendaretur in poenis, et ut possemus agnoscere quemadmodum insistere orationibus deberemus, quarum tantam scimus esse virtutem.
Pauca nunc de fratre loquar quodam, qui mecum a principio juventutis usque in hodiernum diem vixit, atque ita nunc ponam finem meo libello (Pallad., cap. 151) .
Hunc ego plurimum temporis admodum noveram, [Col. 0341B] nullo desiderio mentis aut corporis victum, vel ad jejunandum noluisse placere hominibus, vel ad edendum carnis illecebra superatum. Vicisse autem eum existimo tam divitiarum quam vanae gloriae ex parte majore cupiditatem, atque id sibi solum sufficere credentem, quod haberet in manibus. Nullo ornatu vestium delectabatur. Pro contemptu etiam suo, semper gratias agere consueverat, et pro veris amicis etiam periculum subire cupiebat. Expertus est etiam millies et forte amplius daemonum potestates, usque adeo ut. quadam die pacisci cum eo diabolus vellet, hoc dicens: Promitte mihi vel semel te peccaturum, et feminam tibi quacunque de hoc mundo desideraveris, exhibebo.
Alio quodam tempore per quatuordecim noctes [Col. 0341C] confligens cum eo daemon (sicuti ipse mihi referebat), cum pedibus eum nocte de cella sua traheret, humana ei voce dicebat: Noli adorare Christum, et nunquam ad te ulterius accedam. Cui hoc dabat ille responsum: Propterea, inquiens, magis et adoro eum, et jugiter adorabo, et in immensum modum admirabor gloriam ipsius ac stupebo, quia hoc ipso quod facio angeris multum atque cruciaris.
Centum et sex civitates ipse cognovit, longo etiam tempore in plurimis moratus est. Favore et misericordia Christi, feminam expertus est nullam, neque inter somnia, nisi in certaminis visione atque conflictus. Scio et eum ter accepisse ab angelis cibum: uno autem die in vastissimis solitudinum locis, cum ne micam quidem panis haberet, tres calidos in pelle [Col. 0341D] sua reperit paximates; alio quoque tempore vinum ac panes pariter invenit. Quodam die eum alicui dixisse reminiscor, quod angelo loquente haec audierit, Didici et quod alimenta vitae necessaria non haberes: [Col. 0342A] vade, inquit, et ab illo frumentum atque oleum tibi datur. Cumque ad eum ille ipse venisset, is ad quem fuerat ipse transmissus ait eidem: Tu ille nescio quis? Et ille se esse respondit. Ad quem dixit hoc ille: Jussit aliquis ut tibi triginta frumenti modios, et decem olei sextarios darem. De hoc ergo maxime gloriabor qui talis fuit; quem novi frequenter, cum videret aliquos necessitate gravissima ac penuria laborare, multum flevisse, et dedisse iisdem praeter corpus suum quaecunque habere posset. Novi etiam pro aliquo monacho, qui inciderat in peccati ruinam, tantum in precibus suis fudisse lacrymarum, ut eum ad poenitentiam magnam orando ac flendo revocaret. Hic idem mihi aliquando juravit, hoc dicens: Deprecatus sum Dominum, ne unquam aliquid maxime a [Col. 0342B] peccatore vel divite, ex iis quae necessaria victui vel usui meo viderentur acciperem.
Mihi tamen hoc sufficit quod merui tantorum meminisse sanctorum, et quod tradidi eos memoriae litterarum; neque enim sine instinctu Dei ad hoc tuus sensus accensus est, ut velles a me tibi ista conscribi, et ut istorum omnium vitas comprehendi praeciperes hoc libello.
Tu vero, felicissime Christi famule Lause, libenter haec recole, maximam in his imaginem resurrectionis agnoscens. Beatas sanctorum vitas virorum, et intolerandos labores, et admirandam patientiam lege, promotisque sensibus sequere, et spe rerum bonarum coelestiumque nutri, sciens paucos fore qui sequentur eos qui hos praecesserunt dies. Pro me autem orare [Col. 0342C] dignare, talemque te mihi atque omnibus praebe, qualem esse te novi a consulatu Titiani usque in praesentem diem, et qualem postea te praesulem cubiculi piae sedis inveni. Namque opes, dignitas, et potestas, in nullo minorem te erga amorem Dei timoremque fecerunt. Totus ille jam Christi es; illius, cui aliquando daemon hoc dixit: Omnia tibi ista dabo, si me pronus volueris adorare (Matth. IV) . [Sed hunc Dominus confudit, cum dixit: Vade retro. Quem tu quoque imitans, repudiatis fluxis divitiis et umbratili vitae hujus gloria, coelestem illam immortalem vitam, et aeternum regnum, et perpetuo manentem gloriam, et bona illa adamasti, quae neque oculus vidit, neque auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt (Isa. LXIV, I Cor. 2) ; quorum utinam haeredes nos faciat [Col. 0342D] una cum omnibus sanctis suis patriarchis et prophetis, apostolisque ac martyribus, et iis quorum in hoc libro memoriam celebravimus, gratia ipsius Salvatoris nostri Jesu Christi. [Col. 0341] Inclusa desunt Editioni Fabri. ] [Col. 0341] In Edit. Fabri sequebatur hic peroratio. Est eadem cum prooemio supra.
De Historia Lausiaca Palladii
[Col. 0398] [Col. 0398] These notes appear at columns 398 to 400, but the callout numbers have not been printed in the text. (1) Brunum .] Intelligit fetorem . Inde brumosum , fetidum. Vide dicta supra, ad librum III, um.39, notat.9. (2) Tauream .] Male hoc cepit Hervetus pro pelle taurina , quasi carnifex taurina pelle induatur. Vult Palladius carnificem taurea seu flagello instructum. (3) Grutaria .] Heraclides, cap. 6, simpliciter vocat negotiationem. [Col. 0398D] (4) Neapoteponta.] Divinabam proxime ad litteras has accedens, νεαρογέροντα, vel νεογέροντα. Nempe P, id est ρ Graecum, primis Editoribus visum fuit esse P, id est p Latinum. Apud Palladium, capite 19, dicitur παιδαριογέρων . (5) Nebulae . Heraclides, cap. 6, crabrones . Credo Palladii veterem interpretem incidisse in corruptum Codicem, et pro σκνίφες legisse νεαχγρ_πηγρ_ογρ_σφγρ_ vel νεφέλην , nubem, nubilum, nebulam , vel simile aliquod Graecum affine vocabulum. (6) Dehabent .] Rarius verbum, nec facile obvium. Heraclidis interpres, cap. 2 hoc effert: si forsitan egere videantur . Hervetus, in cap. 6 Palladii: si quid eis defuerit . Hieronymus, epist. 22, ad Eustochium, De custodia virgin., ut nemo quid postulet, nemo dehabeat . 1010 (7). Zabernam .] Heraclidis interpres, cap. 7 saccum habet. Ita et Hervetus Palladii novus interpres, c. 22. Graece in Palladio Veneto est ζάβερνον , in allis σάκκον . vide Onomasticon. (8) [Col. 0399A] Praefectiani .] Ita correxi ex conjectura, Mss. destitutus, cum ante esset, praefaciani . Noti praefectiani posterioribus saeculis, pro apparitoribus praefecti praetorio. Et res ipsa hic ita capiendum docet. (9) Italicum olei .] Sic cap. 8 Heraclidis : «decem et octo Italicos ipsius vini solus exhausit.» Vide Onomasticon. (10) Libralem manum .] Heraclides, cap. 25, Oxyrincham . Palladius Herveti, cap. 86, celerem manum . Intelligit Evagrium fuisse antiquarium, vel ταχυγράφον vel καλλιγράφον . Vide Onomasticon. (11) Rhinocerotis duceret .] Palladius Herveti, cap. 86, ante habebat: «adeo ut corpus ejus, non secus ac corpus ferarum animantium, scateret muscis.» Correxi nunc, ricinis scateret . Heraclides, cap. 25 : « ut per corpus ipsius totum quaedam papulae illi, quas saepe in corporibus vidimus, exirent. » Ubi Graece: Ὡστε τὸ σῶμα αὐτοῦ καθυͅπερ τῶν ἀλόγων ζώων κροτῶνας ἐκβρᾶσαι. Κρότων Graecis nunc ricinus , id est vermis canibus infestus, nunc frutex est, nunc oleae morbus, [Col. 0399B] nunc cartilaginea pulmonis bronchea. Sed quis bis sensus, quae constructio? ut corpus ejus sicut irrationalis animalis rhinocerotis duceret? sie rhinocerotis jungatur cum animalis , deest sensui aliquid, et nescio an rugas duceret , vel simili aliquo modo supplendum sit. Quid vastum animal rhinoceros hic faciat, si quidem alios interpretes inspiciamus) non video, Ricinus pro Graeco vocabulo κρότων facit. An ergo legendum ricinos duceret , id est, ricinis vermibus vel. insectis scateret? an cynorrhaistas duceret , quod κρότων seu ricinus etiam Graecis dicatur κυνοῤῥαϊστὴς a canum infestatione? Atque ita ricinus vel cynorrhaistes degenerasset in rhinocerotis . Unam hanc conjecturam adhuc annectere placet, [Col. 0400A] ut legamus duresceret , pro, duceret . Ita et sensus et constructio constabit. Notum durissimam rhinocerotis pellem esse. Vide Onomasticon. Κρότων etiam Graecis pro ulcere capitur apud Pollucem, lib. v., cap. 15. An igitur ex diurna nocturnaque sub dio statione totum exulceratum est? Ita accepit hic κροτῶνας . Heraclidis interpres, qui papulas vertit. (12) Pisper .] Fluminis hujus nomen deest Herveti versioni. Ab hujus vicinitate ipse mons Antonii ita etiam vocatus. Ruffinus, lib. II Hist., cap. 8: «Poemen et Joseph in Pispiri, qui appellatur mons Antonii.» (13) Chindii vini .] Chindium vinum nondum mihi alibi lectum. Notum vinum Chium . Sed non existimo intelligi de vino Chio, quasi ejus usus apud eremitas Aegyptios fuerit. Potius lego Chydaeum . Notum vinum Chydaeum inter vina factitia e Chydaeis palmulis. Plinius, lib, xiv, cap. 16. Vide Onomasticon.
[Col. 0343] 984 Multa quidem et varia diversis temporibus a diversis conscripta habentur de his, qui illecebras saeculi derelinquentes, ad Christum fecere confugium, quorum bonum animi desiderium et religiosae mentis affectum supernae gratiae inspiratio, quasi adjectum flammae oleum nutriebat, in aedificationem eorum qui fide integra voluntarii permanent in doctrina Salvatoris nostri Christi. Consideranti autem quam gratum sit Deo sacrificium, lucrum animarum, visum est et mihi humili reverentia pro possibilitate mea fraternae saluti consulere, et illustrium non tantummodo virorum, sed etiam feminarum mores et vitam ostendere, propalare virtutes, et miracula declarare, eorum scilicet quos vidi, et de quibus audivi, cum quibus et conversatus sum tam in Aegypti solitudine, quam etiam in Libya et Thebaida, et Syene [ Vetus Editio Sirene. An Cyrene?] simul, et qui dicuntur Tabenneosiotae; deinde in Mesopotamia, Palaestina, et Syria, et eorum qui in occiduis partibus, Romae et Campaniae morantur. Desiderio siquidem humilitatis et obedientiae auditor effectus monasticae institutionis, trigesimum et tertium agens aetatis annum in congregatione fratrum, nihilominus et in solitaria vita diversatus sum, ubi plurima didici imitanda, pariter. et vitanda, quae in hoc libro, qua potero brevitate, contexam; ut in compendio salutifere commoniti, indeficientem animae capiamus medicinam; omnem videlicet obliviscamur desidiam, mentisque somnolentiam et carnale desiderium; omnemque dissensionem animi, commotionem iracundiae, tristitiam et irrationabilem timorem per haec repellamus; vanam gloriam et ambitionem saeculi despiciamus, ut in fide veritatis et in desiderio aeternitatis proficiamus. Audientes igitur fortia sanctorum gesta, accingamur et nos; augescat in nobis fides, spe vincendi charitas incalescat, et certi simus quia Christus bellatores suos adjuvabit, victores coronabit.
Cum primum ad Alexandriam perrexissem civitatem, reperi virum mirabilem, undique ornatum moribus, conversatione, et scientia, Isidorum presbyterum, et xenodochio constitutum Alexandrinae ecclesiae (Heracl. cap. 1) . Qui quidem primae juventutis illecebras dicebatur in solitudine macerasse, cujus etiam nos cellam vidimus in monte Nitriae. Inveni autem eum annorum septuaginta senem, qui post quindecim alios annos defunctus est in pace. Hic usque ad exitum vitae suae non linteo usus est, non balneo. Cujus corpus gratia Dei ita refertum [ Al., refectum] erat, ut putarent omnes ignorantes conversationem [Col. 0343B] ejus, quia in deliciis degeret. Hujus virtutes animi si voluero exponere, deficiet me tempus narrantem. Hic inter caeteras virtutes nimis misericors ac benignus erat, ut etiam inimici ejus et infideles gentiles revererentur eum. Tantam autem scientiam habuit Scripturarum divinarum instructione librorum, ut inter ipsa etiam convivia fratrum mente excederet spiritualibus visionibus. Cumque deprecaretur referre quis esset excessus mentis ejus, dicebat cum lacrymis: Quia mente raptus sum in visione quadam spirituali. Ego vero cognovi hunc frequenter lacrymantem super mensam, cum cibum caperet; et causam interrogantes, audivimus eum dicentem: Quia erubesco [Col. 0344A] accipiens corporalem escam sicut irrationalia animalia, cum utique homo rationalis a Deo creatus sim, et qui deberem paradisi deliciis frui.
Hic notus cum esset Romano senatui, omnibus matronis magnificorum et illustrium virorum, cum Athanasio episcopo causa fidei fuit Romae, deinde etiam cum Demetrio episcopo; et abundans divitiis in ratione xenodochii, et sufficientiam habens, nullum testamentum scripsit moriens; sed neque unum nummum reliquit in solatium sororibus suis, in virginitatis proposito constitutis; sed commendavit eas Christo Domino, dicens: Qui creavit vos, gubernet vitam vestram, sicut et meam. Erat autem cum germanis ejus congregatio virginum septuaginta.
Huc venienti juveni mihi et deprecanti eum ut institueret [Col. 0344B] me, confirmaretque in monachorum vitam ferventem juvenili aetate, verbo quidem me non est consolatus, sed magis laborem 985 induxit corporalem. Eduxit enim me foras de civitate ad ea quae dicuntur secretiora loca, milliario quinto, tradens me Dorotheo cuidam abstinentissimo viro, Thebaeo, sexagesimum agenti annum in spelunca, et jussit me implere apud ipsum tres annos, ad edomationem corporis passionum; sciebat enim senem grandi districtione viventem. Iterum mihi reverti ad se praecepit spiritualis instructionis causa. Non valens autem tres annos implere, infirmitate detentus, ita ante triennium reversus sum ab eo.
[Col. 0345A] Erat enim ejus vita dura et ardua. Per omnes quidem dies in aestu et solitudine secus mare colligebat lapides, eosque aedificans et cellulas faciens, tradebat non valentibus sibi aedificare, per singulos annos singulas ex plicans cellulas. Ego autem deprecans eum, dixi ei: Quid facis, Pater, in tali senectute interficiens corpus tuum? Respondens autem, dixit mihi: Occidit me, occido illud. Sumebat autem in cibum panis uncias sex, et de minutis olerum condimentis fasciculum. Bibebat autem ex aqua parum quid. Nescio vero extendisse eum pedes; nescio requiescentem eum super mattulam neque super lectum, sed per omnes noctes sedens et operans, plectebat ex palmarum foliis sportas, in rationem cibi sui. Arbitrans autem ego, ne forsitan propter me solum [Col. 0345B] hoc faceret, satis egi, et ab aliis discipulis ejus scrutando qui permanserunt singulariter cognovi, quoniam a juventute semper talem habuit conversationem, nunquam dormiens ex causa nisi operando, aut certe manducans claudebat oculos per dormitationem, ita ut frequenter panis caderet de ore ejus prae nimia dormitione in tempore refectionis. Compellente autem me eum aliquando parumper super mattam reclinari, contristatus dicebat: Si suaseris angelos dormire, suades et ferventem spiritum.
Verum aliquando cum essem apud eum circa horam nonam, mittens me implere vas aquae ad usus refectionis nostrae, evenit me abeunte aspidem deorsum videre in puteo, et vas non impletum aqua abjiciens dixi ei: Quoniam mortui sumus, Pater; aspidem [Col. 0345C] enim vidi in puteo. Qui subridens, solum diu intendit, et movens caput dicebat: Si placet diabolo per singulos puteos serpentes immittere, sive aliam aliquam bestiam, nos nunquam habemus bibere? Et egrediens, per semetipsum hausit; jejunusque primus ipse bibens, ait: Ubi crux Christi superducitur, non praevalebit malitia diaboli.
Beatus autem Isidorus referebat nobis, quia cum vidisset beatum Antonium hominem Dei, scripturae dignam retulit mihi causam, audiens ab ipso, quomodo tempore Maximiani persecutoris, pulcherrima puella fuit ancilla cujusdam [Col. 0345D] Heraclidi, cap. 1, virgo haec dicitur Potamenia. , quam multis invitans promissionibus dominus ejus, decipere eam non potuit. Novissime autem exardescens in iracundiam, tradidit eam tunc constituto praefecto Alexandriae [Col. 0345D] interficiendam quasi Christianam, blasphemantem et tempora et imperatorem. In ipsis vero persecutionibus submittens ei quosdam cum pecuniis, dixit: Si consenseris voluntati meae, a poenis te custodiam; si autem permanes in duritia tua, rogabo judicem ut torqueat te usque ad mortem, ut non viva derideas voluntatem meam. Adducta autem ad tribunal judicis, diversa poenarum tormenta fortiter contemnebat conscientia bona munita. In quibus tormentis et caldariam magnam plenam fervente pice jussit succendi judex. Fervente ergo pice et nimis exardescente, proponebat ei judex, dicens: Vade, aut subdere voluntati [Col. 0346A] domini tui, aut certe noveris quia in hanc caldariam te jubeo mitti. Illa autem respondit, dicens: Non fiant aliquando tales judices, qui jubeant subdi luxuriae. Fremens ergo jussit eam exspoliatam mitti in caldariam ferventem pice. Illa autem emisit vocem, dicens: Per caput tui imperatoris te conjuro, quem colis, si statuisti sic torquere me, jube me paulatim deponi in caldariam, ut videas quantam mihi patientiam donavit Christus, quem tu ignoras. Et deposita paulatim in praeparatum ferventem cacabum, eadem hora refriguit pix cum circa collum ejus pervenit. Quamplurimi autem videntes tale miraculum, confirmati sunt in fide Domini nostri Jesu Christi in Alexandrina ecclesia, qui digni fuerunt terrae mansuetorum, sicut dicit Dominus in Evangelio: [Col. 0346B] Beati mansueti, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) .
Pasco quidam nomine [Col. 0345D] Heraclidi, cap. 11, dicitur Pachomius; Palladio, cap. 29, Pachon. erat septuagesimum agens annum aetatis in Scythia. Igitur dum graviter me spiritus fornicationis tentaret, super concupiscentia muliebri exagitantibus me cogitationibus, pene egressus sum de eremo, compellente me nimia passione. Et vicinis quidem mihi monachis non indicavi causam; latenter autem perrexi in solitudinem, et circuivi sanctos Patres usque dies quindecim, eos qui in Scythia senuissent. In quibus reperi Pascum, quem omnes qui in illa eremo erant Patres, venerabantur. Itaque [Col. 0346C] praesumpsi ego, et cum lacrymis deprecans eum, confessus sum ei passionem, quae me nimis et incessanter non desinebat impugnare. Et ipse ait mihi: Non conturbet te haec causa; nec enim pateris haec a negligentia; attestatur quippe tibi et locus, et difficultas rerum, et quia non est in locis illis ulla visitatio feminarum, sed magis invidia diaboli, qui semper insidiatur et decipere festinat animas hominum. Ecce, ut vides me jam senem hominem, quadragesimum annum habeo in hac cella, et auxiliante gratia Christi, sollicitus de salute animae meae; tamen usque nunc tentationem sustineo. Nam cum sacramento dicebat mihi: Quia super duodecim annos post qoinquagesimum annum, non nocte mihi, non die pepercit; in tantum, ut putarem quia forte dereliquit [Col. 0346D] me Deus, et ideo instanter sine cessatione hujus passionis molestiam paterer. Elegi ergo magis mori irrationabiliter, quam talem pati corporis passionem. Egressus ergo, circuibam pene omnem solitudinem, et inveni leaenae speluncam, et posui me jacere ibi per totum diem nudum, ut ingredientes ferae comederent me. Cum ergo facta esset vespera, secundum quod scriptum est, Posuit tenebras, et facta est nox, in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvarum (Psal. CIII) ; egredientes bestiae masculus et femina odorati sunt me a capite usque ad pedes, et lingentes me totum, recesserunt a me. Ego autem putabam quod [Col. 0347A] devorarent me. Jacui ergo ibi per totam noctem, sed non accesserunt ad me.
Cogitavi ergo quia pepercit mihi Deus, et reversus 986 sum in cellam meam. Post paucos autem dies iterum eadem tentatio insurrexit validius, ita ut pene ad blasphemiam pervenirem. Conversus enim daemon in Aethiopissam puellam, quam videram in juventute mea spicas colligentem, sedit super genua mea, et vehementer me commovit. Unde cum nimio furere dedi ei pugnos et alapas in maxillas, et statim non comparuit phantasma illud; per biennium enim manus meae unde percussi quasi faciem ejus, fetorem et brumum (1) sufferre non poteram. Desperabam ergo de salute animae meae, et prae tristitia nimia defectio animi affligebat me, et nimio moerore tabescebam. [Col. 0347B] Audivi autem vocem factam in sensu meo, et dicentem: Vade, Pasce, certare; propterea enim haec permisi te pati, ut non altum sapias, nec extollaris quasi in virtutibus tuis (Rom. XI) ; sed recognoscas infirmitatem tuam; et non confidas in conversatione tua, sed subditus et humilis sis in adjutorio Dei confidens. Ita certus effectus de auxiliante misericordia Domini Salvatoris, pacificos habui reliquos dies.
In sanctis Patribus Didymus [Col. 0347D] Didymus Origenista fuit. fuit sacrorum expositor librorum, qui multos libros ex divinis Scripturis exposuit (Heracl., cap. 1) . Hic absque oculis fuit, cujus et notitiam habui. Hic septuaginta quinque annorum defunctus est. Iste caecus cum esset, ut ipse [Col. 0347C] mihi narravit, quatuor annorum in infantia visum amiserat, nec litteras noverat, neque apud magistros fuit. Habuit autem naturalem magistrum robustissimum propriam conscientiam; qui tanta gratia ornabatur scientiae, ut Vetus et Novum Testamentum interpretaretur ad verbum. Liberale autem studium ita exsecutus est subtiliter, et minutissime exponens sermonem, ut omnes superaret antiquos scientia. Compellebat autem me, ut in cella ejus facerem orationem. Et non acquiescente me, dicebat mihi, referens: Quia in cellulam istam tertio ingressus est beatus Antonius, visitans me; et deprecatus a me, ut orationem faceret, statim inclinavit genua in hoc domicilio, et non compulit me repetere sermonem, erudiens me ad obedientiam. Narravit autem mihi et [Col. 0347D] hoc: Quia cum essem sollicitus propter vitam Juliani imperatoris miserabilis, et nimis tristarer, quadam die usque ad alteram vesperam non gustavi panem propter sollicitudinem. Et evenit, et in cathedra sedente me, oppressus somno video in excessu equos albos discurrentes, cum sessoribus dicentibus: Dicite Didymo quia hodie hora diei septima mortuus est Julianus. Surge ergo, comede, et mitte, et nuntia hoc Athanasio episcopo, ut et ille noverit. Et annotavi statim horam, et mensem, et septimanam, et diem; inventumque est ita, quemadmodum oppresso somno videbatur.
Retulit autem et mihi de ancilla cujusdam, nomine [Col. 0348A] Alexandria, quae derelicta civitate in sepulcro quodam recludens semetipsam, per foramen quoddam recepit panem, qui necessarius erat victui, usque ad annos duodecim; duodecimo autem anno quasi dormientem se composuisse. Et cum abisset qui consuetudinem habebat ministrare ei, et non accepisset responsum, nuntiavit nobis. Destruentes autem ostium et ingredientes, invenimus eam defunctam. Dicebat et de ipsa beata Melania, de qua postea dicturi sumus, quia ad faciem quidem non vidi eam; ad foramen tamen stans, interrogavi eam ut diceret mihi causam quare, secedens de civitate, ingressa fuisset sepulcrum? Illa autem per foramen locuta est mihi, dicens: Quia gravatus fuit quidam mente in me, et ut non accusarem eum, elegi magis vivam meipsam in sepulcro hoc [Col. 0348B] includere, quam scandalizare animam ad imaginem Dei factam. Me autem dicente ei: Quomodo nunc perseveras, non videns quemquam, sed affligeris tam gravi maxime inertia? dixit mihi: Quia a mane usque ad horam nonam oro per singulas horas, nens linum; reliquas autem horas jejuna percurrens, et hora competenti comedens cibum meum requiesco, et video in somnis patriarchas, prophetas et apostolos cum martyribus. Persevero autem, finem exspectando, cum spe in Deum suavissime.
Beatus Ammonius habuit duos fratres germanos suos, qui cum eo pariter in sancto proposito conversabantur (Heraclides, cap. 2) . Nam senior eorum frater [Col. 0348C] Dioscorus in episcopatum electus est. Habent autem tres sorores in virginitate Domino servientes, non minus a fratribus suis in omni spirituali studio et abstinentia conversantes. Septem enim sunt, quatuor viri et tres sorores eorum, omnes virgines ex utero matris suae. Aiunt enim, seniorem sororum eorum tantam scientiam Scripturorum habere divinarum, ut admirarentur fratres ejus. Nam vespere nimis lectioni insistens, post lectionem autem paululum somni capiens, ipsa lectionis verba per somnum meditatur. Habebat autem et alias tres peregrinas famulas Christi secum; similiter et fratres earum habent tres viros eruditos nimis et eloquentissimos; qui et ipsi conversationem eorum imitantes, praeclari in Christo habentur. Omnes ergo nimis in Christi amore ferventes [Col. 0348D] perrexerunt in eremum, et sororibus suis sequestratim fecerunt monasterioli habitaculum, et sibi ipsis separatim fecerunt, ut inter se et ipsas intervallum habeant non parvi loci. Statuerunt autem sibi ut neque fratres earum alias mulieres ad salutandum suscipiant, neque illae alios viros.
Quoniam vero supra modum eruditus in omni parte erat Ammonius, tam in scientia Scripturarum, quam etiam sermonis, dum in quadam civitate episcopus defunctus esset, amatores Ammonii suggesserunt episcopo Alexandriae, petentes ut Ammonium eis ordinaret episcopum. Dicebat autem eis archiepiscopus: Adducite mihi eum ut ordinetur episcopus. Illi autem [Col. 0349A] festinantes perrexerunt cum adjutorio ad eum. Cum autem vidisset se praeventum, deprecabatur eos, et cum sacramento affirmabat non suscipere se ordinem episcopatus, neque de eremo egressurum. Illis autem non concedentibus, sed violenter instantibus, praesentibus eis, accepit forficem, et aurem suam sinistram ab imo abscidit, dicens eis: Vel nunc certi estote quia impossibile est me fieri episcopum, quia lex prohibet debilem in aliquo membro fieri sacerdotem. Tunc relinquentes eum, recesserunt. 987 Abeuntes autem dixerunt episcopo. Et ait eis episcopus: Ista lex apud Judaeos observabatur; mihi autem etiam eum qui nasum abscisum habet si adduxeritis, ita tamen ornatum moribus ut dignus sit sacerdotio, ordinabo eum. Abeuntes ergo iterum rogabant eum. [Col. 0349B] Ipse autem juravit, dicens: Quia si me coegeritis, etiam linguam meam abscido. Ita ergo relinquentes eum recesserunt.
Hujus Ammonii fertur miraculum: quia quando desiderium carnis surgebat, et incitabat ad libidinem membra ejus, nunquam pepercit carni suae; sed ferrum ignitum apponebat membris suis, ut semper vulneratus esset; et ita desiderium passionis compescebat magnitudo doloris. Sic quidem abstinentia ejus fuit a juventute usque ad mortem. Nihil quod per ignem transit, comedit, absque pane duntaxat.
Quodam vero tempore in eremo aedificanti ei cellam supervenit quidam frater, et dixit ei: Cur in tali ardore aestus affligis temetipsum, abba? Respondensque beatus Ammonius, ait: Crede mihi, frater, quia, [Col. 0349C] donante Dei gratia, Scripturas sanctas memoriae commendavi. Nam et Vetus et Novum Testamentum ab ineunte aetate ad plenum didici, necnon etiam et sanctorum antiquorum Patrum orthodoxorum sacerdotum Domini sexcentas myriadas expositionum in lege divina conscriptas perlegi (sicut testabantur ei de hoc et pene omnes in eremo Patres), et si uno die satiatus fuero pane, et minime in opere me exercuero, extollitur sensus meus, et velut irrationabilium animalium efficitur.
Quodam tempore adveniens beatus Evagrius ad sanctum Ammonium [Col. 0349D] Et Evagrius et Ammonius Origenista fuit visitationis spiritualis gratia, dum multa de sanctis Scripturis inter se conferrent, et laetarentur uterque spiritualiter in Domino, postmodum [Col. 0349D] dixit Evagrius ad Ammonium, quasi exprobrando ei quia aurem sibi inciderat: Non times, inquit, grave peccatum; quia ut non susciperes sacerdotium, aurem tibi abscidisti? Respondens autem Ammonius, dixit ei: Deprecor te, ut uxores pro me ad Dominum, ut de aliis peccatis meis indulgentiam accipere merear; nam de hoc admisso non valde turbatur animus meus. Verumtamen te magis oportet timere et sollicitudinem gerere, qui eruditus es secundum saeculi sapientiam, et tantam scientiam divinarum Scripturarum habes, quam Dei gratia tibi contulit, unde posses multos populos erudire, et elegisti magis in eremi solitudine degere. Et ego quidem [Col. 0350A] auriculam abscidi, nam ipse linguam abscidisti quae multos populos docere potuit.
Dicebat sanctus abbas Dioscorus presbyter, qui in eremo Scythiae habitabat: Quia non oportet monachum desideria gulae ventrisque facere. Nam in quo differt a saecularibus, si expleat delectationes suas? Denique frequenter videmus homines saeculares pro causa aegritudinis a deliciis et delectationibus abstinere ut sanitatem corporis adipiscantur; quanto magis diligenter studere debet monachus pro salute et incolumitate animae suae, ut possit ad illas veras et aeternas paradisi delicias, et ad coelestis regni gloriam pervenire?
[Col. 0350B] In hoc monte Nitriae vir abstinentissimus Hor [Col. 0350D] Hic Hor fuit Origenista. nomine fuit (Heracl., cap. 2) , cujus multas attestabatur virtutes omnis fraternitas monachorum; ego vero non inveni eum viventem. Etiam et hoc dicebant narrantes de eo, quia neque mentitus est aliquando, neque juravit, neque maledixit, neque sine necessitate locutus est.
In monte hoc fuit et beatus Pambo, praeceptor Dioscori qui postea episcopus ordinatus est, et Ammonius, et Joannes, fratres Dracontii, viri mirabilis. Hic autem Pambo habebat in sanctitate et virtutibus famam magnam, et ita erat contemptor auri et argenti, ut vera deposcit ratio. Denique retulit mihi beata Melania, quia in primis cum advenisset de Roma in Alexandriam, et audisset de ejus virtutibus [Col. 0350C] Isidorum referentem, qui etiam et perduxit eam in solitudinem ad visitandum sanctos Patres. Dicebat ergo sancta Melania: Quia obtuli ei argenti aerarium trecentarum librarum, deprecans eum, ut de rebus meis acciperet ad erogandum pauperibus. Ipse vero sedebat et texebat de foliis palmarum sportellas. Benedixit autem me, dicens: Dominus Deus retribuat tibi mercedem. Et dixit dispensatori suo Theodoro: Suscipe et dispensa haec in omni Lybia, et in insulis fratribus, haec enim monasteria magis indigent. Praecepitque ei nulli in Aegypto dare, eo quod abundantior esset provincia. Ego autem stabam exspectans quasi honorari et glorificari super quod obtuleram. Et nihil audiens ab eo, dixi: Ut scias, domine, quantum est, quoniam trecenta pondo sunt. [Col. 0350D] Ipse vero nec respiciens me, respondit dicens: Cui obtulisti haec, filia, pensare opus non habet. Qui enim pensat montes et omnem molem terrae (Isaiae XL) , multo amplius novit quantitatem hujus argenti. Si enim mihi hoc dedisses, bene mihi diceres quantum est; si autem Deo obtulisti, ille qui viduae minuta non despexit pauperis (Marci XII) , nec tuam oblationem tradet oblivioni.
Ita ergo gubernavit ac dispensavit Dominus, ut quando ingressa sum in montem, post paucos dies defunctus est homo Dei, non infirmatus, sed sportellam consuendo defunctus est sine febribus, annorum septuaginta. Vocavit autem me novissime, cum [Col. 0351A] transpungeret sportellas et compleret, et dixit mihi: Suscipe istam sportellam de manibus meis, ut memor sis mei; aliud quod tibi relinquam non habeo. Quem ipsa sepelivit, sindone corpus involvens: et ita ipsa egressa est de eremo. Sportellam vero usque ad mortem pro benedictione sibi reservavit
Iste beatus Pambo in ipsa hora sui exitus, astantibus Macario presbytero et Ammonio, viris nominatissimis in conversatione sancta, etiam praesentibus et aliis fratribus, hoc dixisse perhibetur: Quia ex eo quo veni in hunc montem solitudinis, et aedificavi mihi cellam, et mansi in ea, de labore manuum mearum vixi, et non recordor aliquando me panem gratis manducasse; nec poenitet me de verbo quod locutus sum usque in hanc horam, et ita vado quasi [Col. 0351B] nunc incipiens Deum colere.
In hoc monte Nitriae Benjamin quidam est (Heraclid., cap. 2) , sanctus vir, qui vixit usque ad octoginta annos abstinentissimus, et studium gerens circa virtutes animi. Consecutus est autem a Domino gratiam sanitatum; et si cui manus imponebat, aut oleum benedictum dabat, omnis ab eo infirmitas repellebatur. 988 Hic itaque qui tantae gratiae dignus habitus est, ante octo menses mortis suae hydropicus factus est, et in tantum corpus ejus tumuit, ut alterum Job putares.
Assumens ergo nos beatus Macarius, qui tunc erat presbyter in monte Nitriae, me et Theodorum [Col. 0351C] ac Macariolum, dixit nobis: Venite, et videte novum Job, in tanto tumore corporis et passione insanabili, immensam gratiarum actionem Deo semper reddentem. Abeuntes ergo vidimus eum in tanto tumore corporis, ut non posset digitus manus alteri digito conjungi. Intuentes autem hanc passionem crudelissimam, oculos avertebamus. Tunc dicit nobis beatus Benjamin: Orate, filioli, ut non interior homo meus hydropicus fiat, iste autem nec bene patiens profuit, nec male patiens nocuit. Per octo ergo menses sella ei ponebatur latior, in qua incessabiliter sedebat propter reliquas corporis necessitates; nec enim jacere poterat. In hac tamen passione positus alios sanabat. Necessarie autem enarravimus passionem hanc, ut non conturbemur, si quando aliqua gravissima [Col. 0351D] aegritudo viris justis evenerit. Defuncto autem eo, limen de ostio tulerunt et postes, ut posset corpus ejus efferri. Tantus erat tumor corporis.
Referebat abbas Benjamin [Col. 0351D] Deest Heraclidi. Pelag., libell. IV, n. 12. : Quia quodam tempore ego et presbyter de Cellia applicuimus ad quemdam seniorem, habitantem in eremo Scythi, et obtulimus ei modicum olei. Ille autem dixit nobis: Ecce illud modicum vasculum, quod ante triennium dedisti mihi, sic plenum manet usque hodie. Nos autem haec audientes, diximus: Et quapropter, Pater, vel in diebus festis non gustasti de ipso oleo? Et respondens, dixit nobis: Ideo percipere nolui ex eo, ne forte consuetudo mihi fiat, et requiram de [Col. 0352A] suavitate olei conditos cibos, et per occasionem suavis conditurae compellar descendere ad civitatem seu ad vicos emere oleum, et reverti ad eremum, iterumque descendere et reverti ad cellulam meam, et per hanc occasionem (ut dixi) descendendi et ascendendi incipiat vagari sensus meus et mens mea, et perdam utilitatem secretioris vitae. Diabolus enim multiformis est, et diversa retia texit ut capiat mentes hominum. Igitur nos haec audientes, admirati sumus prudentiam et conversationem sancti senioris.
Item referebat nobis abbas idem Benjamin [Col. 0352D] Deest Heraclidi. , quia perrexissent ad quemdam senem, qui tenuit eos ad refectionem, et paravit illis lenticulae cibum coctum. Misit autem in condituram oleum quod de semine raphanorum in locis illis fieri solet. Nos autem diximus [Col. 0352B] ei: Pater, magis de bono oleo mitte, ut possimus comedere. Ille autem hoc audiens, et signo crucis se signans, dixit nobis: Et est aliud oleum praeter ipsum? ego hoc nunquam audivi. Erat enim ipse senior ex infantia sua in eremo enutritus, et semper permansit apud sanctos seniores, et neque in civitates neque in vicos aliquando egressus est.
Apollonius quidam nomine (Heracl., cap. 3) , ex negotiatore fuit, renuntiansque saeculi actibus, et conversus ad servitium Christi, habitavit in monte Nitriae, neque artem discere potuit, neque vacare in scribendis libris prae senectute. Vivens [Col. 0352C] autem in supradicto monte viginti quinque annis, hoc habuit studium, ut ex propriis pecuniis et suis laboribus omnia cellaria compararet de Alexandria, et in omni fraternitate ministrabat infirmantibus: et erat videns eos a prima luce usque ad horam nonam, per singula ostia ingrediens monasteriola, ne quis forte jaceret. Portabat autem uvam passam, mala granata, et similia quae infirmis necessaria sunt. Hanc exercuit conversationem in senectute sua. Qui moriens similem sibi dereliquit apothecarium, rogans eum hanc exercere administrationem; quinque enim millium monachorum habitantium in monte necessaria erat talis ministratio; propterea quod eremus esset locus ille.
Fuit alius quidam de antiquis monachis, nomine Nathanael (Heraclid., cap. 5) . Hunc ego non inveni; transierat enim de corpore ante adventum meum ante annos quindecim; eos autem qui conversati sunt cum eo, inveni. Interrogavi autem eos virtutem viri. Ostenderunt autem et mihi cellam ejus in qua habitaverat, sed tunc nullus habitabat in ea, propterea quod propior esset cuidam vico cohabitantibus saecularibus. Ille enim eam tunc construxit, quando rariores erant servi Dei, qui dicuntur anachoretae, id est, qui recedunt in secretiora eremi loca.
Referebant autem haec de eo, praecipue quia tantam [Col. 0353A] habebat patientiae virtutem in cella, ut non moveretur a proposito suo. In quibus illusus in primis ab eo qui omnes illudere festinat et decipit daemone, taedio quodam oppressus, egressus est de prima cella, et aliam construxit sibi prope quemdam vicum. Postquam autem perfecit eam, habitavit in ea. Post tres vero menses affuit daemon quadam nocte, tauream (2) tenens sicut carnifex, indumentum habens quasi militis consutum, et faciebat strepitus de taurea illa. Ad quem ait beatus Nathanael: Quis es tuqui talia praesumis super hospitiolum meum? Respondens autem daemon, dixit ei: Ego sum qui de illa alia cella te expuli, et veni ut et de hac te effugarem. Cognoscens autem quia illusus esset, revertitur statim ad priorem cellam; et complens in ea triginta et [Col. 0353B] septem annos, non transivit limen ostii cellulae, contendens contra daemonem.
Qui tanta adinveniens, ostendebat ei ut eum compelleret egredi, quanta referre satis longum est. In quibus hoc. Observans septem episcoporum sanctorum virorum visitationem, sive ex Dei promissione factam, sive ex tentatione maligni, paulo minus fecit eum excedere a proposito suo. Episcopi autem postquam orassent egredientes, non deduxit eos nec passum pedis. Dicunt ei ministri, id est diaconi: Superbam rem fecisti, ut non deduceres episcopos. Ipse autem dixit eis: Ego et dominis episcopis, omnique saeculo mortuus sum; habeo enim occultum propositum mentis meae, et scit Deus cor meum, qua de causa non deduxi eos.
[Col. 0353C] Expavens autem daemon de circumventione hac, subornavit se ante novem menses mortis ejus, et efficitur quasi infans novem annorum, minans asinum portantem panes in cophinis. Et 989 propinquans vespera profunda, ad ejus cellam finxit cadere asinum. Et clamans quasi infans: Abba, inquit, Nathanael, miserere mei, et da mihi manum tuam. Qui audiens vocem quasi infantis, aperuit ostium, et stans ab intus, dixit ei: Quis es tu, et quid vis ut faciam tibi? Dicit ei: Illius sum puerulus, et panes fero, propter quod convivium fratris ipsius est, et crastino Sabbato illucescente necessaria est ista oblatio. Deprecor ne despicias me, ne forte a bestiis et leaenis comedar. Multae enim sunt in illis locis. Stans autem et stupens beatus Nathanael, commotis [Col. 0353D] visceribus conturbatus, cogitabat intra se, dicens: Quia aut de mandato habeo cadere, aut de proposito. Post haec autem cogitavit: Melius est me non transgredi quam tantorum annorum propositum perdere, in confusionem Satanae. Et cum orasset, dicit loquenti ad se quasi infanti: Audi, infans, crede in Deum, cui servio, quia si necessarium sit ibi adjutorium, transmittet tibi Deus, et neque leaena nocebit te, neque aliquis. Si autem tentatio, confestim revelabit Deus. Et claudens ostium introivit. Confusus autem daemon quia superatus est, in turbinem resolutus est, quasi onagri exsilientes, et fugientes, et sonos emittentes. Iste triumphus beati Nathanael fuit, et haec conversatio, et hic finis.
De magnis et praecipuis, et sanctis ac beatissimis viris multa et incredibilia piget me dicere vel scribere, ne forte mendacii opinionem feram. Quia autem perdit Deus omnes qui loquuntur mendacium, pronuntiavit Spiritus sanctus mihi (Psal. V) ; ergo non mentienti, famule Dei fidelissime, non discredas.
Duo namque Macarii erant (Heraclid., cap. 6) , unus quidem Aegyptius genere, alius vero grutaria (3) vendens. Primum ergo referam de Aegyptio, qui vixit annos nonaginta: itaque in solitudine fecit annos sexaginta, triginta annorum ingrediens juvenis, et [Col. 0354B] tantam consecutus est discretionem, ut dicerent eum neapoteponta [ An νεαρογέροντα ?] (4), id est, juvenem senem, propter quod et celerius profecit. Quadraginta enim annorum factus, contra spiritus daemonum accepit gratiam sanitatum, et responsis divinis dignus fuit. Huic commorabantur duo discipuli in solitudine interiori, quae vocatur Scythi. Ex quibus unus quidem erat minister ejus juxta eum, propter venientes curari ab infirmitatibus et languoribus suis; alius autem secessit separatim in cellulam. Tempore autem aliquanto transacto, praevidens spiritu inspecto oculo cordis, dicit illi qui ministrabat ei, vocabulo Joannes, qui postmodum factus est presbyter in loco ipsius Macarii: Audi me, frater Joannes, et acquiesce monitis meis: tentat te spiritus cupiditatis, ita enim vidi; et [Col. 0354C] scio quia si mihi acquiescis, confirmaberis in loco hoc, et flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo (Psal. XC) ; si autem mihi inobediens fueris, exemplum Giezi veniet super te (IV Reg. V) , cujus ex passione languesces.
Evenit ergo eum non obedire, et post dormitionem sancti Macarii, post quindecim annos ita elephantiosus factus est, fraudans quae erant pauperum, ut non inveniretur in corpore ejus liber locus, in quo quis digitum figeret. Et haec est prophetia sancti Macarii.
De esca autem ejus et potu superfluum est enarrare, quando nec apud negligentiores invenitur quis abundantius cibos percipere aut exquisitius in locis illis, tam pro indigentia eorum quae minime inveniuntur, [Col. 0354D] quam etiam et propter imitationem habitantium ibidem multorum monachorum. De alio autem ejus studio dicebatur eum sine intermissione excedere mente, et magis ampliori tempore Deo adhaerere sensus ejus, quam in istius mundi habitatione. Hujus feruntur multa miracula, quae fecit Deus per eum; nam multos vexatos a daemonibus et diversas aegritudines sustinentes curavit Dominus precibus ejus.
Vir enim quidam Aegyptius concupivit ingenuam mulierem maritatam; et non valens eam capere, locutus est malefico, dicens: Facito eam ut amet me, et ita age ut projiciat eam vir ejus. Accipiens ergo maleficus, sufficienter usus est maleficio, et fecit eam equam videri. Videns autem vir ejus veniens deforis [Col. 0355A] mirabatur quia in lecto ejus equa jaceret, et coepit plangere et ejulare; nam loquebatur animali, et responsum non dabat. Itaque deprecatus est presbyteros possessionis, et adducens, ostendit eis, qui non invenerunt causam. Usque ad tres dies, neque fenum accipiebat, quomodo equa; neque panem, sicut homo: utroque privabatur cibo. Ad ultimum, ut glorificaretur Deus, et appareret virtus sancti Macarii, ascendit in cor viri, ut deduceret eam in solitudinem. Et vinxit eam quasi equam, et duxit in solitudinem. Cum appropinquaret ergo, stabant fratres juxta cellam Macarii, litigantes et dicentes: Quid adduxisti huc equam istam? Dicit eis: Ut misericordiam consequatur. Dicunt ei: Quid enim habet? Qui respondit: Uxor mea erat, et in equam conversa est; et hodie [Col. 0355B] habet tertium diem, non gustans quidquam. Qui retulerunt sancto Macario intus oranti. Propterea enim revelaverat ei Deus. Respondit ergo fratribus, et dicit eis: Equi vos estis, qui equorum oculos habetis; illa autem mulier non est transfigurata, sed solum in oculis eorum qui seducuntur videtur equa. Et benedicens oleum, a vertice perunxit eam nudam, et superoravit, et statim fecit eam mulierem videri ab omnibus. Dans autem ei cibum, fecit eam manducare, et dimisit cum proprio viro, gratias referentem Deo. Et praecepit ei, dicens: Nunquam cesses a communione. Haec autem tibi evenerunt, quia per quinque septimanas non appropinquasti divinis.
Alia quoque puella ad eum deducta est [Col. 0355D] Deest hoc Heraclidi. , cujus obscena corporis ita ex omni parte computruerant, [Col. 0355C] ut consumptis carnibus, interiora quoque et secretiora naturae nudarentur, ac vermium inde ebulliret innumera multitudo, ita ut non accederet quisquam ad eam prae fetoris horrore. Haec cum allata a parentibus, et projecta fuisset ante fores ejus, miserans virginis cruciatus: Aequo animo esto, inquit, filia, haec tibi ad salutem Dominus, non ad interitum dedit. Unde providendum est magis ut sanitas tua nullum tibi periculum inferat. Et cum stetisset in orationibus per septem continuos dies, et 990 oleum benedicens in nomine Domini, perungeret membra ejus, ita eam sanam reddidit, ut et reparata naturae qualitas, et perfecta muliebris in ea species appareret, essetque ei de caetero inter homines conversatio absque pristinae infirmitatis obstaculo.
[Col. 0355D] Aliud iterum refertur ejus gestum continentiae in longo tempore. Sub terra fecit transitum a cella sua usque ad dimidium stadium, et speluncam constituit ad ultimum: et si quando ei plures molestabantur, occulte de cella sua egrediens ibat ad speluncam, et nemo eum inveniebat. Referebat ergo nobis quidam de strenuis discipulis ejus, quia eundo usque ad speluncam, viginti quatuor orationes Dominicas faciebat, et revertendo viginti quatuor.
De hoc egressa est opinio quia mortuum suscitaverit, et suaserit haereticum converti, non credentem resurrectionem corporum fieri; et famam obtinebat [Col. 0356A] in solitudine. Dicebant enim, aliquando venisse ad eum haereticum quemdam Hieracitam, quod genus haereseos invenitur apud Aegyptum [Col. 0355D] Deest haec narratio Heraclidi. Est verbotenus in [Col. 0356D] Ruff., supra, lib. II, c. 28. . Hic cum per multam loquendi artem plurimos fratrum, qui habitabant in eremo, conturbaret, ausus est etiam coram ipso fidei suae asserere pravitatem. Cui cum senior resisteret et contradiceret, ille verba simplicia argumentis callidis eludebat. Sed cum videret sanctus fidem fratrum periclitari: Quid opus est, inquit, nos verbis contendere ad subversionem audientium? exeamus ad sepulcra fratrum qui nos praecesserunt in Domino, et cui nostrum concesserit Dominus resuscitare mortuum de sepulcro, sciant omnes quia illius fides probatur a Deo. Sermo hic placuit omnibus qui aderant fratribus, et processerunt ad sepulcra. [Col. 0356B] Hortatur Macarius Hieracitam, ut evocaret mortuum in nomine Domini. At ille: Tu, inquit, qui proposuisti, prior evoca. Et Macarius prosternens se in oratione ante Dominum, ubi sufficienter oravit, elevatis sursum oculis suis: Tu, inquit, Domine, quis ex duobus nobis rectam fidem teneat ostende, elevato hoc mortuo. Haec cum dixisset, fratris cujusdam nomen, qui nuper fuerat defunctus, evocavit. Cui ille cum de tumulo respondisset, accedentes fratres continuo quae supraposita erant auferunt, et eductum eum de sepulcro, resolutis fasciolis quibus constrictus erat, exhibuerunt viventem. Hieracita vero ubi haec vidit, obstupefactus in fugam convertitur. Quem fratres omnes insequentes, extra terminos terrae illius turbaverunt.
[Col. 0356C] Huic oblatus est aliquando daemonem patiens juvenis a propria matre tota conscissa duobus funibus colligatus, et hanc habebat immissionem daemonis: postquam manducasset trium modiorum panes, et bibisset lagenam de aqua, eructans in aera solvebat escas. Ita enim consumebantur quae devorasset vel bibisset quasi ab igne. Est enim turma quae dicitur ignita. Diversa sunt quippe daemonum genera, sicut et hominum, non substantiae, sed voluntates. Hic ergo juvenis, non sufficiente sibi esca, propriam bibebat urinam. Plangente ergo matre et deprecante sanctum Macarium, accipiens eum, imprecatus ac supplicans Deum, post unam et secundam diem attenuavit passionem. Dixit ergo matri ejus: Quantum vis ut comedat? Quae respondit: Decem pondo panis. [Col. 0356D] Corripuit ergo eam, quia multum dixit. Superorans vero ei usque ad septem dies, statuit ei in tria pondo, ut posset operari, atque ita curans eum, reddidit matri. Multa etiam et alia ferebantur de eo, quae nimis prolixa sunt ad scribendum; sed ex his paucis etiam caetera opera ejus noscuntur. Hunc ego non vidi; anno quippe ingressionis meae in solitudinem quievit.
Quodam tempore cum ad beatum Macarium quidam venisset desiderans in proposito monachorum servire Christo [Col. 0356D] Deest Heraclidi. e , et deprecaretur sanctum senem, ut instrueret eum ac doceret, et ex fonte doctrinae salutaris, [Col. 0357A] quae in eo per Spiritus sancti gratiam abundabat, confirmaret, et qualiter posset, juvante Domino, insidias atque impugnationes maligni evadere, praemoneret; respondens beatus Macarius, dixit: Si vere desideras ex toto corde renuntiare huic saeculo, filiole, et adhaerere Domino Salvatori, sicut dicit Propheta in psalmo: Adhaesit anima inea post te, me autem suscepit dextera tua (Psal. LXII) . Parata enim est dextera Domini confugientes ad se suscipere; oportet te renuntiare huic mundo, et omnes actus ejus abjicere, sicut dicit Apostolus, scribens ad Colossenses: Mortui enim estis huic mundo, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum enim Christus apparuerit vita nostra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III) . Haec audiens [Col. 0357B] junior, dixit; Crede, mihi, beatissime Pater, quia et mentem meam alienavi ab hoc mundo et ab omnibus quae in eo sunt, ut jam tanquam mortuus degam in hujus temporis vita. Cognovi enim quoniam temporalia et transitoria atque corruptibilia sunt omnia quae in hoc mundo videntur esse bona. Tunc dicit ei senior: Audi me, fili, et vade ad sepulcra mortuorum, et quamplurimis injuriis, multis conviciis, ac maledictis etiam et lapidibus eos detestare, ut provocati irritentur adversus te. His auditis, junior statim perrexit ad monumenta mortuorum. Cumque secundum praeceptum beati senioris multis eos, ut putabat, injuriis affecisset, reversus ad sanctum Macarium, dixit ei quod fecerat. Interrogavitque eum senior, si nihil ei respondissent illi mortui? Et respondens, dixit: [Col. 0357C] Nihil penitus dixerunt, domine. Iterum autem praecepit ei, dicens: Perge crastino die, et multis praeconiis collauda et glorifica eos. Abiit iterum frater ad sepulcra mortuorum, et coepit laudare, honorificisque sermonibus glorificare eos, dicens: Vos magni estis et sancti, et similes apostolicis viris, et justitia magna in vobis est. Et alias quamplurimas laudes cum ad eos dixisset, reversus ad cellam, dixit seniori: Ecce secundum praeceptum tuum, domine Pater, laudavi et glorificavi illos mortuos, et nihil mihi penitus dixerunt. Tunc dixit ei sanctus Macarius: Considera, fili, quoniam sicut injuriis et contumeliis exprobrasti illos mortuos, et nihil tibi locuti sunt; ita ergo et tu si vis salvus esse et in sancto proposito placere Salvatori nostro, imitare ipsum Dominum Salvatoremque [Col. 0357D] nostrum, sicut dicit beatus Joannes apostolus et evangelista: Qui dicit se in Christo manere, debet quemadmodum ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan. II) . Unde et in Evangelio quidem legimus, quoniam ipsi perfidissimi nostrae fidei aemuli Judaei, multas injurias, instigante humani generis hoste diabolo, in Dominum nostrum Jesum Christum Salvatorem dixerunt, 991 Samaritanum esse, et daemonium habentem, et in Beelzebub principe daemoniorum ejicientem daemonia; nam et seductorem eum ausi sunt dicere: et haec omnia patienter ipse pius Dominus noster Jesus Christus coeli, terrae, et maris, omnium quoque eorum quae in eis sunt creator, sustinuit; [Col. 0358A] ut nobis patientiae suae, lenitatis, et humilitatis praeberet exemplum. Nam si voluisset potentiam suae majestatis ostendere, et injurias vindicare, omnem subito mundum in chaos deduceret, et nec genus hominum, nec ipse saltem appareret mundus, sed in momento omnia interirent. Verumtamen noluit haec facere inenarrabilis Christi Domini pietas bonitatis, qui non ad puniendum, sed ad salvandum venerat mundum. Ideo enim patienter omnia sustinuit, ut nobis exempla patientiae et humilitatis ostenderet. Unde et sequentibus se discipulis dixit: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Sed et omnes a saeculo sancti tam prophetae quam apostoli, opprobriis et injuriis, ac diversis afflicti tormentis, semper [Col. 0358B] immobilem virtutem patientiae et humilitatis tenuerunt, et nequaquam humanis laudibus sunt decepti Respuentes namque inanis gloriae praesentis vitae vanos rumores, illam solam coelestem aeternamque gloriam concupiscunt qui Christo placere desiderant, quae ex Deo est, et permanet in aeternum: cujus claritatis splendorem nulla humana lingua potest exponere. Haec ergo exempla patientiae et humilitatis considerans, filiole, si quando irrogatae tibi fuerint iujuriae, fortissime virtutem patientiae et humilitatis custodi, imitans Prophetam, qui dixit: Ego autem tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum; et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones (Ps. XXXVII) . Quod certe ad commonendum sensum nostrum [Col. 0358C] quotidie in synaxi psallitur. Cave etiam, ne vana gloria laudeque hominum delecteris, et perdas omnia quae laborando in bonis operibus acquisieris, fructusque jejunii et abstinentiae tuae, vigiliarumque et orationum mercedem in aeterna vita non consequaris a Domino, quia ipse dixit in Evangelio de eis qui laudes hominum quaerunt: Amen dico vobis, quia receperunt mercedem suam (Matth. VI) . Et alia multa sunt, quae de cavenda vana gloria sanctae Scripturae admonere non cessant. Cave ergo, o fili, et neque ad irrogatas injurias exardescat in iracundia animus tuus. Et si incitatum fuerit cor tuum, ipse tamen districte in timore Domini refrena ab iracundia animum tuum, ut possis virtutem humilitatis ac patientiae custodire. Et tunc veraciter ostendis quod promisisti, [Col. 0358D] dicens, quia tanquam mortuus degas in hoc mundo, si nihil turbulentum respondeas eis, qui tibi injurias irrogant; sicut nec illi de monumentis mortui, in quos multas injurias et convicia dixisti, et nihil tibi penitus responderunt. Ideoque oportet ut fortiter custodiamus virtutem humilitatis ac patientiae, quatenus possimus ad coelestia praemia et ad aeternae vitae gloriam pervenire, sicut dicit in Apocalypsi Dominus: Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam (Apoc. III) .
Sanctus abbas Macarius commonebat saepe discipulos suos, et docebat eos, dicens [Col. 0357D] Deest Heraclidi. : Mementote semper quia ante conspectum Domini omnipotentis [Col. 0359A] conversamini, qui prospicit omnium hominum cogitationes, et singulorum corda scrutatur. Quod etiam et sanctae Scripturae testantur, et Apostolus docet, et dicit: Vivus est enim sermo Dei et efficax, et acutior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad animae divisionem ac spiritus, compagum quoque et medullarum, discretor cogitationum et intentionum cordis; et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus; omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV) . Ideoque si nos, fratres, pulsaverit delectatio carnis, et concupiscentia fornicationis, festinemus repellere et abjicere de corde nostro sordidissimam et pessimam cogitationem, invocantes intentissime adjutorium Domini nostri Jesu Christi in orationibus ac jejuniis, ut virtute potentiae suae [Col. 0359B] eripiat nos, et protegat, et conterat Satanam sub pedibus nostris. Oportet ergo ut etiam nosmetipsos poenitendo et a peccatis abstinendo corripiamus, dicamusque ad animam nostram: Quoniam delectatio quidem corporis, quae te male oblectat, ad modicum tempus est; nam tormenta et cruciatus animae et corporis in igne aeterno gehennae in perpetuas permanent poenas. Illud etiam admonentes animam nostram, dicamus: Si erubescis homines similes tui peccatores, ne videant te peccantem, quare non magis revereri et timere debes majestatem Dei omnipotentis, qui omnium secreta cordium considerat, sicut et Apostolus ait: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV) . Talibus ergo cogitationibus si increpamus nosmetipsos, continuo timor Domini [Col. 0359C] venit in corde nostro, et in amorem castitatis confirmatur anima nostra, etiam et ad omnia praecepta Domini facienda incitamur, adjuvante nos gratia Domini nostri Jesu Christi, qui servientibus sibi in sanctitate et castitate promisit coelestia et aeterna donare in illa gloria futuri saeculi vita, cum angelis sanctis in perpetui luminis splendore semper gaudere.
Alium autem Macarium contemplatus sum Alexandrinum presbyterum (Heraclid., cap. 6) , in loco qui dicitur Cellia, in quibus Cellis habitavi ego annis novem, in quibus et tribus annis post me supervixit. [Col. 0359D] Et quaedam vidi apud eum, quaedam autem audivi, quaedam et ab aliis didici. Erat autem observatio ejus haec quia si quid audivit alicubi, modis omnibus hoc apprehendere festinabat. Audiens ergo a quodam quia Tabenensiotae monachi per omnem quadragesimam absque igne cibum sumunt, statuit septem annis quod per ignem transit non manducare, nisi olera cruda, et si quando inveniebatur, legumen infusum, nihil aliud gustans. Complens autem hoc, pro nihilo duxit hujusmodi usum.
Audivit iterum de alio quodam, quia libram panis comederet; frangens sibi buccellatim, et condens in lagenam misit: decrevitque tantum comedere, quantum posset manus afferre per os lagenae. Et sicut [Col. 0360A] referebat ipse, quia gaudens quidem apprehendebam amplius de fragmento panis, sed non permittebar eximere, pro eo quod angustius esset foramen lagenae; usque enim ad tres annos hanc habuit abstinentiam, quatuor aut quinque uncias comedens, tantumdem et aquam bibens. 992 Nam unum sextarium olei totum annum expendebat.
Iterum alia ejus observatio talis fuit: Decrevit superare somnum, et, sicut referebat, non intravit sub tectum usque ad viginti dies, ut vinceret somnum. Ita nimio quidem aestu urebatur per diem, per noctem autem constringebatur frigore, et (ut dicebat) nisi velocius ingressus sub tectum fuissem, somnumque cepissem, ita mihi exsiccatum fuisset cerebrum, ut pene excessum paterer mentis. Quanto [Col. 0360B] ergo me, inquit, vici, tanto ad naturae necessarium requirentis somnum cessi.
Iste aliquando tentatus est passione fornicationis, et condemnavit semetipsum in paludem Scythiensem, quae est in solitudine, sedere nudum mensibus sex, ubi sunt culices sicut nebulae (5); quaeque etiam agrestium porcorum perforant pellem. Ita ergo perforatus est totus, et strumas fecit, ut putarent aliqui, quia elephantiosus esset factus. Veniens ergo post sex menses in cellam suam, de voce cognitus est quia ipse erat Macarius.
Desideravit aliquando ipse in hortum sepulturae Jannae et Mambre ingredi, sicut nobis retulit. Ipse autem hortus sepulturae factus est a magis, qui potentes erant quondam apud Pharaonem. De quadris [Col. 0360C] ergo lapidibus construxerunt opus, et sibimetipsis sepulcrum fecerunt, et multum aurum recondentes, plantaverunt etiam arbores; humectus est enim locus, in quo et puteum fecerunt. Quia ergo viam ignorabat, arbitrium quoddam sequebatur stellarum, sicut in maris pelago navigantes observare solent. Ita in solitudinem ingrediebatur, accipiens ligaturam calamorum per unumquodque milliarium indicii gratia figebat, ut semitam adinveniret unde reverteretur. Perambulans ergo diebus novem, pervenit ad locum. Daemon autem qui semper dimicatoribus Christi resistere solet, colligens omnes calamos, quos pro indicio sibi posuerat a milliario horti illius sepulcri, dum ipse requiesceret, ad caput ipsius posuit. Surgens igitur reperit calamos. Et [Col. 0360D] hoc factum est, Deo permittente, ad ejus probatio nem, ut non in calamis speraret, sed in columna nubis quae praecedebat filios Israel quadraginta annis in solitudine. Dicebat autem quia castra daemonum obviassent ei egredientium de illo horto, clamantium, inquit, quasi corvi contra faciem meam, et dicentium: Quid vis, Macari? quid vis, monache? quid venisti in locum nostrum? Non potes manere hic. Dixi ergo eis ego: Quia oportet me ingredi et videre. Ingrediente autem eo in hortum, occurrit in Satanas cum gladio evaginato comminans ei. Contra quem sanctus Macarius hoc dedit responsum: Tu venis ad me cum gladio, ego autem occurro tibi in nomine Domini sabaoth Dei Israel. Ingrediens ergo [Col. 0361A] invenit situlam aeream dependentem, et catenam ferream super puteum, jam de multis temporibus resolutam, et fructus malorum granatorum, nihil intus habentium, propterea quod aruissent a nimio solis ardore; abominationes etiam idolorum quam plurimas aureas. Ita ergo revertens, venit post dies viginti. Deficiente ergo ei aqua quam portabat et pane, in multam angustiam devenit. Et cum jam deficeret, apparuit ei puella, stans (sicut referebat) mundissimo linteo amicta, et habens hydriam stillantem aquae, quam dicebat longe a se quasi stadium unum. Et usque dies tres ambulans, et videns eam cum hydria stantem, appropinquare non valebat, sicut somnians; spe autem videndi exspectando confortabatur. Postea apparuit ei multitudo bubularum, ex quibus una [Col. 0361B] quae habebat vitulum stetit; sunt enim multae in illis locis, et, sicut ipse dicebat, decurrebat ei de uberibus lac. Et facta est vox desuper, dicens: Macari, accede ad bubulam, et suge. Supposuit ergo se ei, et lactatus resumpsit vires. Venitque bubula illa usque ad cellam ejus lactans eum, et vitulum suum non suscipiens.
Reversus ergo ad fratres cum indicasset de opportunitate loci, multorum inflammati sunt animi, ut pergerent illuc cum eo [Col. 0361D] Deest Heraclidi. . Sed ubi sancti Patres senserunt animos juvenum concitatos ad pergendum, represserunt eos salubri consilio, dicentes: Locus iste si vere, ut dicitur, a Janne et Mambre constitutus est, non aliud de eo credendum est, nisi quod diaboli opere ad deceptionem nostram forsitan praeparatus [Col. 0361C] sit. Si enim deliciosus est et abundans, quam requiem sperabimus in futuro saeculo, si hic deliciis fruimur? Haec atque alia dicentes, juvenum animos represserunt. Licet enim diversorum pomorum amoenus esset locus, et abundans omnibus necessariis, sed non posse dicebat adduci illuc plures fratres, ne forte venientes per eremum a daemonibus deciperentur. Multos enim aiebat esse daemones, quorum fremitus et calliditates ferre multitudo fratrum insueta non posset.
Quodam tempore idem sanctus Macarius puteum fodiebat, et in proximo fruteti silvae ab aspide percussus est (Heraclid., cap. 6) . Qui mortiferum animal a faucibus apprehendens, manibus utrisque scindens, dixit ei: Non permittente Deo, quare usurpasti [Col. 0361D] venire?
Habebat autem diversas cellulas, unam in monte Nitriae, aliam in solitudine interiori Scythi, et aliam in loco qui dicitur Cellia: et quaedam absque fenestris sunt, in quibus dicebatur sedere in quadragesima; alia angusta erat, in qua jacens extendere pedes non poterat; alia autem latior erat, in qua suscipiebat venientes ad se. Hic vero, donante gratia Christi, tantam multitudinem vexatorum a daemonibus curavit, ut omnes mirarentur, et glorificarent virtutem Salvatoris nostri Jesu Christi, qui per eum operabatur magnifica.
Cum autem nos ibidem essemus, oblata est ei [Col. 0362A] virgo quaedam de Thessalonica veniens, quae multis annis in paralysi laborabat. Hanc itaque usque ad viginti dies oleo sancto perungens, et orationibus pro ea insistens, sanam remisit ad propriam civitatem. Quae postquam pervenit ad domum suam, multas oblationes direxit per diversa sancta monasteria.
Hic itaque Macarius audiens, quia magnam conversationem et regulam disciplinae Tabenensiotae monachi haberent, mutato habitu, accipiensque indumenta rustici, per dies quindecim ascendit in Thebaidam per solitudinem. Et ingressus monasterium Tabenensiotarum quaerebat abbatem, ut ejus praesentaretur aspectibus, virum sanctum, Pachomium nomine, probatissimum famulum Christi, [Col. 0362B] gratiam prophetiae habentem, cui occultatus est nutu Dei adventus Macarii. Repraesentatus ergo, dixit ei: Deprecor te, domine sancte Pater, suscipe me in monasterium tuum, ut efficiar monachus. Dixit ei Pachomius: Jam senectute 993 provectus, abstinentiam non vales sustinere, fratres enim continentissimi sunt, et non ferens eorum laborem, scandalum passus, et regredieris detrahendo eis. Et non suscepit eum, nec prima nec secunda die, usque ad dies septem. Cum ergo perseveraret etiam jejunus permanens, post haec dixit ei: Suscipe me, abba, et si non jejunavero sicut et alii fratres, operatusque non fuero sicut et illi, tunc jube me jactari foras. Haec audiens abbas, jussit fratribus ut susciperent eum. Est autem congregatio per singula monasteria [Col. 0362C] mille quadringenti viri. Multorum enim monasteriorum beatus Pachomius Pater erat, et multa millia monachorum congregatio erat, etiam et usque nunc sunt Christi gratia largiente. Ingressus est ergo in monasterium. Transacto autem pauco tempore, supervenit quadragesima, et vidit singulos quosque addentes jejuniis abstinentiae. Quidam enim eorum post duos dies reficiebant, alii autem post quinque dies capiebant cibum, alii vero per totam noctem vigilantes orationibus insistebant, per diem autem opera manuum exercebant. Hic vero sanctus Macarius stabat in angulo, tam diebus quam noctibus non discedens quoquam, usquequo dies quadraginta complerentur. Advenit et Pascha; neque tunc panem gustavit, neque aliud quoque pulmentum, nisi folia tantum de [Col. 0362D] caulibus, et haec semel in septimana die Dominica sumebat. Nec discedebat de angulo illo, ubi elegera: stare, nisi tantum corporalis necessitatis causa, et statim festinanter revertebatur, et claudebat ostium super se, et nihil penitus loquebatur, sed in silentio tantum labia ejus movebantur. Et non cessabat continue et sine cessatione in corde suo eloquia Domini divinamque Scripturae commemorationem meditari et opera manuum incessanter exercere multo amplius quam alii fratres. Haec fratres videntes, pene omnes scandalizati sunt; murmurantesque dixerunt praeposito monasterii: Unde nobis hunc adduxisti, tanquam sine carne degentem ad condemnationem [Col. 0363A] nostram? Projice eum, cognosce, quia valde scandalizantur fratres in eo. Haec audiens praepositus monasterii, admirans tam districtam conversationem ejus, oravit Dominum, dicens: Manifesta mihi peccatori servo tuo, Domine, quid agere debeam. Et revelatum est ei, quod ipse esset Macarius. Eduxit autem eum foras in oratorium, ubi altare positum erat, et amplectens osculatus est eum, et dixit ei: Vere vir beatus es, sancte Macari, et latuisti nos. Olim enim ex multo tempore desiderabamus videre sanctitatem tuam; et gratias agimus Domino nostro Jesu Christo, quia in spiritualibus bonis, maximeque in virtutibus abstinentiae erudisti nos et parvulos nostros non alta sapere in conversatione sua. Revertere ergo ad locum tuum, non enim [Col. 0363B] parum aedificasti nos, beatissime Pater, et ora indesinenter pro nobis.
Quodam tempore visitationis atque aedificationis gratia perrexi ego ad eum, et inveni ante ostium atrii ejus jacentem quemdam presbyterum toto corpore ulceribus plenum, capitis autem ejus etiam ipsa ossa computruerunt, qui ideo advenerat, ut orationibus ejus sanitatem reciperet. Sed sanctus Macarius non suscipiebat eum: ego autem prostravi me in terram ad pedes ejus, et deprecabar ut susciperet cum. Respondensque vir beatus, dixit mihi: Indignus est ut sanitatem recipiat, sed magis increpa eum, et suade ei, ut non audeat accedere ad sacrosanctum altare Domini, et offerre sacrificium Domino, quia fornicando offert; propter hoc castigatur. [Col. 0363C] Suade ergo ei ut resipiscat et condignam agat poenitentiam, ut misericordiam a Domino mereatur accipere. Itaque ego egressus ad illum infirmum, dixi ei omnia. Et ille terribiliter conturbatus, intremuit, juravitque quia in exitum vitae suae non usurparet ad altare Domini accedere. Post haec praecepit ut ingrederetur, suscepitque eum, et dixit ei: Credis quia Deus est quem nihil latet? Respondit: Etiam, domine. Dixit ei: Nunquid potuisti illudere aut latere Deum? Respondit: Non. Ait ergo: Si ergo cognoscis tanti criminis peccatum tuum, et Dei castigationem intelligis, pro qua causa tanti mali plaga in corpore tuo est, ideoque percussus es; cessa a malis tuis, et corrige de caetero, et confitere semper cum lacrymis poenitentiae, et intimo cordis dolore in conspectu [Col. 0363D] Domini peccatum tuum, ut in die judicii possis aliquam misericordiam ac pietatem Domini invenire. Dedit ergo sacramentum se nunquam peccare, neque ad sacrosanctum altare accedere, nec oblationem consecrare; sed sicut laici sortem habere. Itaque post haec imposuit ei manum, et oravit pro eo ad Dominum, et in paucis diebus sanus factus est, capillique capitis ejus creverunt, et abiit sanus.
Ipsis diebus oblatus est ei juvenis qui vexabatur ab immundo spiritu, et imposuit manum super caput ejus, et aliam super pectus ejus, et tandiu super eum oravit, usquequo in aera suspendit eum ille immundus spiritus: inflatus autem totus intumuit puer sicut uter, ita ut ex omnibus membris aquam funderet, et [Col. 0364A] subito clamans attenuatus est, ac redditus mensurae suae. Tradidit ergo eum patri suo sanum, ungens eum oleo sancto, praecepitque ut per quadraginta dies, neque carnem ederet, neque vinum sumeret, et ita sanus redditus est.
Referebat autem nobis idem sanctus vir Macarius, admonens ut caveamus, inquit, multiformes insidias daemonum, quia quodam tempore nimis ei molestae fuerunt cogitationes vanae gloriae, scilicet ut qualicunque modo ejicerent eum de cella ejus, et de secreta eremi conversatione, suggerentes ei, ut aedificationis gratia ad remedium et sanitates hominum Romam pergeret pro salute animarum multarum; inerat enim ei gratia Domini contra immundos spiritus. Et cum diutius insisterent ei hujusmodi cogitationes, [Col. 0364B] et nec oranti ei cessarent, jactavit se pronus in terram, et extendit pedes suos a foris limen ostii cellulae suae clamans et dicens: Trahite, daemones, trahite, ego enim pedibus meis non vado; sed si potestis, me hinc abducite: ego quippe testor Deum quod hic jaceo ad vesperam. Sic ergo jacuit usque ad vesperam. Postmodum surrexit ad consuetum opus Domini.
Referebat autem nobis de quodam fratre Marco, monacho nimis abstinentissimo; sanctus enim Macarius presbyter erat. Dicebat autem: Quia notavi mihi tempora, quando traditur sacrosancta communio. Ego nunquam dedi communionem Marco monacho, sed angelus dabat ei de altari; solum autem articulum manuum dantis videbam. Marcus autem juvenis [Col. 0364C] erat, et Novum Vetusque 994 Testamentum sacrae Scripturae memoriter observaverat. Mansuetus ultra modum, castus super omnes. Cum autem esset in ultima senectute sanctus Macarius, perrexi ad eum, et inveni ostium cellulae ejus clausum. Stans autem ad ostium, auscultabam quid diceret, vel cum quo loqueretur; audiebam enim eum loquentem. Putavi autem quod aliquis cum ipso esset cum quo loqueretur. Ipse enim cum centesimum ageret annum siquidem jam et dentes amiserat. Igitur cum esset solus, sibi ipsi litigabat, et quasi corpori suo dicebat: Quid vis o tu qui male senuisti? ecce jam et oleum accepisti et vinum: de caetero quid vis jam, decrepite senum? semetipsum increpans etiam ut et diabolus confunderetur.
[Col. 0364D] Referebat nobis vir summae sanctitatis Paphnutius discipulus ejus, quoniam quadam die leaena accipiens catulum suum caecum, obtulit sancto Macario, et capite pulsans atrii ejus ostium aperuit, et ingressa sedente sancto viro projecit catulum ad pedes. Ipse autem accipiens eum, exspuit in oculos ejus, et oravit, statim aperti sunt oculi ejus, et aspexit. Et lactavit eum leaena, levavitque eum, et abiit. Altera die pellem ovinam grandem attulit ei leaena. Sanctus vero pellem videns, dicebat leaenae: Unde tibi hoc, nisi quia comedisti cujusdam ovem, forsitan et pauperis? Quod ergo de injustitia est non accipio a te. Illa vero inclinans caput suum in pavimento, de recabatur eum, et ad pedes sancti deposuit pellem. [Col. 0365A] Ipse vero dicebat ei: Dixi tibi quia non accipiam illam, nisi mihi promiseris ut nunquam amodo contristes pauperes, devorando quadrupedia eorum. Illa vero quasi consentiens nutu capitis sui, quasi promittebat: tunc suscepit pellem ab ea. Et quid mirabile est, fratres, si Dominus creator omnium, qui leones Danieli prophetae mansuefecit, ipse etiam et Macario leaenam fecit esse mansuetam?
Dicebat autem quia ex quo baptizatus est, non est locutus otiosum sermonem: sexagesimum habebat annum, ex quo erat baptizatus. Erat autem statura brevis, super labium tantummodo pilos habens et in summitate menti. Ex nimia enim abstinentia pili barbae ejus rari nati sunt. Huic aliquando confessus sum: Quid faciam, abba, quia cogitationes acediae [Col. 0365B] tribulant me, dicentes: Quia nihil agis, egredere de hac solitudine? Ipse autem dixit mihi: Dic eis, Quia propter Christum hic sedeo, et parietes istos custodio. Haec pauca ex multis ejus mirificis indicavi gestis.
Dicebant sancti Patres de sancto Joanne, qui cognominabatur Colob [Col. 0365D] Deest Heraclidi. , quia cum de messis opere reverteretur valde fatigatus, repraesentabat se sanctis senioribus, factaque cum eis oratione, statim pergebat ad cellam suam, et per multa tempora in silentio vacabat orationibus et lectionibus ac meditationi Scripturarum sanctarum, et opera manuum quotidie exercens, nullum ad se permittebat venire. Dicebat [Col. 0365C] enim: Quoniam per occasionem in messis opere dispergitur, et pervagationem patitur mentis intentio, et ideo diversis cogitationibus obligatur. Addebat autem sibi magis abstinentiam, dicens: Quia propter laborem messis in diebus illis quotidie panem in saturitate edebam. Nunc autem quoniam in cella mea quiesco, oportet me abstinentiam et vigilias addere, ut compensetur et reparetur quod in illis diebus intermissum est.
Quidam ex fratribus interrogaverunt hunc ipsum beatum Joannem de causa abstinentiae. Et respondit eis, dicens: Quia Daniel propheta dixit: Panem in concupiscentia non comedi (Dan. X) . Dicebat etiam monendo fratres: Considerate, dilectissimi, quoniam [Col. 0365D] nihil fortius est in bestiis leone, et tamen propter ventrem suum cadit in laqueum, et illa feralis et magna fortitudo ejus humiliatur. Tali etiam exemplo ipse beatus Joannes instruebat fratres, dicens: Si voluerit imperator aliquam adversariorum obtinere civitatem, prius escam eorum et potum interdicit, et ita necessitate contriti humiliantur, et imperio ejus subjiciuntur. Similiter quoque passiones ac vitia corporis nostri, si fame jejuniorum ac labore macerentur vigiliarum, tunc etiam adversariorum nostrorum, videlicet daemonum, virtus humiliatur, quam per corporis nostri fortitudinem contra nos impie solent exercere.
Sed et de famulo Christi Marciano simile exemplum referemus [Col. 0366D] Deest Heraclidi. Theodoretus, Philoth., cap. 3. . Soror ejus cum filio suo abiit ad eum in monasterium, ut post multa tempora visitaret eum. Ipse autem sororem suam accipere non acquievit, nec videre; filium autem ejus suscepit. Qui intente deprecabantur eum et petebant ut susciperit tunicam et pallium quae detulissent ei. Sed noluit penitus suscipere, dicens: Ab infantia mea usque in hanc horam Dominus meus me gubernavit, etiam usque in finem exitus mei ipse mihi praebebit omnia quae necessaria sunt; non enim expedit haec in carnalibus parentibus, expectare aut suscipere. Ille autem prostravit se ad pedes ejus, dicens: Non tanquam parenti, sed tanquam [Col. 0366B] servo Dei et monacho haec offerimus. Respondens autem beatus abbas Marcianus, dixit: Per quot monasteria venistis de itinere ad nos? Qui respondens, dixit ei: Plurima monasteria transivimus. Et quare, inquit, non dedistis ex his vestimentis eis, tanquam servis Dei et monachis? Ipse vero respondens, dixit: Quia nulli aliquid dedimus. Ait ergo ad eum beatus Marcianus: Ecce manifestum est, quia non servo Dei et monacho, sed tanquam parenti et propinquo vestro haec ad me detulistis. Noluit ergo suscipere. Orationem autem pro eis intentissime faciens, pro salute animarum eorum Dominum deprecatus est, et dimisit eos. Praecepitque eis ut ulterius nunquam venirent ad eum.
Non autem praetermittam narrare etiam et de his qui contemptibiliter conversantur, ad laudem scilicet eorum qui vitam emendant, et ad admonitionem legentium. Virgo quaedam fuit in Alexandria (Heraclid., cap. 2) , schemate quidem indumenti humilis, proposito autem mentis elata, dives in pecuniis nimis, nunquam autem procedens, et neque peregrino, aut virginibus, seu ecclesiae vel pauperibus nummum aliquando porrexit. Haec multis monitis Patrum non abjecit silvam divitiarum. Erat autem ei et genus non minimum, in quibus adoptavit sibi filiam germanae suae, cui nocte et die promittebat substantiam suam. A coelesti enim desiderio mentem alienatam gerebat. Species enim et in hoc errore diaboli est, sub occasione [Col. 0366D] amoris propriae generationis in avaritia laborare. Quia 995 autem illi non pertinet propter genus, qui fratricidia et patricidia docet, manifestum est. Sed si videatur parentum sollicitudinem ingerere, non rectae mentis motu hoc facit, sed ut animam injuste facientis in avaritiae laqueo obliget, sciens sententiam quia injusti et avari regnum Dei non haereditabunt (I Cor. VI) . Potest autem quisquis prudenter et rationabiliter, nec suam contemnere animam, et parentibus suis maxime si dehabent (6) et egentiores sunt, consolationem praestare. Quando autem quis animam suam despicit conferendo suae progeniei, subjacet legi, quia in vano de anima sua [Col. 0367A] cogitat. Cantat autem sanctus psalmista David de cis qui pro anima sua solliciti sunt in timore: Quis ascendet in montem Domini, id est, quia difficile, aut quis stabit in loco sancto ejus? Innocens manibus et mundo corde, qui non accepit in vano animam suam (Psal. XXIII) . Isti autem in vano eam accipiunt, putantes eam cum corpore dissolvi, dum virtutes negligunt.
Hanc ergo virginem, ut ita dicam, volens flexam domare ad revelationem avaritiae sanctissimus Macarius presbyter et praepositus pauperum leprosorum, composuit et invenit artem hujusmodi; fuerat enim a juventute sua cambiarius, quod dicunt gemmas distrahere; qui abiit et dixit ei: Lapides pretiosi smaragdi et hyacinthi incurrerunt mihi, et sive [Col. 0367B] inventitii sint, sive furtivi dicere non possum; pretiosi autem sunt nimis, ita ut non possint aestimari quam praeclari habeantur. Vendit autem qui habet eos quingentis solidis. Si placet tibi eos tollere, de uno lapide potes accipere quingentos solidos; alios autem in ornamento neptis tuae praeparabis. Virgo autem intentissime audiens delectata est, et cadens ad pedes ejus, dixit: Per sanctitatem tuam ne quis alius eos comparet. Invitavit ergo eam presbyter, dicens: Veni usque ad cellam meam, et vide eos. Quae non acquievit, sed adorans eum, dedit quingentos solidos, dicens: Quomodo vis tolle eos, ego enim causam non habeo. Ipse autem accipiens erogavit pauperibus. Tempore autem transacto, eo quod magnae opinionis ac reverentiae erat vir in tota [Col. 0367C] Alexandria amator Dei, et multum misericors (pervenerat enim usque ad centum annorum ejus senecta; cum quo etiam et nos commorati sumus), reverebatur eum commonere supradicta virgo.
Ad ultimum inveniens eum in ecclesia, dixit: Rogo te, domine, quid jubes propter lapides illos pro quibus dedimus quingentos solidos? Qui respondit, dicens ei: Ex tunc quo dedisti mihi aurum, tradidi illud in pretium gemmarum, et si vis venire et videre in hospitio ubi sunt, veni et vide; ibi enim jacent. Et si tibi placuerint, bene; sin vero, tolle quod tuum est, et vade. Quae promptissime perrexit ad cellam ejus. Erat autem hospitium pauperum, in quo leprosi jacebant. In inferioribus quidem habebat mutieres, [Col. 0367D] in superioribus vero viros. Adducens ergo eam, inducit eam in januam, et dicit ei: Quos vis videre prius, hyacinthos aut smaragdos? Dicit ei: Quos ipse vis, domine. Et ait: Ecce isti sunt hyacinthi. Iterum autem ipse deposuit eam in inferiora, et ostendens ei mulieres, dixit: Ecce smaragdi: si tibi placent, bene; sin autem, recipe quod tuum est. Itaque verecundiam passa, egressa est. Et abiens ex multa tristitia, quia non secundum Deum fecerat rem, infirmata est. Post haec etiam gratias egit presbytero. Puella autem de qua sollicita erat, post nuptias sine filiis, defuncta est.
Quidam Moyses nomine (Heraclid., cap. 7) , Aethiops genere, servus cujusdam fuit curialis, quem propter multam perversitatem et furta et latrocinia projecit dominus ejus. Dicebatur enim quia usque ad homicidia pervenisset. Compellor enim dicere mala ejus, ut ostendam virtutem patientiae ejus.
Dicebatur ergo quia dux latronum erat, sicut ex ipsis operibus ejus ostenditur in furtis et latrocimis. Denique cuidam pastori malitiam retinens, subito voluit in nocte irruere et interficere eum: perquisivit autem loca ubi caulas haberet ovium; indicatumque est ei, quia trans Nilum esset, irrigato flumine, et tenere in latum milliario. Ille mordicus tenens gladium [Col. 0368B] in ore, tunicam imposuit super caput suum, et transnatavit fluvium. Dum ergo ille nataret, ita studuit pastor ille se occultare et latere. Nam ille utpote latro quatuor arietes occidit, et ligans eos, trahensque per flumen iterum renatavit. Et egressus de flumine excoriavit eos, et comedens optima quaeque carnium, reliqua in vina distraxit, bibitque decem et octo calices. Statimque quinquaginta milliaria itinere sub die fecit, et pervenit ad locum ubi erant socii ejus. Iste ergo talis ac tantus in tantis malis conversatus est.
Quodam tempore a quodam viro religioso audiens verbum Dei [Col. 0367D] Deest Heraclidi. , et in die judicii futuram examinationem inter justos et peccatores, inter criminosos et sanctos, ac etiam inter amaras gehennae et ignis [Col. 0368C] aeterni poenas, et cruciatus sine fine in tenebris exterioribus, quae praeparata sunt iniquis et peccatoribus; item audiens aeternam gloriam, et aeternos honores, et requiem in regno coelorum inter angelos sanctos quae praeparavit Deus sanctis et justis, servientibus sibi; compunctus corde coepit amarissime flere cum gemitu et ejulatu. Ingressusque monasterium, dedit se in poenitentiam, et cruciabat semetipsum in multis lacrymis, indulgentiam et veniam peccatorum suorum de pietate et misericordia a Domino postulando, et ita permansit in monasterio.
Quodam tempore in cellulam ejus latrones ingressi sunt, ignorantes quis esset (Heraclid., cap. 7) . Erant autem quatuor: quos ligavit simul sicut zabernam [Col. 0368D] (7) de paleis, et imposuit eos sibi in dorsum, et detulit eos ad ecclesiam fratrum, dicens: Quia jam mihi non expedit nocere aliquem, quod jubetis de istis disponite. Tunc illi latrones cognoverunt quod ipse esset Moyses qui fuerat sceleratissimus inter latrones, et compuncti sunt corde, glorificantes Deum, qui non repellit peccatores, sed suscipit poenitentes, ut salventur in aeterna salute. Et haec dicentes, ut dixi, compuncti sunt corde, et dederunt se in poenitentiam, abrenuntiantes omnibus malis actibus et concupiscentiis, carnalibusque desideriis.
Huic Moysi institerunt daemones, secundum consuetudinem [Col. 0369A] ejus antiquam luxuriam fornicationis ingerentes ei. Qui tam valide tentatus est, sicut ipse referebat, ut paulominus de proposito excideret suo. Itaque ex hoc validius abstinebat, et vigilias amplius addebat sibi, et opera manuum propensius exercebat, tabefaciens corpus suum. Denique proposuit sibi se non dormire jacentem in mattula, sed per totam noctem stando in cella orabat, et psalmodiam explebat. Nam parietibus 996 se reclinans, parum quid somni capiebat. Iterum posuit sibi observantiam aliam. Egrediebatur noctibus, et ibat per cellas seniorum, et tollebat hydrias eorum, in quibus illi sibi hauriebant, et portabat illis aquam; in longinquo enim habebant aquam, et quidam duo milliaria, alii autem etiam et quinque millia. Quadam [Col. 0369B] vero nocte non sufferens daemon ferventem ejus fidei conversationem, inclinato eo in puteum dum hauriret aquam, percussit eum in renes de retro, et reliquit eum; denique de nimio dolore obmutuit, et remansit velut mortuus. Alia die veniens quidam haurire aquam, invenit eum jacentem, et nuntiavit beato Isidoro presbytero Scythii, qui misit; et levaverunt eum, et detulerunt ad ecclesiam, et prope per annum ita infirmatus est, ut vix resumeret vires suas. Dixit autem ei Isidorus presbyter: Quiesce, Moyses, et noli indiscrete praesumere, sed magis cum discretione tam abstinentiam quam vigilias et opera manuum exerce. Respondens autem Moyses ait: Non quiescam, beatissime Pater, usquequo quiescant, adjuvante me gratia Domini, immundissimae cogitationes [Col. 0369C] et somnia, quae immittunt nequissimi daemones, sicut scriptum est: Persequar inimicos meos, comprehendam illos, et non convertar, nec quiescam donec deficiant (Psal. XVII) . Videns autem beatissimus Isidorus fixam in Domino fidei ejus constantiam, surrexit et expandit manus ad orationem, dixitque ei: In nomine Domini nostri Jesu Christi, donante gratia ejus, ex hodierna die jam quieverunt somnia quae inquietare te solebant. Igitur glorificans et gratias agens Salvatori Domino, reversus est ad cellulam suam. Post aliquod autem temporis interrogavit eum Isidorus presbyter de molestia cogitationum carnalium. Et ille respondens dixit: Protegente me Christo Domino, et orationibus tuis, nihil tale patior. Huic ergo Deus donavit gratiam, ad effugandos [Col. 0369D] ex obsessis corporibus daemones, ita ut muscas non magis timeamus quam ille daemones. Haec conversatio Moysi Aethiopis, qui etiam ipse erat inter magnos annumeratus Patres. Defunctus est autem annorum septuaginta quinque. Reliquit vero discipulos, monachos septuaginta.
Beati Evagrii [Col. 0369D] Evagrius Origenista fuit. vere Deo digni diaconi, et eruditissimi in divina scientia viri (Heracl., cap. 25) , non est justum silere vitam, sed oportet hanc scripturae mandare ad utilitatem legentium, et gloriam Salvatoris nostri Jesu Christi. Quam etiam paulo latius [Col. 0370A] exponere debemus, quomodo conversationem suam, auxiliante gratia Christi, dignam Deo exhibuit. Defunctus est autem cum esset in solitudine annorum quinquaginta quatuor. Hic ergo lector ordinatus est a sancto Basilio episcopo. Vidensque irreprehensibilem ejus conversationem beatissimus et admodum clarus in doctrina Christi Gregorius Nazianzenus episcopus, provexit eum ad diaconatus officium. Exinde in magna synodo Constantinopolitana conjunctus est beato Nectario, ejusdem civitatis episcopo. Cum esset ergo instructissimus in divinis Scripturis, contra omnes haereses florebat, in magna civitate, etiam eloquio potentissimo, ut ex hoc nimis ab omni civitate cum honore et dilectione haberetur. Unde fascinatio nugacitatis diabolicae, quae insectatur obscurare [Col. 0370B] bona, immisit in corde ejus cogitationes desiderii carnalis concupiscentiae muliebris. Denique, sicut postmodum nobis ipse referebat, adamavit eum mulier, quae erat magnifici cujusdam de primatibus palatii viri uxor. Evagrius autem timens Deum, et verens propriam conscientiam, ac prae oculis ponens magnitudinem confusionis, maximeque in gaudentes haereticos, orabat Dominum, deprecans Salvatorem Christum, ut impediretur tam rabida mulieris contra se instantia. Nam ipse quidem volebat recedere, sed non valebat, colligationibus obsequiorum ejus detentus. Postquam autem multis precibus exoravit Dominum ut liberaret eum a peccato maximo, quod opere pene perpetrabatur, affuit ei angelica visitatio in schemate praefectiani (8), et rapiens eum perduxit ad [Col. 0370C] praetorium praefecti, et misit eum in custodiam carceris, ferreisque catenis cervicem et manus ejus colligavit. Sed pro qua causa hoc pateretur, non dicebat ei.
Ipse autem in conscientia sua noverat qua de causa haec sustineret. Arbitrabatur enim quod vir illius matronae interpellasset accusans eum. Cum autem vehementer angeretur, audiebat enim strepitum et voces aliorum qui diversis suppliciis torquebantur apud judicem pro criminalibus causis, et ideo permanebat valde territus, et contremiscens. Cum autem transfigurasset se angelus qui visionem concinnaverat, quasi in figuram ejus amici qui valde diligebat eum, dixit ei cum teneretur in vinculis inter quadraginta reorum personas: Quid hic teneris, domine diacone? Respondit Evagrius, dicens: In veritate tibi dico, [Col. 0370D] non novi quapropter hic teneor; suspicio autem mihi est, quia vir ille magnificus ex praefectis interpellavit contra me judicem, irrationabili zelo percussus, et timeo ne forte pecuniis judex corruptus, tormentis me subjiciat. Respondens, dixit ei: Si audis me amicum tuum, non expedit tibi in civitate hac conversari. Respondens autem Evagrius, dixit ei: Si Deus liberaverit me de augustia, et circumventione hac, et videris me in Constantinopoli, scito quia juste sustineo poenas. Ait ei: Affer Evangelium, et jura mihi in Evangelio, quia recedes de civitate hac, et sollicitus eris de salute animae tuae, et liberabo te de hac necessitate.
Detulit ergo Evangelium, et juravit, dicens: Quia [Col. 0371A] una solum die ut vestimenta mea possim in navim mittere, remoror. Et sacramento dato, rediit de excessu quem perpessus in nocte fuerat. Et exsurgens cogitavit apud se, quia licet in excessu fuit sacramentum, sed tamen juravi. Et mittens omnia quae habebat in navim, venit Jerosolymam. Suscepit autem eum beata Melania, quondam senatrix Romana, cujus filii et nepotes sunt primi in senatu, nunc autem famula Christi vera.
Iterum autem diabolus induravit cor ejus tanquam juvenis. Coepit etiam ibi mutare vestes ejus, et in eloquio sermonis exaltabatur in gloria vana. Deus autem qui propter suam magnam misericordiam impedit occasiones perditionis nostrae, permisit ut nimietas febrium tabefaceret corpus ejus, et infirmitate [Col. 0371B] longa laceraretur per sex menses.
Adhibentes enim ei medici diversa medicamina, nihil proficiebant. Tunc dixit ei sancta Melania: Non mihi placet, fili, tam longa infirmitas tua: dic ergo mihi quae sunt in corde tuo, non enim est absque permissu Dei haec infirmitas tua. 997 Et statim confessus est omnia quae in animo ejus erant. Ait ei famula Dei: Promitte nunc coram Deo quia teneas promissionem solitariae vitae quam Domino spopondisti, et licet peccatrix deprecor Dominum ut detur tibi tempus vitae, quatenus adimplere possis quae pro salute animae tuae statuisti. Ipse vero acquievit salutaribus monitis ejus, et in paucis diebus sanus factus, petiit et deprecatus est ut famula Dei pro se oraret. Ipsa enim vestimenta monachilis propositi induerat. [Col. 0371C] Egressus autem, profectus est in montem Nitriae qui est in Aegypto, in quo habitavit duos annos. Tertio autem anno ingressus est solitudinem, et ibi conversatus est quatuordecim annis in his quae dicuntur Cellia. Comedebat autem libram panis in die, et in tres menses Italicum olei (9), nam nihil coctum sumebat in cibum, nec aliquid de pomis gustabat, vir certe ex multa opulentia et abundantia deliciarum veniens. Faciebat autem in die orationes centum, exceptis vigiliis nocturnis. Scribebat vero ut de opere manuum suarum sumeret cibum; pulchre enim scribebat libralem manum (10). Intra paucos ergo annos lumen scientiae, et veritatis, et divinae scientiae, et discretionis spirituum gratiam a Domino Christo percipere meruit. Quantos autem libros et expositiones [Col. 0371D] de divinis Scripturis conscripsit, manifestum est omnibus, et maxime his qui praeclara ejus opuscula admirantes, ad fidem Domini Salvatoris relicto errore conversi sunt. Nam et ad instructionem sanctae monachorum conversationis multa ex divinis Scripturis, et nimis apta testimonia contra vitia et impugnationes immundorum daemonum, continens ejus valde admirabilis et salutaris doctrina est.
Hunc aliquando graviter impugnabat fornicationis daemon, sicut ipse referebat nobis, et per totam noctem tempore hiemis nudus stetit sub aere, ita ut congelarent omnes carnes ejus.
Alio iterum tempore impugnabat eum spiritus blasphemiae, et per quadraginta dies ac noctes non [Col. 0372A] intravit sub tectum, ita ut corpus ejus sicut irrationalis animalis rhinocerotis duceret (11).
Huic quodam tempore daemones tres in die supervenerunt, de verbo fidei conquirentes. Et unus quidem dicebat se Arianum esse, alius Eunomianum, alter vero Apollinaristam. Et istos per divinae Sapientiae gratiam, dum de testimoniis sanctarum Scripturarum concluderet, illi subito conturbati, et magnum strepitum facientes, phantasma schematis eorum dissolutum est, et nusquam comparuerunt. Frequenter autem a daemonibus flagellatus est; sed divina gratia eum adjuvante, superabat malignitatem eorum.
Sextodecimo vero anno conversationis ejus, in quibus nihil coctum in cibo accipiebat necessitate [Col. 0372B] corporis, propter infirmitatem stomachi coctum cibum accipere compulsus est. Panem quidem jam non contigit. Olera vero et ptisanas, ac legumen usque ad duos annos accipiens, ita defunctus est, communicans sacrosancta mysteria in ecclesia, in die Epiphaniae Domini.
Referebant autem nobis qui circa eum erant, et observabant eum, quia ante unum diem mortis suae dixit: quia jam tertius annus est, ex quo non molestor a carnali concupiscentia: certe post tantam et talem vitam, et aridam abstinentiam, et labores, ac dolores, et orationes sine intermissione. Huic in monasterio degenti nuntiata est mors patris sui; qui dixit nuntianti sibi: Cessa blasphemare, meus enim pater immortalis est.
Cronius presbyter ecclesiae Nitriae (Heraclid., cap. 9) , retulit mihi dicens: Quia dum juvenis essem in monasterio nimiam patiebar acediam. Unde fugiens coepi vagus per eremum ambulare, et perveni usque ad montem ubi sanctus Antonius degebat, id est, inter medium Babyloniae et Heracliae in vastissima solitudine, quae ducit ad mare Rubrum. Veniens ergo in monasterium secus flumen, quod dicitur Pisper (12), ubi ejus sedebant discipuli Amatus et Macarius, qui et sepelierunt eum, exspectavi dies quinque, ut viderem sanctum Antonium. Dicebant enim eum venturum ad illud monasterium, aliquando [Col. 0372D] quidem post decem dies, aliquando autem post viginti dies, quemadmodum ei Dominus revelasset pro utilitate advenientium in monasterium.
Quam plurimi ergo eramus congregati fratres, diversas habentes necessitates, in quibus et Eulogius quidam Alexandrinus, et alius leprosus, qui simul aderant pro tali causa (Pasch., c. 19, num. 3) . Hic Eulogius scholasticus erat, et eruditus vir; qui amore divino compunctus, abrenuntiavit turbis urbium, omnemque substantiam suam distraxit et erogavit pauperibus, sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI) ; et in Evangelio dicente Domino: Beati misericordes, quia ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Itaque [Col. 0373A] paucos denarios in usus proprios reservavit, cogitans apud semetipsum: Quia operari propriis manibus non valeo, nec in monasterii congregationem ingredi possum. Invenit ergo quemdam in platea jacentem leprosum, qui nec manus habebat nec pedes, cujus tantummodo lingua vigebat. Stans autem Eulogius prope eum oravit Dominum, et posuit quasi pactum cum Domino, dicens: Domine, in nomine tuo levabo hunc leprosum in domum meam, et ministrabo ei, et repausabo eum usque ad mortem, ut propter hunc et ego inveniam misericordiam tuam. Dona ergo mihi, Christe Domine, patientiam ad hujus obsequium. Et accedens ad leprosum, dixit ei: Si vis, Pater, suscipio te in domum meam, et repausabo te. At ille respondens dixit: Si digneris facere, gratias ago. [Col. 0373B] Ad luxit ergo asinum, et levavit eum, et duxit in domum suam, et adhibebat ei curam diligenter.
Ita per annos quindecim gubernabatur, et accipiebat curam de manibus Eulogii, et condigne nutriebatur. Post quindecim autem annos insidiatus est ei diabolus, et clamare coepit contra Eulogium, multisque injuriis et detractionibus afficere virum. Dicebat enim ei: Multa mala commisisti, fugitive forsitan domini tui; alienas pecunias furatus es, et per me vis a peccatis tuis liberari. Et clamabat: Jacta me in plateam ubi ante jacebam, carnes desidero manducare. Hoc cum audisset Eulogius, obtulit ei carnes in cibum. Iterum ille clamabat: Non acquiesco, sed, ut dixi, jacta me in plateam, populos volo videre, jacta me ubi me invenisti. Forsitan si manus habuisset, [Col. 0373C] exsuffocare se potuit, in tantum eum daemon exagitabat.
998 Ideoque valde sollicitus Eulogius, perrexit ad monasteria virorum Dei, et dixit eis: Quid faciam, domini mei Patres, quia in desperationem me inducit leprosus iste? Projicere eum timeo, quia Deo dextras dedi, et promisi usque ad mortem tenere et repausare eum. Si ergo non projecero eum, sed per violentiam tenere voluero, pessimos dies et amarissimas noctes faciet mihi. Ad haec illi dixerunt ei: Dum adhuc in corpore est magnus ac beatissimus famulus Dei Pater Antonius, ascende in navim pariter cum illo leproso, et vade in monasterium ubi monachi ejus sunt, et exspecta ibi usquequo dum egreditur de spelunea et veniat ad monasterium, et quidquid [Col. 0373D] dixerit tibi, hoc observa, et acquiesce ejus sententiae. Deus enim tibi per ipsum dicet. Misit ergo leprosum illum in navim, ipseque pariter ascendit. Et navigantes venerunt ad monasterium discipulorum beati Antonii. Evenit autem in alia die, ut veniret pater Antonius, jam vespera peracta, sicut referebat Cronius. Quando autem adveniebat in monasterium, hanc habebat consuetudinem: vocabat Macarium, et interrogabat eum, dicens: Frater Macari, venerunt aliqui fratres huc? Respondebat: Etiam, venerunt. Iterum interrogabat: Aegyptii sunt an Jerosolymitae? dederat enim eis signum, dicens: Quando videritis inquietiores, dicite: Quia Aegyptii sunt; quando autem religiosiores, dicite: Quia Jerosolymitae sunt. [Col. 0374A] Interrogavit autem secundum consuetudinem: Fratres Aegyptii sunt an Jerosolymitae? Respondit Macarius et dixit: Quia misti sunt. Quando autem dicebat: Quia Aegyptii sunt, jubebat beatus Antonius ut pulmentum lenticulae apponerent eis cibum, et quando refecissent, faciebat eis orationem, et dimittebat eos. Quando autem dicebat: Quia Jersolymitae sunt, sedebat per totam noctem, disputans cum eis de verbis Dei quae ad salutem animae pertinent. In illa ergo vespera sedebat, et vocabat omnes fratres. Qui cum advenissent, subito vocavit Eulogium tertio, cum nullus indicasset ei nomen ejus. Eulogius autem non respondebat ei; arbitrabatur enim quod alium Eulogium ex monasterio vocaret. Tunc dicit ei: Tibi dico, Eulogi, qui ab Alexandria venisti. [Col. 0374B] Respondit Eulogius et dixit: Quid jubes, domine? Interrogavit eum Antonius: Quid huc venisti? Ait Eulogius: Et quis revelavit tibi nomen meum, causamque manifestavit? Dixit ei Antonius: Scio propter quid venisti, sed coram omnibus edicito, ut et ipsi audiant. Eulogius dixit: Hunc leprosum inveni jacentem in platea, et levavi eum, et promisi Deo ut eum repausarem quatenus et ego salvus efficiar, et ipse per meum obsequium repausationem habeat. Et quia post tot annos recedere vult a me, et nimis exacerbat me, dum festinat recedere, et cogitavi projicere eum, ideo ad sanctitatem tuam veni, ut mihi des consilium quid agere debeam, et ores pro me; nimis enim sollicitus sum, et tribulor pro ista causa. Tunc austero vultu respiciens eum Antonius, dixit: Tu [Col. 0374C] projicis eum? sed qui fecit eum, non projicit eum. Jactas eum tu? sed suscitabit Deus meliorem te, et consolabitur eum. Et silens Eulogius pavefactus est. Item beatus Antonius coepit asperioribus verbis increpare leprosum illum, et clamans dicebat ei: Leprose inveterate dierum malorum, indigne coeli et terrae, non quiesces blasphemare Deum? Ignoras quia Christus est qui ministrat tibi? Quomodo audes adversus Christum talia proloqui? Nunquid non propter Christum semetipsum servum se exhibuit Eulogius ad tuum ministerium? Increpans ergo et hunc reliquit.
Post haec coram omnibus dixit eis quae expediebant saluti animae eorum, admonens Eulogium et leprosum, ut non separarentur ab alterutro: Sed in [Col. 0374D] cellam vestram, inquit, pergite; incontinenter enim vos visitat Deus; et tentatio haec evenit quia uterque circa finem estis, et coronae vobis praeparantur, ne veniens angelus non inveniat vos in eodem loci proposito, et perdatis tanti temporis mercedem boni operis. His auditis, cum festinatione reversi sunt ad propriam cellam. Et post quadraginta dies defunctus est Eulogius, et post tres dies similiter requievit leprosus. Post aliquot vero dies Cronius de Thebaida descendit in monasterium Alexandriae, et invenit quosdam fratres diem tertium leprosi celebrare, quosdam autem quadragesimum Eulogii. Agnovit ergo Cronius et obstupuit, et accipiens Evangelium proposuit fraternitati, et juravit referens eis, quomodo [Col. 0375A] omnia quae evenerunt Eulogio et leproso, praedixit beatus Antonius.
Etiam hoc referebat nobis Cronius (Pasch., c. 19 num. 4; Vita Antonii, c. 38) : Quia in nocte illa dum verbo Dei prolixius nos doceret sanctus Pater Antonius, et hoc intulit, dicens: Quia annum integrum oravi ut revelare mihi dignaretur per gratiam suam Dominus locum justorum et peccatorum. Et vidi excelsum quemdam gigantem usque ad nubes pertingentem, manus extentas habentem, et subter eum stagnum velut mare, et ignis flammabat, fervebatque velut caldaria, et videbam animas velut in specie avium volantes, et quantaecunque quidem supervolabant manus ejus et caput, salvabantur, et usque ad coelum perveniebant; quantae autem usque [Col. 0375B] ad manus ejus pervenissent, non valentes superius volare, percutiebat eas manibus suis, et allidebat, cadebantque in stagnum fervens. Audivi quoque vocem dicentem mihi has esse animas peccatorum; nam illas quae gigantem illum supervolant, ipsas esse animas justorum, quas pondus peccati non gravat, et ideo possunt ad altiora conscendere, quae in paradiso Dei salvantur; aliae autem sunt peccatorum, quae ideo in infernum demerguntur, quia non egerunt poenitentiam dum in corpore erant, ut indulgentiam peccatorum vel criminum suorum a Christi Domini pietate mererentur accipere, nunc autem traduntur ad infernorum tenebras, ubi est fletus et stridor dentium prae nimietate poenarum aeternarum.
Stephanus quidam Libycus genere, ex latere Marmaritis et Mareotae sedebat usque sexaginta annos (Heracl. cap. 12) . Hic summae continentiae fuit; nam et discretionis gratiam et consolationis accepit a Domino, ita ut omnes tribulati, pro qualibet causa tristitiae affecti venissent, laeti discederent per verbum consolationis ejus. Notus autem erat et beato Antonio. Pervenit vero etiam ad tempora nostra, quem ego quidem non vidi propter longinquitatem locorum.
Qui autem eum sancto Ammonio et Eulogio [ Heracl., Evagrio] erant videntes eum, retulerunt nobis, quia invenimus 999 eum, inquiunt, infirmitatem hujusmodi habentem in ipsis locis in testiculis, et in summitate naturae vulnus habentem, quod dicitur [Col. 0375D] cancer seu carcinus. Hic ergo cum incideretur in vulnere illo a medico, tamen manibus suis operabatur et plectebat palmas, et loquebatur nobis. Reliquo autem corpore ita erat immobilis quasi si alius incideretur.
Abscissis ergo membris, quasi si pilus ei abscideretur ita non sentiebat. Validissimam enim habebat per gratiam Dei sufferentiam. Nobis autem contristatis et flentibus dixit: Filioli, in nullo laedamini de causa ista. Nihil enim quod permittit Deus fieri malum est; sed voluntate benigna perferendum est; fortasse enim et obnoxia erant membra ista tormentis, satisque melius est hic persolvere poenas quam post exitum vitae hujus, in aeterno igne cruciari. Ita [Col. 0376A] ergo nos consolatus est, et confirmans in fide ac patientia, aedificavit nos. Haec autem narravimus, ut non conturbemur quando sanctos aliquos videmus gravissimis corporis infirmitatibus laborare.
Beatus Innocentius presbyter in monte Oliveti fuit (Heracl., cap. 31) . Multa autem audivi ab his qui conversati sunt cum eo tribus annis. Iste simplex supra modum erat, nam et in palatio clarus in militia fuit. Verumtamen in initio imperii Constantini [ Heracl., Constantii] abrenuntiavit saeculo cum uxore sua. Hic habebat filium nomine Paulum domesticum militantem, qui instinctu diaboli peccavit cum filia presbyteri. Quod cum audisset pater ejus Innocentius, oravit Dominum, dicens: Domine Deus [Col. 0376B] amator castitatis, da ei talem correptionis spiritum, ut jam non inveniat tempus peccandi in carne sua: melius existimans ut magis daemonio vexaretur quam luxuria. Quod et factum est. Nam usque nunc in monte Oliveti ferro vinctus tenetur, quia vexatur ab immundo spiritu crudeliter.
Iste Innocentius, qualis et quantum fuit misericors, si voluero quae vera sunt de eo dicere, fortasse mendacii opinionem incurro. Nam frequenter furabatur de expensis fratrum, et dabat indigentibus. Cum autem esset simplicissimus, accepit a Domino Christo gratiam contra daemones. Inter quos aliquando adductus est ei juvenis, videntibus nobis, a spiritu immundo comprehensus, simul et paralysi laborans. [Col. 0376C] Quem ego intuens, volui matrem ejus repellere, quae adduxerat eum; desperabam enim posse sanari eum. Cum autem vidisset eam senior stantem et flentem super inenarrabili casu filii sui, cum esset benignissimus, misericordia motus flevit. Et accipiens juvenem, ingressus est oratorium suum, quod sibi ipse aedificaverat, in quo reliquiae erant beati Joannis Baptistae, et oravit super eum ab hora tertia usque ad horam nonam, et donante gratia Christi, sanum reddidit juvenem matri suae, et paralysis ejus et daemon virtute Salvatoris nostri effugata sunt. Talis autem erat ejus paralysis, ut quando spuere voluisset puer, super dorsum suum spueret, ita erat extortus.
Presbyteri cujusdam filia in Caesarea Palaestinae cecidit infeliciter de virginitatis proposito (Heracl., c. 57) , et ab eo qui eam corruperat praemonita est ut lectorem incriminaretur. Cum autem concepisset, et utero tumente apparuisset crimen, coepit pater ejus requirere et discutere eam. Illa autem statim accusavit lectorem. Haec audiens pater ejus presbyter, retulit episcopo; episcopus vero congregavit presbyteros, et jussit vocari lectorem.
Interrogatus ab episcopo lector, non confitebatur. Quod enim non fecerat, quomodo dicere? Indignatus ergo episcopus, cum terrore dicebat ei: Non confiteris, infelix et immunditiis plene? Respondens lector [Col. 0377A] dixit: Ego quidem quod erat verum dixi, quia non habeo causam; immunis enim sum. Si autem jubes quod non est audiri, ecce dico, Quia feci. Hoc cum dixisset, statim deposuit eum episcopus de gradu lectoris.
Ille autem deprecatus est episcopum, et dixit ei: Quia ergo peccavi, jube eam mihi dari uxorem. Neque enim ego ero ex hoc clericus, neque illa virgo. Et tradita est in potestatem lectoris.
Accipiens ergo eam ab episcopo et a patre ejus, commendavit eam in monasterium mulierum, et deprecatus est diaconissam, quae erat praeposita sororibus monasterii, ut usquequo generaret sufferret eam. Itaque in pauco tempore impleti sunt dies partus, et affuit hora judicii: gemitus, dolores, anxietates, [Col. 0377B] ac infernales tormentorum dolores; et partus non egrediebatur. Transiit prima dies, secunda, et tertia, et septima dies, mulier prae nimiis doloribus inferno appropinquabat. Non comedit, nec bibit, nec dormivit, sed exclamabat, dicens: Heu mihi infelicissimae, periclitor quam maxime, quia incriminata sum lectorem. Abeuntes autem, dixerunt patri ejus: Pater vero timens ne reprehenderetur, quasi qui calumniatus lectorem fuisset, tacuit alios duos dies.
Puella autem in tormentis posita, nec pariebat, nec moriebatur, intantum ut, clamorem ejus non ferentes, nuntiarent episcopo, dicentes: Testatur cum sacramento infelix illa, clamans diebus ac noctibus, quia criminata est lectorem. Tunc misit episcopus ad eum diaconum, et mandavit ei, dicens: [Col. 0377C] Ora ut liberetur quae te criminata est. Ipse autem nec respondit ei, nec ostium aperuit. Ex qua die autem ingressus clauserat se, deprecabatur Christi Domini misericordiam. Pergit iterum pater ejus ad episcopum, et fit oratio in ecclesia, et nec sic liberata est.
Surgens autem episcopus, ivit ad lectorem, et pulsans ostium, ingreditur ad eum, et dicit ei: Eustathi, surge, solve quod ligasti. Et cum inclinasset genua lector cum episcopo, statim enixa est mulier. Praevaluit autem deprecatio et instantia orationis ad demonstrandam calumniam, et arguendam criminatricem, ut ex hoc discamus quantum praevalet instantia orationum de periculis liberare, et cognoscamus apud Deum earum potentiam.
1. Solebat beatus abbas Pastor [Col. 0377] Deest Heraclidi. Sequentia habentur fere supra in aliis libris inter Verba Seniorum; Ruff. l. III n. 52; Pelag, libell. IV, n. 29. exponere fratribus de Scripturis prophetarum, ubi dicitur: Quia nisi Nabuzardan princeps cocorum Nabuchodonosor regis venisset in Jerusalem, utique non fuisset incensum templum Domini. Hanc autem parabolam ex hoc exemplo ita exponebat spiritualiter, dicens: Quia et nos cum pulsaverit spiritus gastrimargiae, id est, gulae concupiscentia, in aliquas delectationes ac saturitatem ventris, si qui obaudientes atque explentes voluptates ac desideria gulae, tunc incenditur igne libidinis 1000 templum Domini, id est, corpora [Col. 0378A] nostra, sicut dicit Apostolus: Nescitis quia corpora vestra templum Dei sunt? Si quis ergo violaverit templum Dei, disperdet illum Dominus (I Cor. III) .
2. Quidam frater veniens ad abbatem Pastorem, dixit ei quod grandem tentationem pateretur. Dixit ei senior: Perge de loco quantum tres dies et noctes ambulare potes, et fac annum integrum, jejunans usque ad noctem. Cui frater respondit: Et si mortuus fuero antequam annus transeat, quid de me fiet? Dixit ei abbas Pastor: Confido in Deo, quia si cum tali proposito, vel qualicunque poenitentia inventus fueris, salvus eris.
3. Cum venisset abbas Pastor in partibus Aegypti habitare, evenit quemdam cohabitare illi ex fratribus, habentem mulierem. Et sciebat senior, et nunquam [Col. 0378B] arguebat eum. Evenit autem eam nocte parere; et cognovit senior; et vocans fratrem suum juniorem, dicit illi: Accipe tecum unum vasculum chindii vini (13), et da vicino; hodie enim opus est illi. Et nesciebant fratres causam ejus. Ille vero fecit sicut praecepit ei senior. Aedificatusque est frater ille atque compunctus. Post paucos enim dies ipse dimisit mulierem, et ivit ad seniorem, et poenituit.
4. Frater interrogavit abbatem Pastorem, dicens: Damnum patior animae meae, quod sum cum abbate meo, quia mores ejus non sustineo; quid ergo jubes? maneo adhuc apud eum? Et sciebat abbas Pastor, quia laederetur anima ejus per abbatem suum, et admirabatur quare interrogaret eum si cum eo manere deberet. Dixit ei: Si vis, esto. Et vadens, [Col. 0378C] mansit apud eum. Venit iterum, dicens abbati Pastori: Gravo animam meam. Et non dixit ei abbas Pastor: Discede ab eo. Venit et tertio, dicens: Crede mihi, jam non ero cum eo. Et dixit ei senior: Ecce modo salvus es, vade, et non sis ultra cum eo. Dixit autem senior eidem: Homo qui timet pati damnum animae suae, non opus habet interrogare; de occultis vero cogitationibus debet quis interrogare, et seniorum est probare. De manifestis autem peccatis non est opus requirere, sed statim abscidere. Interrogavit autem eum frater, dicens: Quomodo debeo esse in coenobio? Respondit illi senior: Qui sedet in coenobio, oportet eum omnes tanquam unum existimare, et omnes aequaliter justificare, et neminem condemnare nisi se, et conservare os suum [Col. 0378D] et oculos, et tunc requiescet sine sollicitudine. Dixit ei abbas Isaac, quando vidit illum mittentem parum aquae super pedes suos: Quomodo quidam usi sunt discretione, macerantes corpus suum? Respondit illi abbas Pastor: Nos non sumus docti corporum esse interfectores, sed passionum.
5. Interrogavit frater eumdem abbatem Pastorem, dicens: Si cecidero in modicam culpam, mordet me cogitatus meus, dicens: Cur delinquis? Respondit illi abbas Pastor: In quacunque hora deliquerit homo, et dixerit, Peccavi, statim remissum est illi. Frequenter dixi quia nullius miseretur, nisi corde [Col. 0379A] contrito. Interrogavit eum iterum frater, idicens: Conturbant me cogitationes meae, et non permittunt me curam habere delictorum meorum, sed cogunt me aspicere excessus fratris mei. Respondit ei abbas Pastor de abbate Theodoro, quia sedebat in cella sua plangens semetipsum, et discipulus ejus in altera cella sedebat. Venit autem discipulus senis ad eum, et invenit eum flentem, et dicit illi Pater. Quid ploras? Respondit illi senior: Peccata mea. Dicit illi discipulus: Non habes peccata, Pater. Respondit ei senior: Certe, fili, si permissum fuerit flere peecata mea, non viderem aliorum; nec tamen sufficeret mihi flere peccata mea, etiam si alii tres vel quatuor plangerent mecum. Qui semetipsum videt, homo est; judicare autem alios, solius Dei est. Derelinquimus [Col. 0379B] splendidam et directam viam, hoc est, ut plangat seipsum homo, et sit contentus peccatis suis: et spinosam ambulamus viam et tenebrosam, ut proximi tantum videamus delicta et non nostra. Monachus malorum retributor, et derisor, et iracundus, monachus non est.
6. Senem frater interrogavit, dicens: Quare laborantium Patrum quorumdam facies florent, aliorum minus? Et dixit: Quicunque laborant, et deprecantur veniam peccatorum, antequam veniat ad eos gratia quae sustinet laborem eorum, isti non virentes sunt, sed laborantes. In quibus autem appropiavit qui ante laboraverunt, per sufferentiam Jesu florent. Corde enim laetante floret facies. Mens clara et munda est lucida sicut sol. Cum enim non fuerint [Col. 0379C] nebulae, splendet clare et lucide; et cum nebulae operuerint eum, tenebrescit. Et anima donec, passiones eam obtinent, obscuratur; cum autem munda fuerit per gratiam Dei, ita fiet sicut scriptum est: Magna gloria ejus in salutari tuo (Psal. XX) .
7. Ad beatum Apollonem cum germanus suus intempesta nocte venisset, petens ut de monasterio suo paulisper egressus ad elevandum bovem, qui in paludis coeno cecidisset, ei praeberet auxilium, flebiliter querebatur, quia eum solus non posset eruere. Cui abbas Apollo instanter obsecranti ait: Cur juniorem fratrem nostrum, quem praeteriens viciniorem quam me habuisti, non rogasti? Cumque ille mortem olim sepulti fratris oblitum ex nimia abstinentia, sollicitudinis ac solitudinis jugitate velut impotem [Col. 0379D] mentis existimans respondisset: Quemadmodum poteram eum de sepulcro, qui ante annos quindecim obiit, vocare? abbas Apollo respondit ei, dicens: Ignoras me quoque ante annos viginti huic mundo fuisse defunctum? nullaque jam posse de hujus cellulae sepulcro, quae ad praesentis vitae pertinent statum, ubique conferre solatia, quem intantum Christus ab intentione abrenuntiationis mundi abreptum, vel modicum ad extrahendum bovem tuum non patitur relaxari, ut ne brevissimum quidem momenti inducias sequenti se discipulo pro patris in dulserit sepultura?
[Col. 0380A] 8. Abbati Ammona prophetavit abbas Antonius, dicens: Habes proficere in timore Dei. Et eduxit eum de cella ad lapidem, et dixit ei: Injuria hunc lapidem, caede eum. Et ita fecit. Et dixit abbas Antonius: Ita et tu debes perficere mensuram hanc. Et cum factus esset episcopus, obtulerunt ei virginem in utero habentem, et dicunt ei: Homo iste malum hoc operatus est, da ei disciplinam. Qui signans uterum ejus, jussit illi dari sex pares sindones, dicens: Ne forte eum veniat ejus partus, moriatur aut ista, aut certe infans, ut inveniat vel sepulturam. Dicunt illi accusatores: Quid hoc fecisti? Da ei disciplinam. Respondit episcopus: Videtis, fratres, quia prope mortem est, et quid ego habeo facere? Sufficit dolor quem habet, et confusio; dimisitque [Col. 0380B] eam, 1001 et non est ausus eam condemnare.
9. Dixit quidam senex ad alterum senem habentem charitatem, et suscipientem tam monachos multos, quam et saeculares: Lucerna multis lucet, rostrum tamen proprium incendit (Pasch., c. 1, n. 2) .
10. Quidam senex dixit: Si audieris de aliquo fratre verbum malum, vel quod agat iniqua, responde, dicens: Nunquid ego judex ejus sum? ipse hodie, ego cras. Opera quidem ejus infirma tibi nota sunt, et perscrutaris ea; quare fortia ejus opera et utilia nescis? Ego jam mortuus sum in peccatis meis, sufficiunt mihi peccata mea.
11. Iterum dixit quidam senex ad fratrem: Non oportet, fili, monachum requirere quid agat ille vel ille, aut quemadmodum abstrahatur ille ab oratione [Col. 0380C] in detractionem et verbositates, quae nihil proderunt. Unde nihil melius quam tacere et Deum rogare, ut unde alius cadit, tu continearis.
12. Frater interrogavit senem, dicens: Abba, cogitatio mea insurgit mihi, dicens: Quia bene sum. Respondit ei senior: Qui non videt peccata sua, nunquam in bonis erit. Ut autem aliorum videamus, nostra negligimus; ideo nunquam in bonis versamur. Videntem propria peccata, decem millia cogitationum non possunt suadere quia in bonis est; scit enim quid videt. Opus ergo est laborare multum. Negligentia enim et desidia excaecant nos in extremo vitae.
13. Interrogavit quidam frater beatum Antonium, dicens: Quid est detractio, et quid est alium judicare? [Col. 0380D] Ille respondit: Detractio in omnibus dicitur omnis sermo malus, quem non audet quis praesente fratre suo dicere: judicare autem, qui dixerit de aliquo; Quia frater ille negotiator est, et avarus, et caetera. Hoc est proximum judicare. Judicasti hujusmodi actus, hoc pejus est quam detractio.
14. Quidam frater interogavit senem [Col. 0379] Pasch., c. 10, n. 2, nomine Eliae; Pelag., libell. XVI, n. 10; Pasch., c. 7, n. 1, nomine Sisoi; Ruff., lib. III, n. 77 , dicens: Si contristavero fratrem meum, quomodo deprecabor eum? Respondit ille: De profundo cordis tui cum dolore reconciliare ei; et videns Deus propositum tuum, satisfaciet illi. Et respondit: Laesus sum a [Col. 0381A] fratre meo, et volo meipsum vindicare. Senior autem rogabat eum, dicens: Fili, relinque Deo vindictam, et melius est. At ille, Non desistam, inquit, nisi fortiter memetipsum vindicavero. Cui ait senior: Quatenus semel hoc in animo tuo constituisti, vel oremus. Et exsurgens senior, his verbis coepit orare: Deus, jam non opus habemus tuo judicio, neque nobis jam necessarius es, ut curam habeas de nobis, quia nos ipsi, sicut frater iste dicit, et volumus et possumus nos vindicare. Quod cum ille frater audisset, ante pedes senis effusus, veniam postulabat, promittens se cum illo cui irascebatur nunquam deinceps certaturum.
15. A quodam fratre senior aliquis interrogatus est: Quid est humilitas? Respondit: Si peccaverit in te [Col. 0381B] frater tuus, remitte illi antequam tibi reconcilietur, et in omni vituperatione ne vituperes hominem, nisi temetipsum, dicens: Propter peccata mea haec mihi evenerunt. Quoniam si commemoraverimus quae ab hominibus inferuntur nobis, auferimus virtutem memoriae Dei. Si autem commemoraverimus mala quae a daemonibus inferuntur nobis, erimus insaucii. Suspiravit autem, et dixit: Omnes virtutes ingressae sunt in cellam hanc unam, et ex ipsis laboribus constat homo. Et interrogaverunt eum: Quae haec est virtus? Respondit, Ut homo vituperet semetipsum.
16. Frater quidam abiit haurire aquam de flumine; et inveniens mulierem lavantem vestimenta, peccavit cum ea. Hauriens autem aquam, ibat ad cellutam. Insiluerunt autem in eum daemones per cogitationes, [Col. 0381C] et contristabant eum, dicentes: De caetero ubi vadis? non est tibi ulterius salus. Ut quid etiam saeculum perdis? Intelligens autem frater ille quia volunt eum omnino perdere, erigens se viriliter per confidentiam, dicit cogitationibus suis: Unde ingressae estis in me, cogitationes malae, et contristatis me, volentes me omnino perdere? Non peccavi, et iterum dico, Non peccavi. Et ingressus in cellulam suam, continebat se sicut heri et nudius tertius. Revelavit autem Deus uni vicino ejus seniori, quia frater ille ruens, et in ipso casu subruisset diabolum, et vicisset. Veniens autem ad illum senior, dicit illi: Quomodo habes, frater? Ipse respondit: Bene, abba. Dicit ei senior: Et non es passus tristitiam his diebus? Respondit ei frater: Non. Dicit ei senior: Revelavit [Col. 0382A] mihi Deus, quia ruens subruisti diabolum, et vicisti. Tunc frater retulit omnia illi quae sibi advenissent. Senior autem dixit illi: Certe frater, discretio tua contrivit virtutem inimici.
17. Dixit abbas Macarius: Si aliquem corripueris commotus ad iracundiam, propriam passionem adimples. Nec enim ut alium salves, teipsum perdere debes. Erue proximum tuum a peccatis sine improperio, inquantum praevales, quia ad se Deus convertentes non projicit. Sermo autem malitiae non demoretur in corde tuo contra eum, ut possis dicere: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Quae praecepta nobis facienda sunt cum fratribus nostris. Dei autem est dimittere, et confirmare petitionem nostram.
[Col. 0382B] 18. Referebant quidam fratres de abbate Nytera (Pelag., libell. X, n. 36, nomine Natyra) , qui fuit discipulus abbatis Silvani: qui quando in cella sua in monte Sina degebat, moderate abstinebat pro necessitate corporis. Quando autem episcopus ordinatus est in Faran, nimis constrinxit se ipsum in duriore abstinentia, et in vigiliis propensius, atque in orationibus intentius agebat. Haec autem videns discipulus ejus, dixit ei: Quid est, domine, hoc? quia quando in eremo conversabamur, non tantum in abstinentia laborabas? Respondit ei beatus vir, dicens: Considera, frater, quoniam ibi eremus erat, et secreta vita, et paupertas: nunc autem egressi de eremo cum saecularibus conversamur hominibus, et multae ac variae nobis occasiones occurrunt; et ideo [Col. 0382C] timeo, ne in fine vitae meae in aliqua occasione Deum offendamus. Si enim sanctus apostolus Paulus, qui Christum in se loquentem habebat, et qui tantas virtutes animi possidebat, ut usque ad tertium coelum adhuc in corpore positus ascenderet, tamen dicebat: Macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte aliis praedicans, ipse reprobus inveniar (I Cor. IX) ; quid nos humiles et peccatores oportet facere?
19. Sedente aliquando abbate Sisoi in cella, erat frater prope illum, et subito suspiravit, et non cognovit, eo quod esset frater in proximo illi; erat enim in excessu mentis. Et mittens sibi poenitentiam, dixit: Ignosce mihi, frater, quia nondum factus sum monachus; suspiravi enim coram te.
Aegyptiorum patrum sententiae
[Col. 0381D] 1002 1. Abbas Joannes dicebat ad discipulos suos: Patres manducantes panem tantum et salem, [Col. 0382D] fortes facti sunt in opere Dei, dum angustiarent seipsos; constringamus ergo nos in ipso pane et [Col. 0383A] sale. Oportet enim servientes Deo in ipsis coarctari, quia ipse Dominus dixit: Arcta et angusta est via quae ducit ad vitam (Matth. VII) .
2. Interrogavit frater eumdem senem, dicens: Jejunia et vigiliae quas agimus quid faciunt? Respondit: Ipsa faciunt animam humilem fieri. Scriptum est enim: Vide humilitatem meam, et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea (Psal. XXIV) . Si enim laborat in his anima, miseretur et condolet illi Deus.
3. Abbas Poemenius dixit: Cum cogitatione fornicationis et detractionibus proximi, cum his duobus in corde tuo ne loquaris, neque acquiescas omnino inquinamento ipsorum in anima. Quod si volueris haec in corde tuo meditari, sine mora noxietatem eorum senties, quia instigatio perditionis est; sed [Col. 0383B] per orationem et bona opera ad nihilum deducas malignum, et magis repelle illa, et habebis requiem.
4. Frater requisivit senem dicens: Quid faciam, Pater, contra cogitationes passionum? Respondit; Ora Dominum ut videant oculi animae tuae auxilium, quod a Deo est, qui circumdat hominem et conservat.
5. Quidam frater vadens in mercatum interrogavit abbatem Poemenium, dicens: Quomodo vendam opera mea? Dixit ei senex: Ne velis aliquid super quod valet vendere, sed magis si gravaris, esto amicus ei qui tibi violenter plus tollit, et cum requie vende. Ego enim aliquando vadens in mercatum, nunquam volui de pretio operis mei plus juvari, et fratrem meum gravari, hanc habens spem, quia lucrum [Col. 0383C] fratris mei opus fructificationis est.
6. Venit quidam frater ad abbatem Agathonem (Pelag., libell. IV, n. 8) dicens: Pater, permitte me habitare tecum; suscipiensque illum vidit nitrum in manu ejus, et dicit ei: Unde habes nitrum? respondit frater: Inveni illud in via dum venirem. Dixit illi senex: Tu illud posueras? respondit: Non. Et dicit ei senex: Si ergo tu non posueras, quomodo veniens habitare mecum hoc tulisti quod non posueras, dum prae oculis Deum et mandata ejus habemus, dicentem: Non concupisces, non facies furtum (Deut, V) ? An ignoras quia qui furatur rem alienam, daemon efficitur? Mox autem remisit eum, dicens: Reporta illud in locum unde tulisti, et habita mecum.
[Col. 0383D] 7. Interrogavit frater abbatem Sisoium (Pelag., libell. X, n. 56, nomine Pastoris; Pasch., 36, n. 4) , dicens: Dimissa est mihi haereditas a parentibus meis, quid de illa faciam? Respondit senex: Quid tibi dicam, frater? Si dixero tibi: Da illam in ecclesiam clericis, epulantur ex ipsa. Si dixero: Da consanguineis tuis, nullam mercedem habebis. Si ergo me vis audire, da illam egentibus, et sine sollicitudine eris.
8. Abbas Moyses dixit (Pelag., libel. I, n. 14, nomine Pastoris) : Privatio rerum materialium, id est, voluntaria paupertas, et tribulatio cum patientia, et discretio, instrumenta sunt monachi. Scriptum est enim: Si fuerint tres viri isti, Noe, Job, et Daniel; [Col. 0384A] vivo ego, dicit Dominus, ipsi salvi erunt (Ezech. XIV) . Noe enim est in persona voluntariae egestatis, Job in persona tribulationis et patientiae, Daniel in persona discretionis. Si ergo trium istorum sanctorum virorum actus in aliquo homine fuerint, Dominus in eo est, habitans cum ipso, suscipiens eum, et repellens ab eo omnem tentationem et omnem tribulationem supervenientem ab inimico.
9. Referebant Patres sancti (Pelag., libel. XVII, n. 20) : Tres fratres fuerunt ad conductionem agri metendi, et postquam conduxerunt et coeperunt metere, unus ex his infirmatus discessit in cellam suam; alii ergo duo fratres dixerunt ad invicem: Frater noster infirmatur, adhortemur nos ipsos modicum, et speremus per orationes illius, quia et locum [Col. 0384B] ipsius metemus. Postquam ergo messuerunt, et acceperunt mercedem conductelae [Col. 0400B] Conductelae. ] Ita Ms. Toletanus. In Ms. Sancti Floriani est, Conductilem. Inferiori saeculo variae voces formatae ea inflexione. Conductela pro conductione rarius occurrit. suae certam tritici mensuram, tunc vocaverunt et illum fratrem, dicentes: Veni, leva mercedem conductelae tuae. Ille autem dixit: Qualem mercedem habeo, cum non potuissem metere? illi vero responderunt: Propter orationem tuam nos complevimus et tuum opus et nostrum, et ideo accipe mercedem tuam. Ille autem noluit ab eis aliquid accipere: multis autem illum compellentibus, et illo non acquiescente, abierunt ad quemdam senem dijudicari [Col. 0400B] Dijudicari. ] Ita Ms. Toletanus; sed in Ms. Floriani est dirimari . ; dixit autem frater qui infirmatus fuerat: Perreximus, domine mi abba, nos tres metere conductum agrum; infirmatus autem ego post unum diem discessi in cellam meam, et modo compellunt me isti tollere mercedem [Col. 0384C] pro opere quod non laboravi. Respondentes autem duo fratres dixerunt: Audi, domine noster Pater; si fuissemus toti tres, cum labore grandi fortasse completuri fuissemus opus nostrum; nunc per orationes fratris nostri Deus nos adjuvavit, et perfecimus totum agrum, et non vult tollere mercedem suam. Haec audiens senex miratus est nimis, et convocatis fratribus suis dixit: Venite, fratres, et audite hodie justitiae judicium. Exposuit 1003 utriusque partis singula verba, et omnes mirati sunt in utrisque; uno quidem non consentiente accipere aliquid, illis vero compellentibus violenter suscipere fratrem mercedem suam. Tunc astantibus omnibus ordinavit fratrem accipere mercedem suam, et dispensare eam sicut vellet. Ille vero abiit tristis et [Col. 0384D] plorans.
10. Dixit senex: Si habitas cum proximo, esto sicut columna lapidea, quae si injurietur non irascitur, si glorificetur non extollitur (Paschas., c. 42, n. 2) .
11. Dixit abbas Sisoius: Cum fuissem aliquando cum fratre in mercato vendere sportellas, videns quia iracundia appropinquabat mihi, dimittens nostra vascula fugi (Paschas., c. 37, n. 1) .
12. Dixit abbas Joannes: Ascendens aliquando viam eremi Scythiae, et texens plectam, audivi camelarium loquentem sermones vanos; et ne forte irascerer, dimisi plectam meam, et fugi (Paschas., c. 37, n. 2; Pelag., l. IV, n. 20) .
13. Idem senex, in sectura messis dum esset, audivit [Col. 0385A] fratrem proximo suo cum ira dicentem: Et tuloqueris? et dimittens agrum fugit.
14. Interrogavit frater abbatem Poemenionem, diens: Quid est quod Dominus dixit: Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut quis animam suam pro amico suo ponat (Joan. XV) ? quomodo hoc fiet? Respondit senex: Si quis audit verbum malum a proximo suo, et dum possit ipse similia illi reddere, pugnat tamen in corde suo, portans laborem tristitiae, et vim sibi facit, ne respondens illi malum contristet illum, iste talis animam suam ponit pro amico suo (Ruff., lib. III, n. 201; Pelag., libell. XVII, n. 10; Pasch., c. 37, n. 3) .
15. Item abbas Macarius dixit: Si reminiscimur malorum quae ab hominibus patimur, perdimus virtutem [Col. 0385B] memoriae Dei; si autem recolamus malorum quae a daemonibus patimur, sine perturbatione erimus (Pelag., libell. X, n. 34; Paschas., n. 37, n. 4) .
16. Idem dixit: Culpa est monachi, si faesus a fratre aut injuriatus, primus illi purgato corde in charitate non occurrat. Nam Sunamitis non meruisset suscipere Elisaeum in domo sua, nisi quia cum nullo aliquam habuit causam. Sunamitis erat in persona animae, et Elisaeus in persona Spiritus sancti figuratus, nisi pura anima non meretur suscipere Spiritum Dei. Ideo ira inveterata excaecat oculos cordis, et animam excludit ab oratione (Joan., libell. I, n. 7; Paschas., c. 37, n. 4) .
17. Interrogaverunt fratres abbatem Poemenionem [Col. 0385C] pro quodam fratre jejunante sex diebus perfecte in septimana, iracundiose autem nimis, propter quod hoc pateretur? respondit senex: Qui addiscit sex diebus jejunare, et non vincere iracundiam, oportebat illum in parvo labore magis studium adhibere.
18. Abbas Poemenius habebat proximum suum monachum secum in cella, qui habebat causam cum alio fratre foris monasterium suum sedente, et dixit ei abbas Poemenius: Proxime mi frater, nolo te habere aliquam actionem cum aliquo, qui foris monasterio nostro est. Ille autem non audivit eum. Surgens autem abbas Poemenius, venit ad alterum senem magnum, et dixit ei: Proximus frater meus habet causam cum aliquo foris monasterio nostro, et non requiescimus. Dixit ei senex: Poemeni, et tu adhuc vivis? [Col. 0385D] sed vade in cella tua, et pone in corde tuo quia habeas annum quod in sepulcro sis.
19. Sedente aliquando abbate Poemenio in cella, litigaverunt fratres ad alterutrum nimis, et nihil locutus est omnino illis senex. Ingrediens autem abbas Paphnutius, invenit eos rixantes, et dixit ei: Quare dimisisti fratres, et non es illis locutus ne litigarentur. Dixit illi Poemenius: Fratres sunt, iterum pacificantur. Dixit ei Paphnutius: Quid est hoc? vides quia rixantes usque ad sanguinem pene venerunt, et tu dicis quia iterum pacificantur? Dixit ei Poemenius: Sic pone, frater, in corde tuo quia non sum hic. Sic ergo erat quietus et tacens cum charitatibus abbas Poemenius
[Col. 0386A] 20. Venerunt aliquando haeretici ad abbatem Poemenionem et coeperunt detrahere de archiepiscopo Alexandriae; senex autem tacebat. Vocans autem discipulum suum, dixit illi: Pone mensam, et fac illos manducare, et sic dimitte illos cum pace.
21. Interrogavit frater abbatem Poemenionem dicens: Quomodo oportet sedere in cella? Respondit: Sedere in cella est manifeste operari manibus, et meditari verbum Dei, et quiescere, et solitarie panem tantum edere. Absconsus vero profectus est sedentem suas reprehensiones semper arctare. Et ubicunque vadit, orationum canonicas horas implere, et secretius non negligere, sed meditare; postremo conversationem bonam retinere, a malo vero recedere.
22. Interrogavit frater senem (Pelag., libell. III, n. 22; Paschas., c. 21, n. 4) , dicens: Cor meum durum est, et non timet Deum; quid faciam ut possim timere Deum? Respondit: Ego sic arbitror, quia homo arguens se ipsum semper in corde suo, pervenit ad timorem Dei. Dixit frater: Quid est arguere seipsum? Respondit senex: Ut in omni causa arguat animam suam, dicens ei quod oportet astare ante Deum, et iterum dicere: Quid volo ego cum homine aliquam habere malitiam? Arbitror ergo quod si in istis permaneat, veniet in animam ejus timor Dei.
23. Abbas Macarius dixit (Pasch., c. 38, n. 2) : Si facta est monacho despectio quasi laus, et paupertas sicut divitiae, et esuries sicut epulae, nunquam moritur. Impossibile enim est bene credentem et pie colentem Deum, cadere in passionem immundam et in errorem daemonum.
[Col. 0386C] 24. Dixit senex: Surgente vel ambulante vel sedente vel aliud quodlibet faciente, si est Deus prae oculis tuis, in nullo poterit te inimicus exterrere. Si ergo cogitatio haec manet in homine, virtus Dei adhaeret illi.
25. Dixit quidam frater Petro abbati (Pelag., libell. XI, n. 26) : Cum in cella sum, in pace est anima mea; cum autem egredior foris, si audiero aliquos sermones loquente fratre conturbor. Respondit senex: Clavis tua aperit ostium alienum. Dixit illi frater: Quid est hoc verbum? Respondit senex: Quia interrogatio tua aperit ostium sermonis illius, ut audias quae non vis. Dixit frater: Quid ergo faciemus superveniente fratre, quid loquemur ad illum? Respondit senex: Omnium doctrina luctus est. Ubi non est luctus, [Col. 0386D] non potest observari
26. Requisivit frater abbatem Sisoium (Paschas., cap. 39, n. 1) : Post quantum tempus debet homo a se abscidere passiones? Respondit senex: In quacunque hora venerit passio, abscide illam, quia fragilis est anima; ante armetur, quam inquinetur.
27. Quidam frater requisivit abbatem Agathonem, dicens: Non discedunt a me passiones. Respondit senex: Vasa ipsorum intra te sunt; da illis arrhas retributionis ipsorum, et fugient a te.
28. Quidam frater venit ad aliquem anachoretam, et cum ille in charitate suscepisset illum, discedens [Col. 0387A] 1004 dixit illi: Indulge mihi, abba, quia de consuetudine tua movi te. Ille autem respondit, dicens: Mea consuetudo est, frater, ut venientem reficiam cum pace, redeuntem dimittam cum charitate.
29. Requisivit frater senem, dicens: Quomodo Deus cum promittit bona animae per sanctas Scripturas, et non vult anima in illis manere, sed inclinatur ad transitoria et immunda? Respondit senex: Quia necdum gustavit dulcedinem coelestium, ut ex toto corde exquirat Deum; ideo ad immunda citius revertitur.
30. Requisivit frater senem, dicens: Quomodo anima delectatur in passiones. Respondit: Anima delectatur in passiones, sed spiritus Dei est qui continet illam. Plangere ergo debemus, et attendere quae in [Col. 0387B] nobis immunda sunt, rogantes Deum, qui potens est in omnibus, ut amputet a nobis maligna semina. Maria ergo dum inclinans se in monumentum flevit, mox apparuit illi; sic est et in anima, si lacrymas diligat.
31. Interrogavit frater senem, dicens: Dic mihi, abba, verbum salutis. Respondit: Vade, roga Deum ut donet tibi luctum habere et humilitatem, et attende semper ad peccata tua.
32. Dicebant de abbate Poemenio, quod cum in ecclesia in congregationem egressurus erat de cella sua, sedebat prius quasi hora una, discernens in se ipso cogitationes suas, et sic ingrediebatur.
33. Frater requisivit senem, dicens: Quid faciam pro peccatis - meis? Respondit: Qui vult liberari a [Col. 0387C] peccatis, planctu liberatur ab eis, et qui vult in se aedificare virtutes, planctu aedificet. Ipsa enim Scriptura planctus est. Nam et Patres nostri hoc discipulis suis dixerunt: Plangite. Altera enim via non est ad vitam nisi ipsa.
34. Requisivit frater senem (Pelag., libell. III, n. 13, nomine Pastoris) , dicens: Quid faciam, Pater? Respondit: Abraham quando ingressus est terram repromissionis, sepulcrum prius acquisivit sibi, et propter sepulcrum haereditavit terram. Dixit illi frater: Quid est sepulcrum? Respondit: Locus est planctus et luctus.
35. Abbas Moyses dixit (Ruff., l. III, n. 202) : Si non concordant actus et oratio, in vanum laborat homo; cum enim orat quis pro se ipso, ut indulgeantur illi peccata, observet ne illa faciat iterum. Quando [Col. 0387D] enim voluntatem peccandi quis dimiserit, et ambulat permanens in timore Dei, istum mox cum gaudio suscipiet Dominus (Joan., libell. IV, n. 4) .
36. Requisivit frater senem (Ruff., l. III, n. 203) , dicens: Quid faciet homo in omni tentatione veniente super se et omni cogitatione immissa ab inimico? Respondit: Plangere debet in conspectu bonitatis Dei, ut succurrens auxilietur illi. Scriptum est enim: Dominus mihi adjutor est, et ego vindicabo super inimicos meos (Psal. CXVII) .
37. Interrogavit frater senem: Ecce homo caedit servum suum pro culpa quam fecit, quid dicet tunc servus domino? Respondit: Si non est servus malus, dicet domino, Peccavi, miserere mei, et aliud nihil [Col. 0388A] dicit (Joan., libell. IV, n. 7, nomine Moysis) . Sed cum ipse cognoscit peccatum suum, et confitetur quia peccavit, indulget illi dominus.
38. Requisivit frater senem: Si fuerit persecutio pro causa fidei, ubi est fugiendum? Respondit: Ubi audieris orthodoxos esse fideles, illic vade.
39. Requisivit frater abbatem Poemenem, dicens: Quid faciam, quia conturbant me cogitationes sedentem in cella (Ruff., l. III, n. 100; Pelag., libell. IX, n. 8; Pasch., c. 39, n. 2) ? Respondit: Neminem despicias, nullum dijudices, de nullo malum loquaris, et Deus dabit tibi requiem, et statuet sessionem tuam sine conturbatione; custodi enim sermonem, et qui seipsum intendit, et discretio directiones sunt animae. Si quis ergo projiciat seipsum in conspectu [Col. 0388B] Dei, et non seipsum exaltans mensuret cum magnis, et suam voluntatem non statuat, sed sedens in cella sua ordinem suum servet, non conturbatur, quia haec sunt animae instrumenta. Ex omnibus tamen his tota haec virtute custodi, ut non statuas propriam voluntatem, et habebis requiem.
40. Interrogavit frater senem, dicens: Quid faciam, quia molestant me cogitationes? Respondit: Vade et loquere eis: Dicite mihi, quid quaero ego, aut quam causam habeo vobiscum? et habebis requiem. Esto despectus, et voluntatem tuam jacta post te, nullam habeas sollicitudinem, et fugient a te cogitationes.
41. Interrogavit frater senem, dicens: Quare aliquoties dum psallo, festino ad finem celerius pervenire? [Col. 0388C] Respondit: Quomodo ergo apparebit homo, qui amat Deum, nisi cum aliqua submissio daemonis est, et tunc compellimus nos ipsos violenter charitate et timore Dei retenti.
42. Idem dixit: Succensae ollae non appropinquant muscae, tepidae vero superinsidunt. Ita et monachum succensum divini Spiritus igne fugiunt daemones, tepidum vero illudunt (Ruff., l. III, n. 104; Pasch., c. 3, n. 3) .
Item dixit: Si te persequuntur adversarii, primo fuge, secundo fuge, tertio esto rhomphaea contra ipsos, et exies super eos, concide illos.
43. Quidam frater venit ad abbatem Poemenem in diebus quadragesimae (Pelag., libell. 13, n. 5) , et dum consuluisset illum pro cogitationibus suis, dixit seni: Dubitabam in his diebus venire huc; dicebam [Col. 0388D] enim: Ne forte in diebus Quadragesimae inclusus esses. Respondit senex: Non didicimus nos ligneum claudere ostium, sed magis ostium linguae.
44. Venerunt aliquando fratres de Scythi ad Joannem monachum in silentio sedentem et operantem; cumque salutassent eum, conversus in alteram partem coepit operari. Dicunt illi fratres: Joannes, quis tibi dedit schema monachi, et quare non docuit te suscipere fratres, et dicere illis: Orate, vel, Sedete. Dicit eis Joannes: Non vacat homo peccator. Ad haec dicit abbas Theodorus: Verum dices: Homo, qui est in supplicatione et poenitentia. Deus non requiret hoc mandatum.
45. Frater requisivit abbatem Poemenem, dicens: [Col. 0389A] Pater, doce me quid faciam. Respondit: Scriptum est: Quoniam iniquitatem meam ego pronuntiabo, et cogitabo pro peccato meo (Psal. L) .
46. Requisivit frater senem (Pasch., c. 41, n. 1) , dicens: Pater, quid faciam? Respondit: Vade, et ama tibi ipsi vim facere; evagina gladium tuum, et exi in bellum. Dicit ei frater: Non me permittunt cogitationes. Respondit senex: Scriptum est: Invoca me in die tribulationis tuae, et eripiam te, et glorificabis me (Psal. XLIX) . Invoca ergo Deum, et eripiet te.
47. Erant aliquando abbas Theodorus et abbas Or mittentes lutum in tectum cellae (Pelag., libell. III, n. 19) , et dixerunt unus ad alterum: Modo si visitat nos Deus, quid sumus facturi? Tunc ad alterutrum [Col. 0389B] ambo plangentes dimiserunt opus imperfectum, et unusquisque in cellam suam recesserunt.
48. Abbas Silvanus dum sederet in cella factus in exstasi pendebat in facie sua, et post multas horas surgens plangebat (Ruff., l. III, n. 205; Pelag., libell. III, n. 25) . Astans autem discipulus ejus dixit: Quid habes, Pater? Ille autem tacens plangebat. Dum autem molestus illi esset discipulus 1005 ut diceret ei cur plangeret; violenter compulsus dixit: Ego in judicium raptus sum, fili; et vidi multos schematis monachilis euntes in suppliciis, et multos laicorum euntes in regnum.
49. Abbas Moyses venit ad puteum haurire aquam, et vidit fratrem Zachariam orantem, et Spiritum Dei super eum requiescentem (Pelag., libell. XV, n. 17) .
[Col. 0389C] 50. Dicebatur de abbate Joanne quia nunquam permittebat cogitationem otiosam ascendere in corde suo, neque loquebatur de causis saeculi hujus (Pelag., l. XI, n. 13) . Tentaverunt ergo eum fratres, dicentes: Gratias agimus Deo, Pater; pluit enim nimis, et palmae arbores irrigatae producunt germina, ex quibus inveniant fratres folia quae operentur. Dicit illi senex: Sic est, fratres, et Spiritus Dei cum descenderit in corda sanctorum, adaperiuntur, et producent fructus in timore Dei.
51. Interrogavit frater senem, dicens: Quid est quod dixit Dominus: In carcere eram, et venistis ad me (Matth. XXV) ? Respondit: Licet hoc in proximis sibi Dominus imputet factum, tamen quia carcer est sedere in cella, si quis sedens in cella memoriam [Col. 0389D] semper habeat Dei, illi recte dicendum est: In carcere eram, et venistis ad me.
52. Requisivit frater senem, dicens: Quid faciam, quia cogitationes me conturbant? Respondit abbas Besarion: Tu quiesce, et non te mensures cum magnis, sed esto tacens in corde tuo.
53. Interrogavit frater abbatem Antonium, dicens: Quid est pro nihilo seipsum homo aestimare? Respondit: Similem se jumentis irrationabilibus aestimare, pro eo quod nihil dijudicant sicut scriptum est: Ego autem velut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum (Psal. LXXII) .
54. Requisivit abbas Pambo abbatem Antonium, dicens: Quid facio sedens in cella? Respondit: Non [Col. 0390A] sis confidens in merito justitiae tuae, et non cogites de rebus transitoriis, et esto tenens linguam et ventrem (Pelag., libell. I, n. 2) .
55. Requisivit frater senem, dicens: Putas bonum est habere aestimationem bonam in conspectu hominum? Respondit: Aestimationes istae virtutem non habent. Ne ergo velis aestimationem habere apud fratrem tuum, sed magis fuge.
56. Interrogavit frater senem, dicens: Quid est humilitas? Respondit: Si quis benefacit facienti sibi malum, humilitas perfecta est. Dicit frater: Quod si non potest quis ad hanc mensuram venire ut hoc faciat? Respondit: Fugiat, et quiescat.
57. Frater requisivit senem, dicens: Quid est profectus monachi? Respondit senex: Humilitas. Quantum [Col. 0390B] enim quis in humilitate inclinatur, tantum profi it in excelso.
58. Requisivit frater senem, dicens: Quomodo anima suscipere potest humilitatem? Respondit: Si sua semper scrutetur mala (Pasch., c. 13, n. 10; Ruff., l. III, n. 171) .
59. Abbas Poemenius dixit cum gemitu (Pasch. c. 22, n. 2) : Omnes virtutes ingressae sunt in cellam meam praeter unam virtutem, et ex ejus labore stat homo. Interrogaverunt eum fratres, quae esset ista virtus talis? Respondit senex: ut semper seipsum reprehendat homo.
60. Quidam frater rogavit senem, dicens: Veni in cellam meam, si mereor ut lavem pedes tuos. Ille autem noluit. Iterum secundo et tertio dixit illi, et [Col. 0390C] non ivit. Novissime abiit in cellam senis, et mittens poenitentiam ante ipsum [Col. 0440B] Et mittens poenitentiam ante ipsum. ] Interserebatur in Ms. Toletano glossema, id est, jactans se ad pedes ejus, quae vera est explicatio ejus quod Graecis est βάλλειν μετάνοιαν. . Vide dicta supra, ad Vitam sancti Basilii cap. 11, n.54, et Onomasticon. , rogavit eum ut veniret in cellam ejus. Et surgens venit cum eo, et dixit ad senem: Quare toties ante rogatus non venisti? Respondit senex: Cum verbis solum dicebas, non satisfecisti cordi meo ut venirem; cum vero monachile opus humilitatis vidi in te, et ego tunc gaudens veni ad te.
61. Dixit senex: Quod non didicit homo, et ipse non observavit, quomodo docere proximum potest? esto ergo semper humilis ad discendum.
62. Dixit senex: Virtus monachi est, in omni tempore seipsum arguere.
63. Dixit senex: Non potest homo videre cogitationes suas foris, sed cum intus insurgunt, et si quis [Col. 0390D] est bellator, expellit illas.
64. Dixit senex: Opus monachi est, videre cogitationes suas a longe.
65. Dixit senex: Causa quae non praevidetur, non permittit nos in meliora proficere.
66. Dixit senex: Non mensures teipsum, sed adhaere bene conversanti.
67. Dixit senex: Omnem causam quam non abscidit a se homo, iterum in ipsa implicatur.
68. Dixit senex: Omnis labor qui supervenit homini, victoria est illi.
69. Dixit senex: Abominatio est ante Deum omnis carnalis delectatio.
70. Dixit senex: si venerit tibi cogitatio pro carnali [Col. 0391A] necessitate, et tangit te semel et bis et tertio. non audias.
71. Dixit senex: Si non dixerit homo in corde suo: Quia Deus et ego solus in isto mundo sumus, non habet requiem (Pelag., libell. XI, n. 5, nomine Allois) .
72. Dixit senex: Peregrinatio est tacere.
73. Dixit senex: Imminens quis humanam notitiam et ventrem habet requiem (Pasch., c. 32, n. 4) .
74. Dixit senex: Oportet monachum cor forte habere ad singula, et salvabitur.
75. Dixit senex: Si videris vel audieris aliqua, non renunties fratri, quia nutrimenta sunt pugnae.
76. Dixit senex: Voluntas propria, et requies, et consuetudo istorum dejicit hominem.
[Col. 0391B] 77. Dixit senex: Charitas, et taciturnitas, et occulta meditatio operantur puritatem.
78. Dixit senex: Quaecunque super mensuram sunt, daemonum sunt.
79. Dixit senex: Quid opus est aedificare alienam domum et propriam subvertere?
80. Dixit senex: Unicuique inter medium Dei et hominis propria voluntas murus est aereus et petra anteposita. Si ergo superaverit homo voluntatem suam, potest verissime dicere: Et in Deo meo transgrediar murum (Psal. XVII) .
81. Dixit senex: Nos derelinquentes rectam et luminosam viam, per spinosam et tenebrosam gradimur; id est, derelinquentes plangere nos ipsos et nostra peccata, in negligentias proximorum semper [Col. 0391C] aspicimus.
82. Dixit senex: Non est monachus qui de alio detrahit; non est monachus qui reddit malum pro malo; non est monachus iracundus; non est monachus cupidus, superbus, avarus, aut elatus, aut verbosus; sed qui vere monachus est, humilis et quietus, et charitate plenus, habens timorem Dei semper in corde suo.
83. Dixit senex: Vide ne contemnas fratrem tibi astantem; nescis enim utrum in te sit Spiritus Dei an in illo.
84. Dixit senex: Humilitas et castitas et timor Dei superiora sunt omnibus virtutibus.
1006 85. Dixit senex: Aequalis est causa monacho, [Col. 0391D] si contra eum qui vi nocuit, causale velit ac si contra diabolum.
86. Dixit senex: A minore actione usque ad majorem quam agit homo, totum in fastu ejus ponitur, sive in cogitationibus, sive in operibus.
87. Dixit senex: Humilitas non est sumptus, sed in omni sumptuali est condimentum.
88. Dixit senex: Humiliare seipsum, et despectum se apud ipsum habere, pro muro est monacho.
89. Dixit senex: Qui vult aedificare domum, multa necessaria procurat, ut possit perficere; ita et monachum multam curam habere oportet ut possit opera Dei perficere.
[Col. 0392A] 90. Dixit senex: Beatus qui sustinet laborem cum gratiarum actione.
91. Dixit senex: Non est fortior virtus quam nullum spernere.
92. Dixit senex: In omnibus sibi unumquemque vim facere, haec est via Dei, et opus monachi.
93. Dixit senex: Qui sibi vim facit propter Deum, similis est homini confessori.
94. Dixit senex: Homo habens mortem prae oculis omni hora, vincit pusillanimitatem.
95. Dixit senex: Esto liber in loquendo, non servus.
96. Dixit senex: Impossibile est sine custodia oris proficere hominem vel in una virtute; prima enim virtus custodia oris est.
[Col. 0392B] 97. Dixit senex: Ego tres res timeo, id est, cum anima egressura est de corpore, et cum in praesentia Dei venturus sum, et cum sententia contra me data fuerit (Pelag., libell. III, n. 4, nomine Eliae) .
98. Dixit senex: In quocunque loco sedens non respicias ad illos qui habent consolationem suam, sed ad egenum non habentem panem aut requiem.
99. Dixit senex: Si habes passionem, et relicta illa pro alia re oras Dominum, non exaudieris; sed primum pete pro impugnatione tua, et cum pulsans ingressus fueris, tunc pro aliis aliqua petitione roga.
100. Dixit senex: Tria sunt ista capitula, timor Dei, et oratio assidua, et bene facere proximo suo.
101. Dixit senex: Sicut flatus egrediens de naribus [Col. 0392C] sine quo non vivitur, ita homo timorem Dei et humilitatem semper debet habere in se (Pelag., libell. XV, n. 32, nomine Pastoris; Pasch., c. 27, n. 2) .
102. Dixit senex: Quid opus est incipere artificium, si non discat perficere illud? nihil est ergo quod incipitur et non perficitur.
103. Dixit senex: Homo si cordi tuo non satisfacit, ne credas illi conscientiam cordis tui.
104. Dixit senex: Constitue tecum nulli unquam homini male facere, sed purum habere cor ad omnem hominem.
105. Interrogavit frater senem, dicens: Si videro inter fratres aliquam negligentiam, jubes ut arguam? respondit: Si sunt seniores vel coaetanei tui, humiliter admone sine increpatione, ut in hoc ipso humilis [Col. 0392D] inveniaris.
106. Frater requisivit senem, dicens: Fratres alii mecum cohabitant, et volunt ipsi ut ego illis praecipiam quomodo jubes ut faciam? Respondit: Fac tu quod praecipis, ut non tantum illis praecepta, sed et formulam praebeas (Pasch., c. 43, n. 1, nomine Serapionis)
107. Dicebant pro abbate Macario majore, quia sicut Deus protegit totum mundum, et portat peccata hominum, ita et ille quasi quidam Deus terrenus fuit in fratribus, operiens delicta illorum, et ea quae videbat vel audiebat, quasi non videns et non audiens.
108. Interrogavit abbas Moyses abbatem Silvanum [Col. 0393A] (Pasch., c. 43, n. 2) , dicens: Potest homo per singulos dies apprehendere initium? respondit: Si est operarius, potest per singulos dies sumere initium; oportet enim apprehendere unumquemque parum aliquid ex omnibus virtutibus. Singulis ergo diebus surgens mane, sume initium unum in omnem virtutem, et in omne mandatum Dei. In magna patientia et longanimitate, cum timore et charitate Dei, cum humilitate animae et corporis, in multa sustentatione, in tribulatione et commoratione cellae, in oratione et deprecatione, cum gemitu, cum puritate cordis, et oculorum, et custodia linguae et sermonum, in abrenuntiatione rerum materialium et desideriorum carnis, in certamine crucis, id est, cruciatione et paupertate spiritus, in continentia spirituali et agone [Col. 0393B] pugnae, in poenitentia et luctu, in simplicitate animae et taciturnitate, in jejunio et vigiliis nocturnis, in operatione manuum secundum quod docet Paulus apostolus, dicens: Operantes manibus nostris, in fame et siti, in frigore et nuditate, in laboribus et tribulationibus, in necessitatibus et angustiis et persecutionibus, in foveis et speluncis et cavernis terrae (II Cor. XI) . Esto factor verbi, et non auditor tantum; operans talentum in duplo, habens vestem nuptialem, firmatus super firmam petram, et non super arenam (Jacobi I) . Eleemosyna et fides non te derelinquant, cogitans omnem diem mortis esse vicinam, et quasi jam clausus in monumento, nihil de hoc saeculo cures (Ruff., l. III, n. 206) . Inedia escarum, et humilitas, et luctus non recedant a te, et [Col. 0393C] timor Dei permaneat in te omni hora. Scriptum est enim: Propter timorem tuum, Domine, in utero accepimus, et doluimus, et peperimus spiritum salutis (Isa. XXVI) . Haec ergo et si qua alia virtus est, in his perspice, ne teipsum mensures cum magnis, sed crece te inferiorem esse omni creaturae, id est, deteriorem a quovis homine, quamlibet peccatore. Habeto discretionem, discernens temetipsum, et non dijudices proximum, neque inspicias aliena delicta, sed tua plange peccata, et de nullius hominis actibus sollicitus sis. Esto mansueti spiritus, et non iracundi. Nihil in corde tuo contra aliquem cogites mali, [Col. 0394A] nec habeas inimicitiam in corde tuo, neque odium contra inimicantem tibi sine causa, neque irascaris inimicitiae ejus, neque despicias eum in necessitate et tribulatione ejus, nec reddas malum pro malo, sed esto pacificus cum omnibus; haec est enim pax Dei. Non te credas malum facienti, neque congaudeas ei qui facit proximo malum. Non detrahas alicui, quia Deus cognoscit omnia, et videt unumquemque. Non credas detrahenti, neque congaudeas ad malum eloquium ejus. Non oderis aliquem propter peccatum ejus, quia scriptum est: Nolite judicare, et non judicabimini (Matth. VII) ; neque despicias peccantem, sed ora pro illo, ut det illi Dominus conversionem in patientia et misereatur illius, potens enim est Dominus. Et si audieris pro aliquo quia agit iniqua, [Col. 0394B] responde dicens: Nunquid ego judex sum? homo sum peccator, mortuus sub peccatis meis, et lugens mea propria mala; mortuus enim causam non habet curare pro aliquo. Haec omnia ergo qui cogitat et procurat, 1007 operarius est universae justitiae sub gratia et virtute Domini nostri.
109. Hae sunt sententiae septem, quas locutus est abbas Moyses ad abbatem Poemenionem, quas si quis in coenobio, aut in solitudine, aut in ipso saeculo positus custodierit, poterit salvari.
1. In primis, sicut scriptum est, debet homo diligere Deum ex tota anima et ex tota intelligentia sua (Joannes libell. IV, initio, per aliquot numeros) .
2. Debet homo diligere proximum sicut seipsum.
3. Debet homo mortificare seipsum ab omni malo.
[Col. 0394C] 4. Non debet homo dijudicare fratrem suum in aliqua causa.
5. Non debet homo malum facere alteri.
6. Debet homo priusquam exeat de corpore, mundare seipsum ab omni inquinamento carnis et spiritus.
7. Debet homo semper cor contritum et humiliatum habere. Quod ille potest implere, qui semper sua peccata et non proximi considerat, opitulante gratia Domini nostri Jesu Christi, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Onomasticon
[Col. 0399] 1011 Memineris, lector, multa in notationibus explicata, quorum hic nulla fit rememoratio. Rariora nunc tantum quaedam attingo, quae supra obiter perstricta, nunc pluribus firmantur testimoniis. Quanquam et nonnulla hic annotata invenies, quorum nulla in notationibus facta mentio. Nec omnia tamen, quae de singulis collegi, nunc insimul do. Sufficiant haec nunc ad lucem quarumdam rerum et verborum obscuriorum.
[Col. 0399C] ABSIDA. Vita Macarii Romani, cap. 8: «Et ecce ante nos maximam invenimus absidam, in circuitu scriptam.» Ita constanter Mss.
Dubitatum olim an absis, an vero absida diceretur. Paulinus Severo epistola duodecima: «In qua aeque absidem factam indicavit. Sed de hoc absidam aut absidem magis dicere debuerim, tu videris; ego nescire me fateor, quia hoc verbi genus nec legisse reminiscor.» Quem locum respicit Isidorus, lib. XV Originum, cap. 8: «Sed utrum absidam an absidem dicere debeamus, hoc verbi genus ambiguum quidam doctorum existimant. Utrumque auctoribus usurpatum.»
Occurrit absis apud sanctum Augustinum, epist. [Col. 0399D] 225, ad Albinam: «Dicebam ego quibus poteram, qui ad nos in absidem honoratiores et graviores ascenderant.» [Col. 0400C] Concilium Carthaginense III, can. 32: «Cujuscunque autem poenitentis publicum et vulgatissimum crimen est, quod universa Ecclesia noverit, ante absidem manus ei imponatur.» Quod etiam citatur Capitularium lib. V, tit. 53, et in Decreto, causa 16, q. 9. Aimoinus, lib. IV, capite 252, Absis ecclesiae.
Absidam habet Augustinus epist. 203, ad Maximinum episcopum Donatistarum: «Transit honor hujus saeculi, transit ambitio. In futuro Christi judicio nec absidae gradatae, nec cathedrae velatae, nec sanctimonialium occursantium atque cantantium greges adhibebuntur ad defensionem.» Evodius, lib. I, cap. 3, de miraculis beati Stephani: «Cum in loco absidae [Col. 0400D] super cathedram velatam essent reliquiae constitutae.» Et lib. II, c. 1: «Ipsaque etiam per se gradus absidae [Col. 0401A] conscendens, universis eminus conspicienda astabat.» Isidorus, lib. XV Origin., capite 8: «Absida Graeco sermone, Latine interpretatur lucida, eo quod lumine recepto per arcum resplendeat.» Quae exscribens Walafridus Strabo de rebus Ecclesiast. cap. 6: «Absida Graece, Latine lucida dicitur, quia lumen acceptum per arcum intromittit.» Gregorius Turonensis, De Gloria martyrum lib. I, cap. 63: «In pariete, qui a parte erat oratorii, absidam collegit.» Ita Ms. vulgo, in absida collegit. Idem, libro De Gloria confessorum, cap. 96: «Ante vitream absidam, qua sancta (Albini) concluduntur membra, sedebat.» Ita Ms. Idem, libro de Vitis Patrum, in Gregorio Lingoniensi episcopo, cujus reliquias Tetricus episcopus transferre volebat: «Ante altare basilicae fundamenta [Col. 0401B] jacit, erectaque absida miro opere construit, et transvolvit.» Ita Ms. Hincmarus, Rhemensis episcopus, de gestis habitis pro divortio Thietbergae, respectans ad concilium: «Et sacri canones jubent ut poenitentes tempore quo poenitentiam petunt, imposituram manuum et cilicium super capita a sacerdote, sicut ubique vulgatum est, ante absidam capiant. Quod unusquisque publice poenitens ab episcopo suo, de cujus parochia est, debet suscipere.» Annales Francorum, pag. 29: In absida ecclesiae. Glossae veteres: Absida, sedes episcoporum. Ibi sedem episcopi fuisse declarat locus Augustini supra, epist. 225, ubi praecedit: «ad nostra subsellia, relicta turba, redieram.»
Absidas has loco eminentiore fuisse, ideoque gradatas, [Col. 0401C] declarant loca Augustini et Evodii supra adducta. Leo Marsicanus, lib. I, cap. 19: «In basilicae absida media, ad quam per octo gradus ascenditur, altare constituit.»
Supersedeo plura aggerere loca. Haec autem aggessi, ut ex iis absidae usus aliquo modo innotesceret. Onuphrius Panvinius, in explicatione vocum quarumdam ecclesiasticarum absidae nomine intelligit quam Itali ecclesiarum tribunam vocant: «Forte quia olim vocabatur tribunal,» vel certe tribunal in abside erat. Gregorius Turonensis, lib. II Miracul., cap. 2: «Denique oratione facta, erigo oculorum aciem ad tribunal, conspicioque in eo versiculos hoc modo conscriptos:
Quod Hesychius ἀψίδας, praeter rotae circulum etiam καμάρας explicat, dum ait, Ἀψίδες, τὰ κύκλα τῶν τροχῶν, αἱ περιφέρειαι, ἢ καμάραι, intelligit id de quo hactenus egimus. Sic camera Gregorio Turonensi, lib. I, De gloria martyrum, cap. 47: «Dum in honore 1012 ipsorum martyrum, missarum solemnia celebrarentur, cecidisse e camera tabulam unam.» Severo Paulinus, epist. 12: «Basilica igitur illa, quae ad Dominaedium nostrum communem patronum in nomine Domini Christi jam dedicata celebratur, quatuor ejus basilicis addita, reliquiis apostolorum et martyrum intra absidem trichora sub altaria sacratis, non solo beati Felicis honore [Col. 0402A] venerabilis est. Absidem solo et parietibus marmoratam camera musivo illusa clarificat.»
Ex dictis quadruplex absidae usus eruitur, ut tum significet curvaturam rotae, tum arcum cui aliqua fit inscriptio, tum locum editiorem ubi sedet episcopus, tum cameram in qua reliquiae Sanctorum conduntur. Quae fere Glossarium Camberonense manuscriptum exprimit: «Absida dicitur exedra, id est, sacratorium; vel loculus, id est feretrum.» Idem: «Absida Graece interpretatur lucida, eo quod lumine accepto per arcum resplendeat.» Quod verbotenus ex Isidoro supra citato acceptum vides. Idem: Absida, sphaera seu hemisphaerium.»
ABSPES. Vita Onuphrii, cap. 10: «Abspes eram multoties vitae.» Quod Graecis ἀπελπίζων.
[Col. 0402B] ACIES. Leontius, in Vita sancti Joannis Eleemosynarii, cap. 21: «quae collecta erant a Mauris in acie ipsorum.» Dubium videri possit an in Graeco fuerit φάλαγξ, quod nunc aciem seu multitudinem exercitus, nunc trutinam significat. Certe hic staterae fit mentio, in qua dicuntur actus ejus appensi. Hinc aginari et acinari a scapo trutinae. Festus: «Agina est, qua inseritur scapus trutinae, id est, in quo foramine trutina se vertit. Unde aginatores dicuntur qui parvo lucro moventur.» Glossarium Camberonense Ms: «Aginator, negotiator; dictus ab agina. Agina enim dicitur illud foramen in quo scapus trutinae inseritur, et in quo trutina se vertit. Inde aginator dicitur, qui parvo lucro movetur.» Idem: «Aginare, explicare, agitare, fugare, dictum ab agina, [Col. 0402C] quod est scapus trutinae, quae ideo sic vocatur quod ea mensura ponderis agatur.» Glossae Isidori: Agginantes, explicantes. Et quia g et c mutuas sibi operas praestant, hinc in Glossis Isidori: Acinari, tricari, in parvo morari. Ita etiam habet Glossarium Camberonense Ms.
Alia significatione in Glossario: Aginat, στρατεύεται. Aginare, στρατεύειν. Existimo enim intelligi Agentes in rebus, qui pars militiae erant. Jos. Scaliger, ad Festum, legit τρακτεύεται et τρακτεύειν, id est, negotiari. Forte quispiam divinabit legendum στραγγεύει et στραγγεύεται. Nam a στρὰγξ gutta, fit στραγγεύω, guttatim exprimo, et metaphorice, premo, et quasi per angustum foramen exire cogo.
ACUTI. Pelagius, libello XV, n. 48: «Sicut impossibile [Col. 0402D] est navim fabricari sine acutis.» An in Graeco ab ὀξὺς aliquod nomen deductum fuerit, quod interpreti occasionem dederit vertendi acutos, equidem nescio. Existimo tamen hic per acutos intelligi ἥλους ἢ γόμφους, clavos vel gomphos, quod utrumque in navium compactione refertur a Polluce, lib. I, c. 9, § 2. Isidorus, lib. XIX Orig., cap. 34: «Clavati quasi calceati, eo quod minutis clavis, id est, acutis soleae caligis vinciantur.» Sic forte ab acutis gomphis rastrum, instrumentum rusticum, dictum Graecis ὀξίνα. Hesychius: Ὀξίνα, ἐργαλεῖόν τι γεωργιγκὸν σιδηροῦς γόμφους ἔχον ἑλκόμενον ὑπὸ βοῶν. «Oxina, instrumentum rusticum, ferreis gomphis constans, quod a bobus trahitur. Aliud infra bisacuti.
[Col. 0403A] ADVIVERE [Col. 0403] Vide supra, col. 208, quid in hoc verbum Rosweydus nosque simul notaverimus. (EDIT.) . Probum verbum, saepe in adhuc vivere mutatum. Hieronymus, in Vita Malchi, num. 3, ut dum adviveret mater. Idem, libro I contra Jovinianum, cap. 28: «Licet certior haereditas sit, dum advivis, bene abuti substantia tua, quam tuo labore quaesita in incertos usus relinquere.» Tertullianus, de Anima, cap. 57: «Et hi vel maxime, qui in ipsis tunc fuerunt cum adviverent.» Gregorius Turonensis, lib. IX: Dum advivit possideat. Jurisconsultis quoque nota vox, l. 28, § Testamento, d. De liber. leg.; l. 30, d. De adim. leg.; l. 30, § Testamento, d. De testam. milit.; leg. Visigoth., lib. IV, tit. 2, l. 13: «Medietatem vero, dum advixerit, pater sibi vindicet, filiis post obitum relinquendam.» In iisdem, lib. V, tit. 2, l. 4: «Ita et illa quae usu hoc ad possidendum [Col. 0403B] percepit, omnia dum advixerit, sine cujuslibet inquietudine suis incunctanter utatur expensis.» Item, lib. XII, tit. 3, l. 13: «Jurare debebunt, quia quae eorum professio continet, sincero et non maculato corde profiteantur, se donec advixerint conservare.»
AEGYPTUS olim varie divisa, seu provincias, seu dioeceses spectes. Vide Philippi Berterii Pithanon Diatribam I, cap. IV. Saepe apud auctores occurrit Aegyptus inferior et superior. Socrates, lib. IV, c. 18, Aegyptum superiorem opponit Alexandriae. Agens enim de duobus Macariis ait: Ὧν ὃ μὲν ἐκ τῆς ἄνω Αἶγύπτου ἦν· ὁ δὲ ἐκ τῆς Ἀλεξανδρέιων πόλεως : «Quorum alter ex superiore Aegypto, alter ex urbe Alexandria orlundus.» Fere Thebais et Aegyptus inter se distinguuntur. Hieronymus, in Vita Pauli primi eremitae: [Col. 0403C] «Multas apud Aegyptum et Thebaidem tempestas saeva populata est.» Aegyptus absolute posita, vel totam regionem Aegypti significat, vel etiam Thebaidam comprehendit, vel partem ejus circa Alexandriam, quam vocant Aegyptum inferiorem; uti Thebaida vocant superiorem Aegyptum. Ptolemeaus, de Delta et fluviis circa Delta in inferiore Aegypto: Καλεῖται δὲ κοινῶς ἡ περὶ τούτους τοὺς ποταμοὺς χώρα κάτω : «Vocatur autem communi vocabulo regio, quae circa hos est fluvios, inferior.» Et de superiore parte, seu Thebaide: Τὰ δὲ ἔτι μεσημβριώτερα τῶν Ἑπτανομίων καλεῖται Θηβαῒς, καὶ ἄνω τόποι : «Quae autem adhuc australiora Heptanomis sunt, vocantur Thebais, et loca superiora.» Regiones et dioeceses Aegypti et Thebaidis colligi possunt ex subscriptione [Col. 0403D] concilii Niceni, et aliorum.
AETHER neutro genere. Vita Onuphrii, cap. 16: «Aethera angelicis cantibus resonantia.» Complures auctores sequiore aevo ita aether usurparunt. Ennodius, lib. II, epist. 13: «Non sic pernix aether acta nervis arundo proscindit.» Idem, lib. VI, epist. 38: «Facilius credo cursus fluminum in diversa revocari, et relictis fluentorum alimoniis aether vacuum pisces expetere.» Idem, in Apologetico, de Synodo: «Videbant aether tantum directis a se jaculis verberari.» Marius Victor Massiliensis, lib. I:
[Col. 0404B] AFFECTUS, id est, parentes, liberi et nepotes, quibus affectum et amorem natura duce debemus. Heraclides, c. 54: «Nam cum adeo illi fame quodam tempore laborarent, ut homines ne affectibus quidem parcerent suis.» Apuleius, de Philosophia: «Nec angetur charissimis orbatus affectibus.» Marcus imperator: «Quod interim a te publicari nolo, ne aut ad ipsum Papirium, aut ad ejus affectus perveniat.» Capitolinus Maximino: «Timentes igitur milites, quorum affectus in Albano erant.» Idem Gordianis: «Affectus suos unice dilexit, filium et nepotem ultra morem, filiam et neptem religiose.» Idem, in Antonino philosopho: «Antoninus quidem non est satis motus defectione Cassii, nec in ejus affectus saeviit.» Vulcatius Gallicanus, in Avidio Cassio: «Nec tamen [Col. 0404C] Antoninus graviter est iratus rebellione cognita, nec in ejus liberos aut affectus saeviit.» Paulinus senior ad militem: «Ideo nec affectum, nec patriam, nec honores, nec divitias Deo praeferre debemus.» Paulinus junior, in Eucharistico:
AGAPE. Pelagius, libello XIII, n. 15: ut acciperent agapem. Clare hic agape usurpatur pro eleemosyna, seu parte aliqua, quae ex charitate egenti datur. Saepius haec vox in his libris occurrit. Pelagius, libello X, num. 46: «Semino agrum meum, et facio ex ipso agapem.» Idem, libello XV, num. 31: «Praebentes ei quae necessaria erant, ut faceret pro eis agapem.» Palladius, cap. 18: «Et fero panes, quoniam est agape [Col. 0404D] tui noti fratris; et cras illucescente Sabbato opus est oblationibus.» Heraclides, cap. V: «Quia ipse frater tuus agapen facturus est.» Sic Cassianus, collatione XXIV, capite 12: «Agapen alienae operationis exspectat.» Agapen vocat opem largitionis alienae, et opponit rei, quam quis proprio labore comparavit. Tertullianus, ad martyres, cap. 2: «Imo et quae justa sunt, caro non amittit per curam ecclesiae et agapen fratrum.» Paulus Diaconus, de Gestis Langobardorum, lib. I, cap. 26:
[Col. 0405A] AGENS IN REBUS. Heraclides, cap. 53: «Juvenem quemdam agentem in rebus, etc., commovit.» Quo loco Palladius, cap. 148, Graece, μαγιστριανὸς habet. Erat e Palatinis officiis. Ambrosius, epist. 13, lib. II, ad Marcellinam sororem: «Palatina omnia officia, hoc est, memoriales, agentes in rebus, apparitores diversorum comitum.» Tamen et in provinciis species annonarias curabant, et praeerant etiam evectioni publicae. Dicuntur et Magistriani. Vide infra.
ALMIRIDENSES. Vita Epicteti et Astionis, cap. 6: «In Scytharum fines ingressi sunt, atque in Almiridensium civitatem devenerunt.» Ex his colligitur Almiridensium civitatem in Scythia esse. Sed apud quem auctorem hujus urbis memoria? Existimo Almiridensium, seu Halmiridensium civitatem dictam [Col. 0405B] a lacu, qui Halmyris Plinio lib. IV, cap. 12, dicitur in hoc tractu: «Ex eodem alveo et super Istropolim lacus gignitur LXIII m. p. ambitu, Halmyrin vocant.» Lacum hunc Danubius facit, quem Pinetus in suo Plinio vulgo vocari ait Lac de Notre-Dame de Danubi, id est, lacus divae Virginis Danubianae. Forte Salmorudis Antonini. Nicephorus, lib. XII, cap. 29, postquam dixit Eunomium jussu Theodosii Halmyridem deportatum, addit: «Est autem Halmyris Mysiae in Europa locus, ad Istrum situs.» Haud dubie hinc Halmyridensium civitas dicta, itaque scribenda.
Ex descriptione Plinii, juxta Peucen collocanda est, quae est in Mysia inferiore. Mysia autem inferior etiam Scythiae nomine venit, unde in Mysia inferiore sunt Tomi, locus exilii Ovidii, quos in Scythia ponit [Col. 0405C] ipse Ovidius. In Notitia imperii multa loca Mysiae inferioris invenies ad Scythicam praefecturam pertinere.
AMMA. Pelagius, libello XVIII, n. 19: «Vos, inquit, estis fatuae; nam haec et vestra et mea est Amma. Hoc enim in ea vocant illi feminas spirituales.» Palladius, cap. 42: Αὐτὴ γὰρ καὶ ὑμῶν καὶ ἐμοῦ ἀμείνων οὖσα Ἀμμάς ἐστιν, οὕτω γὰρ καλοῦσι τὰς πνευματικὰς μητέρας. «Haec enim et vobis et me melior existens Amma est. Sic enim vocant matres spiritales.» Sic apud eumdem Palladium, cap. 37, Amma Piamun; cap. 137, Amma Talida. cap. 138, Amma Taor. Non abeunt ab hac Ammae significatione quae Hesychius habet: Ἀμμὰ, μήτηρ, τροφός Amma, mater, nutrix. Ἀμμὰς, τροφὸς Ἀρτέμιδος, καὶ ἡ μήτηρ, καὶ ἡ Ῥέα, καὶ ἡ Δημήτηρ. «Ammas, nutrix Artemidis, [Col. 0405D] et mater, et Rhea, et Demeter,» seu Ceres. Quod igitur abbas erat inter monachos, hoc Amma inter virgines sacratas.
ANTIQUARIUS. Vetus Lausiaca Palladii, cap. 15: «Pulchre enim scribebat libralem manum.» Lexicon Graecolatinum καλλιγράφος, librarius, id est, antiquarius erat. Nam antiquarii erant qui bibliothecae Codices componebant, vel vetustate oblitteratos reparabant, ut docent impp. Constitut., l. II, in princ. Cod. Theod.; de Stud. lib. urb. Rom., lib. XIV Cod. Theod. Augustinus, de Verbis Domini, serm. 44: «Quemadmodum qui videt litteras in Codice optime scripto, et non novit legere, laudat quidem antiquarii manum, admirans apicum pulchritudinem.» Lexicon [Col. 0406A] Latinograecum, Antiquarius, ἀρχαιογράφος, καλλιγράφος. Apud Cassiodorum, lib. II Histor. Tripart., cap. 16: «Quinquaginta membranaceos Codices, bene confectos et ad usum habiles, ab artificibus antiquariis, et perfecte artem scientibus scribi praecipias.»
APHRODITOS. In Vita sancti Hilarionis, num. 30, intelligitur de Aphrodite, quae Stephano dicitur juxta Athribin, quae Aphroditopolis Straboni lib. XVIII. De ea intelligi hunc locum colligitur ex itinere Hilarionis; et ex monte Sancti Antonii, ad quem properabat.
APOCRISIARIUS. Moschi cap. 88, habes Thomam apocrisiarium coenobii; et cap. 88, alium quemdam apocrisiarium Gennadii patriarchae Constantinopolitani: unde colligitur apocrisiarios curasse negotia ecclesiarum et coenobiorum. Glossae Isidori: Apochrysiarius, [Col. 0406B] minister Romanae ecclesiae. Glossarium Ms. Camberonense: Apocrisiarius, secretarius. Papias vocabulista: Apochrysarius, thesaurarius, vel legatus. Justinianus, novella 6: Διὰ τῶν τὰ πράγματα πραττόντων τῶν ἁγιωτάτων ἐκκλησιῶν, οὓς ἀποκρισιαρίους καλοῦσιν : «Apocrisiarii vocantur, qui sanctissimarum ecclesiarum negotia curant.» Occurrit passim apud scriptores posterioris aetatis. Est videlicet apocrisiarius ὁ ἐπὶ τῶν ἀποκριμάτων, a responsis. Quod apud Georgium patriarcham Alexandrinum in Vita sancti Chrysostomi est ἀποκρισιάριος, Godefridus 1014 Tilmannus vertit, secretarius. De munere hoc vide Hincmarum epist. 3, cap. 13.
AQUA ASPERGI. Vita Hilarionis, num. 20: «Scyphum fictilem aqua jussit impleri, etc.; equos aspersit.» [Col. 0406C] Vide ibi. Sosipater Charisius, Inst. Gram. l. I, capite Deficientium, ait: «Ad aequas an ad aquas vocari dici debeat, quaesitum est. Qui ad aquas dicunt enarrant quod ex luco Camoenarum aqua religiosa afferri soleat, purificandi causa. Sed melius ad aequas, quod olim greges equorum in Circum inducebantur; ibique per populum cursu aequabantur.» Philippus Rubenius, Electorum lib. II, cap. 18, praefert legi ad aquas, atque ita interpretatur quod est apud Ulpianum. De his qui notantur infamia, l. IV: «neque agitatores, nec qui aquam equis spargunt,» videlicet, non de vulgari aliqua sparsione aut ad recreandos equos, uti Alciatus, VI Parerg., capite 3, sed de solemni quadam et cum religione, imo superstitione, conjuncta. Nam fuisse mos videtur, ut quoniam Circenses [Col. 0406D] sacri ludi erant, honorique deorum dicati, equi certaturi prius lustrarentur, et aqua e certo loco petita spargerentur. Idem existimat Hilarionem hunc ritum in mente habuisse, et profanam hanc aquam alia aqua damnasse. Sic forte putat legendum in lapide veteri inter officia Circensium, Sparsor pro Spartor, nisi, inquit, hoc a sparto sit, et ad circi metarumque dealbationis munus pertineat. Nam in Glossis ita scriptum Spartum, λευκαία ἐν θεάτροις.
ARCHISTERIUM. Vita sancti Antonii, cap. 53: «Et cum judices, qui ad interius archisterium propter asperitatem itineris, etc., ire non poterant.» Glossarium Stewechii Ms., Arcisterium, monasterium. Glossarium Camberonense Ms., Archisterium, monasterium. [Col. 0407A] «Archisterium, principalis statio; sterion enim statio dicitur, archos princeps.» Idem: «Sterion Graece, Latine statio.» Ibidem: «Sterium, solitarii habitatio.» Equidem Antonii archisterium interius in monte erat praecipua et principalis ejus habitatio. Capitur tamen pro quovis monasterio. Vita sancti Walburgis, lib. III. «Et adjacens arcisterio coemeterium.» Ibidem: «Hujus sancti atrium arcisterii merui contemplari.» Paulus Langus, in Chronico Citizensi (tomo I Germanorum Scriptorum a Pistorio editorum), anno 1469: «In carmine quodam, quod in praeconium praefati Bursfeldensis archisterii edideram.» Idem, pag. 886: «Sub Trithemii militabam obedientia in archisterio divi Jacobi prope Herbipolim.» Hinc archisteriale. Vita sancti Willibaldi: [Col. 0407B] «Verum et arcisteriali jam jugo constrictus, nunquam sine abbatis sui licentia pergere judicaret dignum.»
ARSINOE. Vitae Antonii cap. 14: «Quid sane et in Arsenoitarum oppido gestum sit, non transibo silentio.» Cum duplex sit Arsinoe et Arsinoites Nomus in Aegypto, hic intelligitur de Arsinoe seu Crocodilorum oppido ad Nilum, ut patet hic ex adjunctis, cum ad Arsinoen Nilum crocodilis infestum transit Antonius. Alia Arsinoe est ad Charandram sinum,
ARTABA. Vitae Joannis Eleemosynarii, cap. 3: «Omnia in una Campana statera, modio et artabe, vendere et emere contestabatur.» Palladius, c. 76: «Acceperunt unusquisque frumenti annuas duodecim artabas, qui sunt veluti quadraginta, qui apud nos dicuntur modii.» Interpres Aristophanis, in Acharn., [Col. 0407C] de artaba: Περσικὸν δὲ καὶ Αἶγύπτιον τὸ ὄνομα : «Artaba Persicum et Aegyptium nomen est.» De Aegyptiorum artaba Fannius:
De Persarum et Medorum artaba Hesychius: Ἀρτάβη μέτρον Μηδικὸν σίτου, Ἀττικὸς μέδιμνος : «Artaba mensura frumenti apud Medos, Atticus medimnus.» Herodotus Clio, seu lib. I: Ἡ δὲ ἀρτάβη, μέτρον ἐστὶ Περσικὸν, χωρέον μεδίμνου Ἀττικοῦ πλεῖον χοίνιξι τρισὶ Ἀττικῇσι : Est autem artaba mensura Persica, capacior quam Atticus medimnus, tribus choenicibus Atticis.»
[Col. 0408A] Sed omnino varia mensura fuit artaba. Nam Eupolemus, apud Eusebium, lib. IX, cap. 4 Praepar. Evang., explicans epistolam Salomonis ait: Ὁ δὲ κόρος ἐστὶ ἀρταβῶν ἕξ : «Corus vero est artabarum sex.» Consule Villalpandum nostrum, Apparatus in Ezechielem parte II, lib. III, cap. 11.
ARURAE. Evagrius interpres Vitae sancti Antonii, cap. 2: «Arurae autem erant ei trecentae uberes et valde optimae.» Retinuit interpres vocem Graecam ἄρουραι, pro quo vulgo substitutum palmae. Occurrit eadem vox hac eadem Vita, cap, 15: «Et statim intelligit parvis aruris, et parietibus, vel modica auri portione contempta, nec gloriari se debere, quasi magna dimiserit.» Ubi pro parvis aruris in Graeco est, ὀλίγας ἀρούρας ; quod Haeschelius vertit campos exiguos, [Col. 0408B] et Coloniensis editio habet, parvis thesauris. Propria Aegypto terrae divisio in aruras. Strabo, lib. XVII, de Aegypti divisione: Ἡ δὲ χώρα τὴν μὲν πρώτην διαίρεσιν εἶς νομοὺς ἔσχε, δέκα μὲν ἡ Θηβαῒς, δέκα δ` ἡ ἐν τῷ Δέλτα, ἑξ καὶ δέκα δ` ἡ μεταξύ· ὡς δέ τινες, τοσοῦτοι ἦσαν οἱ σύμπαντες νομοὶ, ὅσαι αἱ ἐν τῷ λαβυρίνθῳ αὐλαί· αὗται δ` ἐλάττους τῶν τριάκοντα. Πάλιν δ` οἱ νομοὶ τομὰς ἄδεας ἔσχον· εἶς γὰρ τοπαρχίας οἱ πλεῖστοι διῄρηντο, καὶ αὗται δ` εἶς ἄλλας τομὰς, ἐλάχισται δ` αἱ ἄρουραι μερίδες : «Regio initio in praefecturas divisa fuit, quas Nomos vocant: Thebaica quidem in decem; quae vero in Delta, in totidem; intermedia autem in sedecim, et (ut quidam volunt) tot erant hujusmodi praefecturae, quot aulas labyrinthus habebat, quae [Col. 0408C] circiter triginta erant. Rursum hae praefecturae divisiones liberas habent; majore enim e parte in toparchias divisae fuerunt; toparchiae rursus in portiones alias, quarum minimae arurae erant.» Non recte interpres hic arva verterat. Horapollo, lib. I, cap. 5: Ἔτος τὸ ἐπιστάμενον γράφοντες, τέταρτον ἀρούρας γράφουσιν· ἔστι δὲ μέτρον γῆς ἡ ἄρουρα, πηχῶν ἑκατόν : «Instantem annum significantes, quartam arurae partem pingunt. Est autem ἄρουρα terrae mensura, centum complectens cubitos.» Herodotus, Euterpe, seu lib. II: Γέρεα δέ σφι ἦν τάδε ἐξαραιρημένα μούνοισι Αἶγυπτίων πάρεξ τῶν ἱερέων· ἄρουραι ἐξαίρετοι δώδεκα ἑκάστῳ ἀτελέες· ἡ δὲ ἄρουρα 1015 ἑκατὸν πήχεών ἐστι Αἶγυπτίων πάντη· ὁ δὲ Αἶγύπτιος πῆχυς τυγχάνει ἶσος ἐὼν τῷ Σαμίῳ. «His solis (qui dicuntur Calasiries seu [Col. 0408D] pugnatores) Aegyptiorum praeter sacerdotes hoc eximium honoris habebatur, ut singulis duodecim arurae essent exemptae et immunes. Est autem arura centum cubitorum Aegyptiorum quoquoversus. Aegyptius vero cubitus Samio par est.» Suidas: Ἀρουραία μάντις, ἐπὶ τῶν νωθρῶν καὶ ἀπράκτων. Ἔστι δὲ ἀκρὶς δυσκίνητος, χλωρὰ, καλουμένη μάντις, ἧς τινες προσέχοντες ταῖς κινήσεσι μαντεύονται. Ὅτι ἡ ἄρουρα πόδας ἔχει ν', «Rusticana vates, de segnibus et ignavis. Est autem locusta admodum tarda motu, viridis, quae vocatur mantis, id est, vates; cujus motus quidam observantes vaticinantur. Arura pedes habet quinquaginta.» Ubi Aemilius Portus sensum non percepit, cum extrema vertit: «Rus pedes habere dicitur.» Et ingenue professus est, N. L. Legerat ille ἔχειν, cum legendum esset [Col. 0409A] ἔχει ν'. Ita habet Ms. noster Antuerpiensis. Nempe arura est dimidium plethri, plethrum autem continet pedes centum quaquaversum, ut idem Suidas ait.
Arura Scriptoribus Latinis etiam usurpata, non pro certa terrae portione, sed generatim pro terra seu agro. Velius Longus, de Orthographia: «Filix, quam ita credo dictam, quod sit minus felix arurae.» Hinc aruraea, id est agrestis, rurestris. Marcellus Empiricus, lib. de Medicamentis, pag. 63: «Lacertas pisinnas, quae in segetibus morantur, quas Graeci aruraeas vocant.» Unde proverbium, Μάντις ἀρουραία, ut in Suida jam citato.
ASPITARE. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 51. «Uno hinc et altero hinc aspitantibus.» Ita Mss., ubi Editi, assistentibus. Glossae Isidori: Aspita, ruina. [Col. 0409B] Ita et Glossarium Ms. Camberonense. Videndum tamen num pro ruina legendum sit veruina. Certe spitum dicitur veru. Glossarium Camberon.: Assium, veru; id est spitum.
ASSUESCO, id est, assuefacio. Hieron., in prologo Vitae Malchi: «Dispositumque per tabulata militem, pendenti gradu, et labente vestigio firmiter stare assuescunt.» Ita Mss., quod vulgo mutarunt in adsuefaciunt. Dionysius Exiguus, Vita Pachomii, capite 23: «Sed paulatim assuescit ea, levioribus exercens ante ponderibus.» Ita Mss. et vetus editio, ubi Coloniensis substituit, assuefacit. Priscianus, lib. VIII, cap. de Verbis communibus: « Assuesco, » absolutum est, invenitur tamen pro assuefacio. Lucanus, in V: «Adde quod assuescis satis,» pro assuefacis.
[Col. 0409C] BABAE. Vide VAVAE.
BAIA. Occurrit vox haec in Graeco Palladio, uti in Glossario suo Graecobarbaro citat Joannes Meursius, sed non recte eam percepit. Quod enim Palladii, c. 61, est, Βαΐα ὀλίγα παρὰ τοῦ πρεσβυτέρου αἶτησάμενος, τοῖς ζώοις ζώνας εἶργάσατο, recte ita Gentianus Hervetus vertit: «Cum paucos palmae ramos petisset a presbytero, efficiebat cingula animalibus.» Et subditur miraculum per unum e cingulis editum. Fiebant autem ea ex palmae ramis seu foliis, quae βάϊα dicta. Hesychius in Lexico: Βάϊς, ῥάβδος φοίνικος καὶ βαΐων : «Bais ramus palmae, et baiorum.» Hieronymus, libro II contra Jovinianum, cap. 9 ex Chaeremone Stoico, de Vita antiquorum Aegypti sacerdotum citat: «Cubile eis de foliis palmarum, quas baias [Col. 0409D] vocant, contextum erat.» Idem, in cap. VIII Ezechielis, explicans illud, Et ecce applicant ramum ad nares suus, inquit: «Haud dubium quin palmarum, quas Graeco sermone τὰ βάϊα vocant, ut per hoc eos idola adorare significet.» Non recte Meursius supra existimavit, loco illo Palladii per βάϊα intelligi quodcunque donum generaliter ita dictum. Quem Meursii lapsum video etiam notatum Gretzero nostro, lib. II de Benedictionibus, cap. 41.
BAPTISMUS NUDORUM. Solebant olim nudos tam viros quam feminas oleo catechumenorum inungere et baptizare. Pratum spirituale Joannis Moschi, cap. 3: «Venit puella ex Perside, ut baptizaretur; quae ita speciosa erat ac tantae pulchritudinis, ut non [Col. 0410A] posset presbyter nudam eam sancto oleo inungere.»
Sed disputatio inter doctos viros orta, an baptizandi omnino nudi fuerint, an tantum superiori veste exuti.
Josephus Vicecomes, in Ecclesiasticis suis Observationibus de antiquis baptismi ritibus, lib. II, cap. 37, et lib. IV, cap. 10, 11, 12, 13, conatur astruere plane nudos, nullo vestis vel tegumenti genere amictos olim catechumenos inungi solere et baptizari.
Sunt qui contradicant (Joannes Viringus noster in tractatu Ms. ea de re) censeantque Ecclesiam nimisquam semper honesti tenacem fuisse; nec simile vero esse eamdem tam evidenti sacrilegiorum periculo sacramentum hoc exponi voluisse.
Ego vero, perpensis utriusque partis momentis, existimarim, si quis recti libram judicii tenere volet, [Col. 0410B] et nudos et non nudos olim catechumenos inunctos et baptismo tinctos fuisse asseret.
Nudos quidem, quantum ad mysterium pertinet, quo vita nobis anteacta emendanda et in melius commutanda denotabatur. Nam nudi censebantur, quibus superior vestis, qua in publicum procedere soliti erant, detrahebatur. Integre illa ponitur, quia nihil veteris hominis superesse potest.
Non nudos, quia vel interulam vel praecinctorium aliquod linteum baptizandi ad honestatem servabant, qua re servata non omnino nudi erant, sed quasi nudi: nudique dici poterant, quod qui ita in publico appareret, nudus prodire censeretur. Sic Saul, I Reg. XIX, nudus cecinisse dicitur tota die ac nocte cum prophetis, deposito scilicet amictu regio, nec enim prophetae [Col. 0410C] nudi erant. Sic David, II Reg. VI, nudus ante arcam saltasse dicitur, et tamen eo tempore indutus erat Ephod lineo, ut ibidem habetur. Sic Joannis XXI, Petrus nudus dicitur, quod breviori veste piscationi aptae indutus esset; quare ne ita nudus Christo se sisteret, tunica se succinxit, ἐπενδύτῃ, id est, veste quae alteri injicitur. Nec desunt graves auctores (inter eos Gaspar Sanctius noster) qui ita quoque Isaiam undum et discalceatum (Isaiae XX) intelligunt. Ad hanc loquendi scribendique consuetudinem facit Seneca, lib. V de Beneficiis cap. 13: «Quaedam etiamsi vera non sint, propter similitudinem eodem vocabulo comprehensa sunt. Sic illitteratum non ex toto rudem, sed ad litteras altiores non perductum; sic qui male vestitum et pannosum vidit, nudum se [Col. 0410D] vidisse dicit.»
BASTERNA. Vita Eugeniae, cap. 3: «vobis itaque duobus juxta basternam ambulantibus.» Est vehiculi genus mollius stratum, matronis usitatum. Ammianus, lib. XIV: «Opertis capitibus et basternis per latera civitatis cuncta discurrunt.» Hieronymus, in cap. LXVI Isaiae: «Ubi posuere LXX cum umbraculis (quae nos dormitoria interpretari possumus vel basternas ), alii voce consona transtulerunt φορεῖα, quae nos varii generis interpretamur vehicula.» Ennodius, epigram. 129, inscriptionem habet: «In basterna uxoris Bassi Violae.» Glossarium Nomicum: Αεκτίκιον, βάστηρνα, κράβατον : «Lecticula, basterna, grabatum.» Glossarium Camberonense manuscriptum: [Col. 0411A] «Basternae sunt quaedam ferocissimae gentes, non procul a Macedonia. 1016 Basternae etiam dicuntur quaedam matronarum in itinere vehicula, quae desuper cooperta, et mollioribus stramentis composita, a duobus equis trahuntur.» Papias: «Basterna vehiculum est itineris, mollibus stramentis composita, quasi vesterna.» Glossae Isidori: «Basterna tecta manualis.» Intelligitur, opinor, lectica tecta, quae manu fertur. Nisi quis legat, mannualis, quod a mannis raptetur. Ovidius, lib. II Amorum, eleg. 17:
Basternae originationem hanc affert Isidorus, libro XX Orig., cap. 12: «Basterna vehiculum itineris, quasi viae sterna: mollibus stramentis est posita, [Col. 0411D] a duobus animalibus deportatur.» Unde videtur sua hausisse Papias, etsi apud eum vesterna pro viae sterna.
Ex dictis auctorum locis apparet nunc servorum manibus, nunc ab animalibus gestatam basternam. Nam quod Meursius in Glossario Graecobarbaro apud Isidorum animalia interpretatur servos, non persuadet.
Alia basternae significatio apud Graecos jurisconsultos, quibus pro transennis et pro tectis accipitur. Vide Cujacium, lib. XIII Observat., c. 30.
BELLUAE. Quod Vitae Antonii interpres, cap. 25, habet belluas, ibi Graecus textus habet ὑαίνας. Bellua subinde pro hyaena capitur. Vide dicta (supra, col. 395, not. 8) ad cap. 6 Heraclidis ( qui scripsit BELUA). Clemens Recognitionum lib. VIII, c. 7: «Alia [Col. 0412A] quaedam animalia marem vicibus alternis in feminam verterent, et sexum per annos singulos commutarent, ut lepores et hyenae, quas belluas vocant.» Postremum hoc, quas belluas vocant, interpretamenti vicem addidit Ruffinus Clementis interpres. Glossae: Ὕαινα, ζῶον, bellua.
Alias bellua de elephantis capitur, ut apud Curtium; lib. VII.; Ammianum, lib. XXV; Arnobium, libro VII. Item pro cetis et pistricibus, apud Suetonium Nerone, c. 12; et in Glossario: Bellua, κῆτος. Item κητὶς, pistrix, de bellua. Item, bellua marina, κῆτος.
BEMA seu BHMA. Vita sancti Basilii, cap. 11. In sanctum tribunal, Graece, εἐς τὸ ἅγιον βῆμα. Quod certum in templis antiquorum juxta altare locum significat. Quod ut melius intelligatur, ita de veterum [Col. 0412B] Graecorum ecclesia Genebrardus vel potius Claudius Sanctesius, in Liturg., ut citat Gretzerus noster tomo II de Cruce, in notis ad relationem περὶ τῆς σταυροπροσκυνήσεως, de adoratione Crucis.
Ecclesia Graecorum in quinque partes dividitur:
Prima pars dicitur ἅγιον βῆμα, sanctum tabernaculum, quod gradibus in eam scandatur: ubi duo sunt altaria, majus in medio, quod dicitur θυσιαστήριον, sacra mensa, sancta sanctorum, locus Dei requies, propitiatorium, magni sacrificii officina, Christi monumentum, et ejus gloriae tabernaculum. Minus altare, in quo sacerdos sacra praeparat, dicitur πρόθεσις, quasi propositio, quod panis consecrandus in eo primum ponatur.
Secunda pars templi dicitur ἱερατεῖον, chorus, locus clero et cantoribus deputatus, ubi tabulatum duo [Col. 0412C] habens ostia, et vela utrique ostio oppansa.
Tertia pars ἄμβων, pulpitum, ubi recitantur Evangelia et Epistolae, et verba fiunt ad populum. Unde εὐχὴ ὀπισθάμβωνος, oratio pone ambonem seu suggestum.
Quarta pars ναὸς, templum seu navis Ecclesiae, ubi populus orat, in qua viri a mulieribus sejuncti sunt per tabulata.
Quinta est baptisterium, prope πρόναον, prope vestibulum templi, ubi haerent poenitentes. Hactenus Claudius Sanctesius. Vide et infra dicenda in verbo TEMPLUM GRAECORUM, ex Gentiano Herveto
BENEDICTIO. Quanti haec olim aestimata fuerit habes in Vita sancti Antonii cap. 3 9, qui episcoporum et presbyterorum benedictiones submisso capite excipiebat. Vita Mariae Aegyptiacae, cap. 9: «Ille (Zosimas) [Col. 0412D] autem in terra prostratus, poscebat benedictionem secundum morem accipere. Prostravit autem se et ipsa, et utrique jacebant in terra, unus ex alio benedictionem poscens.» Sic apud Gregorium Nyssenum, oratione de Vita sanctae Macrinae: «Cum fecissemus et precandi et benedicendi finem, atque illae, inclinato prius capite benedictioni, honeste discedentes abiissent.» Beda, lib. III Hist. Eccl., cap. 26: «Accurrebant, et flexa cervice vel manu signari, vel ore illius (monachi vel clerici) se benedici gaudebant.» Vita sancti Fulgentii, 1 januarii, habet concursum populi, quis ab exsilio revertenti primus salutaret agnoscendus, quis benedicenti caput supponeret. Palladius, in Vita Chrysostomi: «Ei [Col. 0413A] caput vestrum inclinate, ut Joanni, per omnia.» Ita viduas diaconissas, ut futuri episcopi, benedictionem capite inclinato accipiant, monet Chrysostomus.
Parvuli quoque sacerdotibus et viris sanctis, ut benedictionem percipiant, offerri soliti. Theodoretus, hic, capite 2, in Juliano Saba, cap. 8, in Aphraate, capite 9, in Petro eremita Galata. Vita Epiphanii episcopi: «Omnis aetatis et sexus turba confluebat, offerens parvulos.» Auctor Operis imperfecti, in Matth. XIX: «Praesens locus instruit omnes parentes, ut filios suos indesinenter sacerdotibus offerant.» Eudoxia quoque imperatrix jam natum in purpura Theodosium juniorem Patribus obtulit, ut habetur in Vita sancti Porphyrii, 26 Febr. 1017 Cum Columbanus, in Vulciaco villa hospitio exciperetur, «infantes [Col. 0413B] mater ad benedicendum viro Dei obtulit.» Vita ejus, 21 Novemb. Columba quoque abbas Domnallo regio infanti benedixit. Vitae ejus per Adamannum lib. I.
Quin et infantes adhuc in utero existentes benedictioni sanctorum virorum fuere oblati. Ita Eudoxia imperatrix infantem, quem utero gestabat, Patrum benedictioni obtulit, in Vita Porphyrii jam citata. Sic Stephanus Junior etiamnum existens in utero, benedictioni Germani patriarchae Constantinopolitani oblatus a matre est.
Qua in re cavendus est error Cajetani, qui censuit simili benedictione, in voto parentum, salvari posse infantem, etiam non baptizatum, in utero. Ita enim ille ait in III partem divi Thomae, q. 68, ad art. 11: «In articulo undecimo occurrit scribendum et consequenter [Col. 0413C] dicendum, sub correctione tamen, parvulos in maternis uteris periclitantes, posse salvari, sicut superius (art. 2) diximus de infantibus qui non possunt baptizari. Posse autem salvari dico per sacramentum baptismi non in re, sed in voto parentum susceptum, cum aliqua benedictione prolis, seu oblatione ipsius ad Deum cum invocatione Trinitatis.» Quem refutatum vide apud Alphonsum de Castro, adversus haereses, libro III, verbo Baptismus, haer. 9.
Plura de variis benedictionibus vide in indice rerum, et copiose apud Gretzerum, libro ea de re edito.
BEROEA. Vitae Malchi num. 3 [Col. 0413] Vide quid de hoc nomine Rosweydus nosque notaverimus supra, col. 208. EDIT. . Syriae est civitas, circa quam eremus Chalcidos. Duplex Beroea apud Stephanum de urbibus, una in Macedonia, altera in Syria, quae haec nostra, quam et Beroen dictam ait. [Col. 0413D] De Macedonica Plinius, lib. IV, cap. 10; de Syriae Beroea idem, lib. V, cap. 26: «Infra Palmirae solitudines Stelendena regio est, dictaeque jam Hierapolis ac Beroea, et Chalcis.
BIRRUS. Vita Pelagiae, cap. 12: «Induit se tunicam tricinam et birrum sancti Nonni episcopi.» Heraclides, cap. 51, de Athanasio episcopo: «Tunica ille tantum sua, birroque vestitus.» Unde constat birrum fuisse vestem episcopalem, quod etiam clarum ex Actis sancti Cypriani: «Exuit se lacernum birrum, quem indutus erat.» Baronius, tomo II, anno Christi 271, Dionysii papae 1, Valeriani et Gallieni impp. 7, haec de birro ad eum locum notat:
[Col. 0414A] In quo illud imprimis animadvertendum, non simpliciter dici birrum, sed lacernum birrum; licet Sulpicius Severus, dialog. 1, cap. 14, birrum a lacerna, utroque tamen existente habitu clericali, distinguat, cum invehitur in voluptuosos clericos, dicens: «Haec charis viduis ac familiaribus mandat tributa virginibus; illum ut birrum rigentem, haec ut fluentem texat lacernam.» At primum quod attinet ad lacernam, si ethnicos consulas, reperies eam breve fuisse indumentum ad arcendam pluviam, ut ex his quae Cicero, Philip. II, ac Plinius, lib. XVIII, capite 25 tradunt, evidenter apparet. Porro ad humeros brachiaque tegenda fuisse compositum ejusmodi vestimenti genus, docet Festus Pompeius, in verbo Lacerna; dum de lacerna agens, ait eam minorem fuisse capitio; capitium [Col. 0414B] vero ait Varro, de Ling. Lat. l. IV, fuisse muliebre pectoris indumentum, ita dictum, quod pectus capiat, et comprehendat brachia; quae enim sine eis incedebant, pectore et brachiis erant apertis. Super tunicam vero superduci lacernam, Gellius, lib. XIII, cap. 20 testatur, cum ait: «Cum me praesente discipulos quosdam suos senatores vidisset die feriato tunicis et lacernis indutos, et gallicis calceatos: Equidem, inquit, maluissem vos togatos esse: pigitum est cinctos saltem esse et penulatos.
Quod vero habent Acta lacernum birrum, vox birrum ad colorem pertinet; nam notat Festus in verbo Birrum, apud antiquos rufum colorem dictum esse birrum. Ac proinde lacernam rufi fuisse coloris. Sive dicere velimus lacernum birrum, hoc est sericum; [Col. 0414C] βήρους enim veteres dixere serica, ut Zonaras et Theodorus interpretantes duodecimum canonem Gangrensis concilii tradunt. Vide Cujacium, in l. IV Cod. De vest. holoser., lib. XI; sive magis placeat lacernum birrum significare birrum ipsum in modum lacernae compositum. (Porro birrus et birrum masculino et neutro genere dictum reperitur.) Utcunque sit, constat quidem testimonio sancti Augustini, etiam clericos in Africa uti consuevisse linea atque birro, sed episcopos birro pretiosiore. Nam eo sermone, quo clericorum suorum disciplinam componit, haec ait serm. de divers. 50: «Nemo det birrum, vel lineam tunicam, seu aliquid, nisi in commune; de communi accipiam mihi ipsi.» Et paulo post: «Offeratur mihi verbi gratia birrum pretiosum, forte decet episcopum. [Col. 0414D] quamvis non deceat Augustinum,» id est, hominem pauperem, de pauperibus natum. Utuntur ex institutione sancti Augustini regulares tunica linea, atque cum volunt, diebus praesertim solemnibus, in Italia etiam birro, quem in Hispania semper gestant. Eamdem quoque consuetudinem viguisse in Ecclesia Orientali, ut episcopi super tunicam birro induerentur, ex iis quae scribit Palladius in Lausiac., cap. 51, de sancto Athanasio episcopo Alexandrino possumus intelligere dum ait, eum tunica birroque vestitum secessisse. Meminit et Gregorius Turonensis de sancto Britio, qui ardentes prunas in birro suo posuit, ad declarandam sui animi innocentiam.
[Col. 0415A] Caeterum propter ejus indumenti brevitatem, Venantius Fortunatus nominat birrum ipsum palliolum, cum agit de sancto Germano Parisiorum episcopo visitante Clotharium regem; atque de ipso rege ait: allambit sancti viri palliolum.
Quod vero sanctum Gangrense conc., cap. 12, monachos Eustachianos incedentes palliatos, atque damnantes birris utentes, anathematis sententia perculerit, non placet quod per birrum alii interpretati sunt vestem pretiosam simpliciter, sed potius quod illi amicti pallio sui longitudine et latitudine diffluente, eos damnarent, qui birro nempe breviori uterentur indumento: quod vile vel pretiosum (ex sententia Augustini superius recitata) ad libitum cujusque esse potuisse, certissimum est; pretiosiores vero fuisse [Col. 0415B] birros Atrebatenses et Canusinos, Flavius Vopiscus in Carino testatur. Cum itaque eadem Acta Cypriani passionis habeant, ipsum lacernum birrum complicuisse, et ad genua posuisse, illud fuisse perbreve, ac parvi negotii operam egisse demonstrant; nam non sic de tunica eum fecisse, sed diaconis dedisse tradunt.
Ex his itaque jam exploratum haberi videtur episcoporum fuisse antiquum habitum, ut post vestem superinduerent lineam, et desuper eam solutam tunicam, ac demque numeros tantum tegens et brachia lacernum birrum: quo genere indumenti hodie videmus uti S. R. E., cardinales, atque episcopos illos, qui ex regularibus ad eam dignitatem provecti sunt. Romanum vero pontificem birro absque tunica super lineam, [Col. 0415C] sed serico atque rufo, interdum vero albo, pro temporis ratione. Porro ex dignitatis ordine birrum pretiosius fuisse, ex Augustini sententia dictum est. Hactenus Baronius.
1018 In Palladio nostro bis terve birrum occurrit, uti, cap. 83: pallium gestabant et byrrum. Ubi Graece est, τριβωνοφόροι καὶ βυῤῥοφόροι. Hervetus Latine extulerat, qui pallium gestabant et pileum. In Editione Lugdunensi legebatur, καὶ κιῤῥοφόροι. Et in notis suis Meursius ex conjectura corrigit σκιῤῥοφόροι : fortasse, ait Fronto noster, quia scholiastes Aristophanis exponit σκιῤῥὸν τὸ ῥυπῶδες τῶν τυρῶν ; et apud Eupolidem, βαδίζει σκιῤῥὸν ἠμφιεσμένη, , ut hic dicuntur σκιῤῥοφόροι, qui sordidis vestibus amicti; sed emendationem e Regio Ms. erutam βυῤῥοφόροι, confirmat [Col. 0415D] Heraclidis interpres: «Concurrentes omnes simul, quoscunque palliis, quoscunque cernimus birrhis esse vestitos;» deinde quod dixerit convenisse primates illius oppidi; postremo, quod quosdam philosophorum dicat unum ei solidum dedisse, ac proinde non omnes viles homines ibi et abjectos fuisse constet.
Item, cap. 136, de sancto Athanasio: accepto suo stichario seu tunica, et birro. Hervetus verterat, accepto suo stichario et cereo. Graece est, λαβὼν ἑαυτοῦ τὸ στιχάριον καὶ τὸ βίῤῥιον. Hervetus κηρὸν fortasse legerat.
Alia de birro addi possent, sed haec nunc sufficiant. Quod ad birrum canonicorum regularium attinet, hoc, opinor, intelligit Glossarium Camberonense manuscriptum: [Col. 0416A] «Birrus planeta, pallium villatum, mantellum fimbriatum.» Hoc habitu in Belgio utuntur canonici regulares, qui vel solus cum linea tunica eos ex divi Augustini instituto esse declarat, cum ille suos clericos linea et birro ornarit, ut constat ex ejus Sermone 50 de diversis.
BISACUTUS. Vide dicta ad Vitam Antonii cap. 25, et Frontonii cap. 1. Vita Antonii: «Ut sarculum sibi bisacutum cum frumento deferret.» Ita distinguendum eum locum in notationibus monui. Sic in Vita Frontonii, cap. 1: «Deferentesque ad eremum secum parva olerum semina, et bisacutos parvosque sarculos.» Glossarium Camber. Ms. «Bisacuta, ferramentum quoddam utrinque incidens.»
BRUCHIUM. Vita Hilarionis, num. 33: «Divertit ad [Col. 0416B] quosdam fratres notos sibi in Bruchio, haud procul ab Alexandria.» Et post pauca: «De Bruchio per inviam solitudinem intravit Oasim.» Eusebius, in Chronico, anno 1 Claudii, ante Aurelianum: «Alexandriae Bruchium, quod per multos annos fuerat obsessum, tandem destruitur.» Ammianus, lib. XX: «Alexandria, etc., amisit regionum maximam partem quae Bruchion appellatur, diuturnum praestantium hominum domicilium.» Epiphanius, libro De ponderibus et mensuris locum Bibliotheca a Philadelpho structa insignem fuisse indicat. Erat enim ibi Musium. Spartianus in Hadriano: «Apud Alexandriam in Musio multas quaestiones professoribus proposuit.»
Quod Scaliger ad Eusebium, supra, ait Βρουχεῖον ante ῥακῶτιν dictum, sine auctore asserit. Ipsa [Col. 0416C] Alexandria ita dicta est, teste Stephano.
Originationem ejus venatur Casaubonus, ad Hadrianum Spartiani, quasi olim dictum fuerit Πυρουχεῖον, quam vocem integram servat Eusebius, Historiarum lib. VII, cap. 32, ubi Christophorsonus interpres, quia corrupte legerat τοῦ πυροῦ χρείας οὔσης, verterat, cum ibi magna esset frumenti inopia. In Vita Apollonii Grammatici Alexandrini dicitur Προυχεῖον. Notum litteras β et π invicem permutari. Atque ita Bruchium fuerit Alexandrinis, quod Prytaneum Atheniensibus, videlicet πυροῦ ταμιεῖον : frumenti reconditorium.
BRUMOSUM. Varie hoc scriptum, nunc brumosum. nunc bromosum, nunc bramosum. Ruffinus, lib. III, n. 39: «Et cum feteret brumosa aqua odore, non [Col. 0416D] permittebat ut aliam aquam mutarent.» Palladii Lausiaca, in appendice, ex veteri interprete: Per biennium enim manus meae, unde percussi quasi faciem ejus, fetorem et brumum sufferre non poteram.» Glossae Isidori: Brumosus, annosus, resinosus. Item: Brumalia, resinosa pluvia. Item: Bromosa immunda. Turnebus, lib. XXVIII Adversar., cap. 5, citat ex Onomastico perantiquo Petri Danielis: Bramosa, immunda additur: quod verbum Graecae linguae est. Zeno, Veronensis episcopus, in Exodum, serm. 8: «Quis non intelligit, fratres, illud Pascha non esse, sed bramosum latronis cruenti convivium? Idem, serm. in Psal. XLIX: «Si diis corporalibus convenit sacrificium corporale, utique et spiritale Dei sacrificium [Col. 0417A] est necessarium: spiritale, quod non ex sacculo, sed ex corde profertur, quod non bramosis pecudibus, sed suavissimis moribus comparatur.»
BUCCELLATUM. Panis biscoctus, seu ξυρὸς ἄρτος, siccus panis, qui eremitis et militibus in usu erat, quia diutius durat. Heraclides, cap. 6: «Confractum atque in partes redactum modicas buccellatum in lagenas misit.» Ammianus, l. XVII: «Frumentum, ex eo quod erat in sedibus consumendum, ad usus diuturnitatem excoctum, buccellatum ut vulgo appellant, humeris imposuit libentium militum.» L. VI Codicis Theodosiani, De erog. milit. annon.: «Expeditionis tempore buccellatum, ac panem, vinum quoque atque acetum, sed et laridum, carnem vervecinam etiam milites nostros ita solere percipere.» [Col. 0417B] Spartianus, in Pescennio Nigro: «Idem pistores sequi expeditionem prohibuit, buccellato jubens milites et omnes contentos esse.» Vulcatius, in Avidio Cassio: «Et praeter lardum ac buccellatum atque acetum, militem in expeditione portare prohibuit.» Constantinus, περὶ θεμάτων· Βούκελλος τὸ κρικελλοειδὲς ψωμίον καλεῖται : «Buccellus orbiculatum frustrum vocatur.» Mauritius, in Tacticis: Χρὴ ἐν ἡμέρᾳ πολέμου, ἐν ταῖς σέλλαις ἐπιφέρεσθαι ἕκαστον στρατιώτην ὕδωρ καὶ Βουκελάτα : «Die belli debet quisque miles aquam et buccellatum in sellis secum ferre.»
Ab hoc pane expeditionali seu buccellato eleganter panem, quem benedictionis loco transmittebant, vocarunt Paulinus et Therasia ad Romanianum epistola 36, apud Augustinum: «Ne vacuum fraternae [Col. 0417C] humanitatis officium videretur, de buccellato Christianae expeditionis, in cujus procinctu quotidie ad frugalitatis annonam militamus, panes quinque tibi pariter, et filio nostro Licentio misimus.»
BUCOLIA. Vita Antonii, cap. 24, ubi Latine est pastoralia, Graece est Βουκολία. Hieronymus, in Vita sancti Hilarionis, cap. 36, servavit Graecum vocabulum: «ad ea loca quae vocantur Bucolia.» Heliodorus: Βουκολία σύμπας κέκληται πρὸς Αἶγυπτίων ὁ τόπος : «Bucolia apud Aegyptios dictus est totus locus,» videlicet, ad lacum, quod praecessit. Locus hic erat apud Alexandriam juxta mare sub rupibus. Vita sancti Marci post Abdiam, anonymo auctore: «Marcus iterum Alexandriam venit, et reperit fratres multiplicatos in gratia et fide Domini, ecclesiamque constructam [Col. 0417D] ab eis in loco qui vocatur Buculus, id est, Bubulci, juxta mare sub rupibus.» Hinc Bucolici milites Capitolino, in Marco Antonino: «Per Aegyptum Bucolici milites gravia multa fecissent.»
BUDA. Pelagius, libello X, num. 76. «Videns autem 1019 Aegyptius vestitum mollibus rebus, et budam de papyro, et pellem stratam sub ipso.» Glossae Isidori: Buda, historia. Non legendum, storea? Sic ex veteri Spania, addito seu praefixo hi fecere Hispania. Glossarium Camberonense ms.: «Buda, stramentum lecti de biblo, id est, papyro.» In Glossis Isidori etiam invenio: «Buda, ornamenta regalia vel camelorum.» Idem, «Bulla, stramenta regalia.» Quod vero in manuscripto Camberonensi [Col. 0418A] Glossario etiam est, Buta, historia, puto corrigendum, Buda, storea. Donatus, in l. II Aeneid., ad versum, obscurus in ulva, notat: Ulvam plerique eam dicunt esse, quam vulgo budam appellant.» Sic in Papia: Buda, storia. Forte hoc postremum Buta ortum ex Buta historico, cujus meminit Arnobius lib. V: «Sicut suis scribit in Causalibus Butas.» Forte Teutonibus ![[Characters]](../assets/FIGURES/0740418A.bmp)
[Characters] id est, lectus, a buda, quod olim storeis incubarent.
BULLA et BULLARE. Vitae Basilii cap. 10: «Et plumbo bullavit chartam illam.» Vitae Joannis Eleemosynarii cap. 51: «Non potes scribere, et bullare, et afferre mihi?» Et post: «Dat ei proprium pictacium bullatum.» Glossarium Camberonense ms.: «Bullae, cerae sigillatae.» Idem: «Bullare, sigillare.» Sic et posterioribus [Col. 0418B] Graecis βούλλα et βουλλεύειν. Vide Glossarium Graecobarbarum Meursii.
CAMELAUCHIUM. Vita Mariae neptis Abrahae, cap 5: «Camelauchium quoque longum capiti suo, ut facies ejus velaretur, imposuit.» Et cap. 9: «Auferens quoque camelauchium a capite suo.» Verbum hoc saepe in Manuscriptis et primis Editionibus depravatum, in quibus fere calemanchus, vel calamancus. Unde in Glossis Isidori: «Galeros, calamancos.» Lege, camelauchios. Similiter apud Bedam, de Tabernac., libro III, cap. 8: «Super caput autem gestat pileum in modum parvuli calamaci, sive cassidis, quod extenditur supra summitatem capitis.» Lege, camelauchii. Frequenter posteriori aevo consonantes vel inter se commutabant vel postponebant. Sic fere [Col. 0418C] semper in Manuscriptis corcodrillus, pro crocodilus. Sed καμελαύχιον, vel καμαλαύκιον rectum esse suadet originatio apud Etymologicum: Καυσία εἴρηται μὲν καμελαύκιον, παρὰ τὸ ἐλαύνειν τὸ καῦμα. «Causia dicitur camelaucium, quod arceat calorem.» In Glossario Camberonensi manuscripto est: «Camelaucus, vestimentum papae;» et Calamaucus, pileus similis tiarae.» Occurrit aliquoties apud Suidam καμελαύχιον, vel καμμελαύκιον. In Hesychio verbo Τιάρα babes etiam καμελαύχιον, uti et apud scholiasten Aristophanis ad Acharnenses.
CAMISIA. Palladius, cap. 149: «Cum eam suis vestibus induisset, tunica, camisia, et chlamyde, et omnibus virilibus.» Graece ibi καμισίοις. Glossae Basilicorum: Καμίσιον, ὁ ἐπὶ καμάτων χιτών. Isidorus, lib. [Col. 0418D] XIX Orig., cap. 22: Camisias vocamus, quod in his dormimus in camis, id est, in stratis nostris.» Id est, indusium vel lintea sindon. Idem, ibidem, c. 21: «Poderis est tunica sacerdotis linea, corpori astricta usque ad pedes descendens. Haec vulgo camisia vocatur.—Ad Palladii locum de milite proprie facit Hieronymus epist. 128: «Solent militantes habere lineas, quas camisias vocant, sic aptas membris et astrictas corporibus, ut expediti sint vel ad cursum vel ad praelia, dirigere jacula, tenere clypeum, ensem librare, et quaecunque necessitas traxerit.» Item Beda, De tabernaculo: «Quia solent milites habere lineas, quas camisias vocant.» Eadem vox saepius occurrit tam pro camisia vulgari, quam pro linea eximie [Col. 0419A] ornata. Victor, De persecutione Wandalica, lib. I: «Atque de pallis altaris, proh nefas! camisias sibi et femoralia faciebant.» Beda in Martyrologio: «Ita ut impii Ariani de ipsis palliis altaris camisias sibi et femoralia facerent.» Bonifacius papa, lib. II Histor. Anglic., apud Bedam, cap. 10: «Praeterea benedictionem protectoris vestri beati Petri apostolorum principis, vobis direximus, id est camisiam cum ornatura in auro unam.» Vita Otthonis episcopi: «Camisias aurifrigio in ora capitii, et sutura humerali atque brachiali curari iis fecit.»
CAMPANA, tintinnabulum armentorum gregibus appendi solitum. Vita Frontonii, cap. 8: «Sed campanae sonitum audire non potuit perstrepens sonus hymnorum.» Cujus rei varii auctores meminere. [Col. 0419B] Phoedrus, lib. II:
Fortunatus, lib. II, de sancto Medardo:
Cur pecoribus tintinnabula fuerint apposita, varia est opinio, quibusdam censentibus id factum ad feras novias arcendas; aliis, ad deprehendendum quibus locis nemorum pascant; aliis, ut pinguescant facilius, quod existiment pecora harmonia oblectari; aliis, ornatus gratia. Ex hac Vita videtur colligi id factum, ut eminus audirentur in deserto ab hospitibus cameli, qui necessaria deferebant, ut et hospites iis strata aptarent. Vide Hieronymum Magium, libello De tintinnabulis, cap. 8
Vide quoque Joannem Stephanum Durantum, [Col. 0419D] lib. I De ritibus ecclesiae, cap. 22, de campanis seu tintinnabulis sacris agentem.
CAMPANA STATERA. Vita Joannis Eleemosynarii cap. 3: «In una campana statera.» A Campania regione Italiae ita dictam vult Isidorus, lib. XVI Orig., cap. 24. Ex quo videtur sua hausisse Papias vocabulista: «Campana ponderatio. Haec tamen duas lances non habet, sed est nigra signata libris et unciis. Unicuique autem ponderi certus est modus propriis nominibus designatus. Dicta, quia prius in Campania reperta est.» Ubi pro nigra lege virga ex Isidoro. Hinc apud posteriores scriptores Campana et Καμπανὸς absolute pro statera usurpata. Glossae Graecolatinae, Καμπανὸς, stater. Glossae Arabicolatinae, Campana, [Col. 0420A] statera. Unde καμπανίζειν, ponderare apud Nicetam in Alexio Angelo, lib. III, et Myrepsum, lib. de Malagm., c. 21; et καμπανιστικὸν, quod libripendi publico solvebatur, apud Phranzem, Chronici lib. III, cap. 24. Item παρακαμπάνισμα, injusta ponderatio, apud Nicetam, libro II, in Andronico. Vide Meursium, supra.
CANCELLARIUS. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 3: «Mittens oeconomos et cancellarios, et reliquos quibus erat dispositio civitatis credita.» Et cap. 23: «Convocat per cancellarium suum monachum.» Hinc apparet non palatinos tantum, quod nimis quam notum, sed et ecclesiasticos fuisse cancellarios. Hincmarus, epist. 3, c. 16: «Apocrisiarius autem, quem nostrates capellanum vel palatii custodem appellant, omnem clerum palatii sub cura et dispositione sua [Col. 0420B] regebat. Cui sociabatur summus cancellarius, qui a secretis olim appellabatur.»
CANDIDATUS. Vitae Hilarionis, num. 22: «Candidatus Constantii imperatoris.» Certum militiae genus candidati, scutarii fere protectoresque principum. Ammianus, lib. XXV: «Cum Julianus inter belli discrimina versaretur, clamabant hinc inde candidati, quos disjecerat terror, ut fugientum molem tanquam ruinam male compositi culminis declinaret.» Victor Tunnunensis, in Chronico: «Cui nepos 1020 Justinianus vocabulo fuit, candidati militia functus.» Duplex horum schola, seniorum et juniorum. Vide Fastos Siculos et Cedrenum.
CANTHELIUM. Joannes Moschus, Prati spiritualis cap. 107: «Portabat canthelium capientem amphoras [Col. 0420C] quatuor, ferebatque aquam in monasterium.» Graece est, κανθήλια. Erat genus clitellarum ad aquam ferendam, quod utrinque asini gestant. Nam κανθήλια clitellae sunt.
CARABUS. Joannis Moschi Pratum spirituale, cap. 76: «Ecce ego ascendo in carabum.» Isidorus, Origin. lib. XVIII, cap. 1: «Carabus parva scapha, ex vimine facta, quae contexta crudo corio, genus navigii praebet.» Papias vocabulista: «Carabus, navicula discurrens in Pado, id est, linter. Est autem ex vimine et corio.» Glossarium Camberonense.
CANONARCHOS, id est, praefectus Canonis, qui lignum pulsare solebat, ut convocaret fratres ad collectam. Joannes Moschus, lib. X Vitarum Patrum, cap. 50: «Cum quadam nocte surrexissem, ut pulsarem signum [Col. 0420D] (ea quippe cura mihi ut canonarchae injuncta fuerat, ut excitarem fratres ad collectam). Graece est: Ὅτι ἐν μιᾷ νυκτὶ ἠγέρθην, ἐφ` ᾧ κροῦσαι τὸ ξύλον (ἤμην γὰρ Κανόναρχος). Idem, cap. 11: Καὶ κρούσαντος Κανονάρχου τὸ ξύλον, ἐφ` ᾧ πάντας τοὺς ἀδελφοὺς συναχθῆναι. » Cum pulsaret praefectus canonis lignum, quo fratres omnes convenirent.
CARACALLA. Vestis genus. Palladius, cap. 117: «Fortis mulier induta servili caracalla.» Graece, παιδαρίου καρακαάλιον. Eucherius, De vest.: «Ephod vestis sacerdotalis, quae superindumentum vel humerale appellatur. Est autem velut in caracallae modum, sed sine cucullo.» Glossarium Graecolatinum: Καρακάλλιον, Caracalla. Spartianus, in Caracalla imp.: [Col. 0421A] «Ipse Caracalli nomen accepit a vestimento, quod populo dederat, demisso usque ad talos.» Xiphilinus, in Caracalla: «Proprium genus vestimenti in modum penulae (μανδύης) excogitavit.» Beda, De gestis Anglorum libro I, cap. 7: «Mox se sanctus Albanus pro hospite (qui clericus erat) ac magistro suo, ipsius habitu, id est, caracalla, qua vestiebatur, indutus, militibus exhibuit.» Ms.: «Carabus est quaedam navicella.»
CARICAE. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 6: «Quinque caricis per singulos dies sustentabatur.» Item, in Vita sancti Hilarionis, num. 5: «Herbarum ergo succo, et paucis caricis, post triduum vel quatriduum deficientem animam sustentabat.» Interpretantur caricas esse ficus siccas. Certe ex ficuum genere caricas esse docet Plinius, [Col. 0421B] libro XIII, cap. 5: «Syria praeter hanc peculiares habet arbores. In nucum genere pistacia nota. Prodesse adversus serpentium traduntur morsus, et potu et cibo. In ficorum autem, caricas, et minor ejus generis, quae cottana vocant.»
CARTICA. Pelagius, lib. V, libello X, n. 76: «Videns autem Aegyptius vestitum mollibus rebus, et budam de papyro, et pellem stratam sub ipso, et modicum capitale de cartica sub caput ejus.» An cartica est linum? Nam quod in Vita Onuphrii apud me Ms. est: Operabar cum fratribus charsicariam, de eadem re hic, lib. VI, apud Joannem, libello III, n. 2, est: et opus meum erat lini textura. Sane linum cervicali convenit. Quare in Vita Onuphrii vel carticariam legendum, vel apud Joannem charsica. In excerptis [Col. 0421C] Glossarii Graecolatini, col. 308, Carticula, δεῖπνον.
CAUCUS. Poculi genus esse colligitur ex variis locis. Vita Abrahae, cap. 3: «Caucum quoque permodicum, in quo edere seu bibere solitus erat, habebat.» Glossarium Camberonense Ms.: «Caucum, vas ligneum ad bibendum.» Spartianus, in Pescennio: «Tantae fuit severitatis, ut cum milites quosdam in cauco argenteo expeditionis tempore bibere vidisset, jusserit omne argentum submoveri de usu expeditionali, addito eo, ut ligneis vasis uterentur.» Trebellius Pollio, in Claudio, ex epistola Valeriani: «Item in caucos, et scyphos, et zemas pondo undecim.» Marcellus Empiricus, de medicamentis, cap. 25: «Vermis terrenus effoditur, et in ligneo cauco ponitur.» Hieronymus, libro II in Jovinianum, de Diogene: «Quodam [Col. 0421D] tempore habens ad potandum caucum ligneum, vidit puerum manu concava bibere, et elisisse fertur ad terram, dicens: Nesciebam quod natura haberet poculum.» Apud Ennodium, epigrammate 25, inscriptio est: De cauco cujusdam habente Pasiphaen et Taurum. Eadem inscriptio epigramm. 29. Plerisque locis non recte caveam vel cavum vel glaucus hactenus impressum est. Papias, Caucus vasis genus, ex incorruptis ut apparet exemplaribus olim citat. Occurrit etiam epistola 40, inter Bonifacianas: «Reverentiae vestrae direxit devotio mea caucum argenteum intus deauratum, et duo repta.» Quid reptum sit, dubitat ibi Serarius noster et Gretzerus, lib. II de Benedict., cap. 28. Aliquid suggerit Glossarium Camberonense [Col. 0422A] manuscriptum: «Renones sunt velamina humerorum, intortis villis hispida, quos vulgo reptos vocant, eo quod longitudo villorum quasi reptat.» Occurrit et apud Bonifacium epist. 77: «Misimus vobis parva xenia, id est, reptem ruptilem unam.»
CHAMEUNIAE, id est, humicubationes, Graece χαμαιευνίαι seu χαμευνίαι. Ea vox Latinis auctoribus saepe usurpata. Vita Abrahae, cap. 18: «Chameuniis quoque et contritione corporis nunquam omnino lassatus est.» Vita Mariae neptis Abrahae, cap. 9: «Ubi vigiliae, ubi chameuniae?» Papias: «Cameuniae, storiae lecti.» Item, «Cameuniae, vigiliae in hieme.» Non percepit vim verbi. Hieronymus, in cap. XLI Ezechielis: «Puto perspicuum esse lectori semper angustiora esse quae deorsum sunt in jejuniis, χαμαιευνίαις, [Col. 0422B] et victus continentia.» Idem, in cap. III Amos: «Et percutiet domum hiemalem, eos haereticos qui laborant continentia, et jejuniis, xerophagiis, chaumeuniis; e quibus Tatianus est et Manichaeus?»
CHAEREUM. Vita sancti Antonii, c. 54: «Ad primam mansionem Alexandriae, quae appellatur Chaereum.» Locus fors ab Aegypti civitate ita dictus, nisi haec mansio ipsa sit civitas. Stephanus, De urbibus: Χαιρέου, πόλις Αἶγυπτίου, κατ` ἔλλειψιν τοῦ πόλις· τὸ ἐθνικὸν Χαιρεώτης, ὡς Νικεώτης. Hujus idem meminit in Ἀργαίου νῆσος. Procopio, lib. VI De aedificiis. Justin. Χέραιος, Aegypti locus, quod Ortelius esse putat Chercu Antonino, circa Canobum.
CHALCIDOS EREMUS. Hieronymi habitatio. Vitae Malchi, num. 3: «Perveni tandem ad eremum Chalcidos, [Col. 0422C] quae inter Immas et Berhoeam magis ad Austrum sita est.» Est in Syria. Hieronymus, epist. 43, ad Chromatium, Jovinum et Eusebium: «Nam postquam, Evagrio transmittente, in ea ad me eremi parte delatae sunt, quae inter Syros ac Saracenos vastum limitem ducit.» Idem, epist. 41, ad Ruffinum: «Syria mihi velut fidissimus naufrago portus occurrit.» Idem, praefatione in Abdiam: «Quando ego et Heliodorus charissimus pariter habitare solitudinem Syriae Chalcidis nitebamur.
1021 CHINOBOSCIUM. Vitae Pachomii cap. 5, 40, 53. Rectius scribas Latine Chenoboscium, quod forte ibi anseres pascerentur: quanquam nec inde nomen suum traxisse existimat Stephanus, De urbibus: Χηνοβοσκία, πόλις Αἶγύπτου. Ἀλέξανδρος ἐν πρώτῳ Αἶγυπτιακῶν. Ἀντικρὺ δὲ τοῦ Διοπολίτου Χηνοβοσκίον, μηδὲν εἶς τὴν προσηγορίαν ἐμφέρουσα· νομὰς γὰρ χηνῶν οὐκ ἂν ἴδη τις οὔσας. «Chenoboscia, civitas Aegypti. Alexander in libro primo Aegyptiacorum. Est e regione Diopolitis nomi, nullam nominationis ejus causam secum ferens. Nec enim umquam ibi anseres pasci quis vidit.
CHOREPISCOPUS. Heraclides, cap. 37: «Erat autem de monasterio Timothei Cappadocis cujusdam chorepiscopi.» In Palladio, cap. 106. Glossarium Camberonense Ms.: «Chorepiscopi dicuntur episcoporum vicarii, qui propter pauperum sollicitudinem in villis et vicis constituti gubernant commissas ecclesias, habentes licentiam constituere usque ad subdiaconos.» [Col. 0423A] De munere eorum vide Baronium, tomo III, anno Christi 357.
CHYDAEUM VINUM. In Palladii Lausiaca, ex veteri interpretatione, in appendice, cap. 20, n. 3: «Accipe tecum unum vasculum Chydaei vini.» Ita ibi legendum existimo pro Chindii, ut in notatione monui. Plinius, libro XIII, capite quarto, de palmis agens et earum dactylis: «Nam quos ex his honori deorum dicamus, Chydaeos appellavit Judaea, gens contumelia numinum insignis.» Idem lib. XIV, cap. 16, agens de vinis factitiis: «Primumque e palmis, quo Parthi et Indi utuntur, et Oriens totus, maturarum quas vocant chydaeas modio in aquae congiis tribus macerato, expressoque.» Chydaei significationi fors lucem dabit locus Exod. I, 7: Filii Israel creverunt, [Col. 0423B] et quasi germinantes multiplicati sunt. Apud LXX est: Οἱ δὲ υἱοὶ Ἰσραὴλ ηὐξήθησαν, καὶ ἐπληθύνθησαν, καὶ χυδαῖοι ἐγένοντο. Arias Montanus vertit: At filii Israel creverunt et multiplicati sunt, et abundantes fuerunt. Ubi Romana Editio habet: et effusi facti sunt, χυδαῖοι ἐγένοντο. Interpres Origenis: et in multitudine magna diffusi sunt. Χυδαῖον saepe significat vulgare, et ex copia vile. Quare admonet Theodoretus, q. 1, non esse hoc loco accipiendum quasi per contumeliam dictum, quemadmodum nonnulli acceperint; sed tantum numerosam multitudinem significare. Ita enim creverunt, inquit, ut per universam illam terram diffunderentur. Aquila ἐξήρποσαν, Symmachus ἐξῆρψαν, , erepserunt. Eustathius, in Homerum: Χυδαῖοι, πάλαι ἐλέγοντο οἱ πεπληθυσμένοι, νῦν δὲ οἱ οὐδαμενοί. «Chydaei olim dicti multiplicati, nunc autem nullius pretii.»
CILICENSIS AMPHORA. Palladius, cap. 19, 20: «Postquam amphorae unius Cilicensis aquam bibisset.» Μετὰ τὸ πινεῖν ἀμφορέα Κιλικίσιον ὕδατος. Suspicor maximam amphoram fuisse, nam praecedit: «Trium modiorum panem postquam comedisset, et amphorae,» etc., ut sit proportio aliqua inter tres modios et amphoram unam Cilicensem. Idem, cap. 33: «Cum ergo multa vasa fictilia portasset,» Graecus addit, Cilicensia. Βαστάσας οὖν ἐκεῖνος κεράμια κιλικίσια. Heraclides, cap. 6: «unius amphorae lagenam bibere coegisset.» Ubi quidam Ms., Cilicensis lagenae aquam. Apud Athenaeum, lib. III, Cilicii panes, sunt panes magni, quorum etiam meminit Eustathius [Col. 0423D] ad Homerum. Isidorus, lib. XX Orig., cap. 6, meminit Siculae vasis. Lagena et situla Graeca nomina sunt, inflexa ex parte ut fierent Latina. Illi enim λάγηνος, nos lagenam; illi sicile, nos situlam dicimus.» Papias Vocabulista: «Sicula vas aptum ad vinum vel aquam, a Graeco tractum, id est sicia.» Et ne vitium hic in orthographia suspiceris, legendumque situla, in alio post litterarum ordine situlam ponit.
CINERENTE ET CACCABATE. Pelagius, libell. XV, n. 29: «Bene tibi fecerunt cinerente et caccabate.» Describit seipsum luridum et nigrum. Ibidem, num. 25, de Macario fornicationis falso accusato: «Et [Col. 0424A] appenderunt in collum meum caccabatas ollas, et ansas vasorum.» Paulinus, epistola 12: «Cum aedificia, quae immaculata adhuc operis tui gratia splendent obscurata naeniis insipientiae meae, et (ut digno meis versibus verbo utar) caccabata, ridentibus multis vel nauseantibus confusus aspicies.» Ad quem plura de hac voce diximus.
CLINICUS. Vita Fabiolae, capite 5 et Paulae, capite 4. Capitur hic pro aegro, qui lecto decumbit, nec se movere potest. Plinius, lib. XXV, cap. 5: «Medetur ita morbis comitialibus, ut diximus, vertigini, melancholicis, stomachicis, spasticis, clinicis.» Sic paralyticum Joannis V Cyprianus clinicum vocat epist. 76: «Ego enim, qui clinicum de Evangelio novi.»
Erant et clinici medici qui lectulis aegrorum assidebant, [Col. 0424B] quo alludit Martialis, lib. I, epigr. 31, ubi Raderum nostrum de hoc medicorum genere vide.
Clinici quoque tempore Cypriani dicebantur, qui morti proximi in lecto baptizabantur. Cyprianus, epistola 76: «Porro autem quod quidam eos salutari aqua et fide legitima Christi gratiam consecutos, non Christianos, sed clinicos vocant.»
COLOBIUM. Vita Pachomii, cap. 14: «Lebiton autem linea vestis erat, instar colobii.» Ruffinus, hic, libro II, c. 3: «Quibus usus est indui colobiis, quasi saccis lineis.» Glossarium Camberonense manuscriptum: «Colobium, vestis cucullae similis, nisi quod cucullo caret.» Papias Vocabulista: «Colobium genus vestis dictum, quia longum est, et sine manicis. Hoc antiqui utebantur. Sed quia nuditas [Col. 0424C] brachiorum culpabatur, usus colobiorum in dalmaticas est mutatus.» Existimo Colobium dictum a κολοβὸς, quod mutilum esset videlicet manicis. Nicetas, Thesauri orthodoxi lib. I, cap. 39, agens de Scribis Judaeorum: «Dalmatica, quae nunc colobia dicuntur, purpuraque praetexuntur, induti, phylacteria sua ostentabant, breves nimirum chartulas, quibus inscripta lex erat, quas illi pretiosis fasciis ornatas, auroque distinctas, tanquam Judaeorum magistri, deferebant.» Etiam colobiis monachorum signum erat intertextum e purpura. Vide Dorotheum, Doctrina 1. Habes etiam colobium purpuratum, apud Anastasium, in Eutychiano.
CONTERNATIO. Vita sanctae Paulae, num 11 [Col. 0423] Vide Patrol. t. XXII, col. 887 init., ubi lapsu typographico scriptum est: Consternantem. EDIT. : «Segor vitulam conternantem,» id est trimam, Isaiae [Col. 0424D] XV. Papias: «Conternans, vitula tertium agens annum.» Vocabularium Gerardi, de Scheuren: CONTERNANS, die in synen derden iaer is. Vide hanc lectionem accurate explicatam apud nostrum Gabrielem Alvarez in Isaiam. Rarius vocabulum eo significatu. Diu ibi lectum consternantem. Utraque lectio est in Glossario Ms. Camberonensi, « Conternare vel contrenare est tremere. Unde et Segor vitula conternans a Propheta dicitur: Vitula, quia parva; conternans, quia per tremorem terrae saepe subruta. Consternans, repellens, vel cadens. Consternatio dicitur subita concitatio ex aliquo metu, a sternutando dicta. [Col. 0425A] Unde et alii praedictam Segor non conternantem sed consternantem dicunt, quasi ad hostilem adventum repentino timore turbandam.» Aliud est Conternatio Hygino, De limit. constit., videlicet ternorum comparatio: «Quod si illis permissum fuerit ut inter convenientes conternentur, conternati sortiri debebunt, qui tres primam centuriae sortem accipere debeant. Conternationum factarum singula sortibus nomina inscribemus.»
CONTINENTIA IN MATRIMONIO. Frequens ea meliore aevo. Et quidem perpetuae continentiae exempla habes hic in indice, Ammonis cum uxore, Anastasii 1022 et Theogniae, Eucharistii et Mariae, Magnae cum marito, Olympiae cum Nebridio, cujusdam anonymi, qui postea presbyter creatus est, cum uxore. [Col. 0425B] Quibus adde, Pelagii, post Laodicensis episcopi, cum uxore, apud Theodoret., l. IV Hist. Eccles., c. 12; Juliani et Basilissae apud Metaphrasten, 9 Jan.; Zachariae calcearii cum Maria uxore, ut habes in Graecorum Menaeis, 17 Novembris; Caeciliae cum Valeriano nobili Romano, 22 Novembris apud Surium; duorum Amantium apud Gregorium Turonensem, De Glor. Confess., cap. 33; Cononis Isaurici cum Maria conjuge in Menaeis, ut Martii; Eduardi Angliae regis cum conjuge Editha; Henrici imp. Augusti cum Cunegunde uxore, ut habet Surius, 3 Martii; Elzearii comitis Ariani, et Dalphinae, 27 Septemb., apud Surium cap. 32; Edelfridae cum duobus regibus Angliae, apud Bedam, lib. IV Hist. Anglic., cap. 23; Bolestai Pudici Poloniae regis cum Cunegunde. Aliorum aliquot similia [Col. 0425C] exempla vide apud Canisium nostrum, lib. II De Maria virgine, cap. 11.
Temporariae continentiae castimoniam post susceptos liberos coluere Antigonus et Euphraxia, Protocomes cum uxore annis XXX; Pinianus cum Melania juniore, quae in indice Vitarum Patrum vide, quibus addi possunt Andronici et Drusianae, apud Abdiam, libro V, in Actis sancti Joannis evangelistae; Andronici et Athanasiae conjugum anachoretarum, ut habent Menaea, 9 Octobris, cum Martyrologio Romano, et Metaphrastes, 27 Februarii.
Vide etiam aliquot continentiae in matrimonio exempla apud Joannem Nyder, Formicarii lib. I, cap. 5, et ibi scholiasten Georgium Colvenerium.
His annumerandi non videntur Macarius Romanus [Col. 0425D] cum sua sponsa in Vitis Patrum, sanctus Alexius cum puella regii sanguinis, apud Surium, 17 Julii, Pharaildis cum Guidone viro nobilissimo, quod consensus mutuus defuerit.
COPADIUM. Pelagius, lib. V, libello IV, num. 63: «Et accipiens archiepiscopus unum copadium, dedit juxta se recumbenti.» Papias: «Copadium particula carnis, quod Graeci copium dicunt.»
CORONA MARTYRUM. Frequens corona et coronari de martyrio. Vita Antonii, cap. 23: «Episcopo Petro jam ob martyrii gloriam coronato,» Vita Malchi, in prologo: «Per quos Christi Ecclesia nata sit et adulta, persecutionibus creverit, martyriis coronata sit.» Vita Paulae, cap. 27: «Mater tua longo martyrio coronata est.» Vita Pachomii, in prologo: [Col. 0426A] «Simul cum Petro Alexandrinae civitatis episcopo, perpetuas coronas et immortalia praemia sunt adepti.» Martyrologium Romanum, 1 Januarii: «Ibidem via Appia coronae sanctorum militum triginta martyrum sub Diocletiano imp. Et passim apud ecclesiasticos scriptores.
CORONA REDIMIRI. Erat solemne olim tam sponsum quam sponsam corona redimiri. Palladius, c. 8, de Ammone sponso: «Visum est ei et corona redimiri, et sedere in thalamo,» ἔδοξεν καὶ στεφανοῦσθαι. Tertullianus, De corona militis, cap. 13: «Coronant et nuptiae sponsos; et ideo non nubimus ethnicis, ne nos ad idololatriam ducant, a qua apud illos nuptiae incipiunt.» Ita quidem observatum fuit in primitiva Ecclesia, cum periculum esset idololatriae, [Col. 0426B] quod coronae alicui Deo profano sacrae sunt. Postea, semoto periculo, etiam mos hic apud Christianos invaluit, ut hic vides. Claudianus, de nuptiis Honorii:
CRUX E COLLO GESTATA. Leontius, in Vita sancti Joannis Eleemosynarii, de Zacharia ejus discipulo, c. 1: «Abstulit a se quam ferebat crucem argenteam, et dat ei.» Crucem e collo gestavit Procopius seu Neanias martyr tempore Diocletiani, ut testatur Nicephorus, lib. VII, cap. 15, et concilium Nicaenum, [Col. 0426C] Act. 4, et Metaphrastes apud Surium, 8 Julii. Ita et Oresdes miles Christianus, ut habetur in Vita sancti Eustratii martyris et sociorum 13 Decembris, apud eumdem Surium. Vide plura exempla apud Gretzerum nostrum, de Cruce, lib. I, cap. 78, et lib. II, cap. 27. Item lib. II, c. 34, de Encolpio episcoporum, qui cruciculam auream e collo gestant.
CUBA. Vita Pauli primi eremitae, num. 61 in notatione vide et cubam et gubam dici posse (supra, col. 112) . Sic apud Theodoretum Philothei, lib. IX, cap. 13. Macedonius Gubba dictus, quod staret in fossa profunda. «Id autem nomen, inquit, si ex lingua Syriaca in Graecam transferatur, significat λάκκον, id est, lacum.»
Aliud Cuba vel Cumba Festo: «Cubam Sabini vocant eam quam militares lecticam, unde videtur derivatum [Col. 0426D] esse cubiculum.» In Glossis Isidori est, Cumba, cuneus, ripa. Glossarium Camberonense manuscriptum: «Cuba, extrema pars navis, dicta eo quod incubet aquis. Cumba vero dicitur lectica a cubando.» In iisdem, Gumba, cuneus.
Invenitur et Cubella apud postremissimos scriptores, pro lintre, in quo pasta formari solet. Niderus in Formicario.
CURARE, id est, ἐνταφιάσειν, curare funus, lavare, ungere, condire aromatibus, et caetera praestare, quae requiruntur ante sepulturam. Palladius, cap. 10: «Quem dum ego curassem, et linteis sancti corpus involvissem, et deposuissem.» Ὃν ἐνταφιάσασα ἐγὼ, καὶ ὀθόναις τὸ σῶμα τοῦ ἁγὶου ἐλίξασα, καὶ ἀποθεμένη. Hervetus verterat: Quem cum ego sepelissem [Col. 0427A] et linteis, etc. Nempe ἐνταφιάζειν, curare funus, credidit idem esse quod θάπτειν, sepelire. Atqui non poterat sepeliri corpus antequam involveretur. Rectus ordo curare, lavare et ungere corpus, linteis involvere, et deponere, seu sepelire. Proprium verbum huic rei funebri curare Latinis, uti Graecis ἐνταφιάζειν.
Quod Gen. I, 2, est Praecepitque (Joseph) servis suis medicis, ut aromatibus condirent patrem; LXX habent: Καὶ προσέταξεν Ἰωσὴφ τοῖς παισὶν αὐτοῦ τοῖς ἐνταφιασταῖς, ἐνταφιάσαι τὸν πατέρα αὐτοῦ. Et praecepit Joseph servis suis funeratoribus, funerare patrem suum; ibi olim erat sepultoribus. Augustinus, in Locut.: Sepultoribus: «Non invenit lingua Latina, quemadmodum appellaret ἐνταφιαστάς. Non enim ipsi sepeliunt, id est, terrae mandant corpora mortuorum, [Col. 0427B] quod non est Graece ἐνεταφίασαν, sed ἔθαψαν. Illi ergo ἐνταφιασταὶ id agunt, quod exhibetur corporibus humandis, vel condiendo, vel siccando, vel involvendo, et alligando; in quo opere maxime Aegyptiorum cura praecellit. Quod ergo dicit, etiam sepelierunt, curaverunt intelligere debemus.»
Idem tractatu priore De resurrectione mortuorum, c. 12: «Aegyptii diligenter curant cadavera mortuorum.» Pius episcopus Romanus (ut creditur) ad Justum episcopum Viennensem, epistola 2: «Cura autem sanctorum Martyrum corpora, sicut membra Dei, quemadmodum curaverunt apostoli Stephanum.» Suetonius, Nerone, cap. 49: «Imperavit aquam simul 1023 et ligna conferri curando mox cadaveri.» Spartianus, in Hadriano: «Curasse delicatos, [Col. 0427C] eosdemque sepelisse.» Nisi ille capiendus sit de cura depilatoria catamitorum, legaturque, saepe lisse. Eginhartus, in Vita Caroli Magni: «Corpus more solemni lotum et curatum.»
CURIALIS. Heraclides, cap. 7: «Moyseus servus alicujus curialis erat.» In Palladio, cap. 22, est οἶκέτης ὑπῆρχεν πολιτευομένου τινός. Vetus Palladii Lausiaca, cap. 14: «Moyses servus cujusdam fuit curialis.» Innocentius I, epist. 2, ad Victricium Rothomag. episcopum, cap. 11: «Frequenter quidam ex fratribus nostris, curiales vel quibuslibet publicis functionibus occupatos, clericos facere contendunt.» Sunt curiales qui curiis ascripti erant. Glossae: Curialis, βουλευτὴς, βουλευτικός.
CYPHONISMUS. Sunt qui cyphonismum velint describi [Col. 0427D] a sancto Hieronymo in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 2: «Martyrem jussit melle perungi, et sub ardentissimo sole, religatis post tergum manibus, resupinari, scilicet ut muscarum aculeis cederet.» Vide Gallonium, De tormentis, cap. 1.
DAEMONUM PRAEDICTIO. Recte de ea ratiocinatur sanctus Antonius, ut habetur Vitae ejus cap. 17. Augustinus vero, tomo III, lib. II de Gen. ad litteram, c. 17, ita ea de re disserit: «Quibus quaedam vera de temporalibus rebus nosse permittitur, partim quia subtilioris sensus acumine, partim quia corporibus subtilioribus vigent, partim experientia callidiore, propter tam magnam longitudinem vitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente Deo discunt, etiam jussu ejus sibi revelantibus, qui merita humana [Col. 0428A] occultissimae justitiae sinceritati distribuit. Aliquando autem iidem nefandi spiritus etiam, quae ipsi facturi sunt, velut divinando praedicunt. Quapropter bono Christiano sive mathematici, sive quilibet impie divinantium, maxime dicentes vera cavendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis irretiant.»
Idem, tomo III, lib. XII De Genesi ad litt., c. 17: «Caeterum alicubi longe jam facta quod nuntiant, quae post aliquot dies vera esse firmentur, non est mirandum. Possunt enim hoc efficere, non solum acrimonia cernendi etiam corporali incomparabiliter praestantiore quam nostra est, sed etiam ipsorum corporum longe utique subtiliorum mira velocitate. Comperimus etiam in domo constitutum patientem [Col. 0428B] spiritum immundum, dicere solere, quando ad eum venire coepisset ex duodecim millibus presbyter, et per omnia loca itineris ubi esset, et quam propinquaret, et quando ingrederetur, et fundum, et domum, et cubiculum, donec in conspectu ejus astaret. Quae omnia etsi non oculis patiens ille cernebat; tamen nisi aliquando modo cerneret, non tam veraciter enuntiaret. Erat autem iste febriens, et tanquam in phrenesi ista dicebat.»
Idem, tomo III, lib. De divin. daemonum, cap. 4 et 5, praeclare ea de re inquirit.
Idem, lib. II De civ. Dei, cap. 24, de servo Lucii Pontii per daemonem vaticinantis: «Adjecit arsurum esse Capitolium. Hoc cum dixisset, continuo egressus e castris, postera die concitatior reversus est, et [Col. 0428C] Capitolium arsisse clamavit. Arserat autem revera Capitolium. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit, et celerrime nuntiare.» Sic lib. VIII, cap. 23, docet unde Hermes Trismegistus scire potuerit superstitiones Aegyptiacas auferendas. Et l. IX, c. 22, distinguit inter scientiam daemonum et angelorum, quod angeli «certius temporalia et mutabilia ista noverunt, quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt, per quod factus est mundus: quibus causis quaedam probantur, quaedam reprobantur, cuncta ordinantur. Daemones autem non aeternas temporum causas, et quodammodo cardinales in Dei sapientia contemplantur, sed quorumdam signorum nobis occultorum majori experientia multo plura quam homines futura prospiciunt, dispositiones quoque [Col. 0428D] suas aliquando praenuntiant. Denique saepe isti, nunquam illi omnino falluntur.»
DAEMONUM EXSUFFLATIO. Nihil frequentius in sanctorum gestis daemonum exsufflatione, insufflatione, insputatione.
De exsufflatione habes in Vita Pachomii, capite decimo septimo: «Qui signo crucis frontem suam muniens exsufflavit in eum, moxque fugatus est.» Et capite 48: «Et exsufflans in eum dixit.» Irenaeus, libro primo, capite nono: «Jam vero quaedam ex fidelissimis mulieribus, quae habent timorem Dei, et non sunt seducibiles, quas similiter ut reliquas affectavit seducere, jubens eas prophetare, exsufflantes et anathematizantes eum separaverunt se ab ejusmodi insano.» Quod hic est exsufflantes, Graece apud Epiphamum, [Col. 0429A] haeresi 34, est καταφυσήσασαι. Tertullianus, De idololatria, cap. 11: «Quo ore Christianus thurarius si per templa transibit, quo ore fumantes aras despuet, et exsufflabit, quibus ipse prospexit?» Severus Sulpicius, libro III De virtutibus sancti Martini: «Vidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis assidentem, quem eminus (ut verbo, quia ita necesse est, parum Latino utamur) exsufflans, Avitianus se exsufflari existimans: Quid me, inquit, sancte, sic aspicis? Tum Martinus: Non te, inquit, sed eum, qui cervici tuae teter incubuit.» Sic daemoniorum exsufflatio inter caeremonias baptismi apud Dionysium Areopagitam, Hierarchiae Eccles: cap. 2, et passim apud alios ecclesiasticos scriptores: quo respicit divus Augustinus, tract. 11 in Joannem agens [Col. 0429B] adversus Donatistas rebaptizatores, qui semel rite baptizatum exsufflabant, atque ita Christum potius quam daemonem exsufflabant: «Adversus exsufflatores Christi, adversus blasphematores baptismi.» Item: «Quando vident Christum a quo liberati sunt, exsufflari in Christianis?» Quem locum non recte percepit Desiderius Heraldus, Notis ad Minutium Felicem.
De insufflatione Prudentius, in Agone Romani, hymn. 14, vers. 919:
Exsufflatio haec daemonum et insufflatio saepe fiebat cum disputatione. Vitae Antonii cap. 20: «At ego [Col. 0429C] sputaculum maximum in os ejus ingeminans, totum me in eum Christi nomine armatus ingessi.» Unde despuere et exsufflare subinde conjunguntur. Tertullianus, De idololatria, cap. 10: «Quo ore Christianus thurarius si per templa transibit, quo ore fumantes aras despuet, et exsufflabit, quibus ipse prospexit?» Idem, lib. II ad uxorem cap. 5: «Latebisne tu cum lectulum, cum corpusculum tuum signas, cum aliquid immundum flatu exspuis?»
Subinde despuere solitarie ponitur. Tertullianus, De spectac., cap. 13: «Nec minus templa quam monumenta despuimus.» Minutius Octavio: «Deos 1024 despuunt.» Prudentius, libro I contra Symmachum:
DEFENSOR. Vita Joannis Eleemosynarii, capite 5: «Et volentes adire eum, timore cancellariorum et ecclesiae defensorum atque ei astantium prohiberentur.» Et cap. 23: «Ceciderunt eum ecclesiae defensores.» Concilii Chalcedonensis can. 2, qui Graece dicitur ἔκδικος Latine est defensor; et can. 2, 23, habes ἔκδικον defensorem ecclesiae Constantinopolitanae. In Codice canonum ecclesiae Africanae, can. 117, habes ἐκδίκους σχολαστικούς, defensores scholasticos, id est advocatos. Ut hi erant defensores ecclesiae, ita alii erant defensores in palatio. Vide Codinum, De offic. aulae Constantinopolitanae.
[Col. 0430A] DEHABERE. Rarius verbum, nec facile obvium. Habes in appendice, in Palladii Lausiaca, ex veteri interpretatione, cap. 13: «Maxime si dehabent et egentiores sunt.» Praeter Hieronymum ibi citatum, usurpant et Aethicus, de Oceani Occidentalis fluminibus, in Tiberi: «Insula vero, quam facit intra urbis portum et Ostiam civitatem, tantae viriditatis amoenitatisque est, ut neque aestivis mensibus, neque hiemalibus pastulae admirabiles herbas dehabeat.»
DEHONESTAMENTUM. Vita Antonii, cap. 30: «Tali dehonestamento corporis plurimum gloriabatur.» Ex Gellio sumptum, ut videbis. Etsi rarius verbum, auctoribus tamen aliquot usurpatum. Salustius, lib. I Historiar.: «Fusidius honorum omnium dehonestamentum.» Tacitus aliquoties usurpat. Occurrit et [Col. 0430B] apud Justinum. Seneca, de Constantia Sapientis, cap. 19: «Contumelias et verba probrosa, et ignominias, et caetera dehonestamenta velut clamorem hostium ferat.» Gellius, lib. II, cap. 27: «Quo ille dehonestamento corporis maxime delectabatur.» Arnobius, lib. II: «Ad vitiorum dehonestamenta traduci.» Trebellius Pollio, in Claudio: «Gallus Antipater ancillariorum et histrionum dehonestamentum.» Ammianus, lib. XXVI: «Ad hoc igitur dehonestamentum bonorum omnium ludibriose sublatus.» Glossae: Dehonestamentum, αἶσχύνη.
Dictum et inhonestamentum. Apuleius, Apologia: «Ne quid maculae aut inhonestamenti in me admittam.» Isidorus, libro II Originum, cap. 21, ex C. Graccho [Col. 0430C] citat: «Pueritia tua adolescentiae tuae inhonestamentum fuit; adolescentia senectutis dedecoramentum; senectus reipublicae flagitium.»
Sic honestamentum Ennodio, lib. II, epist. 1: «Nec magistro opus sit ei quem fecerunt actuum suorum emendationes et honestamenta conspicuum.» Apuleio, Apologia: «Itemque multos philosophos ab ore honestissimos memoriae prodi, qui gratiam corporis morum honestamentis ornaverunt.»
DIPTYCHUM. Vita Pelagiae, capite 7: «Statim transmisit diptychum tabularum per eosdem pueros.» Graecum verbum diptychum δίπτυχον, Latinis tamen usurpatum, sed saepe apud eos depravatum. Etymologicum: Δίπτυχα, ὄνομα οὐδέτερον. Γέγονε δὲ ἐκ τοῦ δίπτυξ, ἀρσενικοῦ· τοῦτο ἐκ τοῦ πτύσσω τὸ σφαλίζω, πτύξω, πτύξ, καὶ μετὰ τοῦ δύο, δίπτυξ, δίπτυχος κλίνεται καὶ μετάγεται εἶς εὐθείαν· καὶ τὸ οὐδέτερον, τὸ δίπτυχον. Δίπτυχα ποιήσαντες, διπλώσαντης τὴν κνίσαν· νῦν δὲ λέγει τὴν ἐπίπλουν : «Diptycha, nomen neutrum. Fit a masculino δίπτυξ quod fit a verbo πτύσσω, plico. Futuro πτύξω, unde πτὺξ plica, et cum δύο duo δίπτυξ, δίπτυχος flectitur, et traducitur ad rectum casum. Et neutrum diptychum. Diptycha facientes, id est duplicantes arvinam, nunc autem dicit ἐπίπλουν, omentum.» Alludit hic etymologicum ad versus Homeri, de quibus post.
Diptychum igitur hic capitur pro libello duarum plicarum, seu foliorum, seu paginarum, quasi dicas duplices. Unde Ovidio, lib. I Amorum, eleg. 12:
Sic Martiali, l. VII, epigr. 52, triplices, seu τρίπτυχα a tribus foliis:
[Col. 0431B] Duplex autem fuit diptychorum usus, profanus et sacer. Profani mentio apud veteres, qui ea muneris loco saepe mittebant, maxime in editione munerum. Symmachus, in Auctario epistolarum, epist. 7, quam fratribus scribit: «Religiosum atque votivum est, ut a Quaestoribus candidatis dona solemnia potissimis atque amicissimis offerantur. In eo numero jure censemini. Offero igitur vobis eburneum diptychum, et canistellum argenteum librarum duarum filii mei nomine, qui quaestorium munus exhibuit.» Idem, lib. II, epist. 81, ad Flavianum: «Filius noster Symmachus peracto munere candidati, offert tibi dona quaestoria, et caeteras necessitates nostras pari honore participat. Quaeso igitur ut ejus nomine diptycha et apophoreta suscipere dignemini.» Idem, lib. V, epist. 56, [Col. 0431C] ad Sallustium: «Ad te diptychum candidati, et apophereticum librarum argenti duarum per hominem tuum misimus, approbare cupientes editioni nostrae te animo non defuisse.» Idem, lib. IX, epist. 109: «Non aspernabere, ut existimo, diptychi et apophoretici oblationem.»
Erant diptycha quae muneris loco mittebantur, fere eburnea: quod epitheton etsi non semper additur, tamen subintelligendum videtur. Sic cape diptychum absolute positum apud Symmachum, lib. II, epist. 81. Nam subdit, quasi explicans: «Caeteros quoque amicos eburneis pugillaribus et canistellis argenteis honoravi.»
Cum eadem principi mittebantur, inaurari solita. Symmachus, lib. II, epist. 81: «Praeterea domino et [Col. 0431D] principi nostro ad referendam largitati ejus sedulam magis quam parem gratiam, auro circumdatum diptychum misi.»
Prohibitum post ne minor consulari magistratus diptycha ex ebore et sportulas aureas daret. L. 1, De expens. ludor., C. Theod., ita constituunt impp. Valentinianus, Theodosius, et Arcadius Augg.: «Illud etiam constitutione solidamus, ut, exceptis consulibus ordinariis, nulli prorsus alteri auream sportulam, diptycha ex ebore dandi facultas sit, cum publica celebrantur officia. Sit sportulis nummus argenteus, alia materia diptychis.» Unde Claudianus, lib. III de laude Stiliconis consulis, ab eo sparsas in populum eboreas tabellas canit:
Cur diptycha seu pugillares tabulae in editione munerum dono missa fuerint, equidem nescio. Ludovicus Carrion, lib. II Emendat., cap. 6, supra, existimat ea a quaestoribus candidatis offerri solita, quod iis ipsis essent in usu frequenti. Sed et consules aliique diptycha obtulerunt.
Videntur diptycha amantium fuisse tabellae. Unde vetus commentator, ad illud Juvenalis, satyr. 9:
Quod Carrion putat diptycha universum fuisse plerumque eburnea, falli eum existimo. Nec enim simile vero, diptycha epistolica, quae vulgo epistolae loco sibi mutuo mittebant, quibusque arcana sua declarabant, fuisse eburnea; sed potius lignea, cera obducta. Unde Ovidius supra amicae suae duplices, seu diptycha, quibus noctem negaverat, exsecrans ait:
Alia erant sacra diptycha, quorum usus erat in Ecclesia catholica, a communi in privatam notionem deflexa.
Erant igitur haec sacra diptycha duplices tabulae, quarum una parte inscribebantur nomina episcoporum pie defunctorum, altera vero vivorum.
Et quidem quod mortuos spectat, earum tabularum, quae ἱεραὶ πτυχαὶ ibi vocantur, mentio est apud Dionysium Areopagitam, Eccles. Hierarch., cap. 3, ubi agitur de mysterio synaxeos, sive communionis: [Col. 0432D] Καὶ ἀσπασαμένων ἀλλήλους ἁπάντων, ἡ μυστικὴ τῶν ἱερῶν πτυχῶν ἀνάῤῥησις ἐπιτελεῖται. Quae ita vertit Perionius: «Cum omnes se inter se salutaverunt, mystica sanctorum recitatio fit.» Ambrosius Camaldulensis: «Et cum se mutuo omnes salutaverint, mystica sanctorum recitatio fit.» Uterque omisit vertere vocem πτυχῶν. Rectius igitur Joannes Scotus, vetus Dionysii interpres: «Et omnibus salutantibus inter se invicem, mystica sacrorum voluminum praedicatio perficitur.» Item Joannes Saracenus: «Et osculatis se invicem universis mystica sanctarum tabularum praedicatio perficitur.» Recte ita verterunt, modo per volumina et tabulas intelligant diptycha.
Rursus eodem capite, in Theoria: Ὁ δὲ θειότατος ἀσπασμὸς ἱερουργεῖται, καὶ τῶν ἁγιογράφων πτυχῶν ἡ μυστικὴ καὶ ὑπερκόσμιος ἀνάῤῥησις. Perionius: «Divina autem salutatio, sive osculum, adhibetur, sanctorumque animorum, qui scripti sunt, mystica coelestisque praedicatio.» Ambrosius Camaldulensis: «Porro sacratissima consalutatio idcirco celebratur, sanctorumque descripta nomina mystice et modo supramundano praedicantur.» Clarius veteres interpretes. Joannes Scotus: «Divinissima autem salutatio sancte agitur, et hagiographorum voluminum mystyca et supermundana recitatio.» Joannes Saracenus: «Divinissimum autem osculum sancte agitur, et hagiographarum tabularum mystica et supermundana enuntiatio.»
Iterum in ejusdem capitis theoria, qua hujus rei [Col. 0433B] contemplatio et explicatio continetur: Τῶν δὲ ἱερῶν πτυχῶν μετὰ τὴν εἶρήνην ἀνάῤῥησις, ἀνακηρύττει τοὺς ὁσίως βεβιωκότας, καὶ πρὸς ἐναρέτου ζωῆς τελείωσιν ἀμεταστάτως ἀφικομένους. Quae ita vertit Perionius: «Sanctorum autem animorum, quae post pacem adhibetur, praedicatio eos qui pie sancteque vixerunt, atque ad vitae virtuti consentaneae perfectionem pervenerunt, laudibus afficit.» Rursus hic Perionius ψυχῶν legit pro πτυχῶν. Ambrosius Camaldulensis: «Enim vero sanctorum post pacem illam nominum praedicatio eos praeconio attollit qui pie sancteque vixerunt, atque ad finem usque virtutis vitam constanter, nusquam ab ea deflectendo, tenuerunt.» Clarius Joannes Scotus: «Sacrarum autem tabularum post pacem recitatio praedicat sancte firmatos, [Col. 0433C] et ad strenuae vitae consummationem immutabiliter advenientes.» Item Joannes Saracenus: «Sanctarum autem tabularum post pacem praedicatio praedicat illos qui sancte vixerunt, et ad virtutum vitae perfectionem intransmutabiliter pervenerunt.»
Ut hic habuimus ἱερὰ πτυχά, quae Maximus et Pachymeres scholiastae Dionysii δίπτυχα interpretantur; ita διπτύχων diserta mentio in epistola Aegyptiorum episcoporum ad Anatolium Constantinopolitanum episcopum contra Timotheum invasorem sedis Alexandrinae, quae habetur parte III concilii Chalcedonensis ex Romana editione: «Etiam in venerabili diptycho (in quo piae memoriae transitum ad coelos habentium episcoporum vocabula continentur, quae tempore sanctorum mysteriorum secundum sanctas [Col. 0433D] regulas releguntur) posuit suum nomen et Dioscori, qui sub damnatione anathematis a Deo et universali concilio esse decretus est; et delevit exinde sanctae memoriae et secundum Deum viventis Proterii nomen, regulariter archiepiscopi constituti.» Item in sexta synodo, act. 13: Τοὺς τοιούτους ἐν ἁγίᾳ τῇ μνήμῃ τρεῖς ἄνδρας, τουτέστι Θωμᾶν, Ἰωάννην, καὶ Κωνσταντῖνον συνείδομεν ἐν τῇ αὐτότητι μεῖναι καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις ἀναφέρεσθαι τῶν ἁγιωτάτων ἐκκλησιῶν : «Hos sanctae memoriae tres viros, id est, Thomam, Joannem, et Constantinum praevidimus in identitate manere, atque in sacris diptychis sanctarum ecclesiarum recitari.» Theoderetus, Ecclesiasticae historiae libro V, cap. 35: Οὗτος τὴν Ἰωάννου τοῦ πάνυ προσηγορίαν πρῶτος τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς διπτύχοις ἐνέταξε : «Iste (Alexander Antiochenus episcopus) primus magni Joannis nomen ecclesiasticis diptychis inseruit.» Quod etiam habes in Historia Tripart., lib. X, cap. 25, et apud Georgium Alexandrinum, in Vita Chrysostomi, capite 71. Isidorus, Trimethensis episcopus, in Vita Joannis Chrysostomi: Τὸ ὄνομα Ἰωάννου τοῖς ἱεροῖς ἐγκαθυπογράψαι διπτύχοις : «Nomen Joannis sacris inscribe diptychis.» Innocentius papa ad Arcadium et Eudoxiam, apud Georgium Alexandrinum patriarcham, de Vita Chrysostomi: Προστάξαι δὲ κελεύσατε καὶ τὸ ὄνομα Ἰωάννου τοῖς ἱεροῖς ἐγγραφῆναι διπτύχοις : «Jubete autem Joannis nomen sacris inscribi diptychis.» Epistola Justiniani imperatoris ad quintam synodum generalem, quae est Constantinopolitana II: [Col. 0434B] «Sicut et eos qui injuste condemnati sunt, revocaverunt post mortem, et in sacris diptychis 1026 scripserunt. Quod factum est et in Joanne (Chrysostomo) et in Flaviano religiosae memoriae episcopis Constantinopolitanis.» Citatur can. Sane, 24, q. 1. In Sacramentali Gregorii Magni habes orationem Super diptycha: Memento etiam, Domine, famulorum tuorum, qui nos praecesserunt et dormierunt in somno pacis.» Et in Liturgia sancti Marci: Ὁ διάκονος τὰ δίπτυχα τῶν κεκοιμημένων : «Diaconus legit diptycha defunctorum.» Ad hanc consuetudinem defunctorum nomina in missa recitandi alludit Cyprianus epistola 10, ad Clerum et presbyteros, qui temere pacem lapsis dederant: «Offertur nomen eorum.» Et epistola 66, ad presbyteros, diacones, et plebem [Col. 0434C] Furnitanam: «Neque enim apud altare Dei meretur nominari in sacerdotum prece, qui ab altari sacerdotes et ministros voluit avocare.»
Uti rite defunctorum episcoporum nomina sacris diptychis inscribebantur, ita haereticorum et schismaticorum ex iisdem tollebantur. Justinianus imperator, in Confessione rectae fidei adversus tria capitula, seu in edicto de fide catholica, quod habetur post quintam synodum: Ἀμέλει τοι καὶ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς ἐν Μοψουεστίᾳ ἐκκλησίας, ἐν ᾗ λέγεται ἐπίσκοπος γεγενῆσθαι, διὰ τὰς βλασφημίας, δι` ἅσπερ Ἕλλησί τε καὶ Ἰουδαίοις καὶ Σοδομίταις παρὰ τῶν ἁγίων πατέρων συνηριθμήθη, ἀπήλειψαν ἐξ ἐκείνου τῶν ἱερῶν τῆς ἐκκλησίας διπτύχων τὴν τούτου προσηγορίαν : «Itaque et omnis plenitudo Mopsuestenae ecclesiae, in qua episcopus [Col. 0434D] dicitur fuisse, cum invenisset quod paganis et Judaeis et Sodomitanis a sanctis Patribus connumeratus. est, deleverunt ipsi ex illo tempore e sacris Ecclesiae diptychis ejus nomen.» Justinianus imperator, epistola ad quintam synodum, quae habetur ibi, act. 1, de Theodoro Mopsuesteno: «Propter istas (blasphemias) superioribus temporibus deletum est et nomen ejus e sacris diptychis Ecclesiae, cujus fuit episcopus.» Divalis sacra Constantini Pogonati ad domnum papam Agathonem, quae praemittitur sextae synodo generali, quae est Constantinopolitana III: Πολλὴν γὰρ ἔνστασιν ἡμῖν ἐπόρισαν ὅ τε ἁγιώτατος καὶ μακαριώτατος τῶν ἐνταῦθα πατριάρχης, καὶ Μακάριος ὁ ἁγιώτατος πατριάρχης Θεουπόλεως ἐκβαλεῖν Βιταλιανὸν, τὸν μακαριώτατον ἐκ τῶν διπτύχων, φάσκοντες Ὁνώριον ἐν τοῖς διπτύχοις διὰ τὴν τιμὴν Ἀποστολίκου θρόνου τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης : «Multam enim nobis instantiam fecerunt tam hic sanctissimus ac beatissimus patriarcha, quam Macarius sanctissimus patriarcha Theopoleos, ut ejiceretur Vitalianus beatissimus de diptychis, asserentes Honorium memorari in diptychis, propter honorem apostolicae sedis antiquae nostrae Romae.» Ecclesiastica historia Theodori Lectoris Constantinopolitani, apud Damascenum, oratione 3 De imaginibus: Εἶς τοσοῦτον γὰρ ἐλὴλυθε τῆς τόλμης, ὥστε καὶ τὰ τῶν ἐκεῖ γεγονότων μακαρίων ποιμένων ὀνόματα, τῶν ἱερῶν διπτύχων ἀνεῖλε, καὶ τὰς αὐτῶν εἶκόνας καθεῖλε, κατακαύσας τυραννικῶς. Quae Franciscus Zinus Veronensis ita vertit: «Eo vero provectus [Col. 0435B] est audacia, ut beatorum qui illic fuerant episcoporum nomina, sacerdotum geminorum sustulerit, tyranniceque combusserit.» Qui non recte percepit ἱερῶν διπτύχων, quod vertit, sacerdotum geminorum, cum vertendum sit e sacris diptychis, ut recte monuit Jacobus Billius notis ad eam orationem. Sic quod ex eadem historia citatur apud Damascenum: Ἀναθεματίσαι τὰς τῶν ἐπισκόπων εἶκόνας, καὶ τῶν ἱερῶν διπτύχων ἀπαλεῖψαι : «Episcoporum imagines anathemate damnare, et e sacris diptychis delere,» ibi rursus Zinus verterat: sacerdotes geminos delere. Innocentius papa, epist. ad Arcadium imperatorem, apud Georgium Alexandrinum de Vita Chrysostomi, ut Arsacii etiam mortui memoria eradatur: Οὗ τινος οὐδὲ τὸ ὄνομα ἐγγραφήτω [F. ἐγγραφέσθω] τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις : «Cujus ne nomen quidem inscribi sacris diptychis censeo.» Anastasius, in Agathone: «Abstulerunt de diptychis Ecclesiarum nomina patriarcharum, velde picturis ecclesiae figuras eorum.» Victor Tunnunensis, in Chronico: «Nomina Proterii et Salafatiatii de ecclesiasticis diptychis tollit, et Dioscori et Aeluri, qui Proterium interfecit, scribit.» Atque hactenus de mortuorum nominibus quae diptychis inscripta.
Vivorum, qui diptychis inscribi solent, meminit Joannes diaconus, in Vita sancti Magni Gregorii lib. IV, capite 23: «Orientales praecipue retinent hactenus sedes, ut in suis diptychis nullius pontificis nomen describant, quousque synodicam ipsius suscipiant; et tandiu defunctum pontificem inter viventes numerent, quandiu successor illius suas litteras studuerit [Col. 0435D] destinare.» Concilium Chalcedonense, act. 11: Ἐδέξατο γὰρ αὐτὸν, καὶ ἐκοινώνησεν αὐτῷ ὁ μακάριος Πρόκλος, καὶ ἐποίησε συνοδικὰ γράμματα, καὶ εἶς τὰ δίπτυχα αὐτὸν ἔταξεν : «Suscepit enim eum, et communicavit ei beatae memoriae Proclus, et fecit synodicas litteras, et in diptychis eum posuit.» Et pleraque priora exempla, quibus post mortem quorumdam nomina e diptychis expuncta docetur, satis ostendunt, dum viverent, diptychis inscripta fuisse. Gregoras, lib. V: Ἐν ταῖς ἱεραῖς ὑμνῳδίαις τὸν Πάπαν εἶς τὰ δίπτυχα μνημονεύεσθαι ὁμοῦ τοῖς ἑτέροις τέτταρσι πατριάρχαις : «In sacris hymnodiis mentionem faciunt papae, cum oratio super diptycha recitatur, una cum aliis quatuor patriarchis.»
[Col. 0436A] Uti viventium episcoporum nomina sacris diptychis inserebantur, ita ex iisdem tollebantur quandoque viventium nomina. Proclus, archiep. Constantinopolitanus, ad domnum Antiochenum episcopum, pro causa Athanasii Perrhae episcopi, cujus viventis nomen e sacris diptychis erasum erat, habetur in concilio Chalcedonensi, act. 14: Καὶ τῶν ἱερῶν δέλτων περιελεῖν τὸ ὄνομα τοῦ ἐπισκοποῦντος. Ubi vetus interpres vertit: et episcopi nomen de sacris diptychis abstulisse. Vigilius papa in damnatione Theodori: «Etiam Alexandrinae Ecclesiae sacerdotem fratrem nostrum Zoilum, cujus nomen usque ad memoratum diem communicatum vobis fuerat, diptychis eximentes, Apollinarem quemdam perversorem atque Ecclesiae ipsius adulterum vobis sociastis.»
[Col. 0436B] Nomina viventium, quae sacris diptychis inscribebantur, erant fere episcoporum et patriarcharum, ut passim patet. Quare nescio an referendus sit ad haec diptycha quae altari imponebantur, liber vivorum, seu sacra delta, quorum meminit Dionysius Areopagita Ecclesiasticae Hierar. c. 2, quibus nomina illuminatorum et susceptorum inscribebantur, quae Ζώντων δίπτυχα, vivorum diptycha, vocata esse existimat Pachymeres: Τότε τὴν χεῖρα τῇ κεφαλῇ ἐπιτίθησι, καὶ κελεύει τοῖς ὑπ` αὐτὸν πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις ἐν δέλτοις ἱεραῖς ἀπογράψασθαι τὰ ὀνόματα τοῦ τε προσελθόντος καὶ τοῦ ἀναδόχου· ταῦτα δὲ, οἶμαι, εἶσὶ τὰ τῶν ζώντων δίπτυχα : «Tunc manum capiti imponit, et presbyteris ac diaconis ipsi subditis, jubet in sacris deltis nomina scribere, tam ejus qui ad baptismum [Col. 0436C] venit, quam susceptoris. Haec autem, opinor, sunt vivorum diptycha.»
Vivorum et mortuorum simul mentionem facit Chrysostomus in Liturgia: Ὁ διάκονος θυμιᾷ γύρωθεν τὴν ἁγίαν τράπεζαν, καὶ τὰ δίπτυχα, τῶν τε κεκοιμημένων καὶ ζώντων, ὡς βούλεται, μνημονεύει : «Diaconus incensat in 1027 circuitu sacram mensam et diptycha; defunctorum autem et vivorum, uti vult, memoriam facit.»
Permansit hujus rei, tam vivos quam mortuos in missa commendandi, consuetudo in canone missae, cum primo viventium, inde defunctorum mentionem facimus per duplex Memento. Vide Alcuinum, De div. Offic., cap. De celebratione missae, et Florum Magistrum, qui de hoc diptychorum usu eadem [Col. 0436D] habent.
Ex dictis colligitur, non ideo diptycha dicta, quod gemini essent libri, unus viventium, alter mortuorum, ut existimavit Meursius in suo Glossario Graecobarbaro, cum unus idemque liber utrorumque nomina continere potuerit; et solus liber viventium, item solus mortuorum, etiam diptychum sint dicta. Dicta igitur diptycha, quod liber ille duobus foliis seu tabulis constaret, ut supra dixi. Unde et apud Georgium Alexandrinum, cap. 71, supra citato, pro διπτύχοις alia lectio habet διθύροις, quod liber hic duarum quasi januarum seu valvarum esset, seu, ut Ausonius loquitur, bipatens pugillar. Quomodo in Evagrio, lib. VI, Eccl. Hist., cap. 20, ἀμφίθυρον Οὐνικὸν, capio [Col. 0437A] de amphithyro seu diptycho opere Hunico facto; nisi malis de velo cum aliis capere.
Tale ex ebore diptychum vidisse me memini in ecclesia sancti Lamberti Leodii, cui aliquot sanctorum et quorumdam episcoporum nomina inscripta sunt. Videtur ex profano consulari diptycho, qualia in editione munerum amicis mittere consules solent, ut supra attigi, in ecclesiasticum diptychum translatum. Sane nomen Saviniani seu Sabiniani consulis inscriptum habet, qui consul fuit anno Domini 505, continetque varias figuras, quae profanam militiam spectant, cum hac etiam inscriptione: COM. DOMEST. EQUIT. Effigiem diptychi hujus hic subjecissem, si ad me correcta inscriptio transmissa fuisset. Alias forte correctum exprimere dabitur. Et diptycha ecclesiarum [Col. 0437B] fere eborea fuisse, colligere quoque est ex Fortunato, lib. X, carm. 10:
Originem hujus rei, nomina, videlicet sanctorum martyrum, imperatorum, pontificum summorum, et aliorum fide ac meritis excellentium virorum sacris diptychis inserendi, et inter hymnodias recitandi, Isaacus Casaubonus Animadversionibus ad Athenaei librum VI, cap. 14, acceptam refert gentilitati Romanae, qui eorum nomina, quos eximio honore vellent [Col. 0437D] decorare, Saliari carmine canenda decernebant. Ita Germanico, inquit, mortuo hic honos inter alios tributus, auctore Tacito, libro II. Et M. quoque Antoninus philosophus, mortuo filio Vero, jussit ut nomen ejus Saliari carmini insereretur, teste Spartiano. Jam olim id Romae institutum, ut ex iis constat, quae de Mamurio Veturio et Lucia Volumnia scribunt Varro, Ovidius, Festus, Plutarchus, et alii. Vetus quoque, inquit, Ecclesia Christiana hunc, ut videtur, morem ad pium usum traduxit. Qua de re, addit, dicemus multa alibi, si vitam Deus produxerit, scitu digna, nec protrita.
Quam vellem Casaubono mentem meliorem fuisse, ne ab ethnicis sacra nostra arcesseret, quam a veteris Testamenti ecclesia, ne Patres ethnicorum magis [Col. 0438A] rituum, quam sacrae legis gnaros observantesque faceret! Meminisset apud magnum Dionysium, quem merito veterem Patrem asserit et aestimat, esse; Σκόπει δὲ, ὅτι καὶ μνημοσύνοις ἱεροῖς ἀνατίθενται, τῆς θείας μνήμης οὐκ ἀνθρωπικῶς ἐν τῇ τοῦ μνημονικοῦ φαντασίᾳ δηλουμένης, ἀλλ` ὡς ἄν τις φαίη, θεοπρεπῶς, κατὰ τὴν ἐν Θεῷ τῶν τετελεσμένων θεοειδῶν τιμίαν καὶ ἀμετάστατον γνῶσιν. Ἔγνω γὰρ, ἔφη τὰ Λόγια, τοὺς ὄντας αὐτοῦ· καὶ, Τίμιος ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ· τοῦ θανάτου τῶν ὁσίων ἀντὶ τῆς ἐν ὁσιότητι τελειώσεως εἶρημένου. «Sed animadverte eos in sacris etiam memoriis inesse, non quod more hominum divina memoria in ea parte memoriae quae visa recipit, inesse declaretur, sed ut aliquis dicat pro Dei dignitate, pretiosam immutabilemque in Deo eorum qui divinam speciem perfecte [Col. 0438B] praetulerunt, scientiam significat. Novit enim, inquit Scriptura divina, qui sunt ejus (II Tim. II) . Et: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . Morte sanctorum dicta, pro perfectione in sanctitate.» Meminisset ab Ecclesiastico dictum, cap. XLIV: Laudemus viros gloriosos et patres nostros in generatione sua. Qui ibi et sequentibus capitibus catalogum virorum justorum texit. Non huc potius quam ad Saliaria carmina respexit vetus Ecclesia?
Quin, ut notat Brouwerus noster ad Fortunatum, in Diptychis librorum vitae quamdam ideam adumbrasse majores videntur. Ut enim in horum albo nonnulli inscripti, qui non perenni, sed brevi justitiae laude commendati; alii qui certo et immutabili [Col. 0438C] Numinis decreto in sortem sanctorum cooptati; ita diptychis eorum quoque nomina irrepsisse meminimus, quorum ad tempus simulata virtus id non meruerat; aliorum vero firmius insedisse, quorum constans exstitit, et illibata fidei et morum integritas. Usus itaque finisque diptychorum fuit in sacris, tum memoriae sanctorum retinendae, tum pacis ecclesiasticae et communionis sanciendae: cum dignos coelo ac sempiterna memoria viros reciperent, indignos vero respuerent et excuterent. Hactenus Brouwerus.
De diptychis sacris commentariolum olim scripsit Joannes Baptista Cardona, episcopus Dertosanus, rogatu Gabrielis cardinalis Paleotti, quem cum aliis ejus commentariolis impressit Philippus Mey Tarracone, anno 1587. De iisdem etiam quaedam habet [Col. 0438D] Joannes Stephanus Durantus, de Ritibus Ecclesiae, cap. 43, qui litteras Innocentii papae et Arcadii imp., quas supra habes, non rite contrario modo citat. De iisdem etiam agit frater Angelus Rocca Camers, ad librum Sacramentorum divi Gregorii.
Habuimus hactenus diptycha pro sacris tabulis mortualibus, quae duplices, seu duorum foliorum, erant. Eo respectu Augustinus tomo VI, libro XV, contra Faustum Manichaeum, cap. 4, tabulas Moysis lapideas vocat diptychium: «Nam in illo diptychio lapideo, jam tu non corde lapideo intelligis quid duro illi populo congruebat.» Item epist. sancti Petri, ex 1028 qua quaedam citarat: «Lege sane etiam illud diptychium, ne timeas, plane sponsi tui est.» Item: «Et hoc diptychio repellis adulterum.» [Col. 0439A] Item: «Noli ergo reformidare diptychium, quo tibi scripta olim, quae nunc agnosceres, mittebantur.» Item: «Hoc ergo diptychium ille praemisit, qui tibi haec duo praecepta veniens commendavit.» Item: «O pudicum diptychium, in quo vetere figura ille dilector et dilectus tuus praenuntiavit tibi canticum novum, in decachordo psalterio.» Item: «O diptychium conjugale, quod non sine causa odit adultera.» Ita etiam usurpat Isidorus, lib. De vocatione Gentium, c. 14: «Et non quidem foris in lapideis diptychis, sed intrinsecus in tabulis cordis.»
Hoc modo a Prudentio librum suum, qui titulos historiarum Veteris et Novi Testamenti continet, Diptychon quidam inscriptum volunt. Quod ad Prudentium cum bono Deo aliquando examinabimus.
[Col. 0439B] Aliud est diptychum apud Homerum, Iliad α et β, videlicet duplex membrana seu tunica omenti, ut insinuat supra citatum Etymologicum. Quo etiam Suidam existimo respicere: Διπτύχια, δύο περιβόλαια ἔχοντα, ὡς τὸ μὲν ὑπεστρῶσθαι, τὸ δὲ ἕτερον ὑποβεβλῆσθαι. Quae Cujacius Observat. lib. IV, cap. 27, Carrion, supra, et Dionysius Gothofredus, ad lib. I, Cod. De summa Trin. et fid. cathol., tit. 1, l. 7, § 5, de diptychis tabellis intelligunt et citant. Sed textus apud Suidam depravatus est et mutilus. Et intelligenda verba illa de duabus omenti tunicis. Locus integrior exstat apud Hesychium: Δίπτυχα· δύο ἐπιβολὰς ἔχοντα, ἢ διπλοῦν, ὥστε τῷ μὲν ὑπεστρῶσθαι τὸν ἐπίπλουν, τῷ δὲ ἐπιβεβλῆσθαι : «Diptycha, sic dicta, quod duas commissuras habeant, seu duplex operimentum, [Col. 0439C] sicut pars una omento substernatur, altera eidem superjiciatur.» De duabus omenti tunicis vide Joannem Gorraeum, in Definitionibus Medicis, verbo Ἐπίπλοον seu ἐπίπλουν.
Aliud quoque diptychum ostrei, id est, duplex ostrei testa, qua se includit. Ambrosius, lib. V, Hexaemeri, cap. 8, agens de cancro insidiante ostreo: «Explorat si quando ostreum remotis in locis ab omni vento contra solis radios diptychum illud suum aperiat, et reseret claustra testarum.»
DOMNIO. Palladius, cap. 84, ait Serapionem Sindonitem Romae «incidisse in quemdam Domnionem.» Forte hic ipse est, cujus memoria in Martyrologio Romano, 28 Decemb. «Romae sancti Domnionis [Col. 0439D] presbyteri,» cujus etiam meminit divus Hieronymus epistola 154, ad Desiderium: «Quod si exemplaria libuerit mutuari, vel a sancta Marcella quae manet in Aventino, vel a Lot temporis nostri Domnione, viro sanctissimo accipere poteris.» Eum etiam ut virum sanctissimum celebrat divus Paulinus, epist, 45, ad Alipium: «Eusebii historiam reperi apud parentem nostrum vere sanctissimum Domnionem.» et post: «Si ipsam membranam sancti Domnionis acceperis, transcriptam nobis remittere dignaberis.» Ad eumdem scribit Hieronymus epistolam 51, quae apologeticon continet contra Ruffinum, qui jactabat eum matrimonio detraxisse, ubi Hieronymus Domnionem patrem charissimum vocat. Scripsit eidem et Rogatiano [Col. 0440A] epistolam 108, quae est praefatio in librum Paralipomenon, et 109, quae est praefatio in Esdram et Nehemiam. Ruffinus, lib. II Invectivarum, Domnionem vocat beatae memoriae senem.
DROMADES vel DROMEDES. Vita Hilarionis, num. 30: «qui locatis dromadibus camelis.» Vita Malchi, num 10: «Vidimusque camelos quos ob nimiam velocitatem dromedarios vocant.» Glossarium Camberonense manuscriptum: «Dromedus, et dromas, et dromedarius, idem. Animal est minus camelo, sed velocius atque currentius. Unde et dromones vocantur longae quaedam naves veloces.» Idem: «Dromedarii etiam dicuntur dromadum ductores.» De velocitate camelorum Aristoteles, libro, XI Histor. animalium, c. 50: Θέουσι δὲ θᾶττον τῶν Νισαίων ἵππων πολὺ, ἐὰν θέωσι, διὰ τὸ μέγεθος τοῦ ὀρέγματος : «Currunt cameli celerius quam equi Nisaei, propter laxiorem sui gradus glomerationem.»
ECULEUS. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 3: «Inter eculeos laminasque victorem.» De eculeo varii varia sensere et scripsere. Nunc quidem huic tractationi supersedebo, cum obiter tantum hic ejus mentio fiat, auctores aliquot, qui de eo tractarunt, assignasse contentus. Vide imprimis Baronium, notationibus ad Martyrologium Romanum, 22 Januarii; Antonium Gallonium, libro De sanctorum martyrum Cruciatibus, capite 3, et Hieronymi Magii libellum posthumum singularem De eculeo.
ENEUS. Rarum Latinis usurpatum vocabulum, nec memini legere praeterquam in Vitis Patrum. In quibus [Col. 0440C] tamen depravatum erat in aeneus vel Eneus proprium nomen. Vita Abrahae, cap. 5: «Et nimio stupore perculsi quasi enei quidam effecti sunt.» Heraclides, Paradisi cap. 15: «Sed velut eneus revertens de publico.» Hesychius: Ἐννεὸς, ἔκπληκτος. «Enneus, obstupefactus.» Idem: Ἐνεὸς, νωχελὴς, μετέωρος, κωφὸς, βαιὸς, μωρὸς, ὃς οὔτε ἀκούει, οὔτε λαλεῖ : «Eneus, tardus, suspensus animo, surdus, modicus, stultus, qui neque audit, neque loquitur.» Idem: Ἐνέοὶ, ἄφωνοι. «Enei, muti.» Suidas: Ἐννεὸς, ἄφωνος, κωφὸς, ἐξεστηκὼς, νωδὸς, νωχελὴς, μετέωρος : «Enneus, sine voce, surdus, mente commotus, edentulus, tardus, animo suspensus.»
ENNATON. Pelagius, libello XI, n. 2: «Dixit abbas Theodorus de Ennato.» Joannes Moschus, cap. 184: «Eramus in Nono Alexandriae.» Ὄντες ἡμεῖς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐν τῷ Ἐννάτῳ. Corrige hinc eumdem, capite 145. Ηροεβάλομεν ἐν τῷ ἐννάτῳ Ἀλεξανδρείας, εἶς τὸ κοινόβιον Σαλαμᾶ. «Accessimus in coenobium, quod dicitur Salama, nono ab urbe milliario distans.» Impressum est ἐν τὸ ναῷ. Vide, infra, NONUM
EPENDYTES. Vita Antonii, cap. 23: «Lavit ependyten suum.» Vita Hilarionis num. 4: «Et pelliceum habens ependyten,» Graecis ἐπένδυμα vel ἐπενδύτης, omne genus extimarum vestium dicitur. Apud asceticos scriptores ependytes propria vestis monachorum. Plerique existimant esse scapulare. Non recte Marius Victorinus, ad Vitam Hilarionis, existimat ἐπενδύτην esse intimam vestem, quae Latine dicitur interula vel subucula; imo exterior vestis [Col. 0441A] est, vel scapulare, vel pallium, vel simile quid.
EPIBATAE. Vita Epicteti et Astionis, cap. 21: «Cumque egressi de navi epibatae fuissent.» Apud Clementem Romanum, epistola ad Jacobum episcopum Jerosolymitanum, ante libros Recognitionum, ita sanctus Petrus loquitur: «Similis est omnis Ecclesiae status navi magnae, quae per undosum pelagus diversis e locis et regionibus viros portat, ad unam potentis regni urbem properare cupientes. Sit ergo navis hujus Dominus ipse omnipotens Deus; gubernator vero, Jesus Christus. Tum demum proretae officium episcopus impleat, presbyteri nautarum, diaconi dispensatorum teneant locum; qui catechizant, nautologis conferantur, epibatis autem totius fraternitatis multitudo sit similis.»
[Col. 0441B] Epibatae, ἐπιβάται, dicti ἀπὸ τοῦ ἐπιβαίνειν, a conscendendo. Sunt milites classiarii, seu bellatores in re navali. Hirtius, libro IV De bello Alexandrino: «Capta est una hostium quadriremis, depressa est altera, alteraque perturbata; deinde omnes epibatis nudatae.» Idem, lib. V De bello Africo: «Ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet.» Hic capitur pro ipsis nautis vel vectoribus, id est, ἀντὶ τῶν ὀχουμένων, ut subinde etiam apud Graecos accipitur.
EPITIMIUM. Pratum spirituale Joannis Moschi, cap. 78: «Ut ego congrua illi admoveam epitimia seu multas.» Κἀγὼ ταύταις ἁρμόζοντα προσάγω τὰ ἐπιτίμια. In usu Epitimium Ecclesiasticis scriptoribus pro multa ecclesiastica. Menaéa, 15 Octobrïs, in martyrio monachi anonymi: Καταφρονήσας καὶ τοῦ ἐπιτιμίου, ἐπιτιμηθεὶς διὰ τὴν τῆς ὑπακοῆς ἀθέτησιν. «Et poenam epitimii sibi ob contumaciam irrogatam contempsit.» Concilium VIII oecumenicum, quod Raderus noster vulgavit, haec habet act. 2, de epitimiis: «Praescripta epitimiorum poena cunctis lapsis audientibus 1029 legatur, etc. Qui carnibus vescuntur, poena esto, nec carnibus, caseo, ovo vescantur. Qui alias a carnibus abstinent, abstineant ab ovo, caseo, pisce, feria quarta et sexta; oleraque et legumina comedant cum modico oleo et vino. In genua procumbant quotidie quinquagies, et illud (Domine, ignosce mihi) inclamant centies, recitentque Psalmos VI, XXXVII, L.» Joannes Diaconus, lib. II Vitae sancti Gregorii, cap. 45: «In hoc itaque non mediocriter tristatus est, quia, antequam exiret de hac vita, non solvit eum [Col. 0441D] ab excommunicationis epitono.»
ERACIESTES. Ubi in Vita Hilarionis est, num. 4: «Et pelliceum habens ependyten,» addit Editio Joannis Andreae, et eraciestem. Non capio. Petrus noster Lansselius legebat eriacesten, quasi lanam acu consutam. Alteri alicui fors aliud occurret. Mihi nunc satis, donec rectius aliquid occurrat, de hac lectionis varietate monuisse.
EREMI. Varia eremus occurrit in Vitis Patrum. Eremum in qua Paulus primus eremita versatus est, investigavi ex eremo seu habitatione sancti Antonii; Antonii vero habitationem ex peregrinatione Hilarionis. Vide Tabulam Geographicam.
De eremo Chalcidis, in qua versatus est sanctus Hieronymus et Malchus, vide in CHALCIS.
[Col. 0442A] De eremo juxta Thecue, ita Hieronymus, prooemio in Amos ad Pammachium: «Fuit de oppido Thecue, quod sex millibus ad Meridianam plagam abest a sancta Bethlehem, quae mundi genuit Salvatorem: et ultra nullus est viculus, ne agrestes quidem casae et furnorum similes, quas Afri appellant mapalia. Tanta est eremi vastitas, quae usque ad mare Rubrum, Persarumque et Aethiopum atque Indorum terminos dilatatur. Et quia humi arido atque arenoso nihil omnino frugum gignitur, cuncta sunt plena pastoribus, ut sterilitatem terrae compensent pecorum multitudine.»
De eremo Oasis, vide Baronium, notationibus ad Martyrologium Romanum, 12 Junii.
ESOPHORIUM. Vita Joannis Eleemosynarii, capite [Col. 0442B] 21: «Exspoliavit se esophorium suum.» Vox est a recentioribus Graecis composita, ἐσωφόριον seu εἶσωφόριον, quod interius gestatur, interula. Glossarium Camberonense Ms. «Esephorium, vestis interior, id est, camisia, quae a Marciano interula appellatur.»
EUCHARISTIAM MANU SUMERE. Ita olim solemne fuit, non sacerdotibus tantum, sed etiam laicis. Palladius, cap. 144, de Sylvania: «Ecce ago annum aetatis sexagesimum; praeter extrema manuum mearum (et hoc propter communionem) non pes meus aquam tetigit, etc. Tertullianus, De Baptismo, adversus Quintillam, cap. 20: Benedicti, quos gratia Dei exspectat, cum de illo sanctissimo lavacro novi natalis ascenditis, et primas manus apud matrem cum fratribus aperitis, petite de patre, petite de Domino, [Col. 0442C] peculia, gratias, distributiones charismatum.»
Cyrillus Jerosolymitanus, Catech. mystag. 5: «Accedens ad Eucharistiam non expansis manuum volis accede, neque disjunctis digitis: sed sinistram veluti sedem quamdam subjicias dextrae, quae tantum Regem susceptura est; et concava manu suscipe corpus Christi, dicens: Amen.» Formabantur autem manus in formam crucis. Sexta synodus, can. 102: «Eucharistiam accepturus, manus in crucis formam figurans, sic accedat.»
Ita quidem viri cava nudaque manu excipiebant Eucharistiam: feminae vero non nisi linteamine. Maximus contra Monothelitas: «Mulieres nitida exhibeant linteamina, ubi corpus Christi accipiant pura mente et munda conscientia.» Augustinus, serm. [Col. 0442D] 252, de Tempore: «Omnes viri quando communicare desiderant, lavant manus suas, et omnes mulieres nitida exhibent linteamina, ubi corpus Christi accipiant.» Concilium Antisiodorense, can. 36: «Non liceat mulieri nuda manu Eucharistiam sumere.» Hinc linteum seu sindon haec dominicale dicta. Idem concilium, can. 42: «Unaquaeque mulier quando communicat dominicalem suum habeat.»
Linteum hoc quo Eucharistiam sumebant videtur μουζίκιον dictum. Pratum spirituale, cap. 79: Καὶ βαλὼν τὴν ἐν μουζικίῳ ἀπέθετο ἐν τῷ ἶδίῳ ἀρμαρίῳ. «Accipiens eam in linteo mundissimo, in proprio armario reposuit. Nescio an μουζίκιον dictum sit a μοῦσα, quod apparet in Euchologio capi pro linteo Typicum Sabae, cap. 41: Ἀπογυμνοῦσιν αὐτὴν παντελῶς, καὶ πρῶτον μὲν σαίρουσιν αὐτὴν διἀ μούσης καθαρωτάτης. Nudant omnino eam (sacram mensam) et primo quidem purgant musa (seu linteo) mundissima.» Ibidem: Κομίζει ὁ σκευοφύλαξ μούσας τε καὶ δισκάρια τὰ κοινῶς λεγόμενα τέστα, ὃ λέγεται λεκάνη, καὶ ἀποσπογγίζεται ἡ ἁγία τράπεζα. «Praeparat vasorum custos musas (seu lintea) et discaria vulgo dicta testa, quae dicitur pelvis; et detergitur sacra mensa.» Quae non recte cepit Meursius in Glossario Graecobarbaro, existimans μοῦσαν esse tessellam varie picturatam. Si forte μοῦσα et μουσίνιον etiam fuerint variegata, non magnopere pugnavero. Constat enim non solum cameras et fornices, sed etiam alia fuisse ex musivo et variegata.
Hic usus ad aliquot saecula duravit tam in Occidentali [Col. 0443B] quam Orientali Ecclesia, uti liquet ex Prato spirituali, cap. 79, ubi linteum quo Eucharistiam domum deferebant, Graece μουσίκιον vocatur. Auctor autem ejus vixit tempore Zenonis, Anastasii, et Justini impp., quo tempore, Hormisda pontifice, celebrata fuit synodus Caesaraugustana, in qua ea consuetudo antiquatur his verbis: «Eucharistiae gratiam si qui probatur acceptam non consumpsisse in Ecclesia, anathema sit in perpetuum.»
EVECTIO. Vitae Antonii, cap. 17: «Secreto ab imperatore evectionem petiit.» Significat cursus publici exhibitionem. Severus Sulpicius, libro II Sacrae historiae: «Hilarius, data evectionis copia, adesse compellitur.» Paulinus, libro IV De miraculis sancti Martini:
EULOGIA. Vita Frontonii, cap. 9: «Velut eulogias [Col. 0443D] revocans Domino rerum.» Et mox: «easdemque eulogias indigentibus distribuit.» Vocantur hic eulogiae cibaria benedictionis gratia transmissa. Post missas alicui eas dare vel transmittere, erat signum communionis et charitatis. Gregorius Turonensis, libro V Hist. Franc., c. 14: «Post missas autem petiit ut ei eulogias dare deberemus.» Sed fecit accurata Gretzeri nostri diligentia, ut nihil hic praeterea de Eulogiis addam. Ejus lib. De benedict. consule.
EXENIUM. Vita Antonii, eap. 27: «Antonius laetantibus de adventu suo cunctis, quasi xenia de monte portans, spiritualiai impartitur alimenta.» Ubi Mss. plerique et veteres Editiones habent exenia. An e praefixum oeenio?
[Col. 0444A] Alias notum exenium aliis scriptoribus, sed nescio an eodem significatu. Leges Langobardorum, libro II, tit. 1, l. 6: «Si aliquis ex amicis accepto exenio ipsi mulieri aliquid dederit.» Testamentum sancti Remigii: «Et incolae loci illius multiplicibus exeniis gravati obnixe deprecantes, quod regi debebant, ecclesiae meae solvendum, me petere compulerunt.» Ita Ms. loco vulgati, xeniis. Baldericus, Historiae Jerosolymitanae lib. III: «Condito corpore quibus potuerunt 1030 aromatibus, imperialibus exeniis illud prosecuti sunt.» Glossae veteres: Exenium, servitium. Papias Vocabularista: Exenium, donum, servitium. Glossarium Camberonense Ms.: Exenium, honor, munus.
An xenium proprie donum, munus, noto significatu, et exenium, servitium, quod subditus superiori [Col. 0444B] debet? Idem forte quod soniaca dicitur Anselmo canonico Leodiensi in Gestis Pontif. Leodiens. et Trajectens., cap. 40: «Praecepit ne soniacam episcopis Leodiensibus debitam, ab eodem loco ubi ipsius sancti corpus quiescit, accipere praesumeret.» Ubi doctissimus scholiastes Joannes Chappeavillus soniacam haerens interpretatur obsonium episcopis debitum. Existimo intelligi servitium episcopo debitum, seu certam annuam pensionem, quae Gallis Essogne dicitur. Vide Francisci Rageau Indicem Jurium regalium.
FAUNI. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 8: «Quos vario delusa errore gentilitas Faunos, Satyrosque et Incubos vocans, colit.» De Faunis multa collecta vide apud Lilium Gregorium Giraldum, syntagmate 15 Historiae deorum, et [Col. 0444C] apud Natalem Comitem, Mythologiae lib. V, cap. 9. Vide et Conimbricenses nostros, in libro II Physicorum, cap. 9, q. 5, art. 3, ubi quaerunt an fieri possit ut ex humana et belluina specie homines nascantur. Vide et Delrium, Magiae tom. I, lib. II, q. 27, sect. 2.
FRIGORETICI. Vide TYPI.
FLABELLUM, ῥιπίδιον. Usus ejus in sacris, quod diaconi gestabant. Pratum spirituale Joannis Moschi, cap. 150: «Diaconum illum prope me assistentem, qui flabellum tenet, ab altari remove.» Graece: Τὸν διάκονον τὸν κατέχοντα τὸ ῥιπίδιον. Simeon Thessalonicensis, De divino templo, ubi agit de Processione ante missam: «Ideo et ὠμοφόριον cum cruce praecedit; quo docetur Jesum et signum ejus de coelo ostensum iri. Quod mox sequuntur diaconi, qui angelorum [Col. 0444D] ordinem referunt: id quod et flabella quae dicuntur, et a sancto Dionysio alae vocantur, significant.» Sanctus Germanus, in Theoria rerum Ecclesiasticarum: «Flabella vero typum referunt cherubim.» Hildebertus, Cenomanensis episcopus, epist. 7: «Flabellum misi tibi congruum scilicet propulsandis muscis instrumentum. Est etiam quod in munusculo nostro interpretari te oporteat. Attende ergo quibus muscis immolantes Domino sacerdotes gravius infestentur, quibus frequenter impediantur salutaria altaris officia. Mille sunt occursantium phantasmata cogitationum, mille diaboli suggestiones, mille mortalium tentationes animorum.» Subdit: «Dum igitur destinato tibi flabello descendentes [Col. 0445A] super sacrificia muscas abegeris, a sacrificantis mente supervenientium incursus tentationum, catholicae fidei ventilabro exturbari oportebit.» Hieronymus quoque muscaria matronarum huc trahit, et spiritaliter explicat epistola 20, ad Marcellam: «Quod autem et matronis offertis muscaria parva, parvis animalibus eventilandis, elegans significatio est, debere luxuriam cito restinguere, quia muscae moriturae oleum suavitatis exterminant.»
Adumbratum hoc in Ecclesia ex facto Abraham. Idem Hilddebertus: «Talium portenta muscarum patriarcha Abraham propulsanda praesignavit, cum a sacrificiis aves abegit incursantes.» Erant haec flabella seu muscaria vel ex tenuibus membranis, vel ex pennis pavonis, aut ex linteo, ut habetur apud [Col. 0445B] Clementem, l. VIII Constit. Apostol., cap. 12.
FUNUS. Aliquot funebres ritus in Vitis his notatos habes; quosdam uberius explicabo.
Linteo obvolvebantur nobilium et martyrum corpora apud Aegyptios. Vita Antonii, cap. 57: «Mos Aegyptiis est, nobilium, et praecipue beatorum martyrum corpora linteamine obvolvere.» Sic de Christi corpore, Joannis XI: Ligaverunt illud linteis eum aromatibus. Acta Abibi martyris, apud Metaphrastem, 15 Novembris: «Pretioso linteo eum circumdederunt, et unguentis unxerunt.» Prudentius, hymno 10 Cathemer.
Haec obvolvendi linteo, vel ornatu splendidiore cadavera [Col. 0446A] servata, ubi commode fieri poterat. Alias quavis obvia re cadavera fuere involuta. Sic in eremo Pauli primi eremitae corpus pallio. Vita ejus, c. 10: «Pallium, quod tibi Athanasius episcopus dedit, ad obvolvendum corpusculum meum defer.» Macrinae quoque corpori pallium superjectum, ne ascititius ornatus splendidior quorumdam oculos offenderet. Gregorius Nyssenus, in Vita sancti Macrinae.
Cum psalmis et hymnis deducta olim cadavera et condita, frequentissime in his Vitis Patrum occurrit. De hoc Christianorum ritu vide Gretzerum nostrum, de Funere Christiano, cap. 5. Cur autem, hymni et psalmi in funeribus decantati sint, hanc rationem reddit Chrysostomus, homilia 4 in Epist. ad Hebraeos: Τὶ δὲ οἱ ὕμνοι_ οὐχὶ τὸν Θεὸν δοξάζομεν καὶ εὐχαριστοῦμεν, ὅτι λοιπὸν ἐστεφάνωσε τὸν ἀπελθόντα, ὅτι τῶν πόνων ἀπήλλαξεν, ὅτι τῆς δειλίας ἐκβαλὼν ἔχει παρ` ἑαυτῷ_ οὐ διὰ τοῦτο ὕμνοι_ οὐ διὰ τοῦτο ψαλμῳδίαι_ ταῦτα πάντα χαιρόντων ἐστὶν : «Quid etiam hymni? Nonne ut Deum glorificemus, eique gratias agamus, quod jam coronavit discedentem, quod a laboribus liberavit, quod a timore liberatum apud se habet? Nonne propter hoc hymni? Nonne propter hoc psalmodia? Omnia 1031 ista gaudentium sunt.» Plura hic addi possent; sed eam rem jam exsecutus est Jacobus Gretzerus noster singulari libro De funere Christiano.
GABBARA. Vide de iis dicta ad Vitam sancti Antonii, c. 57, ubi ea Athanasius describit, et Augustinus nomen prodidit. Vocabulum paucis notum. Plinius, lib. VII, cap. 16: «Procerissimum hominem aetas [Col. 0446C] nostra divo Claudio principe, Gabbaram nomine, ex Arabia advectum, novem pedum, et totidem unciarum vidit.» Quae exscribit Solinus, cap. 5: Cave Gabbaram existimes proprium viri nomen. Omnia mortuorum cadavera condita ita vocabantur. Glossae Isidori: «Galbares, mortuorum condita corpora.» Lege, Gabbares vel Gabbara. Eadem: «Gabarus, insulsus, barbarus, unde Gabares mortuorum.» Papias: «Gabbari, inclusi barbari. Unde Gabbares mortuorum corpora condita.» Ubi lege, insulsi, barbari. Sic in Glossario Camberonensi Ms. «Gabator sive gabitor, dicitur homo jocosus.» Teutonibus gabberen, ridere, jocari.
GALILAEI. Ita olim Christiani dicti per contemptum. Vitae Epicteti et Astionis, cap. 7: «Et a Galilaeis furatus [Col. 0446D] es.» Plangit mater Astionis. Lucianus, in Philopatr., de sancto Paulo agens: Ἡνίκα δέ μοι Γαλιλαῖος ἐνέτυχεν, ἀναφαλαντίας, ἐπίῤῥινος, ἐς τρίτον οὐρανὸν ἀεροβατήσας : «Quando autem me Galilaeus ille convenit recalvaster naso aquilo, qui in tertium usque coelum per aerem ingressus est.» De quo loco vide Baronium. tomo I, anno Christi 68. Julianus Misopogone: Ἐμισηνοὶ Χριστὸν ἐπόθουν, οἱ πῦρ ἐμβαλόντες τοῖς τάφοις τῶν Γαλιλαίων_ «An vero Emiseni Christum amabant, qui Galilaeorum sepulcra incenderunt?» Idem ibidem post: Νυνὶ δὲ ὑμῶν ἕκαστος ἐπιτρέπει μὲν τῇ γυναικὶ πάντα ἐκφέρειν ἔνδοθεν εἶς τοὺς Γαλιλαίους : «Nunc vero unusquisque vestrum mandat uxori ut omnia Galilaeis largiatur.» Idem, epist. [Col. 0447A] 33, ad Aetium episcopum haeresiarcham: Λοιποῖς μὲν ἅπασι τοῖς ὁπωσοῦν ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Κωνσταντίου πεφυγαδευμένοις ἕνεκεν τῆς τῶν Γαλιλαίων ἀπονοίας ἀνῆκκ τὴν φυγήν : «Caeteris omnibus, qui a Constant o vita defuncto, ejecti patria fuerant propter amentiam Galilaeorum, exsitium condonavi.» Idem, epistola 7, ad Artabium: Ἐγὼ, νὴ τοὺς θεοὺς, οὔτε κτείνεσθαι τωὺς Γαλιλαίους οὔτε τύπτεσθαι παρὰ τὸ δίκαιον, οὔτε ἄλλο τι πάσχειν κακὸν βούλομαι : «Ego, per deos, neque interfici Galilaeos, neque caedi praeter jus et aequum, neque molestiae quidquam perpeti volo.» Theodoretus, lib. III Hist. Eccl., cap. 7: Καὶ πρῶτον μὲν ἀπηγόρευσε τῶν Γαλιλαίων τοὺς παῖδας (οὕτω γὰρ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τοὺς θυασιότας [sic] ὠνόμαζεν) ποιητικῶν καὶ ῥητορικῶν καὶ φιλοσόφων μεταλαγχάνειν λόγων : «Ac [Col. 0447B] primum2 vetuit, ne Galilaei (sic enim fidei Servatoris nostri consecratos nuncupabat) poeticam, rhetoricam, aut philosophiam discerent.» Chrysostomus, homilia de sancto Hieromartyre Babyla, agens de furore Juliani: Ἐκ μέσης ἀναρπάσασθαι τῆς οἶκουμένης τὸ τῶν Γαλιλαίων ἔθνος ἐπηγγέλλετο : «Ex orbe terrarum exterminaturum se Galilaeorum nationem pollicebatur.»
Atque adeo Christianorum nomen Juliano exosum erat, ut edicto sanxerit, ne quis Christianos, sed Galilaeos appellaret. Chrysostomus, oratione contra Gentes: Γαλιλαίους ἀντὶ Χριστιανῶν αὐτός τε ἐν τοῖς διατάγμασι καλῶν, καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦτο προτρέπων ποιεῖν : «Galilaeos pro Christianis nos in edictis suis tum ipse appellans, tum principes ut idem factitarent, exhortans.» Gregorius Nazianzenus, oratione [Col. 0447C] 3 contra Julianum: Γαλιλαίους ἀντὶ Χριστιανῶν ὀνομάσας τε καὶ καλεῖσθαι νομοθετήσας : «Galilaeos pro Christianis nominans, atque ut ita vocaremur, publica lege decernens.»
GALLICA. Vita Malchi, cap. 4, de Ismaelitis: «Pallia et latas calliculas trahentes.» Ubi manusc. Audomarensis habet gallicas. Nescio an promiscue gallica pro caliga accipiendum. Tertullianus carmine ad senatorem qui ex Christiano factus est idololatra Aegyptius, ex consule sacerdos Isidis, videtur distinguere:
Ita distinguendus hic locus. Nam Pamelius, qui Gallica conjungit cum caliga, et vult in Gallica hic [Col. 0447D] a ablativum corripi, frustra fuit. Hoc vult, senatorem hunc, relicto Romano habitu (quales caligae, unde militia caligata Tertulliano libro De idololatria capite 19), ad Aegyptium habitum sacerdotis Is aci transiisse, id est, ad gallicam ex molli papyro pedibus circumdatam; quare gallicam puto soccum esse, quia mollis. Certe Gallis Cybeles Isiacis luteos calceos tribuit Apuleius Milesia 8: Pedes luteis induti calceis. Catullus, luteos soccos in nuptiis Hymenaeo tribuit, quia luteus seu croceus amoris est color:
Gallicas dici Gallis galoches existimat Bayfius. [Col. 0448A] Calceorum genus esse colligitur ex Cicerone, Philippica 2: «Quod quaerebas quomodo redissem; primum luce, non tenebris; deinde cum calceis et toga, nullis nec gallicis nec lacerna.» Et mox, de Antonio: «Cum gallicis et lacerna cucurristi.» Ita utrobique Mss. pro caligis. Gellius, lib. XIII, cap. 20, narrat Titum Gastritium reprehendisse discipulos senatores lacernis indutos et gallicis calceatos. Postremum hoc interpretatur mox per soleatos. Glossarium Camberonense ms.: «Gallicula, calceamenta pastorum.» Idem apud Papiam.
In Suida γάλλιξ pro chlamyde accipitur. Ἄλλικα, χλαμύδα κατὰ Θεσσαλούς· οἱ ἶδιῶται γάλλικα ταύτην φασί. Certe in Vita Malchi pallium et gallica conjunguntur.
GELLO, seu GILLO. Ruffinus, lib. III, num. 14: [Col. 0448B] «Gello cum aqua, quem ad potum sibi praeparaverat, vertebat se.» Mox eodem numero dicitur gellunculus. Pro quo in Pelagio, num. 24, est suriscula. Cassianus, Institut. lib. IV, cap. 16: «Si quis gillonem fictilem, quem baucalem nuncupant, casu aliquo fregerit.» Cap. 20: «Si gillonem aqua impleverint.» Glossae Isidori, Gellonem, baucalem. Glossarium Latinograecum: Gillo, βαυκάλιον. Item ποδόκοιλον, aquale, gello. Glossarium Camberonense ms.: «Gillo, vas fictile, id est, baucalis.» Papias: Gelonis, baucalis, vas. Hinc Legum Visigoth., lib. II, tit. 4, l. 4, Gillonariorum praepositi. Hispani nunc congilonem, Itali boccalem vocant. Inter Catalecta veterum poetarum, lib. II, est carmen de mensium pictura, ubi:
GENUFLEXIO. Saepius hic ritus in oratione occurrit in his Patrum Vitis. Tria nunc attingam, ejus antiquitatem, quando genu flectere vetitum, et quam aliqui genuflexionem frequentarint.
Omnino vetustus Ecclesiae mos, genua flectere in oratione. Omne genu Domino flectendum monent Scripturae, psal. XXI, Isaiae XLV, Rom. XIV, Philipp. II, Ephes. III. Christus quoque in terram procidens orasse legitur; Lucae XXIII; Eusebius, lib. V; 1032 Hist. Eccl., cap. 5, refert milites ἐν τῇ πρὸς τοὺς πολεμίους παρατάξει γόνυ θέντας ἐπὶ τὴν γῆν, κατὰ τὸ οἶκεῖον ἠμῖν τῶν εὐχῶν ἔθος ἐπὶ τὰς πρὸς τὸν Θεογvγρ_ν ἱκεσίας τραπέσθαι : «In ipsa acie contra hostes instructa, genibus humi positis, ut nobis cum oramus in [Col. 0448D] more est, se ad preces Deo adhibendas totos convertisse.» Hieronymus, in Isaiae cap. XLV: «Moris est enim ecclesiastici Christo genu flectere. Quod Judaei, mentis superbiam demonstrantes, omnino non faciunt.»
Flectendo genua magis impetramus. Apud Justinum, q. 115, ad Orthodoxos: Τὸ κλίνειν τὸ γόνυ ἐν ταῖς προσευχαῖς τοῦ ἑστῶτας εὔχεσθαι μᾶλλον Θεῷ τοὺς εὐχομένους παρίστησι καὶ πλεῖον ἐφέλκει τὴν θείαν συμπάθειαν : «Genuum inclinatio in precationibus, magis precatores Deo commendat, quam si stantes orent; magisque ea res divinam permovet commiserationem.» Tertullianus, ad Scapulam, cap. 4: «Quando non geniculationibus et jejunationibus nostris etiam siccitates sunt depulsae?» [Col. 0449A] Idem, adversus Marcionem, lib. III, c. 18: «Jam vero Moyses quid utique tunc tantum cum Jesus adversus Amalech praeliabatur, expansis manibus orabat residens, quando in rebus tam attonitis, magis utique genibus positis, et manibus caedentibus pectus, et facie humi volutante, orationem commendare debuisset?» Ambrosius lib. VI Hexaem., cap. 9: «Flexibile genu, quo prae caeteris Domini mitigatur offensa, ira mulcetur, gratia provocatur. Hoc enim Patris summi erga Filium donum est, ut in nomine Jesu omne genu curvetur.» Augustinus, libro De cura pro mortuis agenda, cap. 5: «Nam et orantes de membris sui corporis faciunt, quod supplicantibus congruit, cum genua figunt, cum extendunt manus, vel etiam prosternuntur solo, et si quid aliud visibiliter [Col. 0449B] faciunt; quamvis eorum invisibilis voluntas et cordis intentio Deo nota sit, nec ille indigeat his indiciis ut humanus ei pandatur animus; sed his magis seipsum excitat homo ad orandum gemendumque humilius atque ferventius. Et nescio quo modo, cum hi corporis motus fieri nisi motu animi praecedente non possint, iisdem rursus exterius visibiliter factis ille interior invisibilis, qui eos fecit, augetur; ac per hoc cordis affectus, qui, ut fierent ista praecessit, quia facta sunt, crescit.» Hieronymus, in cap. III ad Ephes.: «Haec autem spiritaliter exponentes, non statim juxta litteram orandi consuetudinem tollimus, qua Deum genu posito suppliciter adoramus, et fixo in terram poplite, magis quod ab eo poscimus impetramus. Legimus enim et Paulum in littore sic [Col. 0449C] orasse, et geniculationes in oratione praeceptas.» Theophilus episcopus Alexandrinus, epistola Paschali 2, contra Origenem: «Genu flectere sollicitae et humillimae mentis indicium est.»
Sed cum genu flectendus simul animus, interiora videlicet genua; parum alias prodest genuflexio exterior. Hieronymus, in cap. III ad Ephesios: «Sed sicut illud aedificat simplices, sicut veram geniculationem esse docemus in animo, quia multi corporale flectentes genu, animae nequaquam poplitem corvaverunt; et contra, alii erecto Deum corpore deprecantes, magis se animo curvaverunt.» Quem vide ibidem disserentem, quomodo peccatores genua flectant peccato.
Et quidem hic ritus toto anni tempore in oratione [Col. 0449D] servabatur, exceptis Dominicis et tempore inter Pascha et Pentecosten. Vide hic, libro IV, cap. 19, ex lib. II Instit. Cassiani, cap. 11. Concilium Nicaenum, can. 20: Ἐπειδή τινές εἶσιν ἐν τῇ Κυριακῇ γόνυ κλίνοντες, καὶ ἐν ταῖς τῆς Πεντηκοστῆς ἠμέραις· ὐπὲρ τοῦ πάντα ἐν πάσῃ παροικίᾳ ὀμοίως φυλάττεσθαι, ἑστῶτας ἔδοξε τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ τὰς εὐχὰς ἀποδιδόναι τῷ Θεῷ : «Quoniam sunt quidam qui die Dominico genua flectunt, et in diebus Pentecostes; ut omnia similiter in omni paroecia serventur, visum est sanctae synodo, stantes Deo orationes persolvere.» Quod ipsum repetitur in concilio Carthaginensi VI, can. 20. Et habetur can. Quoniam, De consecr., dist. 3. Tertullianus, De corona milit., cap. 3: «Die Dominico jejunium [Col. 0450A] nefas ducimus, vel de geniculis adorare; eadem immunitate a die Paschae in Pentecosten usque gaudemus.» Hilarius, Prologo in Psalmorum explanationem: «Et haec quidem sabbata sabbatorum ea ab apostolis religione celebrata sunt, ut his quinquagesimae diebus nullus neque in terram strato corpore adoraret, neque jejunio festivitatem spiritualis hujus beatitudinis impediret. Quod id ipsum extrinsecus etiam in diebus Dominicis est constitutum, qui ultra sabbati numerum per plenitudinem evangelicae praedicationis accedunt.» Hieronymus, prooemio ad Paulam et Eustochium in Epistolam ad Ephesios: «Permansit autem Ephesi usque ad Pentecosten; tempus laetitiae atque victoriae, quo non flectimus genua, nec curvamur in terram, sed cum Domino resurgentes [Col. 0450B] ad coelorum alta sustollimur.» Idem, dialogo adversus Luciferianos, cap. 4: «Die Dominico, et per omnem Pentecosten, nec de geniculis adorare, et jejunium solvere, multaque alia quae scripta non sunt, rationabilis sibi observatio vindicavit.» Ambrosius, serm. 61, de Pentecoste, qui est etiam apud Maximum Taurinensem: «Scire debet sanctitas vestra hanc sanctam Pentecostes diem qua ratione curemus, vel cur istorum quinquaginta dierum numero sit nobis jugis et continuata festivitas; ita ut hoc omni tempore neque ad observandum indicamus jejunia, neque ad exorandum Deum genua succidamus; sed sicut Dominica solemus facere, erecti et feriati resurrectionem Domini celebramus.» Augustinus, epistola 119, capite 15: «Quinquaginta [Col. 0450C] dies celebrantur post Domini resurrectionem, jam in figura non laboris, sed quietis et laetitiae; propter hoc et jejunia relaxantur, et stantes oramus, quod est signum resurrectionis: unde etiam omnibus diebus Dominicis id ad altare observatur.» Et c. 17: «Ut autem stantes in illis (Pentecostes) diebus, et omnibus Dominicis oremus, utrum ubique servetur ignoro; tamen quod in eo sequatur Ecclesia, dixi, ut potui, et arbitror esse manifestum.»
Causa hujusce commutationis assignatur apud Justinum, quaestione et responsione supra citata: Ἡ ἐν ταῖς ἓξ ἠμέραις ἠμῶν γονυκλισία σύμβολόν ἐστὶ τῆς ἐν ταῖς ἁμαρτίαις πτώσεως ἡμῶν. Τὸ δὲ ἐν τῇ Κυριακῇ μὴ κλίνειν γόνυ, σύμβολόν ἐστι τῆς ἀναστάσεως, δι` ἧς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, τῶν τε ἁμαρτημάτων, καὶ τοῦ ἐπ` αὐτῶν τεθανατωμένου θανάτου ἠλευθερώθημεν, etc., ἐν ᾗ (Πεντηκοστῇ οὐ κλίνομεν γόνυ, ἐπειδὴ ἶσοδυναμεῖ τῇ ἡμέρᾳ τῆς Κυριακῆς, κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν περὶ αὐτῆς αἶτὶαν. «Genuum per sex dies inclinatio, symbolum et nota est lapsus per peccata nostri. Quod vero die Dominico genua non inflectimus, signum est et designatio resurrectionis, per quam gratia Christi, et a peccatis, et a mortificata in eis morte liberati sumus. In Pentecoste genua non inflectimus, quoniam pari est cum die Dominico potestate, juxta eam quae de illa est dicta causam.»
Et profundius hic adhuc mysterium investigat Basilius, 1033 libro De Spiritu sancto, cap. 27: Ἀναγκαῖον οὖν τὰς ἐν αὐτῇ προσευχὰς ἑστῶτας ἀποπληροῦν τοὺς ἑαυτῆς τροφίμους ἡ Ἐκκλησία παιδεύει, ἵνα τῇ συνεχεῖ ὑπομνήσει τῆς ἀτελευτήτου ζωῆς τῶν πρὸς τὴν μετάστασιν ἐκείνην ἐφοδίων μὴ ἀμελῶμεν. Καὶ πᾶσα δὲ ἡ Πεντηκοστὴ, τῆς ἐν τῷ αἶῶνι προσδοκουμένης ἀναστάσεώς ἐστιν ὑπόμνημα· ἡ γὰρ μία ἐκείνη καὶ πρώτη ἡμέρα ἐπτάκις ἑπταπλασιασθεῖσα, τὰς ἑπτὰ τῆς ἱερᾶς Πεντηκοστῆς ἑβδομάδας ἀποτελεῖ. Ἐκ πρώτης γὰρ ἀρχομένη εἶς τὴν ἀρχὴν καταλήγει, δι` ὁμοίων τῶν ἐν τῷ μέσῳ ἑξελιττομένη πεντηκοντάκις· διὸ καὶ αἶῶνα μιμεῖται τῇ ὀμοιότητι, ὥσπερ ἐν κυκλικῇ κινήσει, ἀπὸ τῶν αὐτων ἀρχομένη σημείων, καὶ εἶς τὰ αὐτὰ καταλήγουσα. Ἐν ᾗ τὸ ὄρθιον σχῆμα τῆς προσευχῆς προτιμᾷν οἱ θεσμοὶ τῆς Ἐκκλησίας ἡμᾶς ἐξεπαίδευσαν, ἐκ τῆς ἐναργοῦς ὑπομνήσεως, οἱονεὶ μετοικίζοντες ἡμῶν τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν παρόντων ἐπὶ τὰ μέλλοντα. Καὶ καθ` ἑκάστην δὲ γονυκλισίαν καὶ διανάστασιν ἔργῳ δείκνυμεν, ὅτι διὰ τῆς ἁμαρτίας εἶς γῆν κατεῤῥύημεν, καὶ διὰ τῆς φιλανθρωπίας τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς, εἶς οὐρανὸν ἀνεκλήθημεν. «Necessarium igitur in hoc die Ecclesia suos alumnos docet stantes absolvere preces suas, ut assidua commonitione vitae illius nunquam desiturae, non negligamus ad eam demigrationem parare viaticum. Quin et totum tempus usque ad Pentecosten, admonitio est resurrectionis, quam in illo saeculo exspectamus; nam unus ille et primus dies septies multiplicatus, septem sacrae Pentecostes hebdomadas absolvit. A primo enim incipiens in principium desinit, per similes qui in medio intercedunt dies quinquagies evolutus. Unde et aeternitatem similitudine refert, dum velut in motu circulari ab iisdem orsus signis in eadem desinit. In [Col. 0451C] quo corporis erecto habitu precari potius nos Ecclesiae ritus docuerunt, nimirum per evidentem commonitionem quasi transferentes mentem nostram a praesentibus ad futura. Insuper et quoties genua flectimus, et rursus erigimur, ipso facto ostendimus, quod ob peccatum in terram delapsi sumus, et per humanitatem ejus qui creavit nos, in coelum revocati sumus.» Quae eadem repetita habes apud Anastasium Nicaenum, Quaest. in sacram Scripturam, q. 91. Germanus, patriarcha Constantinop., in Theoria rerum Ecclesiasticarum: Τὸ μὴ κλίνειν γόνυ τῇ ἀναστασίμῳ ἡμέρᾳ τῆς ἁγίας Κυριακῆς, σημαίνει τὴν τῆς καταπτώσεως ἡμῶν ἀνόρθωσιν γενομένην, διὰ τῆς τριημέρου τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως· τὸ δὲ μέχρι τῆς Πεντηκοστῆς μὴ κλίνειν γόνυ, ἔστι τὰς ἑπτὰ ἡμέρας μετὰ τὸ ἅγιον Πάσχα ἑπταπλουμένας κρατεῖν τῇ διακινησίμῳ· τὸ ἑπτάκις ἑπτὰ, τεσσαρακονταεννέα, καὶ ἡ Κυριακὴ πεντήκοντα. «Genu non flectere sancto die Dominico resurrectionis, significat lapsuum nostrorum erectionem factam per triduanam Christi resurrectionem. Non flectere genu ad Pentecosten usque, est septem dies post sanctum Pascha in septem multiplicatos contineri die Pentecostes. Nam septies septem quadraginta novem, et Dominico addito quinquaginta.» Vide et Officii ecclesiastici scriptores, Isidorum, lib. I Offic., cap. 33; Rhabanum, lib. II De institut. cleric., cap. 44 et alios; item Turrecrematam, in locum Decreti supra citatum.
Origo hujus rei seu mutationis ad apostolica refertur tempora, apud Justinum, q. 115, ad Orthodoxos: Ex Ἐκ τῶν Ἀποστολικῶν δὲ χρόνων ἡ τοιαύτη συνήθεια ἔλαβε τὴν ἀρχὴν, καθώς φησιν ὁ μακάριος Εἶρηναῖος ὁ μάρτυς καὶ ἐπίσκοπος Λουγδούνου, ἐν τῷ περὶ τοῦ Πάσχα λόγῳ : «A temporibus autem apostolorum consuetudo talis accepit initium, prout ait beatus Irenaeus, martyr et episcopus Lugdunensis, in libro De Paschate.»
Quod vero Paulus, Act. XX, legitur positis genibus orasse tempore inter Pascha et Pentecosten, Baronius, tomo I, anno Christi 58, existimat nondum tunc invaluisse eam de geniculis non adorandi eo tempore consuetudinem, sed paulo post. Lorinus noster in eum locum nil obstare existimat dictum eo etiam tempore ritum jam receptum fuisse, verumtamen in publicis solemnibusque precibus, quales non videntur fuisse quae fusae sunt in littore Tyri.
[Col. 0452B] Quam sancti quidam genuflexionem frequentarint, constat vel ex tabulis excavatis, vel ex genubus induratis. De tabula ex geniculatione excavata, habes apud Joannem Moschum, Prati spiritualis capite 185. De sancti Jacobi genubus induratis, Hieronymus, De viris illust., cap. 2: «Flexis genibus pro populo deprecabatur, in tantum, ut camelorum duritiem traxisse ejus genua crederentur.» Idem, epist. 15, ad Marcellam, De laudibus Asellae: «Cujus oculis durities de genibus camelorum in illo sancto corpusculo prae orandi frequentia obcalluisse perspecta est.»
GRUTARIA. Palladii Lausiaca, ex veteri interprete, cap. 9, de Macario Alexandrino: «Alius vero grutaria vendens.» Heraclides, cap. 6, simpliciter: «negotiator [Col. 0452C] erat.» Ubi tamen Mss. addunt: «qui poma vel legumina, nucesque vendebat.» Palladius ex interpretatione Herveti, «qui vendebat bellaria.» Graece est, τραγήματα. Forte alius textus habuerit, γροῦττα vel γρῦτα, unde vetus interpres Palladii grutaria fecerit. Facit huc quod habent Glossae Graecobarbarae: Ἀναγηστὶς, μάζα, σημηδία, γροῦτα, παννάδα. Item: Ἰδέα σημηδίας, ἢ γρούτας. Lexicon Latinograecum: Crusta, γρῦτα. In Lexico Graecolatino habes, Γρύτη, scruta. Quo facit, quod habet Hesychius in Γρυμναίᾳ, qui λεπτὰ σκευάρια ait γρύτην dicta, apud quem et Γρύται, σκεύη. Item, Γρυτεύεται, παρασκευάζεται.
HEBDOMON. Vide SEPTIMUM.
HEBDOMADARII. Vide SEPTIMANARII.
HEMIPHORIUM. Palladius, cap. 119, de Melania juniore, [Col. 0452D] ex interpretatione Herveti: «Omnia sua serica superhumeralia tegumenta dedit altaribus.» In Graeco est: Πάντα αὐτῆς τὰ σηρικὰ ἡμιφόρια καλύμματα τοῖς θυσιαστηρίοις ἐδωρήσατο. «Omnia sua serica hemiphoria amicula altaribus dedit.» Epiphanius, contra Ariomanitas, de Ario: Ἡμιφόριον ἀεὶ καὶ κολοβίωνα ἐνδιδυσκόμενος, γλυκὺς ἦν τῇ προσηγορίᾳ. «Arius hemiphorium et colobium indutus, in colloquiis blandus erat.» Hesychio ἡμιφάριον,ἥμισυ ἱματίου, hemipharium, dimidium vestis, seu, dimidiata vestis. Videtur Hervetus in Palladio legisse ὠμοφόρια, vertens superhumeralia. Sed cum hemiphorium fuerit tantum dimidiata vestis, forte tantum caput et paululum ultra humeros texit. Et eo sensu etiam ὠμοφόριον dici posset.
[Col. 0453A] HEMITRITAEUS. Vitae Hilarionis num 14: «Hemitritaeo pariter arrepti omnes a medicis desperati sunt.» Est semitertiana febris. Vox Graeca Ἡμιτριταῖος usurpata Latinis. Martialis, lib. II, epig. 40:
HIPPOCENTAURUS. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 7: «Conspicit hominem equo mistum, cui opinio poetarum Hippocentauro vocabulum indidit.» Non congeram hic auctorum de Hippocentauris loca. Remittam ad auctores qui de iis copiose agunt. Vide in primis e veteribus Phlegontem in Mirabilibus. E recentioribus Hieronymum Magium, Miscellaneorum lib. I, capite 20, et Franciscum Sabinum, Floridor. libro II, cap. 6; Covarruviam, Var. resolut. lib. IV, cap. 2.
JEROSOLYMITANA PEREGRINATIO. Crebra hujus jam ab [Col. 0453C] antiquis temporibus peregrinationis mentio in Vitis Patrum. Hieronymus, epist. 17, ad Marcellam: «Longum est nunc ab ascensu Domini usque ad praesentem diem per singulas aetates currere, qui episcoporum, qui martyrum, qui eloquentium in doctrina ecclesiastica virorum venerint Jerosolymam, putantes se minus religionis, minus habere scientiae, nec summam, ut dicitur, manum accepisse virtutum, nisi in illis Christum adorassent locis, de quibus primum Evangelium de patibulo coruscaverat.» Idem, praefat. in lib. IV Commentar. in Jerem.: «Multis et de toto orbe huc confluentium turbis, et sanctorum fratrum, monasteriique curis occupatus, commentarios in Jeremiam per intervalla dictabam, ut quod deesset otio, superesset industriae.»
[Col. 0453D] IGNOSCE. Συγχώρησον. Eremitarum mos loquendi usitatissimus, qui saepissime in his Vitis occurrit. Notavit id Sozomenus, lib. VIII, cap. 17: Ταραχθέντες δὲ μοναχοὶ, καὶ τοῦτο χρῆναι ποιεῖν νομίσαντες, πολλῶν ἐπισκόπων προκαθημένων, τοῦτο δὴ τὸ σύνηθες αὐτοῖς λέγειν κἂν ἀδικῶνται, Συγχώρησον ἔφασαν. «Monachi perturbati, atque hoc plane fieri oportere rati, multis episcopis praesidentibus, illud scilicet, quod ipsis dicere solemne est: Etiamsi injuriam fecerimus, Ignosce, inquiunt [Col. 0453D] Consule notam paginae 55 tomi praecedentis subjectam. EDIT. .» Quod Gallis pardonne moi. Videtur mos hic in aulicismum abiisse, cum sibi invicem propinarent, vel etiam calicem ex alterius manu acciperent. Pelagius, libello XV, num. 20: «Quando abbas Theodorus cum fratribus manducabat, accipiebant [Col. 0454A] calices cum reverentia et taciturnitate, nec dicebant, sicut mos est, Ignosce.
IMMAE. Vita Malchi, num. 3: «Perveni tandem ad eremum Chalcidos, quae inter Immas et Beroeam magis ad Austrum sita est.» Syriae est civitas, circa quam eremus Chalcidos. Chronicon Eusebii, anno 2 Aureliani: «Zenobia apud Immas, haud longe ab Antiochia vincitur.» Jornandes, De regnorum successione, in Aureliano: «Contra quam (uxorem Odenathi) expeditionem suscipiens Aurelianus, apud Immas vicum Antiochiae superavit.»
INCARDUUM. Palmae medulla. Joannes, libello I, num. 6: «Est vero in palma unum incarduum et ipsum candidum.» Credo ex Graeco ἐγκάρδιον. Dioscorides, lib. 1, cap. 150, agens de palma elate: [Col. 0454B] Καὶ τὸ ἐγκάρδιον δὲ τοῦ πρέμνου λευκὸν, καὶ αὐτὸ πρόσφατον, βιβρωσκόμενον, καὶ ἀφεψόμενον, ποιεῖ πρὸς ὅσα καὶ ὁ βάρασσος. «Caeterum alba quoque caudicis (palmae) medulla tum recens comesta, tum decocta ad eadem facit, ad quae etiam barassus.» Ubi Dioscorides medullam trunci seu caudicis vocat ἐγκάρδιον, corculum. Vide ibi Janum Antonium Saracenum, et Dalechampium, ad lib. XIII, c. 4, Plinii, ubi de cerebro seu ἐγκεφάλῳ palmae agit; quod tamen ab ἐγκαρδίῳ distinctum esse docet Janus Saracenus. Sic fertur ἀνακάρδιον arbor Indica nomen sortita, a fructu aviculae corculo non dissimili. Vide Gorraeum.
INCENTIVUM. Vita sancti Antonii cap. 15: «Lubricae carnis incentiva.» Saepe ea voce utitur divus Hieronymus. Sic epist. 4, ad Rusticum: «Et adolescentiae, [Col. 0454C] imo pubertatis incentiva calcantem.» Item: «Dum incentiva adolescentiae calcas.» Ibidem: «Incentiva vitiorum, ardoremque naturae ferre non poteram.» Idem, epist. 2, ad Nepotianum, incentiva vitiorum. In Isaiae LVIII: «Corporis me superavit ardor, adolescentiae incentiva vicerunt. In Ezech. XVI: Hac bysso accinguntur renes, quoties pinguia libidinis incentiva tenuanda sunt, nihilque in eis crassi humoris relinquitur.» Ibidem mox: «Quae vitiorum incentiva suppeditant.» Rursum: «Levem punctum sensuum, et incentiva vitiorum.» Item: «Saeculi hujus incentiva.» Idem, in cap. XXXIII Ezech.: «Non omnia cogitationum incentiva suscipiat.» In Matth. IV: «Suppeditare incentiva vitiorum.» Item in ejusdem cap. XV: «Incentivum diaboli.» In [Col. 0454D] Commentario ad Galat. VI: «Per singulos commotionis oculos, et incentiva vitiorum.» Eodem sensu eadem vox et aliis usurpata. Ambrosius, lib. VI Hexaemer., cap. 4, Odiorum incentiva. Eidem, Psal. CXVIII, et serm. 15, Incentiva delictorum. Cassianus, collat. II, cap. 13, Incentivorum stimuli. Idem, collat. VII, c. 1, Naturalibus incentivis inquietari; et cap. 2: «Ecce incentiva carnis tuae abscisa sunt.» Quae duo loca posteriora habes supra, lib. IV De vitis Patrum, capite 50. Prudentius, Apotheosi, Incentivum peccaminis. Sidonius, libro VI, epist. 1: «Nec per carnalium vitiorum incentiva flammati ad altare Domini ignem diutius accendemus alienum.»
Nonnunquam in aliam partem capitur. Arnobius, [Col. 0455A] lib. VI: «Incentivo extollitis laudis.» Cyprianus, De laude martyrii, mercedes incentivum.
INCHORIS. Joannes Subdiaconus, lib. VI Vitarum Patrum, libello I. num. 12: «Duo fratres erant ei vicini, unus peregrinus, et unus inchoris,» a Graeco ἐγχωρής. Nam χώρα est regio, unde ἐγχωρὴς, qui in regione sua semper manet, et opponitur peregrino. Divus Ambrosius, lib. V Hexaemeron, cap. 14, enchorium vocat: «Alia quoque avium genera enchoria. quae manent in locis semper; alia adventitia, quae obeunt regiones alias, et peracta hieme revertuntur.» Sic ἐπιχώριον vocabulum Graeci vocant, quod familiare est alicujus regionis seu loci. Divus Hieronymus, epist. 140: «Pro eo quod nos transtulimus, domibus eburneis, quia in Graeco scriptum ἀπὸ βαρέων ἐλεφαντίνων, quidam Latinorum ob verbi ambiguitatem, a gravibus, interpretati sunt; cum βάρεις verbum sit epichorium Palaestinae, et usque hodie, domus ex omni parte conclusae, et in modum aedificatae turrium ac moenium publicorum, βάρεις appellentur.»
INCUBI. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 8: «Quos vario delusa errore gentilitas Faunos Satyrosque et Incubos vocans colit.» De Incubis copiose disserit Martinus noster Delrio, commentario in Senecae Herc. fur., parte III, et in Magicis suis, lib. II, quaest. 15.
JOANNES CHRYSOSTOMUS. Pratum spirituale Joannis Moschi, cap. 128, quamdam revelationem seu visionem de gloria Joannis Chrysostomi supra omnes Ecclesiae doctores refert, ad quam haec severe Baronius, [Col. 0455C] tomo V, anno Christi 407, Innocentii 1035 papae 6, Arcadii et Honorii impp. 13, ita notat: Sunt autem haec parum fide tuta, utpote quae in primis ejusdem Joannis Chrysostomi testimonio mendacii arguantur (Chrysost., epist. 126) , dum ab eo ponitur Treius episcopus Arabissi, et non Adelphius.
Sed et cum tradat auctor in domo Adelphii hospitatum esse Joannem, cum Cucusum in exsilium missus esset, plane erroris arguitur; nam licet id ipsum de hospitio Cucusi dicant Leo et Metaphrastes, tamen ipse Chrysostomus (Epistola 13) disertis verbis narrat a Dioscoro se susceptum hospitio, et non ab aliis, licet id complures expetierint. Cum autem haec compingat ea narratione mendacia, quae fides in reliquis?
Sane quidem et illa invidiosa nimis assertio est, [Col. 0455D] omnes qui unquam fuerunt in Ecclesia doctores, in inferiore ponere gradu, et super omnes Chrysostomum collocare, cum praesertim ex iis complures martyres fuerint coronati, ut inter alios Hippolytus et Methodius; ut taceam de reliquis absque sanguine vita functis sanctis, nempe Basilio, duobus Gregoriis, Thaumaturgo atque Theologo, itemque omnibus sine invidia praeferendo Magno Athanasio.
Sed et quae illa absque ratione distinctio, ut omnes doctores fuerint oculis ea videntis perspicui, solus autem Joannes ob excellentem gloriam invisibilis? perinde ac si solus inter doctores ipse Chrysostomus fuerit perfectam gloriam consecutus. Sed facessant jam isthaec; non enim indigent sancti nostris [Col. 0456A] illustrari mendaciis, qui propriis virtutibus decorantur. Hactenus Baronius.
Annotator quidam (nescio an Fronto noster) in editione Parisiensi Graecolatina Joannis Moschi, ita rem hanc temperari posse censebat. Verum, inquit, monemus quoque ejusmodi revelationes interdum fieri non ad ostendendam majorem in omnibus alicujus sancti gloriam, sed ad indicandam excellentem quamdam et peculiarem cujuspiam beati praerogativam, qua aliis praeeminuit: cujusmodi fuit zelus justitiae, qui in pectore Chrysostomi adeo exarsit, ut merito propterea in visione divina dictus sit assistere throno Dei. Hujus generis visio illa fuit sancti Petri Dominico oblata, cum visis diversorum ordinum religiosis in coelo, nullum ex suis alumnis [Col. 0456B] aspexit: quos tamen sacra Deipara eximio et singulari favore sub pallio suo occultans, eidem postmodum ostendit. Deinde facile in epistolam Chrysostomi nomen Treii, pro Adelphio potuit irrepere, vel fuit binomius Treius Adelphius. Denique verbum mansit cur necessario referendum ad hospitium? Et est verisimile Chrysostomum domum episcopi invisisse. Haec pro assertione libri alioquin praestantis auctoritatis. Ita Annotator ille.
Quod si mihi liceat inter tantos viros judicium interponere, censerem ego nihil hic de Joannis Chrysostomi gloria indicatum divinitus, sed potius de Joannis Baptistae praerogativa responsum datum. Cum enim divina providentia vel nunquam vel raro soleat curiosulis vel contentiosis de sanctorum inter [Col. 0456C] se praerogativa praecise respondere; sed potius vel generali responso, nullius dignitatem de quibus controvertitur praeferendo; vel alio quovis modo iis satisfacere; videtur hic de Joanne Chrysostomo, de quo instituebatur quaestio, fuisse dissimulatum; et Joannis Baptistae (is enim proprie poenitentiae dux) gradum et gloriam obiter introductam. Nam cum postulatio Adelphii clara fuerit, non clara tamen fuit responsio vel ostensio. Nam ductor primus non satisfecit voto ejus. Petierat sibi ostendi Joannem Chrysostomum, ille ostendit alios doctores; quare tristis recedit non viso suo Joanne, cujus gloriam videre amabat. Ostiarius vero cum eum tristem videret, intellectaque causa animadvertens curiositatem hic intercedere, declinavit a Joanne [Col. 0456D] Chrysostomo ad Joannem Baptistam. Ἰωάννην τὸν τῆς μετανοίας λέγεις_ «Joannem dicis poenitentiae ducem?» Respondetque interrupte in Graeco, non interloquente interrogatore: Ἄνθρωπος ἐκεῖνον ἐν σαρκὶ οὐ δύναται αὐτὸν ἶδεῖν· ἐκεῖ γὰρ περίσταται ὅπου ὁ θρόνος δεσποτικός. «Ipsum homo in carne vivens vivere non potest; illic enim assistit, ubi thronus est Domini.» Quod in sanctum Joannem Baptistam quadrat, quo inter natos mulierum major non surrexit, Veritate ipsa attestante. Christus etiam discipulos de praerogativa in regno coelorum quaerentes compescuit, et dubios reliquit. Quare optime Thomas a Kempis, libro III De imitatione Christi, cap. 58, monet: «Noli inquirere nec disputare de meritis sanctorum, quis alio sit [Col. 0457A] sanctior, aut quis major fuerit in regno coelorum. Talia sanctis displicent.»
IRENARCHA, princeps pacis, qui paci provinciarum incumbit, pacator. Palladius, cap. 116: «Transiens quidam Irenarcha agnovit senem.» Justinianus, in Codice, lib. X, tit. 75: «Irenarchae, qui ad provinciarum tutelam quietis ac pacis per singula territoria faciunt stare concordiam, a decurionibus judicio praesidum provinciarum idonei nominentur.» Michael Syngellus, in encomio Dionysii Areopagitae Christum Irenarcham vocat: Ὁ ὄντως ἀρχιποίμην καὶ εἶρηνάρχης Χριστὸς παρὰ πάντων ὁμοφρόνως δοξάζοιτο. «Vere princeps pastorum et irenarcha Christus ab omnibus concorditer habeatur.»
JURARE PER CAPUT IMPERATORIS. Palladius, cap. 3: [Col. 0457B] «Per caput imperatoris, quem tu times.» Τὴν κεφαλὴν τοῦ βασιλέως σου, ὃν σὺ φοβῇ. Addidit Potamiaena, quem tu times, quia gentilibus solemne fuit, jurare per imperatoris caput. Vide Lipsium, in Tacitum, lib. I Annal. Alias illicitum jurare per genios impp. Tertull., Apologet. c. 32: «Sed et juramus, sicut non per genios Caesarum, ita per salutem eorum.» Vide ibi Cerdam nostrum bene commentantem.
LACTORONES. Ruffinus, lib. III, num, 200: «Et unus quidem deferebat nuces, alius lactorones.» Cum notationes in hunc locum scriberem, nondum mihi ea vox lecta erat, postea occurrit. Plinius, lib. XXIV, cap. 18: «Herba lanaria, ovibus jejunis data, lactis abundantiam facit. Aeque nota lactoris vulgo est, plena lactis, quod degustatum vomitiones concitat. [Col. 0457C] Eamdem hanc aliqui esse dicunt, alii similem illi quam militarem vocant, quoniam vulnus ferro factum, nullum non intra dies quinque sanat, ex oleo imposita.»
LAMINAE. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 3: «Inter eculeos laminasque victorem.» Hae furiorem tractatum exigunt. Interea consule Gallonii librum, De tormentis, cap. 6.
LAPIDES QUADRATI. Palladius, c. 19 et 20, de sepulchro Jannis et Mambris: «Construxerunt illud opus ex lapidibus quadratis.» Ἐκ τετραπέδων λίθων
ἔκτισαν τὸ ἔργον ἐκεῖνο. Hervetus verterat: ex lapidibus quatuor pedum longitudine; quasi esset τετραπόδων, aut quasi essent quadrupedes lapides. Heraclides: «Quadratis lapidibus supradictum opus construxerunt.» Et alter vetus interpres: «De quadris [Col. 0457D] ergo lapidibus construxerunt opus.» Sic Isaiae IX, 10: Quadris lapidibus aedificabimus. Et Thren. III, 9: Conclusit vias meas lapidibus quadris. II Paralip. XXXIV, 2: Ἔδωκαν ἀγοράσαι λίθοις τετραπέδοις. Dederunt ad emendum lapides quadratos. Non ut Kircherus explicat in indice Graeco, lapides quatuor pedum; possunt enim lapides quadrati et quatuor et quatuordecim et quadraginta pedum esse. Hebraice est ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740457A.bmp)
[Hebrew Text] lapides excisionis vel excisos. Fronto.
1036 LAPSANUM. Vita Pachomii, cap. 8: «Lapsanas enim, id est, agrestia olera, et herbas alias [Col. 0458A] praeter oleum consueverant edere.» Saepe in his libris olera agrestia, quae λαψάναι in Graeco textu, occurrunt. Plinius, lib. XX, cap. 11: «Inter silvestres brassicas et lapsana est pedalis altitudinis, hirsutis foliis, napi simillimis, nisi candidior esset flore.» Meminit ejusdem Plinius, lib. XIX, cap. 8, ubi milites exprobrant imperatori, se lapsana vixisse apud Dyrrhachium.
LEBITON, LEBETON, LEBITONARIUM, LEVITIO. Quod in Vita Onuphrii est, cap. 16, «Deinde tunicam per dimidium scidi,» Graece est λεβιτονάριον, quod Metaphrastae interpres in Onuphrio retinuit lebitonarium, ut et saepe alii interpretes. Vita Pachomii, c. 14: «Ut nunquam lebitone alio uterentur.» Ubi explicatio additur: «Lebiton autem linea vestis erat [Col. 0458B] instar colobii, qua monachi utuntur hodieque per Thebaidam et Aegyptum.» Et c. 22: «Induantur noctibus lebitones lineos.» Ubi in Graeco apud Palladium, c. 38 est, ἐν ταῖς νυξὶ λεβετῶνας λινοὺς ἐζωσμένοι. Joannes, libello III, n. 10: «Frater autem ille post haec projecit levitionem.» Paschasius, cap. 12, n. 8: «Vestitus ergo lebetone suo,» quae propria monachorum vestis. Glossae veteres: «Levitonarium, colobarium lineum sine manicis.» Suidas: Λεβητωνάριον, χιτὼν μοναχικὸς ἐκ τριχῶν συντεθειμένος. «Vestis monachica ex pilis composita.»
LENTICULA. Vide ZIPPULAE.
LETHE. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 25: «Et descendens in Persidam, retrusus est in carcerem, qui appellatur Lethe, hoc est oblivio.» Fuit [Col. 0458C] videlicet postremis temporibus apud Persas carcer, cui Lethe nomen impositum, in quem nullus nisi capitali supplicio destinatus conjiciebatur. Procopius, libro I De bello Persico ita scribit: Οἱ δὲ κτε͂ναι ἄνδρα βασιλείου α ἵματος οὐδ` ὅλως ἔγνωσαν, ἀλλ` ἐν φρουρίῳ καθεῖρξαι, ὅπερ τῆς Λήθης καλεῖν νενομίκασιν. Ἦν [Col. 0457D] Evidenter scribendum erat ἢν, cum accentu gravi, totaque phrasis hoc modo interpretanda: Si quis enim in nunc carcerem conjectus fuerit, nullam ejus memoriam lex [Col. 0458D] superesse sinit; sed mortem aut mulctam minatur nomen ejus proferenti: unde, etc. Quam absurda sit interpretatio a Rosweydo admissa, nemo non videt. EDIT. γάρ τις ἐνταῦθα ἐμβληθεὶς τύχῃ, οὐκ ἔτι νόμος σφίσι μνήμην αὐτοῦ εἶναι· ἀλλὰ θάνατος τῷ ὠνομακώτι, ἡ ζημία ἐστί· διὸ δὴ καὶ τὴν ἐπωνυμίαν ταύτην πρὸς Περσῶν ἔλαχεν. Ἅπαξ δὲ τῶν Ἀρμενίων ἱστορία φησὶ νόμον τοῦ ἀμφὶ τῷ Λήθης φρουρίῳ παραλῦσθαι [ F. παραλῦσαι] τὴν δύναμιν Πέρσαις, τρόπῳ τοιῷδε : «Hi autem sanguine regio virum non necandum omnino jud cabant, sed carceri mancipandum, quem Lethen vocari voluerunt. Quidam enim casu fortuito in hunc injectus fuit, nec ejus apud [Col. 0458D] illos memoriam superesse lex sivit; sed praedicto calamitas ipsa fuit mors, unde et denominationem hanc apud Persas accepit. Semel autem Armeniorum historia dicit, per legem carceris Lethes dissolutam esse Persarum potestatem hoc modo.» Paulus Diaconus, Histor. lib. XVII: «In Perside autem est carcer qui dicitur Lethe, et rex Persarum multos a diversis gentibus in hoc conclusit, una cum captivis civitatis Darae.»
LIGATURA AURI. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 7: «Dat mihi ligaturam auri centum numismatum.» [Col. 0459A] Vix dubito in Graeco fuisse ἀπόδεσμος certe ita in Metaphraste est. Curopalates, De offic. aulae CP., quales hae ligaturae fuerint, explicat, ubi agit de missilibus seu epicombiis in populum mitti solitis: Ἔστι δὲ τοιοῦτον. Τμήματα ἐκ πανίων κόπτοντες, καὶ ἐν ἑκάστῳ τμήματι νομίσματα χρυσᾶ μὲν τρία, ἀργυρᾶ δὲ τοσαῦτα, καὶ τρία ἐξ ὀβολῶν περιδήσαντες ῥίπτουσιν εἶς τὸ πλῆθος. Ῥίπτουσι δὲ τοιούτους ἀποδέσμους ἀριθμὸν χιλιάδων ὅσον ἂν προστάξοι ὁ βασιλεύς : «Id hujusmodi est: Segmenta ex panno fiunt, et in segmento unoquoque numismata aurea quidem tria, argentea vero totidem, et tria obolaria colligantes projiciunt in multitudinem. Projiciuntque fasciculos seu ligaturas hujusmodi pro eo numero chiliadum, quem imperator praeceperit.
[Col. 0459B] LIMITEM [ Vallars., LINEAM] MITTERE. Vitae Hilarionis, num. 25: «Non prius abire passi sunt, quam futurae ecclesiae limitem mitteret.» Ita vetustissimi Manuscripti, atque ea vera videtur lectio. Alia habet lineam mittere. Desumpta utraque phrasis a finium regendorum scriptoribus. Hygenus De limitibus constituendis: «Et quidam ne proximarum coloniarum limitibus ordinatos limites mitterent.» Ovidius, I. III Amorum, eleg. 7:
LOGOTHETA. Vita Joannis Eleemosynarii, c. 10: «Apprehendit consilium logothetae et oeconomi.» [Col. 0459C] Ecclesiasticum hic est officium quod describit Codinus, De offic. aulae Constantinop. et magnae ecclesiae: Ὁ λογοθέτης, εἶς τὸ λογογραφεῖν, καὶ εἶς τὰς δημοσιακὰς καὶ ἀρχοντικὰς ὑποθέσεις λογογραφεῖν : «Logotheta, scribendis rationibus, et quidem rationibus ad populum principemque sacerdotum pertinentibus praescribendis.» Simul oeconomi ecclesiastici officium obiisse, discimus ex Vita Joannis Eleemosynarii.
LOTIO MANUUM. Antonio in manus aqua fuit affusa. In praefatione Vitae ejus: «Qui ad praebendam ei aquam, non paululum temporis cum eo fecit.» Sic Eliseo quoque super manus ejus aqua effusa, IV Reg. III, 11. In Martyrologio Romano, 24 Junii, de Gallicano inter caetera hospitalitatis officia: «Videbant aquam manibus affundentem.» Varia varias ob causas fuit apud veteres manuum lotio. Lavabant ante [Col. 0459D] mensam, lavabant post mensam, lavabant oraturi, lavabant sacrificaturi. Credo Antonium lavisse ante orationem. Id enim Christianis solemne erat. Tertullianus Apologetici c. 39: «Post aquam manualem et lumina, ut quisque de Scripturis sanctis, vel de proprio ingenio potest, provocatur in medium Deo canere.» Vide Julium Nigronium nostrum ad Regulas nostras, hac de re fuse disserentem.
LYCAONIA INSULA. Vita Eugeniae, c. 28: «Haec in insula Lycaonia gesta sunt coram omnibus, qui sequebantur agonem Eugeniae.» Insulae hujus mentio etiam occurrit in Actis sanctorum martyrum Eusebii et sociorum, quorum natalis celebratur 2 Decembr. Habes ea apud Baronium, tomo II Annalium, anno [Col. 0460A] Christi 259 ex Ms. eruta: «Et relicta sunt corpora eodem loco, juxta insulam Lycaoniam.» Ubi margini ascribit Baronius: Lycaonia dicta insula inter duos pontes sita; sic appellata, quod ibi Jovis quoque Lycaonis templum esset.
MAGISTRIANUS. Palladius, cap. 149: «Quidam adolescens Magistrianus specie formosus, mente pius.» Utitur etiam eo vocabulo in Martyrologio suo Ado, 2 Julii: «Natalis sanctorum Processi et Martiniani, qui cum essent Magistriani Melloprincipes.» Ubi ita olim annotavi. Sunt autem Magistriani seu Magisteriani ex officio militiae palatinae, qui et Agentes in rebus. Glossae Latinograecae: Agens in rebus, Μαγιστριανός. Quos eosdem cum Castrensiis seu Castrensianis faciunt Glossae Basilicorum, in quibus Μαγιστριανὸς, ὁ Καστρίνσιος. Codex Justin., L. 12, diverso titulo Agentes in rebus a Castrensianis distinguit. Castrensiani tamen etiam Magistro officiorum suberant (uti Magistriani), ut habet titulus 26. Alii sunt Magisteriani apud Suidam, qui et κανστρίσιοι dicti, a κανστρίῳ, canistro, qui magistratus est Ecclesiasticus. Vide Meursium, in Glossario Graecobarbaro. 1037 In Glossis Basilicorum μαγιστριανὸς dicitur quoque μανθάτωρ. Magistriani occurrunt in Actis sancti Abercii episcopi Hierapolitani, 22 Octobris, apud Metaphrastem, ubi Antoninus imp.: «Valerium et Bassianum Magisterianos divinorum nostrorum officiorum misimus.» Et apud Evagrium, I. III, capite 16: Οὐ παρὰ τοὺς Μαγιστριανους ἀπεστάλησαν. Malchus in Byzanticis: Ἀδεμάντοις δὲ ταῦτα πυθόμενος, προπέμπει τῶν ἱππέων τῶν βασιλικῶν τινα, οὓς Μαγιστριανοὺς καλοῦσι.
MAGNIFICUS. Vita Simeonis Stylitae, cap. 2: «Ibat in monasterium sancti Timothei magnifici viri.» Intelligitur hic per magnificum qui magna signa facit, θαυματουργὸς, μεγαλοποιός.
MALCHUS. Vita Malchi, c. 1: «Senex nomine Malchus, quem nos Latine Regem possumus dicere. Eunapius, in Porphyrio: Μάλχος δὲ κατὰ τὴν Σύρων πόλιν (an φωνὴν?) ὁ Πορφύριος ἐκαλεῖο τὰ πρῶτα, τοῦτο δὲ δύναται βασιλέα λέγειν : Porphyrius juxta Syrorum vocem prius Malchus dictus est, quod regem possumus dicere.» Hinc Naarmalcha, id est regius fluvius. In Ammiano, lib. XXIV: «Alia pars fluminis Naarmalcha nomine, quod Fluvius regum interpretatur, [Col. 0460D] Ctesiphonta praetermeat. Eodem libro: Ventum est hinc ad fossile flumen Naarmalcha nomine, quod Amnis regum interpretatur.» Simili compositione apud eumdem, eodem libro, Braxamalcha habes: «Ventum est ad locum Braxamalcha.» Item Maiozamalcha, eodem libro: «Cumque Maiozamalcham venisset, urbem magnam et validis circumdatam moenibus.»
MANCIPIUM. Vita Joannis Eleemosynarii, capite 21: «Et animal portans siligines a mancipio, causa prandii ipsius.» Est hic Mancipium ipsum pistrinum. Socrates, lib. V Histor. Eccles., cap. 18, de panum praefectis, qui, inquit, μάγκιπες τῇ Ῥωμαίων γλώσσῃ καλοῦνται, mancipes Romanorum sermone dicuntur. Paulus Diaconus, Historiarum lib. XIII, imperante [Col. 0461A] Theodosio: «Erat ab initio in urbe Roma domus ingenti magnitudine fabricata, in qua panis fiebat. Horum mancipes, tempore procedente, pistrina publica latrocinia esse fecerunt, etc. Hoc agnoscens imperator, et mancipes suppliciis occidit, et ipsum pistrinum destruere funditus praecepit.» Eo sensu Mancipes accipiuntur in l. I, c. De frument. urb. Constantinop.; lib. XII, ut et l. II et l. ult., eodem tit. in Cod. Theod.; et in l. unic., c. De pistorib., lib. XI. In qua tamen mancipiis vulgo. vitiose, pro mancipibus legi vult Brissonius, in Lexico Juris. Snidas: Ἀρτοπωλεῖον, τὸ μαγκιπεῖον, ἐν ᾧ οἱ ἄρτοι γίνονται : «Pistrinum seu mancipium, in quo panes conficiunt.»
MANSIO. Vita Antonii, cap. 54: «Ad primam mansionem Alexandriae, quae appellatur Chaereum.» Est [Col. 0461B] Graece μονὴ, mansio, certus et status in itinere interquiescendi locus, quae dictae etiam ἀλλαγαὶ, συστήματα, ad eum modum quo hodie cursorum stabula digeruntur.
De Mansione ita Fronto noster, in Editione Parisiensi Palladii: Μονὴ, habitationem et domicilium sonat monachorum; ideo scripserat Hervetus apud Palladium, cap. 28: «pertransit octo monasteria.» Sed ut intelligatur quantumiter emensus fuerit Paulus, verisimilius est Palladium designasse mansiones, quae et ipsae μοναὶ dicebantur. Unde Heraclides: «Ascendit octo proximas mansiones.» In Vita Antonii: «Ad primam mansionem Alexandriae, quae appellatur Chaereum.»
Sed distinguuntur a mutationibus mansiones, ut recte admonet doctissimus Pythoeus in praefatione in Itinerarium Jerosolymit. Sunt enim mutationes veredorum [Col. 0461C] vel animalium ad iter, quae vehiculis et animalibus instructae reperiuntur, sed non caeteris rebus ad usum vitae humanae peregrinantibus necessariis, ut mansiones, ideoque distinguuntur in libris Codicis Theodosiani V, XI, tit. 1. c. 9. Itaque ut videre est in Itinerario Antonini et Itinerario Burdigalensi ab eodem Pythaeo edito, mansiones a mutationibus distinctae sunt; nam a Burdigala Arelate usque mutationes sunt XXX, mansiones XI, et a Sardica Constantinopolim mutationes XIX, mansiones XV.
Sunt et qui pro itinere unius diei sine diaeta una mansionem ponant, ut cum ait Plinius, lib. XII, c. 14, mansionibus octo distare thuriferam regionem a monte excelso, in quo pagus est Sabaeorum Atramitae.
Arbitraria mansio, de qua in Vita Hilarionis, capite [Col. 0461D] 21: «Vix ab invito impetravit, ut suum quoque monasterium in mansionum ordine poneret.» Apud quosdam enim manebat Hilarion, quosdam tantum in transitu visitabat. Ibidem ante: «Et digereret in schedula apud quos manere, quos in transitu visitare deberet.»
MANUUM IMPOSITIO. Vita Abrahae, cap. 5: «Per impositionem manus presbyter ordinatus.» Jam ab apostolorum temporibus episcoporum et presbyterorum ordinatio manuum impositione seu χειροθεσίᾳ facta. Divus Paulus, I Timoth. IV et V; Gregorius Nazianzenus, orat. 20, in laudem Basilii, de patre suo redeunte ab electione episcopi Caesariensis: Ἐπάνεισιν εὐσθενὴς, ἄνω βλέπων, ῥωσθεὶς ἐκ τῆς χειρὸς, καὶ τῆς χρίσεως. «Redit firmus ac valens, sublimes oculos [Col. 0462A] gerens, a manuum impositione et unctione.» Optatus Milevitanus, lib. I: «In Donatum sunt hae sententiae latae: quod confessus sit se rebaptizasse, et episcopis lapsis manus imposuisse, quod ab Ecclesia alienum est.» Quod intelligendum, non quod episcopos manuum impositione reconciliaverit Ecclesiae (quae et ipsa solemnis caeremonia erat), sed episcopos semel per manuum impositionem rite creatos, rursus simili caeremonia cos creaverit.
MAPHORIUM, sive MAFORTE, sive MAVORTE. Palladius, c. 138: «Ea vestem novam, aut μαφόριον, aut calceum noluit accipere.» Quod Haraclidis interpres, c. 48, vertit: «Non tunica, non mavorte, non calceamentis unquam novis uti voluit.» Item Heraclides, cap. 49: «Quidquid vestium sericarum in mavortibus [Col. 0462B] habuit.» Ubi Hervetus in Palladio, cap. 119: «omnia serica sua superhumeralia tegumenta.» Qui videtur in Graeco suo textu invenisse ὠμοφόρια ; in Graeco textu Veneto est, ἡμιφόρια. Vide supra, in HEMIPHORIUM. Ἡμιφόριον interpretatus sum mavortem, quod ita Heraclidis interpretem vertisse aspiciam. Unde quoque colligimus mavortem fuisse breve et quasi dimidium palliolum, unde ἡμιφόριον dicitur.
De eo ita Baronius, tomo VIII, anno Christi 593. Ea voce diversi generis indumentum pro diversarum personarum conditione reperimus significari. Atque in primis Cassianus, lib. I Instit., cap. 7, de habitu monachi declarat fuisse super humeros apponi solitum habitum monachi, ubi ait; «Post haec angusto pallio tam amictus humilitatem, quam vilitatem pretii compendiumque [Col. 0462C] sectantes, colla pariter et humeros tegunt: quod mafortes (sive mavortes) tam nostro quam ipsorum nuncupatur eloquio.»
Caeterum etsi ejusdem nominis, haud idem erat hoc indumentum, de quo in hac synodali epistola synodi Pictaviensis, apud Gregorium Turonensem, libro X, capite 16: «De palla quod reputarent, protulit monacham 1038 nobilem, quae ei mafortem holosericum, quem de parentibus detulit, muneris causa concesserit, et inde partem abscidisset, unde quod vellet et faceret; de reliquo vero quantum opportunum fuit, ad ornatum altaris pallam condigne condiderit; et de illa scissura, quae pallae superfuit, purpuram nepti suae in tunica posuerit.» Etenim minime erat vile, quod holosericum esset; neque [Col. 0462D] breve, ex quo et facta est altaris palla, et insuper ornata sponsa. Unde magis illius generis putamus fuisse mafortem, de quo sanctus Hieronymus ad Eustochium scribit epist. 22, cum haec ait de luxu nimio stultarum virginum: «Et per humeros hyacinthina laena mavorte volitans.» Quibus intelligas, non breve fuisse palliolum et angustum, sed laxam vestem, quae prae latitudine expanderetur ad ventum, uti etiam in statuis sculptum videmus. Commune tamen fuit utrique sexui, quod ad tegendum collum et humeros veluti pallium compositum erat, ob idque communi aeque nomine mafortes diceretur. Hactenus Baronius.
Mafortis meminit etiam Cassianus, lib. IV Instit. cap. 13: «Praeter colobium, mafortem, caligas, [Col. 0463A] melotem ac psiathium.» Isidorus, lib XIX Origin., capite 25: «Stola, matronale operimentum, quod cooperto capite et scapula a dextro latere in laevum humerum mittitur. Eadem et ricinium Latino nomine appellatur, quod vulgo mavortem dicunt. Quod expressum ex Servio, in 1 Aen. Ricmius dicitur ab eo quod post tergum rejicitur, quod vulgo mavorte dicitur.» Nonius: «Ricinium, quod nunc mafortium dicitur.» Suidas: Κρήδεμνον, κεφαλοδέσμιον, ἢ μαφόριον : «Credemnon, capitis vinculum, sive maphorium.» Phavorinus: Μαφόριον κεφαλῆς περίβλημα : «Maphorium, capitis integumentum.» Glossae Arabicolatinae: «Maforium, fascialis, id est, angustum pallium quo utuntur monachi, collum pariter atque humeros tegens.» Ubi Meursius, in Glossario [Col. 0463B] Graecobarbaro, legit fac alis, hoc est, inquit, φακιάλιον, nec plura explicat. An Glossator ille maforium vocat fascialem, quod respiciat ad resticulas, seu redimicula et rebrachiatoria, de quibus Cassianus, libro I Institut., capite 6, quibus sequenti capite mafortes subjungit? Georgius Alexandrinus, in Vita Chrysostomi, cap. 55: Ἔστι δὲ ὧν τὰ μαφόρια ἡρπάγησαν : «Sunt et inter eas, e quarum capitibus rapto detracta sunt flammea. Passio beati Pauli nomine Lini edita: Plautilla, commoda mihi pannum, quo caput tegis.» Mox: «Et ligans sibi de Plautillae maphorte oculos.» Apud Bedam, in Martyrologio, 20 Septemb.: «Qui etiam jussit Faustam nudam, et sine maforte flagellatam, incarceratam caput terebrari.» Isidorus, supra, mavoris etymon investig re conatur: «Vocatum autem dicunt mavortem quasi martem. [Col. 0463C] Signum enim maritalis dignitatis et potestatis in eo est. Caput enim mulieris vir est; inde et super caput mulieris est.» Quae fere Papias in Vocabulario suo exscribit.
MARTYRIUM. Templum Martyrum. Palladius, cap. 67: «Quem etiam nos in martyrio precati, vidimus cum iis qui cum ipso fuerunt martyrio affecti.» Idem, cap. 103: «Ingressus est in suum martyrium, quod ipse aedificaverat, in quo sitae sunt reliquiae Joannis Baptistae.» Idem, cap. 113: «Pedestri itinere venit Romam usque, ad orandum in martyrio sanctorum Petri et Pauli.» Idem, cap. 139: «Veni ergo, et prande nobiscum in martyrio.» Ubique in Graeco μαρτύριον, id est, templum martyrum, seu oratorium dedicatum in honorem martyrum. Sic in concilio [Col. 0463D] Chalcedonensi crebra est mentio martyrii sanctae Euphemiae, id est templi in ejus honorem memoriamque consecrati. Habemus in l. ult., De sepulcris violatis, Cod. Theod., martyrium appellandum esse locum illum in quo martyr sepultus est. Walafridus Strabo, De rebus Ecclesias icis, capite 6: «Martyria vocabantur ecclesiae, quae in honorem aliquorum martyrum fiebant.» Hieronymus, in Chronico: «Constantinopoli Apostolorum martyrium dedicatur.»
Martyrium quoque signate dictum, templum Resurrectionis Jerosolymis. Vide RESURRECTIO.
MATTA. Heraclides, cap. 6: «Jamque etiam mattam, super quam stare consueveram, incenderet.» [Col. 0464A] Est autem matta teges ex juncis contexta. Gregorius Turonensis, lib. De vita patrum, cap. 11: «Nullum habens stratum feni paleaeque molimen, nisi tantum illud quod intextis junci virgulis fieri solet, quas vulgo mattas vocant.» Isidori Glossae: «Psiathium, matta.» Glossarium vetus: « ψίαθος, teges, matta.» Vetus Juvenalis interpres, in satyr. 6: «Teges, ut matta, supellex cubilis obscoeni.» Regula sancti Benedicti, cap. 55: «Stramenta autem lectorum sufficiant matta et sagum.» Vide, infra, PLUMACIUM.
Petrus Venerabilis, lib. III, epist. 20: «Sed et si palustria prope sunt loca, mattas antiquum opus monachorum compone, super quas aut semper a t saepe dormias.» Idem lib. IV, epist. 50: «Ipse ei in matta monachica, quae sedi illi contigua erat, assedit.»
[Col. 0464B] MEDIMNUS. Theodoretus, lib. IX, De vitis Patrum, cap. 2: «Duos autem medimnos colligens.» Dicebatur et medimnus et medimnum. Estque vox tam Latinis auctoribus quam Graecis usurpata. Hesychius: Μεδιμναῖον, μέτρον μεδίου : «Medimnaeum, mensura modi.» Μέδιμνον, μέτρον ὅμοιον, ἢ χοινίκων τεσσαράκοντα ὀκτώ : «Medimnum, mensura similis, sive choenicum quadraginta octo.» Idem, apud Pollucem, l. IV, c. 23, et Suidam, qui etiam addit: Μέδιμνος, μέτρον ἐστὶ ξηρὸν, οἷος πυρῶν, ἢ κριθῶν· μέδιμνον οὖν μοδίων ς', ὡς εἶναι μέτρον ξεστῶν οβ', ἤτοι λιτρῶν ρή'. «Medimnus mensura est aridorum, ut frumenti, hordei. Medimnus igitur est modiorum sex, sextariorum duorum et septuaginta, sive librarum centum et octo.» Cornelius Nepos, in Vita [Col. 0464C] Pomponii Attici: «Auxit hoc officium alia quoque liberalitate; nam universos frumento donavit, ita ut singalis sex modii tritici darentur, qui modus mensurae medimnus Athenis appellatur.» Faunius:
Cicero, lib. III in Verrem: «Sed tritici septem millia medimnum ex Nymphonis orationibus edicta poena.» Ibid.: «In jugere Leontini agri medimnum fere tritici seritur.» Ausonius, in Grypho Ternarii:
MEMBRANAE PULCHRAE. Pratum spirituale, capite 134: «Testamentum Novum ostendit mihi, in membranis valde pulchris.» Graece est: Καὶ ἔδειξέν μοι ἐν σώματι πολὺ καλῷ. Nempe Graecis membranae dicuntur σώματα, unde σωμάτιαι membranulae quibus utimur ad scriptionem, et σῶμα integer liber. Cicero ad Atticum: «Hoc totum σῶμα curabo uti habeas.» Glossae: σωμάτιον, membrana. Longinus, Περὶ ὕψους, de Ilinde: Ἰλιάδος σωμάτιον. Hesychius: Ἰλιὰς, τοῦ Ὁμήρου σωμάτιον : «Ilias Homeri membrana.»
1039 MENDACIUM OFFICIOSUM. Varia olim hac de re fuit opinio, plurimis etiam viris doctis existimantibus mendacium officiosum esse licitum. Ita censuit Origenes in commentario Epistolae ad Galatas, et in sexto Stromateon libro, cujus libri meminit Hieronymus, epistola 65, ad Pammachium et Oceanum, et Apologia adversus Ruffinum, cap. 4, [Col. 0465A] ubi verba Origenis ex sexto Stromateon, et Platonis ex libro tertio de Repub. citat, quomodo mendacium interdum sit utile (qui Hieronymi locus non occurrit nostro Joanni de Salas tractatu de legibus, disput. 23, sect. 9, cum negat Origenem scripsisse libros Stromatum). Insinuare etiam hanc sententiam videri possit Hieronymus, in cap. II ad Galatas, et epist. 89, agens de concertatione Petri et Pauli quam ex simulatione factam vult. Quam simulationem de mendacio officioso intelligere Hieronymum existimavit Augustinus, epist. 86 et 97 apud Hieronymum. Sed Baronius, tomo I, anno Christi 51, existimat Augustinum non rite percepisse mentem sancti Hieronymi; Chrysostomus, Homilia 32 et 53, in Genes.; Maximus Tyrius, serm. 3; Cassian., co lat. XVII, cap, 10, [Col. 0465B] 15 et seqq., et lib. V Instit, capit. 37 et 39. Ex re. centioribus in ea fuit sententia Martinus de Magistris, doctor Sorbonicus, tractatu De fortitudine, quaest. V, De martyrio, quem refutat Cajetanus, in 2-2, q. 124, artic. 5, ad Dubium 3. Marulus quoque, lib. IV, cap. 4, mendacium officiosum admittit, imo pene omnibus videri ait Augustinus lib. III, quaest. in Levit., cap. 68
Omne autem mendacium, etiam officiosum, illicitum esse docet divus Thomas, 2-2, q. 10, art. 3, et Augustinus lib. De mendacio, et lib. Contra mendacium, et epist. 86 et 97, apud Hieronymum jam citatis; et in Decreti parte II, causa 22, q. 2, capite 14, Ne quis arbitretur, allegatur ex Augustino, in psal. V, quod pro temporali vita alicujus nullus mentiri [Col. 0465C] debeat. Quo respicit Alexander III, in libro V Decretalium Gregorii IX, tit. 19, De usuris, cap 4, Super eo, ubi cum dicit per Scripturam sacram prohiberi, pro alterius vita mentiri, videtur intelligere scriptum istud Augustini. Eodem tamen loco Decreti, cap. 21, ex Hieronymo ad Galat. II, utilis dicitur simulatio, et in tempore admittenda.
Adverte, mire ab auctoribus confundi et citari Origenem pro hac sententia. Quia enim Hieronymus, epist. 65 ad Pammachium et Occanum, citat Stromateon librum VI Origenis, ubi agit de mendacio, et idem repetit Apologia contra Ruffinum, cap. 4, epist. vero 89, ad Augustinum, citat Stromateon librum X, quae epistolam Pauli ad Galatas explanat. Puto haec ita conciliari posse, ut dicamus decimo libro [Col. 0465D] Stromateon haberi verba illa Origenis quae Hieronymus citat ex lib. VI Stromateon. Sed existimo Hieronymum vocare sextum Stromateon, quia decimum illum Stromateon librum, qui versatur in explanatione Epistolae ad Galatas, adjungit quinque voluminibus quae propria scripsit Origenes in Epistolam ad Galatas; atque ita decimus ille adjunctus quinque illis est sextus explanationum in Epistolam ad Galatas. Verba ejus epistolae 89 sunt: «Scripsit Origenes in Epistolam Pauli ad Galatas quinque propria volumina; et decimum Stromatum suorum librum, commatico super explanatione ejus sermone complevit.»
MENOMENAE. Libro I in Vita sancti Joannis Eleemosvnarii, c. 19: «Mille restes siccatorum piscium [Col. 0466A] qui menomenae dicuntur.» Cassianus, lib. IV Instit., c. 22: «Pisciculi minuti saliti, quos illi maenominia vocant, summa voluptas est.» Ita plerique veteres libri, licet Ciaccon ibi legat μαινίδια ex Aristotele, qui Plinio maenulae, Gazae haleculae. Existimo maenas, maenomenas,, et μαινομένια ejusdem generis pisciculos esse. Martialis, libro XI, epigr. 32:
Dicitur autem ἀπὸ τῆς μανίας, quad Dianae (quae et Hecate, quae μανίας causa) olim sacer esset. Vide Athenaeum, lib. VII, et Eustathium, Iliad. α'. De maenis etiam Dioscorides, lib. II, cap. 31, et Alexander Trallianus, libro VIII.
MENSIUM TABULA. Quia hic aliquoties mentio fit mensium Aegyptiorum qui variant a Romanis mensibus, dabo hic ex Beda eorum inter se comparationem. Beda igitur, tomo II, libro De temporum ratione, cap. IX: «Aegyptii, qui primi propter ociorem lunae discursum, ne videlicet error calculandi ejus velocitate gigneretur, ad solis cursum, cujus [Col. 0466C] motus tardior facilius poterat comprehendi, suos menses putare coeperunt, sumpto ab autumni tempore primordio, tricenis hos produntur includere diebus. Quorum primus mensis 1. Thoth IV Kal. Septembrium (29) 2. Phaofi IV Kal. Octobr. (28) 3. Athir V Kal. Novembr. (28) 4. Choeac V Kal. Decembr. (27) 5. Tybi VI Kal. Januar. (27) 6. Mechir VII Kal. Februar. (26) 7. Phamenoth V Kal. Martiarum (25) 8. Pharmuthi VI Kal. Aprilium (27) 9. Pachon VI Kal. Maiarum (26) 10. Pauni VII Kal. Juniarum (26) 11. Epiphi VII Kal. Juliarum (25) 12. Meso i VIII Kal. Augastarum (25) die sumit exordium. Quem X Kalendarum Septembrium die terminantes, residuos quinque dies ἐπαναγομένας vel intercalares sive additos vocant. Quibus etiam quarto anno diem sextum, qui ex quadrantibus confici solet, adnectunt. Unde fit ut eorum anni primi a bissexto III Kalendar. Septembr., caeteri vero IV Kal. earumdem die sortiantur initium: ipsi autem bissextiles anni, IV, caeteri V Kalend. memoratarum die terminentur.» Hactenus Beda. Ubi notat Joannes Noviomagus scholiastes, singulos mensium Aegyptiorum constare XXX diebus, postremum vero XXXV, et quarto quoque anno XXXVI. Subjungo tabulam juxta Bedae mentionem digestam.
![[Tabula Mensium]](../assets/FIGURES/0740467A.bmp)
[Tabula Mensium]
[Col. 0469A] 1041 Comparemus jam loca utrorumque mensium, quae in Vitis Patrum occurrunt, et videamus an recta Bedae inter utrosque menses sit comparatio.
Vita Pachomii c. 3: «Reddidit animam quarto decimo die mensis Pachon secundum Aegyptios, qui est juxta Romanos ad septimum diem Iduum Maiarum.» Incipit Pachon VI Kalend. Maii, id est, 26 Aprilis. Unde numerando, ad 9 Maii, erunt XIV dies juste.
Vita Pachomii, c. 29: «undecimo mensis Tybi, id est, octavo Id. Januariarum, quaedam apud Aegyptum celebratur ex more festivitas.»
Vita Mariae Aegyptiacae, c. 25: «Transeunte mense Parmothi secundum Aegyptios, qui est secundum [Col. 0469B] Romanos Aprilis die nona, id est, V Id. Aprilis.» Erit hic dies 14 Parmothi seu Pharmuthi mensis Aegyptii juxta superiorem tabulam.
Vita Onuphrii, auctore Paphnutio, in Vitis Patrum, cap. 16: «Sanctus igitur Onuphrius obiit mense Junio, die undecimo, id est, tertio Idus ejusdem mensis.» Qnae non quadrant cum numero apud Metaphrastem: «Erat autem dies sextus quidem decimus mensis Pauen (seu Pauni), nonus autem Junii mensis apud Romanos.» Quod si recte Beda menses Aegyptios cum Romanis comparat, dies decimus sextus mensis Pauen erit decimus Junii.
METANOEAM MITTERE. Quod Graecis est βάλλειν seu ποιεῖν μετάνοιαν, fere vertunt metanoeam seu poenitentiam mittere vel facere. Vitae Basilii, c. 11: «Et [Col. 0469C] faciens metanoeam, respondens ei, dixit.» Vitae Joannis Eleemosynarii, cap. 14: «Mittentibus igitur ambobus metanoeam.» Quod rectius exprimitur ibidem, cap. 35: «Et mittens genuflexiones.» Vide dicta ad utrumque locum. Sic cape illud apud Joannem, hic, libello III, n. 2: «Qui poenitentiam agentes dixerunt,» id est, genuflectentes et caput inclinantes Macario. Septima synodus generalis, quae est Nicaena II, act. 4, ex scripto Maximi confessoris: Καὶ ἐπὶ τούτοις ἀνέστησαν πάντες μετὰ χαρᾶς καὶ δακρύων, καὶ ἔβαλον μετάνοιαν, καὶ εὐχὴ γέγονε. Vulgata versio: «Post haec surgentes omnes, cum gaudio et lacrymis surrexerunt, poenitentiamque egerunt, factaque precatione.» Anastasius Bibliothecarius: «Et in his surrexerunt omnes cum gaudio et lacrymis, et miserunt metanoeam, [Col. 0469D] et oratio facta est.» Ubi scholion in Codice Ms. Joannis Tilii Meldensis episcopi tale appingitur: Metanoea poenitentia interpretatur. Hoc tamen in loco pro genuflexione ponitur. Unde cum dicit, miserunt poenitentiam, nihil aliud intelligitur, nisi posuerunt in terra genua. Quia enim poenitentium est maxime flectere genua, saepe Graeci genuflexionem, metanoeam, id est, poenitentiam vocant. Ita ex Codice Tilii citat Fronto noster Ducaeus notis in Concil. Nicaenum II, post tomum III Conciliorum Editionis Binianae. Liturgia Chrysostomi: Ὁ δὲ ἱερεὺς σὺν τῷ διακόνῳ ποιοῦσι μετανοίας τρεῖς εἶς τὸ ἅγιον θυσιαστήριον. Erasmus interpres: «Sacerdos autem cum diacono faciunt ascensiones tres in sanctum sacrarium.» [Col. 0470A] Non recte. Recte Fronto noster: «Faciunt inclinationes tres ad sanctum altare.» In Graecorum Euchologio diaconus, multis locis, τῷ ἱερεῖ τρεῖς μετανοίας βάλλει : «Poenitentis in modum tertio ante ipsum se incurvat.» Vide Baronium, t. VIII, an. Christi 656 et Billium, schol. 32 in orationem 1 Joannis Damasceni De imaginibus.
MILIARISIUM. Joannis Moschi Pratum spirituale, cap. 185: «Habebant tamen quinquaginta miliarisia, quod numismatis genus est. Epiphanius, De ponderibus et mensuris: Τὸ δὲ ἄργυρον, τοῦτό ἐστιν ὃ οἱ Ῥωμαῖοι μιλιαρίσιον καλοῦσιν, ὃ ἑρμηνεύεται στρατιωτικὸν δόμα. «Argenteus a Romanis miliarisium dicitur, quod militare donativum interpretari possis.» Suidas: Μιλιαρήσιον, νομίσματος δέκατον. «Miliaresium, numismatis [Col. 0470B] decima pars.» De hoc numismatis genere vide accurate inquirentem Dionysium nostrum Petavium ad Epiphanii librum jam dictum.
MINO. Joannes, libello II, num. 10: «Mittit persequens et minat me hinc.» Heraclides, cap. 5: Fit subito parvulus puer veluti annorum decem, minans asinum panes in cista ferentem.» Anianus jurisconsultus: «Actus, quo pecora minare consuevimus.» Gregorius, Dialogorum lib. I, cap. 2: «Tollite ut habeatis, qualiter hoc jumentum minare valeatis.» Paulus Diaconus: «Agere modo significat ante se pellere, id est, minare.» Idem: «Agasones, equos agentes, id est, minantes.» Apuleius, lib. III Metam.: «Nos duos asinos minantes baculis exigunt.» Inde comminare apud eumdem, lib. VII Metam., et prominare [Col. 0470C] lib. IX.
MINUTUM. Joannes Moschus, lib. X Vitarum Patrum, cap. 42: «Ut per quatuor dies unam tantum oblationem manducaret minutorum viginti.» Destituit hic nos Graecus textus. Forte in Graeco fuit λεπτῶν vel φολεῶν. Infra, cap. 134: «Accipiebatque quotidianum stipendium novem minuta. Ubi in Graeco textu πέντε φόλεις. Vide infra, in PHOLES, et Petavium nostrum, ad Epiphanium, in Diatriba De λεπτοῖς et minutis.
MONTICELLUS. Vita Onuphrii, cap. 11: «Juxta summitatem ipsius monticelli.» Vox rarior, usurpata tamen agrariis scriptoribus. Innocentius, inter auctores finium regendorum: «Et super fontem terminum in monticello constitutum.» Idem: «Inter [Col. 0470D] vallem et vallem monticellus descendit, et de latere hujus monticelli alveus.» Idem: «Arca in monticello constituta.» Latinus: «Etiam monticelli sunt in finibus constituti.» Vitalis et Arcadius inter eosdem: «Tres monticellos transit, et in tertium monticellum arcam circa lavacrum significat.» Idem Vitalis: «Nam et monticellos de terminis circumdedimus.» Faustus et Valerius: «Monticellos plantavimus de terra, quos botontinos appellavimus.» Sic apud Innocentium est campicellus, collicellus, flumicellus.
MURO SEPTI (Pro). Hieronymus in Vita Malchi, cap. 9: «Pudicitiae tantum conscientia pro muro septi.» Proverbiali specie id dictum, expressumque [Col. 0471A] ex Sallustti Catilinario: «Audacia pro muro habetur.» Cicero VIII Verrina: «Ad omnes meos impetus quasi murus quidam boni nomen imperatoris opponitur.» Hieronymus, in Isaiae cap. XXXVIII: «Indignationem ita precibus quasi quodam muro intercludere.» Idem in Ezech. cap. XIII: «Dum conversi ad Deum hoc quasi muro et pariete firmissimo cingerentur.»
MUSCUS. Vita Pelagiae, cap. 2: «Totum implevit aerem ex odore musci.» Vita Marcellae, cap. 3: «Fragrare musco mure.» Inde muscata apud Ruffinum, lib. III, num. 39: «Quoniam propter thymiamata et muscata.» Hieronymus, in Jeremiam c. XXIII: Contemplemur haereticos, quomodo semel desperantes salutem, gulae se tradant et deliciis: vescantur carnibus, frequentes adeant balneas, musco [Col. 0471B] fragrent, unguentis variis delibuti, quaerant corporum pulchritudinem.» Idem, lib. II adversus Jovinianum, cap. 7: «Odoris autem suavitas, et diversa thymiamata, et amomum, et cyphi, oenanthe, 1042 muscus, et peregrini muris pellicula, quod dissolutis et amatoribus conveniat, nemo nisi dissolutus negat.» Quo loco Volaterranus muscum pro parvo mure, coloris flavi, qui odoratissimus est, et in sylvis versatur, accipit.
De musci origine varia opinio. Moschum enim, seu muscum, quod odoramenti genus est, saniem e vomica capreae collectam putat Aetius; alii e vomica unicornis volunt; ita Simeon Zethi. Martinus a Baumgarten, in Peregrinatione sua dicit animal quoddam esse, nisi esset grandiusculum, catto persimile, [Col. 0471C] quod dum virgae ictu ad iram concitatur, odoriferum quiddam edit, quod auri pondere venditur. Juxta hujus animalis umbilicum nascitur apostema, quod extractum, gratissimi est odoris, et inter primas hominum delicias habetur. Id Itali Zibetto, Germani Bifem dicunt.
MYOPARO. Vita Hilarionis, num. 41: «Cumque piratae duobus haud parvis myoparonibus occurrissent.» Paulinus, epistola ad Macarium: «Procurator Christiani viri fratris nostri Posthumiani esse dicitur, qui eam navem in Brutiorum littore, quo possessio senatoris alluitur, avarior mari, et sine myoparone piraticam in terra agens occupatur, et captam vacuefecit.» Ita legendus is locus, ubi vulgo, et sene meo parone, pro sine myoparone.
[Col. 0471D] NATES VERBERARE. Vita Marcellae num. 9: «Fictus ariolus stultorum verberet nates, et obtorto fuste dentes mordentium quatiat.» Idem, libro II contra Jovinianum, cap. 19: «In circulis platearum quotidie fictus ariolus nates verberat, et obtorto fuste dentes mordentium quatit.» Idem, Apol. 1 adv. Ruffin., cap. 4: «Quotidie in plateis fictus ariolus stultorum nates verberat, et obtorto scipione dentes mordentium quatit.» Ita omnibus his locis legendum ex Mss. quos aliquot consului. Ita quoque egit Henricus Gravius. Vulgatus textus habet nares, quod Erasmus et Reatinus conantur interpretari. Sed pro lectione, quam asserui, clare Lucianus de morte Peregrini: Εἶτα παίων καὶ παιόμενος νάρθηκι εἶς πυγὰς, καὶ ἄλλα πολλὰ νεανικώτερα θαυματοποιῶν. «Exin verberabat et verberabatur ferula circa nates, multaque alia juveniliora more mirifico ae praestigioso designabat.»
NEAPOLIS. Vita Joannis Eleemosynarii, in titulo dicitur, Leontius Neapoleos Cypri insulae episcopus; ita etiam vocantur a Metaphraste, 1 Junii in Vita Simeonis Sali. Item in synodo I Nicaena, quae est generalis VII, et a Damasceno, oratione 1 et 3 De imaginibus. Quae haec Neapolis? Baronius itemque Possevinus censuere Constantiam seu Salaminam Cypri esse, ut ad textum dixi. Sed id stare non potest. Diversam urbem esse Neapolim Cypri a Constantia Cypri, liquet ex eadem synodo. Nam post recitata verba Leontii pro imaginibus ex quinto sermone pro [Col. 0472B] Christianorum Apologi contra Judaeos, ac de imaginibus sanctorum, subdit Constantinus Constantiae Cypri episcopus: Οὗτος ὁ ἀναγνωσθεὶς πατὴρ ἐν μιᾷ τῶν πόλεων τῆς Κύπρου ἱεροπρεπῶς διέπρεψε. «Hic qui lectus est Pater in una urbium Cypri decore sacratissimo claruit.» Ortelius, in Thesauro Geographico scribit Lusignanum existimare hanc a Graecis dici Lemisela-Neuve, et a Latinis Nemosia vel Lemonne appellari.
NILI ASCENSUS. Palladius, cap. 37: «Accidit aliquando in Aegypto, cum Nilus ascenderet, ut vicus vicum invaderet. Pugnant enim pro aquarum divisione, adeo ut sequantur caedes et sa ciationes.» Quo spectare credo illud, Palladii, cap. 52, quod duo pagi pro agris decertaverint, ὑπὲρ ἀρουρῶν διαμαχόμεναι. Et mox gentiles cum Christianis ὑπὲρ ὁρίων αὑτῶν, pro suis finibus. Id enim forte accidit, quod Nilus inundans solet agros confundere, et limites abolere. Multi tunc aegrotabant. Idem, c. 43: «Navigando in flumine; erat enim tempus ascensus, in quo multi aegrotant, quod mihi quoque accidit.» Καιρὸς ἀναβάσεως, tempus ascensus. Idem, cap. 22: «Cum fluvius eo tempore inundaret, et ad mille passus pateret latitudine.» Κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλημμυρῶντος τοῦ ποταμοῦ, καὶ κρατοῦντος ἐπὶ ἓν σημεῖον τῷ πλάτει.
Huc quoque facere opinor quod habet Palladius, cap. 52 de pompa celebrata cum statua lignea pro aqua fluviatili. «Pompam autem ducebant, eam per vicos circumferentes nefarii sacerdotes, qui bacchabantur cum multitudine, veluti pro aqua fluviatili [Col. 0472D] celebrantes mysteria.» Nam suspicor hic intelligi ascensum Nili. Quare, in Ruffino, lib. II, c. 7, pro aquis pluvialibus, corrigendum erit fluvialibus. Nam hic in Palladio Graece est: ὑπὲρ τοῦ ποταμιαίου ὕδατος, pro fluviatili aqua. Et notum carmen illud de Aegypto:
NIXAE SICCAE. Pelagius, lib. V De Vitis Patrum, libello IV, num. 65: «Et attulit quidam frater nixas siccas, et fecit pultes.» Nixae hae Isidoro lib. XVII, capite 7, sunt coquimella, quod detortum ex Graeco κοκκύμηλον. «Coquimella, inquit, quam Latini ob colorem prunum vocant, alii a multitudine enixi fructus nixam appellant. Cujus generis Damascena melior, [Col. 0473A] a Damasco oppido, unde prius asportata est, dicta: cujus solum pomum stomacho mederi probatur; nam caetera noxia perhibentur. Haec sola arbor gummi glutinosum et compacticum distillat, quo et medici et scriptores utuntur.» Vide Plinium, lib. XIII, cap. 11, de sarcocolla, qui habet pictores, pro scriptores. Idem, lib. XXII, capite 25: «Cum rosaceo vero et fico sicca, myxisque decocti furfures (tritici) tonsillis faucibusque gargarizatione prosunt.» Vide et Dioscoridem, lib. I, cap. 175. Glossarium Camberonense Ms.: «Nixa est genus arboris, a similitudine enixi dicta fructus,» quod ex Isidoro adumbratum. Ad quem notat Grialus scholiastes: In margine Codicis Romani sancti Petri, haec addita reperisse se, sed eadem manu aiebat Chacon: «Hanc arborem [Col. 0473B] Romani vocant prunum. Hispani nixum, Wandali, et Gothi, et Suevi, et Gallaeci caeruleam.» Retinent hodie vestigia hujus vocis Lusitani et Gallaeci, qui pruna omnia amevas sive ameivas dicunt. Et apud Aurelianum, lib. IV Tard., cap 8: «Pro decoctione noxarum et glycyrrhizae;» nixarum ego legerem. Quod autem myxa pro nixa legendum quidam contendunt, ex Paulo Aegineta libro VII, Μύξα, δένδρου καρπός ἐστι μικρότερος μὲν τῶν κοκκυμήλων, δυνάμει δὲ παραπλήσιος, confirmat quod de Gallaecis diximus; nam m in locum n, aut etiam contra, in multis vocibus successisse passim videmus. Hactenus Grialus in Isidorum. Myxa haec etiam myxaria dicta. Cassianus, collat. VIII, cap. 1: «Post haec superintulit canistrum habens cicer frictum, quod illi trogalia [Col. 0473C] vocant, ex quibus quina tantum sumpsimus grana, myxaria bina, caricas singulas.» In veteri Lexico notatur, Myxa et Myxaria, apud recentiores Graecos medicos, esse minora prunis Damascenis, nucleo intus triangulari.
NOMICUS. Moschus, Prato spirituali, cap. 193: «Accersivit itaque Nomicum seu dispensatorem sanctissimae ecclesiae.» Ἤγαγε τὸν Νομικὸν τῆς ἁγιωτάτης ἐκκληαίας. Varia Nomici interpretatio apud Curopalatam in octava Pentade officiorum; ubi post primicerium lectorum ponitur Ὁ Νομικός, quem Joannes Citrius videtur vocare νομμοδότην, quasi nummidatorem. Sane hoc loco videtur per Νομικὸν dispensator vel qui curam rationum et chartarum habet, intelligi. Vide Gretzerum nostrum, ad caput 1 Codini [Col. 0473D] Curopalatae De offic. Constantinop.
NOMINA. Joannes, libello II, num. 8: «Ascendimus metere cum eo septem nomina.» Constanter hic Ms. libri plerique in nomina consentiunt. Suspicari quis possit an septem nomina prodierint ex Graeco ἑπτανομία, quae certa Aegypti portio, quasi messum ive int in Heptanomia. Sed cum textus Graecus desit, mera suspicio est. Petrus Lansselius noster varie doctus censebat legendum septem nomia, quia existimo, inquit, solitudinem Scythiam divisam fuisse in varias portiones, quas appellabant νόμια, a verbo νέμω, id est, divido. Unde Proclus, in Timaeum, docet νομὸν dici ἀπὸ τοῦ νενεμῆσθαι τὴν γῆν, a aividendo terram; et Aegyptii τὰς διαιρέσεις τὰς κατὰ μεγάλα τῆς Αἶγύπτου μέρη, divisiones magnarum 1043 partium, appellabant νομούς. Νομοὶ vero dividebantur in τοπαρχίας, et hae in alias τομὰς seu sectiones, quarum minimae erant ἄρουραι. Itaque hoc in loco septem nomia accipienda videntur pro septem aruris conjunctis. Quemadmodum Thebais et Delia dividebantur in decem nomes, et intermedia solitudo dividebatur in triginta nomos; ita existimo Scythim divisam fuisse in diversos nomos; quorum unus, de quo hic sermo, divisus fuerit in septem nomia, id est, aruras seu agros; qui vel pascuales, in quibus fenum demetebatur; vel arabiles, de quibus hic agitur. Fortasse non dixit heptanomia, sed septem nomina (etsi eadem sit utriusque significatio) ut distingueret ab Heptanomos seu Heptanomia, in qua Oasitae eremitae [Col. 0474B] degebant, ex opposito solitudinis Scythis; inter utrosque enim interjacet Moeris seu Myris stagnum. Ita ille.
NONA HORA. Ea synaxis expleri solita. Vita Macarii Romani, capite 3: «Hora nona quadam die synaxi expleta.» Ea etiam jejunium resignari solitum. Vita Antonii, capite 37: «Hora circiter nona cum ante cibum orare coepisset.» Prudentius, hymno 10 περὶ Στεφάν. :
Quidam jejunia ad vesperam extendebant. Ruffinus, [Col. 0474D] lib. II, cap. 31: «Cibum quoque in vesperam ei sumere praecepit.» Quod etiam apud Palladium, cap. 28. Item Ruffinus, lib. II, cap. 1: «Hic ergo cum post orationes cibum solito requisisset ad vesperam.» Quae etiam habes apud Palladium, cap. 46. Ruffinus, lib. III, num. 23: «Rursus ingressi cellulam, vespertinas orationes complentes, adorantes eum, dixerunt: Si praecipis, domine, ibimus, ut eum qui remansit caulem coquentes gustemus, quia jam hora est ut cibum sumamus.» Pelagius, libell. XVI, num. 18: «Illi autem fratri afferebat tantummodo modicum panem ad seram.»
Sed jejunium in vesperam differre, non omnibus Patribus probatum, magis suadebant hora nona cibum [Col. 0475A] sumere. Cassianus, collat. II, cap. 6, loquente abbate Moyse: «Recens escae perceptio tam in vespertinis, quam in nocturnis orationibus tenuem levemque sensum non sinit inveniri: ideo commodum satis et utile hora nona refectionis tempus indultum est; in quo reficiens monachus non solum in nocturnis vigiliis levis ac vacuus, verum etiam in ipsis vespertinis solemnitatibus digesto jam cibo invenitur aptissimus.»
NONNA. Vita Hilarionis, in prologo: «Decus ac dignitas virginum nonna Asella.» Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 10: «Obsecro te, nonna.» Et cap. 46: Nonna Pelagia. Vita Mariae Aegyptiacae, cap. 17: «Accipe haec, nonna.» Pelagius, libel. VII, num. 10: «Nonna ista, veni nobiscum ad balneum.» [Col. 0475B] Frequenter haec vox pro religiosa matre seu domina occurrit. Hieronymus, epist. 22, ad Eustochium, De virginitate servanda: «Quia maritorum expertae dominatum, viduitatis praeferunt libertatem, castae vocantur et nonnae.» Idem, epist. 99, ad Asellam: «Nonnae vocarentur et sanctae.» Ubi pro nonnae irrepserat dominae. Bonifacius, archiepiscopus Mogunt. epist. 19: «Si reus inventus fuerit, ut cum velata et consecrata Domino nonna concubuisset.» Ibidem habes adulteria et monasteria nonnarum. Synodi quoque a Bonifacio congregatae, quas habes Capitularium lib. V, tit. 2, 3, nonnarum meminere. In quarum prima: «Similiter et nonnae velatae eadem poenitentia contineantur.» In altera: «Similiter et monachi et nonnae.» Visio Flotildae, pagina 206: [Col. 0475C] «Vidit se esse in quodam amoeno loco, velumque nigrum se super caput habere, de quo cum requisisset, audivit quod fieri nonna deberet.» Glossarium Camberonense Ms. Sanctimonialis, nunna, monacha, monialis.
Nonnae videntur et nonnanae dictae. Colligitur ex Capitularium lib. 1, tit. 17, ubi inscriptio est: Clericis et Nonnanis. Et subditur canon concilii Laodiceni, quod non oporteat mulieres ad altare ingredi. Traditionum Fuldensium lib. II, n. 38, pag. 509: «Reliquias quas Einhildis abbatissa donavit, et tradidit illis nonnanis.»
Item nonnanes. Capitularium lib. V, tit. 78: «Ut condignam professioni eorum custodiam habeant canonici, vel monachi atque nonnanes.» Et lib. VII, [Col. 0475D] tit. 316: «Similiter et nonnanes velatae eadem poenitentia teneantur.» Unde Gallis nonnains. Eam vocem frustra ad Germanicam originationem deducit Vitus Amerbachius notis suis ad Capitularia seu Constitutiones Caroli Magni.
Hieronymus, epist. 47 ad matrem et filiam in Gallia commorantes adulationi titulum nonni ascribit: «Quae in adulationem tui sanctum nonnumque coram te vocat.» Arnobius similiter in Psalm. CXL: «Adulantes nobis invicem, in praesenti positi, sanctos vocamus et nonnos; absentes vero ita mordemus atque percutimus, ut recte canibus comparemur.» Idem in Psal. CV, ea voce utitur: «Terrenae mentes interficiuntur hoc ordine: Si ille qui [Col. 0476A] sanctus vocatur et nonnus sic agit, ego quis aut quotus sum ut non agam?» Additio 1 ad Capitularia Ludovici imp., tit. 54: «Ut qui praeponuntur nonni vocentur.» Quae ipsissima verba sunt synodi Aquisgran., anno 817 celebratae, quae adumbrata videntur ex regula beati Benedicti, cap. 63: «Priores juniores suos fratres nominent; juniores autem priores suos Nonnos vocent, quod intelligitur paterna reverentia.»
Illud quoque constat, Nonna etiam nomen proprium fuisse, Moschopulus, Περὶ σχεδῶν, pag. 93: Νόννα, κύριον.
NONUM. Pelagius, libello VII, num. 7: «Dicebant de abbate Theodoro, et abbate Lucio de Nono Alexandriae.» Mira hic erat lectionum varietas, aliis de [Col. 0476B] Novo, aliis de Nonno, aliis de loco legentibus. Obvia cuipiam conjectura sit, de Nomo Alexandriae, quod Aegyptus, teste Plinio, lib. V, cap. 9, divisa sit in nomos seu praefecturas, inter quas nomus Alexandriae, ut vel uterque, vel Lucius certe de nomo 1044 Alexandriae fuerit; seu hoc dictum sit, ad patriam eorum demonstrandam, sive ob conversationis locum, sive ad distinctionem aliorum qui eodem censebantur nomine.
Alicui fors in mentem veniat No, Ezech. XXX et Nahum III, quod divus Hieronymus et Chaldaeus Alexandriam Aegypti interpretantur.
Sed verissimam omnino lectionem existimo, de Nono Alexandriae, id est, de nono Alexandriae climate seu regione, siquidem Alexandriam in regiones [Col. 0476C] seu climata divisam (ut et olim Roma) innuunt Ammianus, lib. XXII, ubi Bruchion, quae apud Alexandriam, vocat regionum maximam partem; et epiphanius, lib. De ponderibus et mensuris, pag. 536, βρουχεῖον vocat κλίμα τῆς Ἀλεξάνδρου πόλεως. Quae lectio verissima omnino est. Nam qui hic Theodorus dicitur de Nono, apud eumdem Pelagium, libello XI, num. 2, dicitur Theodorus de Ennato, quod est idem quod de Nono. Sic libello XII, num. 9, dicitur Lucius in Ennato, id est, Nono, videlicet climate Alexandriae. Sic in Menaeis Graecis, 9 Octobris, in Vita Andronici et Athanasiae anachoretarum habes ὀκτωκαιδέκατον, octavum decimum, vel clima, vel suburbanum, vel coenobium apud Alexandriam. Vide ENNATUM et SEPTIMUM.
[Col. 0476D] OBOLUS. Palladius, cap. 10: «Qui ne duos quidem obolos despexit.» Palladius hic duos obolos, δύο ὀβολούς, appellat, quae Marci XII, 42, vocantur λεπτὰ δύο, ὃ κοδράντης, duo minuta, quod est quadrans. Atqui oboli quarta pars est quadrans. Sed hic sumitur obolus pro minimo genere monetae. Apud LXX, Exodi I, 30, ὀβολὸς appellatur nummus qui vigesimam partem didrachmi valebat, sive sicli, εἴκοσι ὀβολοὶ δίδραχμον. Vulgata Lat. Siclus viginti obolos habet. FRONTO.
ORBIS TERRARUM. Ἡ ὑπ` οὐρανόν. Palladius, cap. 19 et 20: «Dicebatur majori tempore cum Deo versari, qua hujus orbis seu mundi rebus occupari.» Ἐλέγετο μᾶλλον τῷ πλείονι χρόνῳ προσδιατρίβειν Θεῷ, ἢ τοῖς ὑπ` οὐρανὸν πράγμασιν, Hervetus verterat: «Dicebatur majori tempore vel cum Deo vel in rebus versari coelestibus.» Fronto in Graeco legit, ἢ τοῖς τῆς ὑπ` οὐρανόν. Vocari enim ait res mundanas et saeculares τὰ πράγματα τῆς ὑπ` οὐρανόν. Unde Heraclidis interpres: «Et coelestibus amplius quam terrenis negotiis interesse.» Τὴν ὑπ` οὐρανὸν Scriptura terrarum orbem appellat. Theophilus, ad Autolycum, lib. I, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τῆς ὑπ` οὐρανόν. «Et cum confirmatos ponebat fontes ejus, quae sub coelo.» Vulgata: et cardines orbis terrae. Sic apud Theophilum, infra: ἐφώτισε τὴν ὑπ` οὐρανὸν, «illuminat orbem sub coelo universum.»
ORBUS. Oculis carens, quod Graecis ἀπ` ὀμμάτων, quasi ab seu ex oculis. Palladius, cap. 4: «Didymus, [Col. 0477B] qui fuit orbus.» ὁ ἀπὸ ὀμμάτων γενόμενος. Ἀπὸ ὀμμὰτων vertere possis Abocellus. Utitur ea voce Petrus Blesensis, eruditus scriptor, serm. 18: «Noli sequi retributiones, ne faciant te senem abocellum.» Et serm. 43: «Excute manum tuam ab omni munere, ne parcas pauperi, ne munera exoculent te et faciant senem abocellum.» Dictum ea forma Ἀπὸ ὀμμάτων, quasi Exoculus, uti dicitur ἀπὸ ὑπάτων, exconsul, et similia.
OSCULO EXCIPERE ADVENTANTES. Vitae Onuphrii, cap. 8: «Osculum mihi pacis tribuit.» Vita Pauli primi eremitae, capite 8: «Et post sanctum osculum.» Ammianus, libro XXII, De Juliano imp.: «Osculo susceptum rectorem provinciae nomine Celsum, jam inde a studiis cognitum Atticis, ascitumque in [Col. 0477C] consessum vehiculi Tarsum secum induxit.» Idem, libro XXIX: «Susceptusque cum osculo (Maurus a Theodosio duce) quoniam id reipublicae conducebat, bonae spei jam plenus, sufficientia praebuit alimenta.» Idem, libro XXII: «Exosculatum susceptumque (Maximum philosophum) reverenter secum induxit (Julianus imp.).» Sic olim in ecclesia Christiani osculo sancto se excipiebant. Vide Baronium, tomo I Annalium.
OSCULARI MANUS. Vita Hilarionis, num. 14: «Sancti deosculati sunt manus.» Solemne autem fuit episcoporum maxime manus exosculari. Ambrosius, De dignit. sacerdot., capite 2: «Quippe cum videas regum colla et principum submitti genibus sacerdotum, et exosculata eorum dextera, se credant communiri.» [Col. 0477D] Ivo, part. V, cap. 378, hoc ex epistola Gregorii VII, ad Herimannum Meten. episc., citat. Gregorius Turon., Histor. lib. II, cap. 1: «Nec Deus nos diutius sinit manus tuas indignas osculando pollui.» Vita Fulgentii Ruspensis, capite 4: «Ad haec ille juvenis magis ac magis inflammatus, repellentis manum suppliciter osculatus,» etc. Fausti scilicet episcopi. Sidonius, libro VII, epist. 2, ad papam Graecum, vocat ejus sacrosanctos digitos: «Quae sacrosanctis reserabuntur digitis.» Idem, libro VIII, epist. 11, ad Lupum:
[Col. 0478A] Etiam sacerdotum manus osculabantur. Habes hic de Hilarione. Hieronymus, epist. 99, ad Asellam, cum Romae versaretur, et jam ante sacerdos Antiochiae creatus esset: «Osculabantur mihi manus quidam, et ore vipereo detrahebant.»
OSCULARI OCULOS. Vita Pauli primi eremitae, num. 12: «Osculatis [ Vallars., exosculatis] ejus oculis manibusque.» Vita Melaniae junioris Ms., cap. 4 de Serena imperatrice et Melania: «Et iterum amplectens constringebat, et osculabatur eam et oculos ejus.» Ennodius, lib. VII, epist. 14, ad Archotamiam: «Ut cum domno meo presbytero, utrique osculantes manus et oculos tuos.» Credo ut ita ostenderent quod se oculos contra charos baberent. Sic sanctorum manus, reliquias, oculis applicabant. [Col. 0478B] Vita Simeonis Stylitae, cap. 17: «Manus ejus posui super oculos meos, dicens: Benedic, obsecro, mi domine.» Et cap. 8, de verme qui ex corpore ejus ceciderat: «Currens apprehendit eum in fide, et posuit super oculos suos.»
Etiam olim apud gentes oculos osculabantur. Arrianus, Dissertationum lib. II, cap. 20: Ἠξίωται δημαρχίας_ πάντες οἱ ἀπαντῶντες συνήδονται, ἄλλος τοὺς ὀφθαλμοὺς καταφιλεῖ, ἄλλος τὸν τράχηλον, οἱ δοῦλοι τὰς χεῖρας : «Tribunatum adeptus est? ecce obvii omnes gratulantur, alius oculos osculatur, alius collum, servi manus.» Homerus, Odyss. XVI:
OXYCRATUM. Palladius, Historiae Lausiacae capite [Col. 0478C] 145: «Omni autem alio tempore contenta erat oxycrato et pane arido.» Quod Heraclidis interpres, capite 42, vertit: «Per reliquum aevi sui tempus posca et sicco pane contenta vivebat.» Vide infra POSCA.
OXYRYNCHUS CHARACTER. Palladius, cap. 86, de Evagrio celebri diacono: «Scribens annuatim pretium solum eorum quae comedebat; eleganter enim scribebat celerem characterem.» Graece est: Εὐφυῶς γὰρ ἔγραφεν τὸν ὀξύρυγχον χαρακτῆρα. Heraclides, capite 25, de eodem agens, servavit Graecum 1045 vocabulum. «Similiter etiam illam scribebat manum, quam Oxyryncham vocant Graeci.» Vetus Palladii interpres libralem vertit cap. 15: «Pulchre enim scribebat libralem manum.» Non existimo per Oxyryncham manum intelligi manum celerem, ut vertit [Col. 0478D] Hervetus, cui non tanta tribuitur elegantia, sed potius insinuari characterem Romanum seu rotundum, vel Italicum seu cursivum. Certe acuto rostro si vim vocis Oxyrynchi spectes, est character Italicus. Quem si celerem quis contendat appellari posse, quod cursim scribatur, unde cursivi nomen obtinet, non magnopere pugnavero.
Duplices olim scriptores, ταχυγράφοι, qui et ὀξυγράφοι dicti Philoni, De creat. Princ., qui vel notis vel litteris singulis per compendia εἶς τάχος, celeriter, verba excipiebant et notabant; unde notarii dicti. De quibus vide Lipsii 1 centuriam epistolarum ad Belgas, epist. 27, ad Leonardum nostrum Lessium. Alii erant καλλιγράφοι, qui εἶς κάλλος, ad elogantiam, [Col. 0479A] ita celeriter excepta redigebant. De quibus vide supra, in ANTIQUARIUS. Utrorumque meminit Philostratus Apollonio, lib. I: Ἐξέλαυνε τῆς Ἀντιοχείας μετὰ δυοῖν θεράποιν, ὁ μὲν ἐς τάχος γράφων, ὁ δὲ ἐς κάλλος. «Ejecit ex Antiochia cum duobus servis, quorum alter notarius, alter antiquarius.» Eusebius, Historiae Ecclesiasticae lib. VI, cap. 21, de Origene: Ταχυγράφοι δὲ γὰρ αὐτῷ πλείους ἢ ἑπτὰ τὸν ἀριθμὸν παρῆσαν τῷ ὑπαγορεύοντι χρόνοις τεταγμένοις ἀλλήλους ἀμείβοντες· βιβλιογράφοι τε οὐχ` ἥττους ἅμα καὶ κοραῖς ἐπὶ καλλιγραφεῖν ἠσκημέναις. «Plures quam septem notarii statis temporibus vices suas alternantes dictanti aderant; nec pauciores librarii ac puellae ad eleganter scribendum exercitati.» Idem habes apud Suidam. Hieronymus, De Scriptoribus Ecclesiasticis, c. 61, [Col. 0479B] in Hippolyto: «Ambrosius cohortatus est Origenem in scripturas commentarios scribere, praebens ei septem et eo amplius notarios eorumque expensas, et librariorum parem numerum.»
Cum igitur Evagrius noster pretio scripserit, ut libros divenderet, videtur καλλιγράφος fuisse. Hinc librarii etiam bibliopolae dicti. Interpres Horatii, in Arte, ex Suetonio Tranquillo: « Scriptor, librarius, bibliopola. »
Mirum, pueros etiam compendiarias illas notas didicisse, unde Athanasius puer notario et Grammatico traditus dicitur apud Moschum Prati spiritualis c. 197, quod etiam clarum ex Prudentii hymno 9 περὶ στεφάνων, in Cassiano.
PANIS. Palladius, cap. 2: «Adeo ut saepe panis [Col. 0479C] quoque ex ejus ore excideret.» Graece hic est ψωμὸς, quod frustum significat; ideo verterat Hervetus: ut saepe frustrum ex ejus ore excideret.» Sed posterioris aevi auctores Graeci ψωμὸν peculiariter panem appellarunt, et ψωμὴν sive ψωμὶ ut in Glossario quoque Meursius admonet. Heraclides: «Panisque ex ipsius labiis oris cadebat.» Itemque alter interpres: «Ita ut frequenter panis caderet de ore ejus.» Sic infra, c. 5: «cibum panis capio, ἐσθίω μου τὸν ψωμόν. FRONTO.
PAPA. Vita Malchi num. 2: «Ad papae Evagrii, necessarii mei, possessionem devolutus est.» Ita Hieronymi tempore etiam episcopi olim vocati. De quo vide Franciscum Bernardinum Ferrarium, lib. III De eccles. epist. genere, cap. 1; Savaronem, ad Sidonii lib. I, epist. 6. Postea, Gregorii hujus nomine, [Col. 0479D] Septimi tempore, collecta Romae synodo, constitutum, ut papae nomen uni Romano pontifici tribueretur. Vide Baronium, notatione ad diem 10 Januarii in Martyrologio.
De hac eadem re ita notat Jacobus Sirmondus noster, ad lib. IV, epist. 1, Ennodii: Papae nomen uni Romano pontifici, tanquam proprium et peculiare, primus, ut videtur, asseruit Ennodius. Nam cum episcopos omnes papas caeteri fere, qui ejus aevo proximi fuerunt, appellare soleant, ut Sidonius, Faustus, Ruricius, ipse perpetuo discrimine antistites reliquarum ecclesiarum episcopos vocat. Papam solum Romanae sedis pontificem sive cum illi scribit, [Col. 0480A] ut, Symmacho papae, et domino papae; sive cum de illo apud alios agit, ut lib. III, epist. 10; VI, epist. 33, et passim. Pari post Ennodium discrimine in ejus vocis usurpatione usus est Cassiodorus, qui cum Bonifacium, Agapetum, et Joannem Romanae, sedis pontifices papas nominet, Eustorgium et Datium Mediolanensis, et alios aliarum civitatum praesules, non aliter quam episcopos vocat. Neque omnes tamen hoc item exemplum secuti sunt, quin permulti diversarum gentium, praesertim extra Italiam scriptores, papae nomen reliquis item episcopis tribuerint, usque ad tempora Gregorii VII, qui in synodo Romana primus, ut a Baronio cardinale observatum est, edixit, ut papae nomen unius sit in orbe Christiano.
PARENS. Heraclides, cap. 50: «Horum parens, [Col. 0480B] Pammachius nomine, vir proconsularis,» id est frater vel cognatus. Capitolinus, in Antonino philosopho: «Omnibus parentibus suis tantam reverentiam quantam privatus exhibuit.» Idem, in Maximino juniore: «Cum grammatico daretur, quaedam parens sua libros Homericos omnes purpureos dedit.» Lampridius Alexandro severo: «Amicos et parentes Alexander si malos reperit, aut punivit.» Hieron., Apolog. 2 adv. Ruff.: «Nisi forte parentes militari vulgarique sermone, cognatos et affines nominat.» Passim ea notione occurrit apud scriptores posterioris aevi, et aliquoties hic in Vitis Patrum.
PATRICIUS. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 11: «Intuens Niceta patricius hujus viri virtutibus pleni magnanimitatem.» De dignitate et officio patriciorum, quantum hic requiritur, ita doctissimus Nicolaus [Col. 0480C] Alemannus, libro De Lateranensibus Parietinis: Erant olim in republica Romana patricii, qui cum reliquo senatu aequo jure viverent. Constantini vero Magni lege, si qua Zozimo fides (Zozim., lib. II Hist.) , proximi majestati Caesaris facti sunt, ac senatoribus praefectisque praetorio, gradu sententiaque in senatu dicenda praelati. Quae hujus ordinis excellentia ad Justiniani usque dominationem (si Procopio credimus) ac diu post integra perduravit. A Justiniani ferme tempore (nisi fortasse prius, quod quidem modo non succurrit) dignitati addita est praefectura provinciarum. Qui eo tempore carerent munere provinciae, ac in urbe et senatu praesentes adessent, praesentales patricii, ut est apud Cassiodorum, vocabantur (Cassiod., Vat. lib. VIII, epist.) . Qui praefecturam [Col. 0480D] gerebant, pro suarum quique provinciarum more ac lege nuncupari consueverant, proconsules Africae, Italiae exarchi, Siciliae strategi, praetores Orientis, etc.
PAXIMATES seu PAXIMATIA seu PAXAMIDIA. Ruffinus, lib. I, num. 4: «Vidit de sportella, ubi panes, id est, paximatia reposita erant, surrexisse fumum magnum.» Pelagius, libello IV, n. 25: «Rapui unum panem paximatem, et manducavi eum occulte.» Quod hic, lib, IV, c. 47, in excerptis ex Cassiani collat. II, cap. 11 est: «Unum paximatem quotidie in sinu meo latenter absconderem.» Pelagius, libello X, n. 65: «Ego biduo jejuno, et duos paximates [Col. 0481A] manduco.» Palladius, Hist. Lausiacae c. 28: «Imponit mensae quatuor paxamidia sex unciarum.» Ruffinus, lib. III, num. 31: «Tantum unum paximatium 1046 et quinque olivas in cibo capiebat.» Joannes, libello III, num. 2: «Apposuit vero et mensam, innuente ei illo majore, et posuit super eam tres paximates.» In regula coenobiali Patrum, c. 10, quem librum poenitentiarum columbani quidam esse putant: «Si quis frater inobediens fuerit, duos dies uno paximate et aqua. Si quis dicit: Non faciam, tres dies uno paximatio et aqua. Si quis veniam non petit aut dicit excusationem, duos dies uno paximatio et aqua.» Suidas: Δίπυρος ἀρτος, ὁ παρὰ Ῥωμαίους λεγόμενος παξαμᾶς : «Biscoctus panis, qui apud Romanos dicitur paxamas.» Idem: Παξαμᾶς ὁ δίπυρος ἄρτος, ἐστι δὲ ἡ λέξις Ρ̓ωμαϊκή. » Paxamas, panis biscoctus; est autem vox Romana.» Per Romanos hic Lipsius, De militia Romana, lib. V, dial. 11, intelligit Graeculos illos Romanos in imperio Byzantino, qui sic dixere.
Nicolaus Rigaltius, in Glossario suo Tactico mixobarbaro, non improbabiliter existimat a Paxamo cupediario ita dictum, de quo Suidas: Πάξαμος ἔγραψε Ὀψαρτυτιξὰ κατὰ στοιχείων· Βιωτιξὰ ἐν βιβλίοις β' : «Paxamus scripsit de arte culinaria, ordine alphabetico; et Bioticorum libros duos.»
Paximatiorum et alii varii meminere auctores. Leo imp., in Tacticis, cap. 10, § 13: Ἀλλὰ καὶ δαπάνην (ἔχειν) ἢ παξαμαδίου, ἢ ἀλλου τινὸς εἴδους ἐλαφροῦ εἴκοσι ἢ καὶ τριάκοντα λίτρας : «Commeatus paxamadii [Col. 0481C] aut pisti, aut alterius cujusquam expeditae rei habeas viginti aut triginta libras.» Idem, cap. 12, § 123: Χρὴ οὖν καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ πολέμου ἕκαστον στρατιώτην ἐν ταῖς σέλλαις αὐτῶν ἐπιφέρεσθαι ὕδωρ εἶς τὰ λεγόμενα φλασκία, καὶ παξιμάδιν ἐν τῷ σελλοπουγγίῳ, καὶ ἀλεύρου μίαν ἢ δύο λίτρας : «Ipso belli die unusquisque miles gestet ad sellam suam secum aquam in phlasciis, et paxamadium in sellopungio, et farinae unam atque alteram libram.» Idem, cap. 13, § 2: Ἕκαστος στρατιώτης ἐν τῷ κινεῖν πρὸς παράταξιν σχῇ ἐν τῷ σελλοπουγγίῳ αὐτοῦ μίαν ἢ καὶ δύο λίτρας ἄρτου, ἢ ἀλεύρου, ἢ πίστου ἑψητοῦ, ἢ παξαμάδας, ἢ κρέας : «Quisque miles, quando ad dimicationem belli procedit, habeat in sellopungio suo unam aut duas libras panis, aut farinae, aut pisti cocti, aut [Col. 0481D] paxamadii, aut carnis.» Isidori Glossae: «Paximatium, panis subcineritius.» Luitprandus, in Legation.: «Soli mensulae assident nudae, paximatium sibi apponentes.» Columbanus, de Regul. monach., cap. 5: «Olera, legumina, farinae aquis mistae cum parvo pane paximate, ne venter oneretur, et mens suffocetur.»
Frustra est Goldastus, qui in lege Alemannorum, tit. 22, § 1, panem, modia duo, corrigit, paximadia duo. Nimia haec crisis, etiam legibus vim inferens. Rursus frustra est, dum paximadia vult dicta panes purpureos, quod ab igne rubeant. Joannes Moschus, Prati spirit. cap. 7, de Macno sene: «Neque vinum bibens, neque panem comedens, nisi purpureum.» [Col. 0482A] Talis, inquit, rubidus panis Plauto. Frustra, inquam, est Goldastus, cum vera lectio sit furfureum, uti habet prima Editio. Nec singulare aliquid in Macno abstinentiae exemplum notaretur, si paximadiis vesceretur: plerorumque monachorum in Aegypto is cibus fuit. Sed furfureo pane vesci, hoc in Macno eximium. Rubidum quoque panem apud Plautum, Casina, act. 2, scen. 5. Festus interpretatur parum coctum, quod non quadrat in paximatia, licet Isidorus, lib. XX Orig., cap. 2 recoctum interpretetur. Plantus, in Menaechmis, act. 5, scen. 5, ridicule usurpat panem puniceum et purpureum.
Paximates hi panes, dicti etiam panes sicci. Ruffinus, lib. II, cap. 7, in Vita Apollonii: «Erant autem eis pauci tantummodo et sicci panes. Paltadius, cap. [Col. 0482B] 52, qui cum Apollonem vocat: «Erant autem aliquot sicci panes, et quaedam olera reposita.» Ruffinus, lib. III, n. 19: «Nihil in ea vidit, nisi paucos panes siccos in sporta pendentes.» Pelagius, libell. X, n. 97: «Et apposuit eis panem siccum, et aquam, et sal, dicens: Ecce propter vos festivitatem habemus hodie, et misit parum aceti in salibus istis.» Joannes, libell. III, n. 2: «Dedit eis securim, et sportam plenam panibus siccis, et sal.» Ita quidam libri ibi siccis addunt. Hesychius: Δίπυροι ἄρτοι, οἱ ἐκ δευτέρου ὀπτωμένοι : Dipyri panes, secundo cocti.
Nempe siccitas ex recoctione, unde supra δίπυρος ἄρτος dictus; quae siccitas et recoctio ad diuturnitatem faciebant; quo respicitur in Vita sancti Antonii c. 11: «Panes mensium sex, ut Thebaeis mos est, [Col. 0482C] secum recondens; nam crebro per annum incorrupti durare solent.» Vide supra BUCCELLATUM.
Et quia panes hi sicci erant (puto etiam duriores) comesturi eos aqua macerabant et madefaciebant, quod in his Vitis saepius dicitur infundere panes. Palladius, cap. 28: «Et imponit mensae quatuor paxamidia sex unciarum; et sibi quidem unum madefecit, erant enim sicci, illi autem tres.» Ruffinus, lib. II, num. 4: «Et cum advenisset hora sexta, infundebat panem in aqua, dicens: «Dum hic panis infunditur, oportet me etiam horam nonam exspectare.» Ibidem: «Cumque advenisset hora sexta, infundebat panem in aquam.» Quod in Pelagio, libello IV, num. 58, dicitur: «Infudit panem, et sedit ut manducaret.» Item Ruffinus, lib. III, num. 19: «Et misit aquam et [Col. 0482D] sal, et misit buccellas (paximatii videlicet, vel ipsum paximatium), et comederunt pariter.» Quod in Pelagio, libello XV, num. 66, est: «Et infudit ei panes, et misit ei oleum et sal.»
PECCATOR. Vita Pauli primi eremitae, num. 18: «Obsecro, quicunque haec legis, ut Hieronymi peccatoris memineris.» Anastasius Bibliothecarius, in praefatione Vitae sancti Joannis Eleemosynarii: «Suscipe ergo sanctum a peccatore interpretatum.» Ita saepe viri sancti ex humilitate litteris suis superscribere et subscribere soliti. Lisiardus, episcopus Suessionensis, in Vita sancti Arnulphi, cap. 50, Augusti 15, dicit Arnulphus de se: «Hujus peccatoris Arnulphi corpus terrae reddatur.» Desiderius Cadurcenae [Col. 0483A] civitatis episcopus epist. ad Grimoaldum palatii rectorem: «Domino illustri Grimoaldo Majori domus Desiderius peccator.» Idem ad Medoaldum Trevericae urbis episcopum: «Domino semper suo Medoaldo papae Desiderius peccator.» Et ad Codulphum: «Domino illustri Codulpho Desiderius peccator.» Vide plura exempla apud Franciscum Bernardinum Ferrarium, De ecclesiasticarum epistolarum genere, lib. III, cap. 1.
PEDIBUS ADVOLVI. Palladius, cap. 15: «Nobis tuos pedes attingentibus.» Aberrarat hic ab auctoris mente interpres Hervetus, ita vertens: «Quomodo fieri potest ut ex tuis pedibus hi sunt aequales?» Non animadvertit, illud τῶν ποδῶν σου ἁπτόμεθα, pedes tuos attingimus, speciem prae se ferre obsecrationis [Col. 0483B] vel obtestationis. Veteres enim cum supplices accedebant, genibus ac pedibus advolvebantur. Homerus, I Iliad.: καὶ λάβε γονύων. Xenophon, VII de Cyri institutione: Κύρου κατεφιλοῦν καὶ χεῖρας καὶ πόδας. Dionysius Halicarnas., lib. VI De Legatis Latinorum: Καὶ τῶν γονάτων ἁπτόμενοι πάσης τῆς γερουσίας, καὶ τὰς ἱκετηρίς παρὰ τοῖς ποσὶ τοῦ Ποστουμίου τιθέντες. «Totique senatui ad genua procidebant, 1047 positis ad Posthumii pedes supplicum insignibus.» Tertullianus, De poenitentia cap. 9: Presbyteris advolvi, charis Dei adgeniculari.» Dionysius, epist. ad Demophilum: Σὺ δὲ τὸν προσπεσόντα ἱερεῖ παρὼν ἀπελάκτισας : «Tu vero eum qui se ad sacerdotis genua abjecisset, calce detrusisti.» FRONTO.
[Col. 0483C] PEDULIS. Vita Christiani monachi, prolegomeno 22, § 5: «Inveni unum pedulem, et in eo magnam massam denariorum.» Gregorius Turonensis, in Vitis Patrum, in Nicetio Lugdunensi episcopo: «Namque ubi deciso cucullo, aptatis pedulibus (ita Ms. pro pedulis) pedes operuit, extemplo arreptus a daemone ruit in pavimentum. «Guigo, quintus prior primae Carthusiae, in Vita Hugonis Carthusiani Gratianopolitani episcopi, narrat quomodo Hugo Odolricum Diensem episcopum, habitu Carthusiano induens, «id etiam mandare curavit, ut de caligis pedules abscinderet, quatenus praeter pedes totus jaceret vestitus. Dolebat enim nonnullos in religioso habitu, ad sanctitatis injuriam, tibiis dormire nudatis.» Interpres Juvenalis, sat. 1: «Pedules novos [Col. 0483D] in braccis. Quos pedornes dicunt.» Glossae Isidori: «Pedana, pedulis novus, qui caligae assuitur.» Glossae Benedicti: Πεδούλια, ποδῶν καλύμματα. τινὲς δὲ ἀρτάρια ἡρμήνευσαν. » Pedulia, pedum integumenta, quidam artaria interpretantur.»
PERIODEUTES. Circitor, lustrator, visitator. Heraclides, cap. 25: «Evagrius filius presbyteri multarum ecclesiarum curam gerentis, quos Periodeutas vocant.» Clare hic Periodeutae officium exprimitur, quod nomen in Codino non comparet. Apud Gennadium, in Encyclio hic ordo statuitur: «Episcopus, chorepiscopus, periodeutes, presbyter, diaconus.» Vide Meursium, in Glossario Graecobarbaro. Videntur nunc quos vocamus decanos rurales, simili officio [Col. 0484A] fungi. Gretzerus noster ad Codinum suggerit, an sit idem qui Typico Sabae ἐξυπνιαστὴς, Excitator dicitur, cujus erat in vigiliis et ἀγρυπνίαις circuire et somnolentos excitare. Non videtur. Clare Heraclidis interpres rem explicat.
PHOLES. Moschus, Prato spirituali, cap. 134: «Accipiebatque quotidianum stipendium novem minuta.» Graece est, ἐλάμβανεν ἡμερούσιον φόλεις πέντε. Epiphanius, de ponderibus et mensuris: Φόλης ὂ καὶ ταλάντιον καλεῖται. διπλοῦν δέ ἐστιν, ὑπὸ δύο ἀργύρων συγκείμενον οἳ γίνονται ση' δηνάρια. Καὶ φόλη δύο λεπτοὶ κατὰ τὸν δηναρισμὸν, ἀλλ` οὐ κατὰ τὸν ἀργυρισμόν. «Follis sive talentum parvum ex duobus argenteis constat, hoc est denariis 208. Item follis si ad denarios non ad argenteos redigatur, duo minuta continet.» [Col. 0484B] Suidas: Φόλλις φόλλεως, ὁ ὀβολός· πληθυντικῶς, τοὺς φόλλεις. «Phollis obolus, pluraliter pholles.» Marcellinus Comes, in Chronico: «Nummis, quos Romani teruntianos, Graeci follerales vocant, Anastasius suo nomine figuratis placabilem plebi commutationem distraxit.»
PHRANGELITAE. Moschus, cap. 49, qui assistebant lictores. Graece est, καὶ τοῖς παρεστῶσι φραγγελίταις. Nempe lictores ita dicti, quod φραγγέλλια, id est flagella, gestarent. Notum φραγγέλιον, cap. II Evangelii sancti Joannis: Καὶ ποιήσας φραγγελιον ἐκ σχοινίων : Et faciens flagellum ex funiculis. Inde φραγγελίτης, lictor. Georgius Alexandrinus, in Vita Chrysostomi: Ἀνελθὼν ἐν τῷ ἐπισκοπείῳ κελεύει ἀσφαλιςθῆναι τὰς θύρας αὐτοῦ καὶ τηρηθῆναι ταύτας ὑπὸ τῶν ὑπηρετῶν καὶ φραγγελιτῶν τῆς ἐκκλησίας.
PITTACIUM. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 10: «Proferens de honoranda manu sua ille sanctus pittacium.» Et cap. 51: «Neque ullo modo inveniatur a quolibet pittacium hoc aliquando.» Quod eodem capite aliquoties repetitur. Alii scribunt pyctacium. Zacharias papa Bonifacio epist. 142, inter Bonifacianas: «Continebant enim capitula in pyctacio ab eis porrecto.» Ubi Serarius noster: Recte vero tam πυκτάκιον quam πιττάκιον scribitur, estque proprie panni frustulum, et per similitudinem, indiculum aliquod membranaceum, aut chartaceum. Sed illud a complicando ducitur, hoc vero etiamnum apud Hispanos et Aquitanos, exigua cum inflexione usitatum, pedaeo et pedas, apud Gallos une pièce.
[Col. 0484D] Hadrianus Junius, in Nomenclatura existimat pittacium detortum forte a pettucio, quo corii praesegmina exiliora denotant Dores.
Moschopulus, Περὶ σχεδῶν· Πεττύκια Δοριὰ λεπτὰ περιτμήματα τῶν δερματίων, ἀφ` οὗ ἡμεῖς πιττάκια λέγομεν : «Pettycia Dorice dicuntur tenuia coriorum praesegmina, unde nos pittacia dicimus.»
Casaubonus, ad Alexandrum Severum Lampridii, vult πιττάκιον dictum ἀπὸ τῆς πίττης. Sunt enim, inquit, pice vel maltha illitae breves tabellae, in quibus elogia scribebantur, et id genus alia, quae paucis verbis possunt comprehendi.
Abiit postea pittacium seu pettycium in petia, quo posterius aevum utitur. Henricus Rebdorffensis, in [Col. 0485A] Annalibus, anno 1361: «Item clavus cum aliquali petia ligni sanctae crucis. Item petia brachii sanctae Annae. Item petia chordae, qua Christus fuit ad columnam ligatus.» Utitur et Theodoricus de Appoldia praefatione ante Vitam sancti Dominici, 5 Aug.
PLUMATIUM. Pelagius, libello VII, n. 10: «Et traxit unum corpus sub caput suum tanquam plumatium de scirpo.» Glossae Graecolatinae πλουμάκιον, πλουμμίον, plumacium. Anastasius in Sergio: «In quo interius plumatium ex holoserico superpositum, quod stauracis dicitur, invenit.» Godfridus Viterbiensis Chron. parte IX:
POEMENIUM. Palladius, cap. 77: «Vixi cum eo anno uno in Bethleem, quando sedit ultra Poemenium.» Συνέζησα γὰρ ἐγὼ τούτῳ ἐπὶ ἔτος ἓν ἐν Βηθλεὲμ, ὁπηνίκα ἐκαθέζετο ἐπέκεινα τῶν Ποιμενίου. Meursius hic notat: Intelligit monasterium abbatis Poemenis, cujus meminit Joannes Moschus Limonarii cap. 167. Ita ille. Ut video, etiam viris alias diligentissimis error latus obrepit. Poemen Palladii aliquot saeculis distat a Poemene Moschi. Hic Moschi solitarius fuit, alter ille Palladii, abbas. Et quidem de neutro hic agitur, sed Poemenium hic est locus apud Bethleem a pastoribus ita dictus, ubi apparuerunt eis angeli, qui non procul a Bethleem distabat, ut hic apparet, et [Col. 0485C] testatur Hieronymus epistola 27, ad Eustochium: «Haud procul inde Bethleem, descendit ad turrem Ader, id est, gregis; juxta quam Jacob pavit greges suos (Gen. XXXVII) , et pastores nocte vigilantes audire meruerunt: Gloria in excelsis Deo» (Lucae II) , etc. Distat haec turris mille passibus a Bethleem, ubi templum erectum est ab Helena, uti testatur Nicephorus, lib. VIII, cap. 30. Epiphanius Monachus, in Itinerario Jerosolymitano: «Ad Orientem Bethleem est conditum monasterium, quod dicitur Ovile, ubi visus est angelus pastoribus, dixitque ipsis: Cessate a gregibus custodiendis. Clamate celebrantes.» Vix dubito, quin in Graeco fuerit Ποιμένιον, id est, ovile.
POLLUTIO NOCTURNA. Palladius, cap. 22, de 1048 Moyse, qui latro fuerat, turpibus somniis vexato, [Col. 0485D] qui ob eam causam sacramentis abstinebat, cum eum Isidorus presbyter ab iis liberasset, ait ei: «Bono deinceps et fidenti animo communica sacramentis.» Unde apparet olim ex religioso animo plerosque communione abstinuisse cum turpia somnia et pollutio nocturna iis de nocte obtigissent. Vide Cassianum accurate in nocturnam illusionem inquirentem, collat. XXII, capite 4, 5, 6. Dubius etiam in hac re haesit Augustinus Anglorum apostolus, qui Gregorium papam ideo consuluit apud Gratianum, dist. 6, cap. Testamentum. Inter Scholasticos consule principem Scholasticorum divum Thomam Aquinatem, III parte, 80, art. 7.
POSCA. Heraclides, capite 25: «Olera tantum et [Col. 0486A] poscam, et lenticulam per solum biennium gustans.» Ubi Hervetus novitius Palladii interpres pro poscam posuit ptisanam. Etiam vetus Palladii interpres ptisanas habet. In Graeco est ὀξύκρατον. Post, apud Heraclidem, c. 42: «Per reliquum aevi sui tempus posca et sicco pane contenta vivebat.» Ubi Hervetus in Palladio suo pro posca retinuit oxycrato ex Graeco. Certe vetus Lexicon Graecolatinum habet Ὀξύκρατον, posca. Plinius quoque, lib. XXVII, cap. 4, vertit: «Radix decoquitur in posca dolori dentium,» quod Dioscoridi lib. II, capite 129, de ononide, seu anonide est: Ἀφεψηθεῖσα δὲ ἡ ῥίζα ἐν ὀξυκράτῳ, καὶ διακλυζομένη, πόνον ὀδόντων πραΰνει. Idem Plinius, lib. XX, cap. 4 poscae meminit; «Sativi raphani in posca decocti, contra serpentium morsus illinuntur.» [Col. 0486B] Item, lib. XXII, capite 25: «Ad jocineris dolores eam (farinam hordei) cum posca concoqui opus est, aut cum vino.» Et nomen hoc aliquoties eodem capite repetit. Idem, libro XXX, cap. 7: «Tormina sanat palumbus ferus, ex posca decoctus.» Suetonius Vitellio, capite XII: «Cum Puteolis poscam vendentem deprehendisset.» Spartianus, in Hadriano: «Cibis etiam castrensibus in propatulo libenter utens, boc est, larido, caseo, et posca, exemplo Scipionis Aemiliani, et Metelli, et auctoris sui Trajani.» Cornelius Celsus, libro III: «Dari potest intrita, vel ex aqua calida, vel ex posca.» Alexander Trallianus, libro XI Πάρεχε δὲ αὐτῷ πρὸ ἡμέρας εὐπέπτῳ ὄντι, ἢ εἶς ῥοσάτον, ἢ εἶς φούσκαν : «Pridie bene excoctum impone rosato vel poscae.»
[Col. 0486C] Confundunt plerique grammatici et Lexicographi recentiores poscam, cum lora vel zytho, quos redarguit Brodaeus, libro IV, Miscellan., cap. II. In eadem opinione fuit etiam auctor Glossarii Camberonensis manuscripti, dum ait. «Pusca, vinum secundum.» Vinum autem secundum, seu secundarium, nihil aliud est quam lora. Quid vinum secundum sit explicat idem Glossarium: «Acini dicuntur projectae uvarum reliquiae, et ideo corripit penultimam. Quoniam non de nomine, sed de verbo derivatur hoc nomen; hic acinus, hujus acini. Acinum vero neutraliter dicitur, qua lavantur uvae post expressum vinum; acinum dictum, quasi aquidum, vocaturque vinum secundum, et est potus servorum.
Quid posca seu φούσκα sit, explicat Phaemon Cynosophii [Col. 0486D] cap. 7: Φούσκα δέ ἐστιν ὄξος, καὶ ὕδωρ θερμὸν, καὶ ὦα δύο : «Est phusca seu posca, acetum et aqua calida, et ova duo.» Ita quidem ille poscam aptat pro remedio canis, qui incaluit. Alias posca simpliciter est potio ex aquae acetique mixtura temperata, quae militibus in usu, quae saepe solius aceti nomine exprimitur. Plautus, Rudente: «Sed hic rex cum aceto pransurus est et sale.» Spartianus, in Pescennio: Jussit vinum in expeditione neminem bibere, sed aceto universos esse contentos.» Vulcatius, in Avidio: «Praeter laridum, et buccellatum, et acetum.»
Aliud opinor φοῦσκα Moschopulo: Φύσκη, ἡ κοινῶς φοῦσκα : Physca, vulgariter phusca. An intelligit quod [Col. 0487A] Hesychio, φύσκη, κοιλία, καὶ τὸ παχὺ ἔντερον : «physca, ventriculus et crassius intestinum,» vel quod Coronae pretiosae, φοῦσκα, vesica, κίστη ?
POSTLIMINIUM. Vita Malchi, num. 4: «Ego enim longo postliminio haereditarius possessor.» Vox ea Hieronymo saepius usurpata. Idem, epist. 12, ad Gaudentium: «Et post neces amicorum, luctumque perpetuum, infanti senex, longo postliminio scriberem.» Idem, praefat. comment. in Jonam: «Igitur tanto post tempore, quasi quodam postliminio a Jona interpretandi initium sumens.» Idem, in prologo Josue: «Et omissum jam diu opus quasi quodam postliminio repetere.» Occurrit frequenter apud Jurisconsultos: Vide Lexicon Brissonii. Cic., pro Cornelio Balbo: Quid si civi Romano licet esse Gaditanum, [Col. 0487B] sive exsilio, sive postliminio, sive rejectione hujus civitatis. Prudentius, in Hamartigenia:
PRAEFECTIANI. Vetus Palladii Lausiaca, cap. 15, de Evagrio: «Adfuit ei angelica visitatio in schemate praefectiani.» Palladius Herveti, cap. 25: «Adstitit ei visio angelica prae se ferens speciem militum praefecti.» Graece est, Ἐπέστη αὐτῷ ἀγγελικὴ ὀπτασία ἐν σχήματι στρατιώτου τοῦ ἐπάρχου. Novella 124, 17: Ἐν τάξει τῶν ἐνδοξοτάτων ἐπάρχων ἀναφερόμενοι. «Apparitores magnificentissimi et gloriosissimi praefecti praetorio.» Concil. Chalced., act. 1.
[Col. 0437C] PRAEFECTUS. ἔπαρχος. Diversus hic a praeside. Saepe tamen interpretes ἔπαρχον non rite praesidem vertunt. Palladius, cap, 3. «Eam traderet praefecto Alexandrino.» in Graece, ἐπάρχῳ. Hervetus praesidi verterat, et sic ferme semper. Alexandriae autem et Aegypto, non praeses, sed praefectus praesidebat. Saepius quoque in his libris occurrit ἀπ` ἐπάρχου, praefectus. Quod hic et alibi non rite versum. Vide Frontonem nostrum, ad Chrysostomum.
PRAEPOSITUS SACRI CUBICULI. Palladius, de Lauso, in praefatione Lausiacae historiae: «Ad Lausum praepositum.» Cujus rei praepositus fuerit, declarat ipse in epilogo libri, ubi eum vocat πραιπόσιτον τοῦ εὐσεβεστάτου κοιτῶνος, praepositum sacri cubiculi. Occurrit officium hoc in novellis 22, 3, 4: ὁ τῶν βασιλικῶν κοιτόνων προεστώς. Et apud Zosimum. Notitia Orientis: «Sub dispositione viri illustris praepositi sacri cubiculi domus divina per Cappadociam.»
PROASTION. Προάστειον, suburbanum seu prourbium. Vita Basilii, cap. 2: «Invenit (eum) in proastio cum philosophis.» Ruffinus, lib. III, n. 19: «Prope proastium qui vocatur in Septimo.» Quod in eadem re apud Pelagium, libello XV, n. 66, suburbanum dicitur. Paulus Diaconus, de gest. Langob., lib. VI, c. 58: «Rex Luitprandus in Oloana nihilo minus suo proastio, miro opere in honorem sancti Anastasii martyris Christo domicilium statuit.» Quo loco hallucinatus est Bonau. Vulcanius, qui quia prohastio in libro suo invenit, existimavit dignitatis [Col. 0488A] nomen esse, ab hasta derivatum, quasi qui hastam seu contum regium ferret; sed imposuit illi librariorum sequioris aevi mos, qui pleraque aspirabant. Epistola Justiniani imp. ad Placidium: «Cum portubus, aquis, aquarumve decursibus, silvis, proastiis.» Germanus, in Sancitis: Κἂν προάστειον ἢ μοναστήριον.
1049 PROTOCOMITES. Πρωτοκωμίτης, primus seu princeps pagi. Palladius, Lausiacae historiae cap. 64, in Paphnutio: Καὶ πάλιν φωνή τις γέγονε πρὸς αὐτὸν θεία λέγουσα· Ἔοικας τῷ τῇς πλησίον κώμης πρωτοκωμίτῃ. Quae ita vertit Hervetus: «Et rursus vox divina ad eum facta est: Es similis vicini pagi protocomiti.» Recte Ruffinus, lib. II, cap. 16, πρωτοκωμίτην vertit primarium vici. Alius, protocomes, πρωτοκόμης, [Col. 0488B] primus, seu princeps comitum, quae dignitas erat comitiva in palatio, exercitu, provinciis. Vide Jurisconsultorum Lexica.
PSIATRUS, PSIATHIUS vel PSIATHIUM. Saepius occurrit in Vitis Patrum. Vita Pachomii, capite 43: Ac ne otiosus essem, psiathos elegi cum fratribus texere.» Cap. 47: «Venit ad fratres, qui psiathos operabantur.» Cap. 52: «Semper autem psiathios operabantur.» Vita Abraham eremitae, capite 3: «Nec non et unum psiathium, in quo cubitare solebat.» Et cap. 14: «Psiathium suum, super quod subsistebat, coepit vehemens flamma comburere.» Vita Joannis Eleemosynarii cap. 20: «Quanti sunt modo qui psiathum habentes subtus dimidium, et supra dimidium, non possunt extendere pedes suos.» Vita Euphrosynae, [Col. 0488C] cap. 16: «In eadem cella demoratus est, in eodem psiathio dormiens in quo Euphrosyna.» Vita Mariae neptis Abrahae, cap. 8: «Quinquaginta annos conversationis tuae, super psiathium cubitaveras.»
Frequens haec vox in supellectile antiquorum monachorum. Psiathium Graecis teges sive storea ex junco aut papyro confecta. Ea pro lecto et stragulo utebantur monachi Aegyptii. Glossarium: Teges, Ψιάθιον. Vide Cassian., lib. IV Instit., capite 13, et collat. I, capite 23. Hesychius: Ψιάθια τὰ ἐν τοῖς δικαστηρίοις ἐπὶ τῶν καθεδρῶν ἐπιστορνύμενα : «Psiathia, quae in judiciorum loco cathedris insternuntur.» Idem: Ψίαθος, ἡ χαμεύνη, καὶ τὸ φυτὸν, ἐξ οὗ πλέκεται ψίαθος : «Psiathus, lectus humi stratus, et frutex, ex quo [Col. 0488D] plectitur psiathus.» Vide eumdem in Κάνναι, et Κάναθρα.
PTISANA. Palladius, Lausiaca ex veteri interpretatione, cap. 15: «Propter infirmitatem stomachi coctum cibum accipere compulsus est. Panem quidem jam non contigit; olera vero et ptisanas, ac legumen usque ad duos annos accipiens, ita defunctus est.» Quo loco Heraclidis interpres, c. 25: «Cum necesse esset corpori ejus propter stomachi infirmitatem, ut coctum sumeret cibum, panem quidem attigit nunquam, olera tantum et poscam, et lenticulam per solum biennium gustans.» Palladius, ex interpretatione Herveti, cap. 86: «Cum caro, propter imbecillitatem corporis et stomachi, opus haberet ut [Col. 0489A] aliquid sumeret quod per ignem transiisset, panem quidem tetigit, nequaquam autem sumpsit cocta olera, sed vel ptisanam, vel legumina duos annos.» Qui locus si cum interpretatione priorum conferatur, legendum videtur, «panem quidem tetigit nequaquam, sumpsit autem cocta olera, vel ptisanam, vel legumina duos annos.» Omnino nugatur hic Goldastus scribens ad regulam sancti Columbani, legensque pisanas pro ptisanas: «Pisana, inquit, pulmentarium ex ipsis confectum.» Carere poteramus hac crisi contra consensum omnium interpetum, qui in Graeco vel πτισσάνην invenere, et in Latino textu retinuere, vel per poscam idem voluere exprimere.
PTOCHIUM. Vita Euphrosinae, cap. 7: «Ecce ptochia, hierocomia, xenodochia, monasteria.» Pleraeque [Col. 0489B] Editiones, pro ptochia, habent tapetia, nullo sensu. Ptochiorum frequens apud veteres mentio. Canon 10 concilii Chalcedonensis, oecumenici V: Ἤ τοι τῶν ὑπ` αὐτὴν μαρτυρίων ἢ πτωχείων, ἢ ξενοδοχείων : «Vel eorum quae sub ea sunt martyriorum, vel ptochiorum, vel xenodochiorum, et can. 8: Οἱ κληρικοὶ τῶν πτωχείων, καὶ μοναστηρίων καὶ μαρτυρίων : Clerici ptochiorum, monasteriorum et martyriorum.» Vox Graeca etiam Latinis usitata. Testamentum sancti Remigii: «Sicut disposuero in ptochiis, coenobiis, martyriis, diaconiis, xenodochiis, omnibusque matriculis sub tua ditione degentibus.» Capitularia, lib. VII, tit. 2: «Clerici qui praeficiuntur in ptochiis, vel qui ordinantur in monasteriis, vel basilicis martyrum,» quae desumpta sunt ex can. 8 concilii Chalcedonensis [Col. 0489C] jam citato. Plura de ptochiis et ptochotrophiis in Juris Lexicis.
RACANA seu RACHANA. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 20: «Cum storeis et rachanis.» Unde rachanellae, cap. 20: «Venundabantur enim quatuor rachanellae numismate uno.» Ennodius, lib. IX, epistola 17, ad Apodemiam: «Laenam et racanas, cujus vos volueritis coloris, rubei, aut fusci, mihi sub celeritate dirigite.» Jacobus Sirmondus noster ibi notat: Racanae quod genus vestimenti fuerit, non liquet; ad calceamenta referendae videntur, ut et ragae et tzangae. L. III Cod. Theod. De habitu quo uti oporteat intra urbem: «Intra urbem Romam nemo vel ragis vel tzancis utatur.» Ita ille. Dubito an hae ragae ad racanas spectant. Potius existimem racana detortum [Col. 0489D] a Graeco ῥάκη, quod vile vestimentum, ut etiam hic, de racana intelligitur. Nam jungitur apud Ennodium cum laena, quae abjecta vestis. Corrupto Ennodio usus est Claudius Salmasius, dum ad Vopisci Firmum Tyrannum citat lanae racanas. Hesychius: Ῥάκη, ἀποσκορακίσματα, καὶ ἀποσπάσματα, ἱμάτια : «Praesegmina, divulsiones, vestes.» Idem: Ῥάκκος, διεῤῥωγὸς ἱμάτιον : lacerum vestimentum. Idem: Ῥάχη, ἀποραχίσματα καὶ ἀποσπάσματα : rupturae et divulsiones. Hinc igitur nunc racana nunc rachana scribunt.
Apud Nicetam Choniatem, lib. II De rebus gestis Alexii Angeli, ῥακενδύτης, cui Glossa Ms. ascribit μοναχός. Sic apud eumdem, libro De rebus post expugnatam [Col. 0490A] urbem gestis: ῥακίοις ἐσπειραμένοι, pannis involuti. Et apud eumdem, lib. III De Isaaci Angeli imperio, ῥακενδύτης exponitur a Glossatore ῥασαφορῶν, rasam ferens, de qua vide in SCHEMA.
RAPHANELAEUM. Pelagius, lib. V De Vitis Patrum, libello IV, n. 59: «Vasculum, in quo erat raphanelaeum.» Editiones vulgatae cum addito legunt: raphanelaeum, id est lini oleum. Parisiensis Editio, omisso verbo raphanelaeum substituit, oleum de semine lini expressum. Raphanelaeum quid sit, describit Plinius lib. XIX, cap. 5, agens de raphano: «Aegypto mire celebratur, propter olei fertilitatem, quod e semine ejus faciunt. Hoc maxime cupiunt serere, si liceat; quoniam et quaestus plusquam ex frumento, et minus tributi est, nullumque copiosius oleum.»
[Col. 0490B] REGIA, absolute positum portam primariam significat. Vita Mariae Aegyptiacae, cap. 5: «Regia autem monasterii nunquam aperiebatur.» Sic apud Ennodium, epigrammate 17, inscriptio est: «Super regiam triclinii in domo,» quae Heliconem montem cum aquis suis praeferebat. Gregorius Turonensis, libro IV, cap. 13: «Dum deambulabant per ecclesiam ad regias aedis sacrae, quae tunc reseratae fuerant, appropinquant.» Anastasius Bibliothecarius in Honorio: Investivit regias in ingressu ecclesiae majoris quae appellantur medianae, ex argento.» Item in Conone: 1050 Qui missi fuerant de exercitu ad custodiendas regias basilicae, clausas observabant.»
REGULA. Regulam ab Angelo accepit Pachomius. Vitae ejus, cap. 12: «Quam regulam Tabennenses [Col. 0490C] hodieque custodiunt.» Quare labitur Joannes Meursius in Glossario suo Graecobarbaro, dum verbo Μοναχὸς existimat sanctum Benedictum regulam monachis primum praescripsisse. Vel ipse Benedictus regulae suae cap. 73 priorem sancti Basilii regulam agnoscit: «Collationes Patrum, et instituta, et vita eorum, sed et regula sancti Patris nostri Basilii, quid aliud sunt, nisi bene viventium et obedientium monachorum instrumenta virtutum.» Et jam ante Pachomius ab angelo regulam acceperat. Quare quod Hildegardis dicit de Benedicto primo regularum auctore, intellige de Italia, quam ipse primus sua Regula maxime illustravit.
RESCELLA. Pelagius, lib. V De Vitis Patrum, libello X, n. 18: «Dedit ei aurum, et nummos, et rescellas, [Col. 0490D] et omne quod in responso suo habebat.» Et n. 76: «Vestes meae inaestimabili pretio dignae erant, et pro his utor has viles rescellas.» Videntur rescellae hic capi pro vili vestimento. Sic apud eumdem Pelagium, libello XIII, n. 1: «Vestivit se rescellas suas, quas prius habuerat.» Glossarium Camberonense Ms. «Recella, diminuitur a recula, recula autem a re.» Charisius Sosipater, lib. I Grammaticae, a res deducit reculam, ut a spes specula. Ita et Priscianus, super duodecim versus Aen., in illud lib. III Aeneid. « Postquam res Asiae. Ibidem, in Glossario Camberon.: Rescellae, genus indumenti; id est, pelles.» Apuleius, lib. IV Metam.: «Quid paupertinas pannosasque resculas miserrimae anus donas vicinis divitibus.» Ergo [Col. 0491A] a res primum rescula, inde rescella. Liceat hic conjecturam meam proponere de loco apud Aputeium, lib. III Metamorph., deposito: «Specta denique quam parvis quamque futilibus tanta res procuretur. Hercules anethi modicum cum foliis lauri immissum, rore fontano datur lavacrum, et poculum.» Beroaldus ait olim fuisse Herculis, et ipse reformat Hercules, ut sit asseveratio per Herculem, quale est illud mehercules, mediusfidius. Lipsius, lib. II ep. qq., ep. 22, ait dormivisse magnum interpretem (Beroaldum). Vetus lectio Herculis. Legit ipse: «Tanta res procuretur herbulis. Anethi,» etc. Ita ille. Scio equidem multum herbarum usum fuisse in re magica, unde apud eumdem, Apol. 1, radiculae, herbae, surculi. Et lib. II Metam., surculis et lapillis et id genus frivolis [Col. 0491B] inhalatis. E quibus videri quoque possit legendum surculis pro herculis. Malim tamen legere reculis: 1 o Quia soliti olim scribere herculis ut Hrenus, Ludovicus in Ms. vetustissimo, unde transpositione fecere herculis. 2 o Reculae sequentia omnia comprehendunt, anethum, laurum, rorem fontanum; non ita herbulae, quae in nullum istorum quadrant, si anethum de semine capias. 3 o Reculae hic quod libro II apud eumdem frivola. 4 o Reculas usurpat idem auctor lib. IV Metamorph. jam citato.
Dicebatur, et Reicula. Capitularium, lib. VII, tit. 192: «Qui reiculam ecclesiae petunt a regibus et horrendae cupiditatis impulsu egentium substantiam rapiunt.» Chronicon sancti Galli, De gestis Caroli Magni: «Quod reiculae sancti Galli non ex regalibus [Col. 0491C] donariis, sed ex privatorum traditiunculis collectae.»
An REICULAE hae Ecclesiarum sunt illa ipsa, quae Graecis dicebantur πτωχικά Balsamon, ad Can. Apost. 59: Ὁ ἐπίσκοπος ἶφείλει μετὰ τὴν ἀναγκαίαν αὐτοῦ δαπάνην, καὶ τὴν τῆς ἐκκλησίας καὶ τῶν κληρικῶν συνήθη οἶκονομίαν, τὰ περιττεύοντα ἐκ τῶν εἶσόδων τῆς ἐκκλησίας διαδιδόναι πρὸς πένητας· πτωχικὰ γὰρ καλοῦνται : «Episcopus post necessarios sibi sumptus, et ecclesiae ac clericorum consuetam dispensationem, superflua ex ecclesiasticis reditibus debet distribuere pauperibus. Nam πτωχικὰ, id est, pauperum bona vocantur.» Et in eumdem canonem Zonaras: Τὰ τῶν ἐκκλησιῶν πράγματα ἡ Γραφὴ πτωχιξὰ ὀνομάζει, καὶ δεῖ ταῦτα διαδίδοσθαι τοῖς πτωχοῖς : «Scriptura nominat ecclesiarum bona πτωχικὰ, quae πτωχοῖς, id est, [Col. 0491D] mendicis et inopibus distribui oportet.»
RESTES PISCIUM. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 19: «Mille restes siccatorum piscium, qui menomenae dicuntur.» Sic Martialis, lib. XII, ep. 32:
RICINUS. Palladius, cap. 86: «Adeo ut corpus ejus non secus ac corpus ferarum animantium ricinis scateret.» Hervetus verterat, scateret muscis. Graece est: ὡς καὶ τὸ σῶμα κρότωνας ἐκβρᾶσαι. Dixi de hoc satis fuse ad veterem Palladii Lausiacam. Nunc quaedam addo ex Frontone nostro: Κρότων hic rectius sumitur pro ricino, ut sit τὸ ἐν κυσὶ καὶ βουσὶ γινόμενον. [Col. 0492A] Plinius, lib. XI, cap. 34: «Est animal infixo semper sanguini capite vivens, in bubus frequens, in canibus aliquando, in ovibus et capris hoc solum.» Suidas vocat κυνείους φθεῖρας, pediculos canum. Aristot., lib. V Historiae Animalium, cap. 31: Τὰ δὲ πρόβατα καὶ αἶγες κρότωνας ἔχουσι, τοῖς δὲ κυσὶυ οἱ καλούμενοι γίνονται κυνοῤῥαϊσταί : «Oves et caprae redivios habent, canibus proprium ricinus, qui ab eodem animali nomen cynorrhaistae accepit.» Columella, lib. VI, c. 2, rediviorum; Plinius, lib. XXII, c. 18, ricinorum canum meminit. Ἐκβρᾶσαι ad verbum esset, ebullire faceret, effunderet, ut II Machab. I, 12: Αὐτὸς γὰρ ἐξέβραξε τοὺς παραταξαμένους ἐν τῇ ἁγίᾳ πόλει. Ipse vero ebullire fecit eos qui pugnaverunt in sancta civitate.
ROSARIUM. Usus orationes annumerandi Deo per [Col. 0492B] calculos, habes hic exemplum apud Palladium, c. 23, de Paulo in monte Pheane habitante: «Hic habebat trecentas preces expressas et praestitutas, totidem habens in sinu calculos, et in unaquaque oratione jaciens unum calculum,» ψῆφον. Idem de eo narrat Sozomenus, lib. VI, cap. 29, et ex eo Cassiodorus, lib. VIII, cap. 1. Etiam divam Claram sanctissimam feminam precariis calculis usam, ut Deo orationes suas annumeraret, produnt ejus Acta. Nec superstitiosus est hic calculorum usus, non magis quam duodecim lapides, quos Josue jussit milites suos sicco pede transeuntes secum ex alveo Jordanis in castra deferre, nempe ut commonitorii essent beneficii a Deo Opt. Max. praestiti.
SABULUM. Vita Pauli primi eremitae, num. 14: [Col. 0492C] «Sabulum capiti superjaciebat.» Vita Hilarionis, num. 40: «Qui cum tria crucis signa pinxisset in sabulo.» Glossarium Camberonense Ms.: «Sabulum, genus terrae levissimum.» Plin., lib. XVIII, c. 18: «Quippe sabulum subest, granumque limo tantum continetur.» Hieronymus, in cap. XLVII Ezech., Ad tumulos sabuli orientalis.
Sabulum autem capiti superjacere solemne erat apud plurimas gentes in luctu, maxime funebri. De Aegyptiis, testis haec Vita.
De Romanis Virgilius, lib. X Aeneid., de Latino rege ob conjugis et urbis fata:
[Col. 0493A] De Graecis testis Homerus, Iliad. Σ ubi Achilles audita morte Patrocli:
De Judaeorum more in hac eadem re notum nimis ex sacris litteris.
SAITES. Palladius, cap. 22: «Cum saites octodecim ebibisset.» Graece: σαΐτην πιὼν ὡς Ἰταλικῶν δεκαοκτώ. Epiphanius, De ponder. et mensur.: Ἀπόῤῥυμα δὲ παρὰ μόνοις Θηβαίοις μετρεῖται. Ἥμισυ γὰρ τοῦ σαΐτου ἐστίν, ὁ δὲ ἀληθινὸς σαΐτης ξέστων ἐστὶν κβ'. [Col. 0493B] «Aporrhyma apud solos Thebanos mensuratur. Dimidium enim saitae est, verus autem saites, sextariorum viginti duorum est.»
SANCTORUM CORPORA INCORRUPTA. Vitae Hilarionis, num. 46: «Et toto corpore, quasi adhuc viveret, integro.» Joannes Moschus, Prati spiritualis cap. 121, de duobus monachis prae siti mortuis: «Invenimus vero ambos integros, sumentesque illos, sepelivimus in Raythu.»
Multorum sanctorum corpora Deus hac integritate honoravit: Sancti Ursini, primi episcopi Bituricensis, apud Gregorium Turonensem, De gloria Confessorum, c. 80; sancti Eligii, apud Surium, 1 Decembris, auctore Audoeno Rothomagensi episcopo; sancti Sigeberti regis Francorum, auctore Sigeberto monacho Gemblacensi, apud Sur., 1 Febr., tomo VII; sancti [Col. 0493C] Wenceslai ducis Bohemiae, per Joannem Dubravium, Olomucensem episcopum, 28 Septembr., apud Surium, tomo VII; sancti Stanislai, episcopi et martyris, apud Surium 11 Aprilis; sancti Huberti, episcopi Leodiensis, apud eumdem, 3 Novembris; sancti Othmari, abbatis Sangallensis, auctore Walafrido abbate Augiensi, apud Surium, 16 Novembr.; sancti Edmundi episcopi Cantuariensis, apud Surium, 16 Novembris; sancti Raynaldi, archiepiscopi Ravennatis, auctore Hieronymo Rubeo, 18 Augusti, apud Surium, tomo VII; sancti Sosii diaconi, auctore Joanne diacono, 5 Jan., apud eumdem, eodem tomo, 23 Septembris; sancti Honorati, episcopi Arelatensis, auctore Hilario episc. Arelatensi, apud eumdem, tomo [Col. 0493D] eodem, 15 Jan.; sancti Judoci, auctore Florentio abbate, apud eumdem, tomo eodem, 13 Decembris; sancti Hermanni, seu Josephi, canonici Steinfeldensis, apud eumdem, tomo eodem, 7 Aprilis; sancti Theodori Studitae, auctore Michaele Studita, 11 Novembris; sanctae Edilbergae virginis, apud Bedam, l. III Hist. Anglicanae, cap. 8, Julii 7, in tomo VII Surii; sanctae Ludmillae martyris, in Vita sancti Wenceslai, supra.
Plura non congero. Similia exempla saepissime in Sanctorum Vitis occurrunt. Vide quaedam apud Joannem Baptistam Signium in ejus Reliquiario, c. 21, et Gretzerum nostrum, in Apologia 2 et 3 pro Vita sancti Ignatii nostri, lib. IV, cap. 1, contra Misenum [Col. 0494A] Calvinistam, et apud Kormannum, De miraculis mortuorum, parte III. Vide et Gretzerum, De funere Christiano, lib. 1, cap. 4.
SANCTUARIUM. Vita Euphrasiae, cap. 1: «Multasque oblationes in ecclesiis et sanctuariis offerebat.» Et cap. 5: «Quae etiam illic vacans in sanctuariis.» Nescio an hic sanctuaria vocet σεμνεῖα, id est, monasteria. Alias sanctuarium certus in templo locus. Vide SECRETARIUM.
Aggenus, comment. in Frontinum, De limitibus agrorum: «Profanum autem, quod dum sanctum fuisset, postea in usu hominum factum, hoc est extra fanum, extra sanctuarium, profanum dictum est.»
Dicta etiam sanctuaria vela quaedam sacra seu brandaea. De quibus ita Baronius, notationibus ad [Col. 0494B] Martyrologium Romanum ad diem 15 januarii, postquam recitavit verba sancti Germani et collegarum legatorum apostolicorum ad Hormisdam papam: «Unde si beatitudini vestrae videtur, sanctuaria beatorum apostolorum Petri et Pauli, secundum morem, ei elargiri praecipite; et si fieri potest, ad secundam cataractam ipsa sanctuaria deponere vestrum est deliberare.» Exstant ad eosdem legatos Hormisdae papae, de eadem re scriptae litterae, aliae itidem ad Justinianum, significantis se tantum sanctuaria mittere. Per sanctuarium autem velum intelligere debemus, quod sanctus Gregorius, in epistola ad Constantiam reg., lib. III, epist. 30, brandaeum appellat, ex quo sanguis effluxit, cum a sancto Leone papa (ut ait) forcipibus incideretur. Alibi autem idem [Col. 0494C] appellat velamen, quod admoveri solitum erat sanctis martyrum corporibus, ut lib. IV, epist. 44, ex synodo Romana, et libro XII, decret. 4, Brandaeum item appellat velum illud Joannes Diaconus, in Vita sancti Gregorii libro II, capite 42, cum ingens ea de re miraculum narrat. Hactenus Baronius.
Erant et regum et principum sanctuaria, secreta videlicet et arcana tabularia. Plinius, libro XXIII, cap. 8: «In sanctuariis Mithridatis maximi regis devicti Cn. Pompeius invenit in peculiari commentario ipsius manu compositionem antidoti.» Siculus Flaccus, in libro De conditionibus agrorum: «Quod si quis contradicat, sanctuarium Caesaris respici solet; omnium enim agrorum et divisorum et assignatorum formas, sed et divisionem, et commentarius et principatus [Col. 0494D] in sanctuario habet. Qualescunque enim formae fuerint, si ambigatur, de eorum fide ad sanctuarium principis revertendum erit.»
SARTAGINES IGNITAE. Hieronymus, in Vita sancti Pauli primi eremitae, num. 3: «Qui ignitas sartagines ante superasset.» Hujus supplicii mentio II Machab. VII, quod ita exprimit Prudentius, hymno 14:
SATYRI. Hieronymus in Vita sancti Pauli primi [Col. 0495A] eremitae, num. 8: «Quos vario delusa errore gentilitas 1052 Faunos, Satyrosque, et Incubos vocans colit.» De Satyris consule Lilium Gregorium Giraldum Historiae deorum syntagmate 15, et Martinum Delrium nostrum, parte III commentarii in Senecae Oedipum; Natalem Comitem, libro V Mytholog., capite 8, et Conimbricenses nostros, in lib. II Physic., cap. 9, quaest. 5, art. 2.
SCALPRAE. Hieronymus, Vita Pauli primi eremitae, num. 5: «Erant praeterea per exesum montem non pauca habitacula, in quibus scalprae, etiam incudes et mallei, quibus pecunia olim signata, visebantur.» Ita vetustissimi Ms. pro scabrae. Papias Vocabulista: « Scalpere, fricare, terebrare; Scalprus dictus, quod pituris [Col. 0495D] Sic. An legendum picturis vel scripturis? EDIT. et foraminibus sit aptus, quasi scalphorus; [Col. 0495B] cujus diminutivum scalpellus facit. Scalpra, ferrum quo corium aptatur, quo fabricantur formae sutorum. Scalpellus, ferrum quo corium aptatur, quo fabricantur formae sutorum, et quo chartas corrigunt.» Joannes a Janua in Catholico: « Scalprum a scalpo, pis, dicitur hoc scalprum, pri, et hic scalprus, id est, ferrum, cum quo corium aptatur vel raditur, vel cultellus, vel capulus scriptorum. Item scalprum vel scalprus dicitur quoddam ferreum instrumentum, quod alio nomine dicitur celtes. Unde hoc scalpellum, li; et hic scalpellus, li, diminutivum secundum Hugutionem. Unde Jeremiae XXXVI: Scidit illud scalpello scribae. » Vocabularium Gerardi de Scheuren: « Scalprum, pri, et Scalprus, pri. Een yser daermen teder mede schauet: oft een scherp mesken der schzyuer: [Col. 0495C] oft een yseren beytel. »
SCAPULARE. Vitae Antonii, capite 23: «Lavit ependyten suum, id est scapulare. Ita plerique editi; sed scapulare interpretamentum prioris e margine in textum irrepsit. Scapulare proprie ἐπωμίς.
SCHEMA. Vita Euphrosynae, cap. 7: «Induitque eam tunicam schematis.» Vita Euphrasiae, sive Euphraxiae, cap. 8: «Si nos diligis, esto nobiscum in nostro schemate.» Anastasius Persa Jan. 22, in Menaeis: Καὶ γενόμενος ἐν τῇ μονῇ τοῦ ἁγίου Σάββα τὸ ἱερὸν τῶν μοναχῶν σχῆμα λαμβάνει. «Existens in monasterio sancti Sabae sacrum monachorum habitum sumit.» Saepissime occurrit apud scriptores asceticos.
Sed quia duplex fuit schema monachicum, unum, quod dicebatur τὸ μικρὸν σχῆμα, sive τοῦ μανδύου, [Col. 0495D] parvum schema, sive schema mandyi; alterum quod dicebatur τὸ μέγα, sive τὸ ἀγγελικὸν, magnum sive angelicum schema; juvat hic ex Euchologio quaedam utriusque generis attexere, omissis precibus, ritus tantum attingendo, praemisso ante ordine instituendi novitium.
Ἀκολουθία εἶς ἀρχάριον ῥασοφοροῦτα. Ordo instituendi novitium rasam ferentem.
Quod in Indice capitum ita concipitur paulo plenius: Ἀκολουθία γινομένη εἶς τὸ φορέσαι τινὰ ῥάσον μόνον καὶ καμιλαύχιον : «Ordo, qui servatur in ferente tantum rasam et camelauchium.» Non recte apud Meursium in Lexico Graecobarbaro in ῥάσα ponitur negatio μὴ [Col. 0496A] ante καμιλαύχιον. Igitur ita instituitur novitius:
1. Ὁ ἱερεὺς κουρεύει αὐτὸν σταυροειδῶς : «Sacerdos novitium in crucis formam tondet.»
2. Ἐνδύει αὐτὸν χιτῶνα, καὶ καμιλαύχιον : «Induit eum tunica et camelauchio.»
Ex quibus patet, ῥάσα tunicam fuisse. Rudem et asperam, non mollem, indicat Nicetas in Manuele Comneno, libro VII: Τὸ μοναδικὸν σχῆμα ᾔτισε, καὶ οἱ περὶ αὐτὸν ὅθεν εὑρόντες τινὸς μοναχοῦ ῥάσα περιδύουσι μὲν αὐτὸν, καὶ ἀπεκδύουσι τὰ μαλακὰ καὶ ἀρχικὰ ἄμφια : «Monachicum schema expetiit, et qui ei astabant, nescio unde invenientes cujusdam monachi rasam, ea eum induerunt, et exuerunt eum vestibus mollibus et imperialibus.» Ita quidem citat Joannes Meur sius in Glossario Graecobarbaro, pro quo vulgata [Col. 0496B] Editio habet: Καὶ τῆς πνευματικωτέρας ἀμφιάσεως, ἐχούσης τὸ ἀπαράσκευον τριβωνίου μέλανος, οἱ περὶ τὸν βασιλέα ὁθενοῦν εὐπορήσαντες : «Et spiritualem vestem nigro panno omnis ornatus expertem ministri nescio ubi nacti.» Sic quae eodem libro sunt ἐσθήματα scilicet μοναχικὰ, Glossae veteres Mss. apponunt ῥάσα. Et ejusdem Manuelis lib. IV, ubi μέλαν ἄμφιον, glossa apponit ῥάσα. Et apud eumdem Nicetam, lib. II, De imperio Isaaci Angeli, ubi in textu est, μέλαν ἄμφιον, glossa ms. ascribit ῥάσα. Sic apud eumdem, lib. III, de ejusdem Isaaci imperio, ῥακενδύτης, quod glossa ms. explicat per ῥασαφορῶν.
De camelauchio supra satis diximus.
Rasae indumentum mystice significabat sanctificationis stolam. Colligitur ex oratione quae est in Euchologio: [Col. 0496C] Ἔνδυσον αὐτὸν ἁγιασμοῦ στολὴν, σωφροσύνῃ περίζωσον τὴν ὀσφὺν αὐτοῦ, πάσης αὐτὸν ἐγκρατείας ἀνάδειξον ἀγωνιστήν : «Indue ipsum sanctificationis stolam, temperantia circumcinge lumbos ejus, omnis ipsum continentiae ostende pugilem.»
Ἀκολουθία τοῦ μικροῦ σχήματος ἤτοι τοῦ μανδύου. Ordo instituendi monachum parvi schematis, seu mandyi.
1. Τίθησιν ὁ ἱερεὺς ἐπάνω αὐτοῦ τὸ σχηματολόγιον : «Sacerdos ponit super eum schematologium.»
2. Deinde accepto in manu psalidio seu forcipe, κουρεύει αὐτὸν ὁ ἱερεὺς σταυροειδῶς : «Tondet eum sacerdos in formam crucis.»
Quae crinium resectio irrationalium cupiditatum rejectionem significat, quod insinuatur in oratione, [Col. 0496D] quae initio praemittitur: Ἵνα τῇ ἀφαιρέσει τῶν ἀναισθήτων τριχῶν, συναποβάληται καὶ τὰς ἀλόγους ἐνθυμήσεις τε καὶ προσάξεις : «Ut ademptione sensu carentium capillorum, etiam abjiciat irrationales cogitationes et opera.»
3. Ὁ ἀδελφὸς ἡμῶν ὁ δεῖνα ἐνδύεται χιτῶνα ἀγαλλιάσεως : «Frater noster N. induitur tunica exsultationis.»
4. Περιζώννυται τὴν ὀσφὺν αὐτοῦ δύναμιν ἀληθείας, εἶς νέκρωσιν σώματος, καὶ ἀνακαίνισιν πνεύματος : «Frater noster lumbos cingitur virtute veritatis in mortificationem corporis, et renovationem spiritus.»
5. Καλύπτεται περικεφαλαίαν ἐλπίδασωτηρίας : «Frater [Col. 0497A] noster operitur galea ceu spe salutis.»
6. Λαμβάνει τὸ παλίον τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ μεγάλου καὶ ἀγγελικοῦ σχήματος, εἶς στολὴν ἀφθαρσίας καὶ σεμνότητος : «Frater noster sumit pallium arrhabonem magni et angelici habitus in stolam incorruptionis et sanctimoniae.»
7. Ὑποδύεται τὰ σανδάλια εἶς ἑτοιμασίαν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἶρήνης : «Frater noster subinduitur calceamentis in praeparationem Evangelii pacis.»
Deinde concludunt: Ἔλαβε τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ μεγάλου καὶ ἀγγελικοῦ σχήματος : «Frater noster sumpsit arrhabonem magni et angelici habitus.»
8. Δίδοται τῷ ἀποκαρέντι κηρὸς, καὶ τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον, καὶ σταυρὸς, καὶ γίνεται ὁ ἀσπασμός : «Datur detonso cereus, et sanctum Evangelium, et crux, et [Col. 0497B] fit amplexatio.»
Ἀκολουθία τοῦ μεγάλου σχήματος. Ordo magni et angelici habitus.
1. Ὁ ἱερεὺς κουρεύει αὐτὸν σταυροειδῶς εἶς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, 1053 etc., Sacerdos tondet eum in formam crucis, in nomine Patris,» etc.
2. ρβ_Ο ἀδελφὸς ἡμῶν ὁ δεῖνα ἐνδύεται χιτῶνα δικαιοσύνης καὶ ἀγαλλιάσεως τοῦ μεγάλου καὶ ἀγγελικοῦ σχήματος etc.: «Frater noster N. induitur tunica justitiae et exsultationis magni et angelici habitus.»
3. Λαμβάνει τὸ παλίον τοῦ μεγάλου καὶ ἀγγελικοῦ σχήματος, εἶς στολὴν ἀφθαρσίας καὶ σεμνότητος, etc.: «Sumit pallium magni et angelici habitus in stolam incorruptionis, et sanctimoniae.»
[Col. 0497C] 4. Ἐνδύεται τὸ κουκούλιον τῆς ἀκακίας, εἶς περικεφαλαίαν ἐλπίδος σωτηρίου : «Induitur cucullam simplicitatis in galeam spei salutaris.»
5. Λαμβάνει τὸν ἀνάλαβον ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἀγίου Πνεύματος, ἀναλαμβάνων τὸν σταυρὸν αὐτοῦ ἐπὶ τῶν ὤμων, καὶ ἀκολουθῶν τῷ δεσπότῃ Χριστῷ : «Accipit scapulare in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, assumens crucem suam in humeros, sequens Dominum Christum.»
6. Περιζώννυται τὴν ὀσφὺν αὐτοῦ δύναμιν ἀληθείας : «Fratris nostri lumbi cinguntur virtute veritatis.»
7. Ὑποδύεται τὰ σανδάλια εἶς ἑτοιμασίαν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἶρήνης : «Subinduitur calceamentis in praeparationem Evangelii pacis.»
Concludit: Ἔλαβε τὸ μεγάλον καὶ ἀγγελικὸν σχῆμα : [Col. 0497D] «Sumpsit magnum et angelicum habitum.»
Quae quasi repetens recapitulatur, et explicans exprimit rursus in oratione: 4Ina ejn aJgiasmwðé politeusavmenoû aæspilon diathrhvshé, oåper thúé dunavmei sou ejneduvsato schðma× Twðé meún citwðni thðn dikaiosuvnhn ajmpecovmenoû× Thðé dhú zwvnhé thún nevkrwsin touð swvmatoû, kaiú thún swfrosuvnhn ejn eJautwð perifevrwn× Twðé deú ajnalavbwé, twðé staurwðé thðé kaiú pivstei katakosmouvmenoû× Twðé deú peribolaivwé, stolhún ajfqarsivaû qwrakizovmenoû. Toiðû deú sandalivoiû, iåna ejpibhðé thðé oJdwðé thðû eijrhvnhû, kaiú thðû swthrivaû×
«Ut in sanctificatione vitam instituens, immaculatum [Col. 0498A] conservet, quem in virtute tua induit, habitum: Pro tunica quidem justitiam amictus, Et pro zona mortificationem corporis et temperantiam in seipso circumferens, Et pro scapulari, cruce et fide adornatus; Et pro pallio, stola incorruptionis munitus; Calceamentis vero, ut procedat in viam pacis et salutis.»
Sequuntur, post, eadem quae in ordine parvi schematis de cruce, cereo, amplexatione.
Dictus videtur angelicus habitus, quod eo induti memores esse deberent, vivere se debere angelicam vitam. Euchol., p. 102: Σῇ γὰρ πεποιθὼς συνεργίᾳ τὴν ἀγγελικὴν πολιτείαν ταύτην ἐπεισέρχομαι, φιλάνθρωπε : [Col. 0498B] «Tuae enim obediens cooperationi, angelicam vivendi rationem hanc accedo, amator hominum.» Ruffinus, lib. II, cap. 11 de Hor: «Hic multorum erat monasteriorum Pater, qui habitu ipso honoris videbatur angelici.» De eodem Palladius, cap. 9: «Habens monasteria mille fratrum, habitu angelico praeditus.» Ruffinus, lib. II, cap. 4, de Beno: «Per omnia quasi angelici ordinis vir.»
Apud Dionysium quoque Areopagitam, cap. 6, part. II, Eccl. hierar., ubi agitur de mysterio monasticae consummationis, mentio tonsurae cum signo crucis et Trinitatis invocatione, mutationis vestis, et amplexationis, seu salutationis: Τῷ σταυροειδεῖ τύπῳ σφραγισάμενος αὐτὸν ὁ ἱερεὺς, ἀποκείρει, τὴν τρισσὴν τῆς θείας μακαριότητος ἐπιβοήσας ὑπόστασιν, καὶ τὴν ἐσθῆτα πᾶσαν ἀπαμφιέσας, ἑτέραν ἀμφιέννυσι, καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἱερῶν ἀνδρῶν, ὅσοι πάρεισιν, ἀσπασάμενος αὐτὸν κοινωνὸν ἀποτελεῖ τῶν θεαρχικῶν μυστηρίων : «Consignans eum signo crucis sacerdos, tondet, trinas divinae beatitudinis personas inclamans; exutumque veste omni, aliam induit, et cum sanctis aliis qui astant viris ipsum salutans, divinorum mysteriorum participem efficit.» Et mysterii explicationem subjungit:
Ἡ δὲ τοῦ σταυροειδοῦς τύπου σφραγὶς, ὡς ἤδη παρ` ἡμῶν εἴρηται, δηλοῖ τὴν πασῶν ὁμοῦ τῶν σαρκικῶν ὀρέξεων ἀνενεργησίαν : «At vero crucis sanctae signaculum, ut jam dictum est, mortificationem omnium simul carnalium cupiditatum signat.»
Ἡ δὲ τῶν τριχῶν ἀπόκαρσις, ἐμφαίνει τὴν καθαρὰυ καὶ ἀσχημάτιστον ζωὴν, οὐκ ἐπιπλάστοις σχήμασι τὸ κατὰ νοῦν δυσειδὲς ἐπιθετικῶς καλλωπίζουσαν, ἀλλ` αὐτὴν ἐφ` ἑαυτῆς οὐκ ἀνθρωπικοῖς κάλλεσιν, ἀλλ` ἑνιαίοις καὶ μοναχοῖς τὸ θεοειδέστατον ἀναγομένην : «Porro tonsura crinium vitam mundissimam indicat, et nulla figura fucatam, et quae nullis fictis coloribus inductis animi deformitatem exornet; sed ipsa in seipsa non humanis venustatibus, sed singularibus et unicis, ad Dei exactissimam similitudinem properet.»
Ἡ δὲ τῆς προτέρας ἐσθῆτος ἀποβολὴ, καὶ τῆς ἑτέρας λῆψις, τὴν ἀπὸ μέσης ἱερᾶς ζωῆς ἐπὶ τὴν τελεωτέραν μετάταξιν ἐμφαίνει· καθάπερ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς θεογενεσίας ἡ τῆς ἐσθῆτος ἄμειψις ἐδήλου τὴν ἀποκαθαιρομένης ζωῆς εἶς θεωρητικὴν καὶ φωτιστικὴν ἕξιν ἀναγωγήν : «Prioris autem vestis positio, alteriusque assumptio, migrationem illam a media vita (sacra licet) ad perfectiorem significat: sicut in divina regeneratione, promotionem indicabat a purgata vita ad contemplantem illuminantemque habitum, illa vestis candentis immutatio.»
Εἶ δὲ καὶ νῦν ὁ ἱερεύς τε καὶ πάντες ὅσοι πάρεισιν ἱεροὶ, τὸν τετελεσμένον ἀσπάζονται, τὴν ἱερὰν τῶν θεοειδῶν ἐννόησον κοινωνίαν, ἀγαπητικῶς ἐν εὐφροσύνῃ θείᾳ συνηδομένων ἀλλήλοις : «Quod si modo quoque tam sacerdos quam circumstantes reliqui viri sancti sic dicatum consalutant, sacram intellige Dei praeferentium speciem societatem, qua sibi invicem cum laetitia et charitate gratulantur.»
[Col. 0499B] Vestem eam, qua induitur monachus, nigram fuisse notat Pachymeres, et significationem ejus ita explicat: Μοναχικὴ τάξις, ὅτι μοναχῶς καὶ ἑνοειδῶς, καὶ οὐ διχῶς, ἢ τριχῶς, ἢ πολλαχῶς πολιτεύεται. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ δὲ τὸ ἀμφιεννύμενον μέλαν. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα τῶν χρωμάτων εἶς ἕτερα μεταπεσοῦνται ῥᾳδίως, καὶ πάντα εἶς τὸ μέλαν· τὸ δὲ μέλαν οὐκ ἔστι μεταβληθῆναι εἶς ἕτερον χρῶμα πώποτε : «Monachica ordinatio, ut solitarie et unice, non dupliciter vel tripliciter, vel multipliciter conversetur. Hoc enim significat nigra qua induitur vestis. Alii enim colores facile in alios transeunt et mutantur, et omnes quidem in nigrum mutari possunt: niger vero color nullo unquam modo in alium transmutari potest.»
Haec nunc de duplici monachorum schemate sufficiant.
[Col. 0499C] SCHOLARIUS. Pratum spirituale Joannis Moschi, cap. 25: «Ut nobis abbas Gregorius ex Scholaribus retudit.» Graece est, ἐκ Σχολαρίων, quod non recte Hervetus scholasticus verterat. Nam scholastici causis dicendis erant, scholares vero palatinae militiae ad tutelam principis. Gregorius igitur hic ex scholaribus seu exscholaris, id est olim scholaris, nunc vero abbas. Suidas: Σχολάριοι, τρισχίλιοι πεντακόσιοι ἐπὶ φυλακῇ τοῦ Πάλλαντος ἦσαν τεταγμένοι, ἀριστίνδην ἐπιλεχθέντες ἐξ Ἀρμενίων, οἷς συντάξεις ἀνέκαθεν πλείους ἠ τοῖς ἄλλοις ἅπασι τὸ δημόσιον ἐχορήγει. «Scholarii ter 1054 mille quingenti ad custodiam Pallantis erant constituti, ex optimatibus Armeniorum delecti, quibus antiquitus respublica majora stipendia [Col. 0499D] quam caeteris omnibus suppeditabat.» Idem: Ὑπεράριθμος, οὗτος ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολαρίων καλουμένων τρισχιλίων πεντακοσίων ὄντων, ἑτέρους δισχιλίους ἐντέθεικεν Ἰουστινιανὸς, οὓς οὕτως ἐκάλεσεν. «Supernumerarius, ut cum numerus scholiariorum esset hominum ter mille et quingentorum, Justinianus alios bis mille ei adjecit, quos ita vocavit.» Severus Sulpicius, l. I, c. 1, De Vita sancti Martini: «Ipse armatam militiam in adolescentia secutus, inter scholares alas sub rege Constantio, deinde sub Juliano Caesare militavit.»
SCHOLASTICUS. Paschasius, hic, lib. VII, cap. 19, num. 3: «Hic Eulogius scholasticus erat, saecularibus litteris eruditus.» Palladius, hic, lib. VIII, c. 26: [Col. 0500A] «Hic Eulogius fuit disciplinarum liberalium scholasticus.» Palladii Lausiaca ex veteri interpretatione, in appendice, cap. 16: «Hic Eulogius scholasticus erat et eruditus vir.» Hieronymus Catalogo Illustr. Eccl. scriptor., cap. 99, de Serapione Thmueos episcopo: «Serapion ob elegantiam ingenii, cognomen scholastici meruit.» Martyrologium Romanum, 5 Februarii: «In cujus (Dorotheae) confessione Theophilus quidam scholasticus ad Christi fidem conversus.» Idem apud Bedam et Usuardum.
Est autem scholasticus posteriori saeculo advocatus. unde in Actis Dorotheae Theophilus nunc scholasticus, nunc advocatus dicitur. Vita sancti Sebastiani, l. II: «Dum a beato Tiburtio viro scholasticissimo, et nobili et sancto.» Qui ante advocatus dicitur: [Col. 0500B] «Et qui futurus eram advocatus ad agendas causas mortalium.» Sardic. conc., can. 13: «Si scholasticus de foro episcopus fuerit postulatus.» Graecus interpres σχολαστικὸς ἀπὸ τῆς ἀγορᾶς . Et L. II Cod. Th., De Concuss. advocat. «Praeter solemnes et canonicas pensitationes multa a provincialibus Afris indignissime postulantur ab officialibus et scholasticis. Nec latet mansuetudinem nostram, saepissime scholasticos ultra modum acceptis honorariis in defensione causarum omnium et annonas et sumptus accipere consuesse.»
Sic canone 97, in Codice canonum Africanorum: Ὥστε δοθῆναι ἄδειαν τοῦ καταστῆσαι ἐκδίκους σχολαστικούς : «Ut dent facultatem defensores constituendi scholasticos.» Ubi intelliguntur advocati. Nam subditur: [Col. 0500C] Οἵτινες αὐτὸ τοῦτο τὸ λειτούργημα τοῦ ἐκδικεῖν τὰ πράγματα ἐπιτήδευμα ἔχουσι : «Qui in actu sunt vel munere defensionis causarum.» Quare non recte Molanus, ad Usuardi Martyrologium, 6 Febr., existimavit in Actis Dorotheae Theophilum dictum scholasticum per contemptum. Nam eo tempore scholasticus aeque atque advocatus in bonam partem in usu erat.
Olim scholasticus dictus declamator, quicunque se in causis fictis exercebat. Plinius, lib. II, epist. 3: «Annum sexagesimum excessit, et adhuc scholasticus tantum est, quo genere hominum nihil aut simplicius, aut sincerius, aut melius. Nos enim, qui in foro verisque litibus terimur, multum malitiae, quamvis nolimus, addiscimus.» Sic cape Hieronymum, [Col. 0500D] epist. 26, ad Pammachium, de obitu Paulinae: «Meminisse te puto erroris mutui, quando omne Athenaeum scholasticorum vocibus resonabat.» De quo suo studio ipse agit in Epist. ad Galat., cap. II: «Aliquoties cum adolescentulus Romae controversias declamarem, et ad vera certamina fictis in litibus exercerer.»
Dictus etiam scholasticus vir eloquens, eruditus, etsi nec causas fictas ageret, ut declamator, nec veras ut advocatus: talis dicitur Prudentius. Walafridus Strabo, De rebus Eccl., c. 25: «Quales composuerunt Ambrosius, Hilarius, et Beda Anglorum pater, et Prudentius scholasticus Hispaniarum.» Sigebertus, in Chronico, anno Christi 1048: «Franco [Col. 0501A] scholasticus Leodiensium et scientia litterarum et morum probitate claret.» Ita etiam vocatur ab Aegidio Aureae vallis, religioso libro De gestis Pontif. Leodiens., cap. 1. Sic Dionysius Exiguus, abbas Romanus, interpres Vitae Pachomii, in Mss. dicitur scholasticus. Sic credo Serapion supra, apud Hieronymum, catalogo illustr. eccl. script., cap. 99, scholasticus dictus; sic forte etiam Eulogius, de quo supra.
SECRETUM, sive SECRETARIUM. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 2: «Dicit coram omnibus ad eos qui erant in honorabili secreto.» Intelligitur, opinor, locus ecclesiae qui dicitur secretarium, de quo ita Baronius, tomo VI, anno Christi 451.
Quod in synodo Chalcedonensi habetur eam habitam [Col. 0501B] ante cancellos sacri altaris, Liberatus Diaconus, in Breviculo, capite 42, eum locum vocat secretarium, ubi ait: «Adveniens Marcianus imperator ad secretarium cum judicibus et sacro senatu, allocutionis verba fecit in concilio, etc.» Cujus rei causa e loco mutuatus ipse nomen, singulas sessiones ibidem habitas secretaria nominavit. Moris namque fuit ut in basilicarum secretariis concilia episcoporum celebrarentur. Habes de his inter alia plura exempla ecclesiae Africanae, ubi concilia Carthaginensia in secretariis celebrata esse reperies, nec non Romanae sub Martino, et aliarum ecclesiarum.
Sed quisnam locus ante cancellos, quem Liberatus nominat secretarium? Non alium quidem putamus quam eum qui ab Evagrio, lib. II, cap. 3, describente [Col. 0501C] ipsum sanctae Euphemiae templum ita delineatur: «Ad cujus latus versus Aquilonum est alterum aedificium (quod vocat tertiam templi partem, eamque intimam) quod spectat ad solis ortum, ipsumque ad formam testitudinis, columnis valde artificiose fabricatis.» Et paulo post: «Intra testitudinem ad Orientem est sacrarium decore constructum, in quo sanctissimae martyris reliquiae in capsa bene longa repositae,» etc. Nominat Evagrius sacrarium, quod Liberatus sanctuarium; utriusque namque vocis eamdem significationem esse, docet canon 21 concilii Laodicen. primae editionis verbis istis: «Non oportet subdiaconos licentiam habere in secretarium seu sacrarium, quod Graeci diaconium appellant, ingredi et contingere vasa Dominica.» Et alio ejusdem concilii [Col. 0501D] canone 57 primae editionis: «Quod non oporteat presbyteros ante processionem episcopi introire sacrarium, et sedere.» Graece etiam invenitur nuncupatum ἱερατεῖον, quod est sacrarium, sive βῆμα, quod prae caeteris ecclesiae locis emineat.
Sed quomodo dici potest ante cancellos fuisse secretarium, sive sacrarium? Meminisse debes (quod et in antiquis basilicis cernitur) inter ecclesiae gremium et apsidem, ubi sedes episcopi locari solebat, esse sanctuarium collocatum, quod quidem altare erat primarium in medio situm, undique circumcirca cancellis septum. Describitur ejus forma graphice sane ab Eusebio, lib. X, cap. 4, verbis istis: «Sanctuario hoc modo absoluto et perfecto, cellisque [Col. 0502A] quibusdam in altissimo loco ad praesidium ecclesiae honorem collocatis, et subselliis praeterea undique ordine dispensatis, decore eximieque exornato, altarique denique tanquam sancta sanctorum in medio sanctuarii 1055 sito: ista rursum, ut a plebe et multitudine eo non posset accedi, concellis ex ligno fabricatis circumdedit.» Haec ille.
Ante igitur altaris cancellos apsidem respicientes apparet congregatum fuisse concilium, totumque occupasse locum qui interjacet inter cancellos et apsidem, ubi erat thronus episcopalis, qui quidem in amplioribus basilicis haud mediocris latitudinis et longitudinis existebat, et quidem capax cujusvis numerosi consessus episcoporum. Intelligis puto et ex his quam procul absit ut veritatis scopum [Col. 0502B] attigerint qui de secretariis aliter sunt opinati: fuisse quidem ea intra apsidem, Paulinus in epistola 12, ad Severum haud obscure significat; in iisdemque disponi sacra vasa ad ministerium, et sacros Codices ad lectionem ostendit. Ad haec etiam spectat quod sanctus Gregorius papa, lib. II, epist. 54, jure expostulat adversus Joannem Ravennatem episcopum, «quod tempore jejunii gestaret pallium per plateas et vias, quando nec licet eo uti in secretario, loco nimirum consueto, ubi in suo throno in apside collocato sedere soleret episcopus, et cum eo presbyteri, diaconi nequaquam. Nam haec habet canon decimus quintus concilii Arelatensis II: «In secretario diaconos inter presbyteros sedere non liceat.» Hactetenus Baronius.
[Col. 0502C] Binius quoque, ad tom. I Concil., pag. 294, haec notat: Loca ecclesiae apud apsidem posita, quae hic et a Paulino, epist. 12, secretaria nominantur, eadem a Clem., lib. II Const., cap. 62 pastophoria, id est, ut explicat Hier. in Ezech. XLII, duo thalami seu interiora cubicula appellantur. Ubi dicit in omnibus ecclesiis duo pastophoria extrui consuevisse, eaque hinc inde apud apsidem posita fuisse, asserit praedicto loco Paulinus. Quorum quis esset usus, duo haec disticha ab eodem desuper inscripta declarant. A dextra apsidis:
Erat secretarium intra velum, et dictum etiam reperitur diaconicum. Nazianzenus, orat. 20, quae est in laudem Basilii Magni, de Valente Basilium in sacrario conveniente: ἐὰν εἴσω τοῦ παραπετάσματος ἑαυτὸν ἐποιήσατο : «cum intra velum extitisset.» Ubi Nicetas παραπέτασμα interpretatur διακονικόν. Diaconicum autem significare sacrarium, patet ex canone 21 concilii Laodicensis; ubi in Graeco est διακονικὸν , interpres vetus habet secretarium. Canone 56 concili Laodiceni, ubi in Graeco vetatur ne presbyteri ante ingressum episcopi sedeant ἐν τῷ βήματι , vetus interpres habet in sacrario. Codex Canonum African. Graecolat., in Hippon. concilio an. [Col. 0503A] 393: Ἐν Ἱππῶνι Ῥεγίῳ εἶς τὸ σήκρητον τῆς ἐκκλησίας πάκης : «Hippone Regio, in secretario basilicae pacis.» Concilium Carthaginense nomine tertium, ordine temporis inter ea quae post Nicaenum exstant, vere secundum: «in secretario basilicae restitutae.» Vide dist. 23, Non oportet; et in concil. Agath., cap. 166.
Aliquando accipitur secretarium pro ipsa sessione et conventu. Unde inter epistolas Bonifacii archiep. Moguntini 135, venturo secretario; item praeterito secretario. Ex ipso videlicet loco, conventus nomen accepit.
Apud Augustinum, conc. 2, psal. XXXIV, secretaria mentis habes.
SEMINA VIRTUTUM. Vita sancti Antonii cap. 15: [Col. 0503B] «Hujus operis homini inserta natura est.» Sic plerique Patres virtutum semina homini innata esse et insita scribunt. Quae quomodo dici possint insita, vide Bellarminum, tom. IV in Controv. gener. De reparatione gratiae, controv. 1 princ., lib. V, cap. 12, arg. 7.
SEPTIMANARII. Vita Euphrasiae, seu Euphraxiae, cap. 22: «Nisi collegero ligna, et septimanam meam complevero, non ascendam.» Sic in regula sancti Benedicti: «Egredi de septimana,» quod est septimanam complere, et septimanarii manus deponere. Benedictus, reg. 35: «Egressurus de septimana, sabbato munditias faciat.» Item: «Egredientes autem de septimana, dicant hunc versum: Benedictus es, Domine.» Hildegardis, in explicat. Regul.: «Egressura [Col. 0503C] de septimana, sabbato munditias fecit, scopis sordes et pulverem, ubi necesse fuerit, extergendo.» Regino, Chron. lib. II: «Accidit autem ut, juxta quod mos est, ad coquinae officium hebdomadarius deputaretur.» Cassianus, lib. IV Institutionum, c. 19: «Singulis hebdomadibus fratres haec officia sibi reddenda succedunt.» Item: «Has autem septimanas unusquisque suscipiens, usque ad Coenam Dominici diei ministraturus observat.» De his septimanariis seu hebdomadariis agit idem Cassianus, libro eodem, capite 20-22, et monet hanc per singulas septimanas culinae inserviendi consuetudinem viguisse in monasteriis Palestinae et Mesopotamiae; aliam fuisse consuetudinem in monasteriis Aegypti, ubi certus quispiam toto vitae suae tempore culinae deputabatur, [Col. 0503D] quousque vires suppeterent. Haec tamen quae de Euphraxia habemus, suadent etiam alteram consuetudinem in quibusdam Aegypti monasteriis servatam. Sic in Vita Pachomii cap. 47: «Transiens autem frater, qui constitutus erat ad obsequium ejus qui septimanam faciebat.» Et Hieronymus praefatione in regulam sancti Pachomii: «Habent per singula monasteria Patres, et dispensatores, et hebdomadarios, ac ministros.» Etiam apud sanctum Benedictum, reg. 38, occurrit septimanarius lector.
SEPTIMUM. Ruffinus, lib. III, num. 19: «Habitabat autem parva cella foris civitatem, prope proastium, qui vocatur in Septimo.» Paulus diaconus, Historiarum lib. XVII: «Cunctis convenientibus [Col. 0504A] apud Septimium,» quod aliquoties ibi occurrit. Lege, Septimum. Ibidem fuit templum sancti Joannis Baptistae, unde subjungitur: «Denuntiatio vero tyranni in templo sancti Joannis Baptistae effecta est.» Quod et mox hic habes. Variae urbis et suburbiorum regiones erant, maxime Constantinopoli, et Alexandriae, quae certo numero distinguebantur. Sic in Menaeis Graecorum, 23 Aprilis, martyrium, seu templum sancti Georgii Tropaeophori esse dicitur ἐν τῷ δευτέρῳ, in secundo. In iisdem 18 Septemb. celebratur festum martyrum Charalampys, Pantaleonis, et sociorum, ἐν τῷ μαρτυρίῳ αὐτῶν τῷ ὄντι ἐν τῷ δευτέρῳ : in ecclesia, quae est in secundo. Codex Can. African. Graecolat., in Conc. Carthag., anno 404: Ἐν Καρχηδόνι εἶς τὴν ἐκκλησίαν τῆς βασιλικῆς σεκούνδου : Carthagine [Col. 0504B] in basilica regionis secundae. Item in Concil. Carthag., anno 407: Ἐν Καρχηδόνι εἶς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ δευτέρου κλίματος : Carthagine in basilica regionis secundae. Sozom., l. VII, c. 24: Λέγεται δὲ τότε τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐκδημῶν πρὸς τῷ Ἑβδόμῳ μηλ` (sic) γενόμενος, προσεύξασθαι τῷ Θεῷ ἐν τῇ ἐνθάδε ἐκκλησίᾳ, ἣν ἐπὶ τιμῇ Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ ἐδείματο : «Fertur autem quod cum egressus Constantinopoli ad septimum milliare pervenisset, 1056 Deo preces nuncuparit in ecclesia illa quam in honorem Joannis Baptistae construxerat.» Ita vertit Christophorsonus, qui pro depravato illo vocabulo legit μηλίῳ, uti et Curterius; Scaliger, μιλίῳ. Ego existimo fuisse κλίματι, vel κλ., abbreviate. Nec enim existimo ecclesiam illam sancti Joannis Baptistae distare septimo [Col. 0504C] milliari a Constantinopoli, sed esse in septimo climate, seu regione urbis vel suburbiorum. Vide Petrum Gillium, Topographiae Constantinopolitanae lib. IV, cap. 4. Vel certe septimum milliarium capiendum non de millibus passuum, sed de palatio, quod in septimo erat, et septimum quoque dicebatur. Vide Jacobum Cujacium, lib. XX Observat., cap. 3. Forte plura fuere milliaria seu columnae insigniores Constantinopoli, et hoc ordine septimum erat.
SEVERIANITAE. Vita Joannis Eleemosynarii, capite 30: «Et cum Severianitis, ac caeteris circa regionem existentibus immundis haereticis.» Intelligit, opinor, Acephalos haereticos, qui paulo ante tempora Joannis Eleemosynarii orti anno Christi 513, auctore Severo Antiocheno episcopo. De quo Evagrius, [Col. 0504D] Hist. Eccl. lib. III, cap. 33 et 34. Vixit Severus hic temporibus Anastasii imp. et Hormisdae Pont. Niceph., lib. XVI, cap. 31, et lib. XVIII, c. 2, 7, 9, 23. Vix differunt ab Eutychianis. Vide Niceph., lib. VIII, c. 45, et Joannem Maxentium, contra Acephalos. Idem a nonnullis dicuntur Monophysitae, quod unam naturam in Christo defenderent cum Eutyche, quorum meminit divus Gregorius, libro X, epist. 55; et lib. II, epist. 36, dicit Acephalos a Vigilio papa fuisse damnatos.
Alii sunt Severiani a Severo Encratitarum assecla, qui orti circa annum 170, de quibus Eusebius libro IV, cap. 29, et Epiphanius, haeres. 45 et Augustinus, haeresi 24.
[Col. 0505A] SIBINUS. Moschus, in Prato spirituali, capite 123 «Invenique ibi senem vestitum collobio de sibino.» Graece, Φοροῦντα ἀπὸ σιβίνου κολλόβιον. Habetur et cap. 120, hic ante, sed ibi Graecus textus deest. Sibinum quod huc faciat, etiamnum quaero. Noti Σίβυνοι, genus teli. Justinianus, Novell. 85: Καὶ τούς τε καλουμένους σιβύνους, ἤτοι μισιβίλια. Et apud Festum: «Sibinam appellant Illyrici telum venabuli simile.» Ennius: «Illyrici restant sicis, sibinisque fodentes.»
SIGNUM PERCUTERE. Pelagius, libello XVII, numero 20. Sic apud Joannem, libell. III, num. 2, percutiens. De consideratione, dist. 2, cap. 50, ex concilio Cabilonensi: «Solent plures qui se jejunare putant, in quadragesima, mox ut signum audierint ad horam [Col. 0505B] nonam, comedere.» Gregorius Turonensis, in Vitis Patrum a se conscriptis, in Gregorio Lingonensi episcopo: «Commotoque signo sanctus Dei, sicut reliqui, novus ad officium Dominicum consurgebat.» Idem, in Nicetio episcopo Lugdunensi: «Quod presbyter audiens gavisus, jussit signum ad vigilias commoveri.» Idem, lib. II Hist. Franc., c. 23, Signum ad matutinas. Einhardus, De translatione sancti Marcellini et Petri, lib. III, cap. 15: «Turricula, quae signa basilicae continebat, ab eis conspici potuisset.» Capitularia, lib. VI, tit. 168: «Ut sacerdotes signa tangant horis canonicis.» In Ordine Dunstani Dorobernensis Archiep. «Benedictio ad signum ecclesiae, id est, tintinnum.» Leo Marsicanus, libro III, cap. 42: «Signum quo fratrum obitus significari solet, insonuit.» Vide Alcuinum, De divinis [Col. 0505C] Officiis, cap. Quid significent vestimenta; Amalarium Fortunatum, lib. I, De ecclesiast. off., capite 1; Walafr. Strabonem, De reb. Eccl., cap. 5. A signo Gallis veteribus seins, et inde tocsin.
Quae signa olim lignea erant. Liber miraculorum Anastasii martyris, qui recitatur in VII synodo, act. 4: «Lignaque sacra pulsantes invicem obviam facti sunt.» Vide Baronium, tom. 1, anno Christi 58, de duplici signo, quo olim fideles ad ecclesiam convocabantur, agentem. Lignea fere monasteriorum erant.
SINGULARIS FERUS. Vita Pachomii, capite 15, ex Psalmo LXXVII: «Exterminavit eam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam.» Singularis hic [Col. 0505D] substantive accipitur ut Graece μονιός. Suidas: Μονιὸς, ἄγριος ὗςμεμονωμένος [ Forte νενεμημένος vel νεμόμενος ]: «Monius, silvester porcus pascens.» Hesychius: Ὗς ἄγριος ὁ μὴ τοῖς ἄλλοις συναγελαζόμενος : «Porcus sylvester cum aliis non congregatus.» Sic in fabulis Aesopi, μονιὸς ἄγριος. Cyrillus, in expositione Oseae prophetae μονιὸν dicit significare ὄνον, ut annotat Hesychius; forte ille, qui ὄναγρος, id est, asinus silvester.
SIPPULAE. Vide, infra, ZIPPULAE. Nescio an huc faciat quod est in Glossis Latinograecis: Sappulo, λάμβα. An Sappula, vel Sippula? Nisi hoc sit a sapa, id est, vino defruto.
SOLIDUS. Palladius, cap. 83, de Serapione Sindonita: [Col. 0506A] «Se vendidit histrionibus viginti solidis.» Et hic et passim Palladio Graeco est νόμισμα, quod Hervetus semper nummum vertit; sed Fronto noster mavult solidum. Solent enim plerumque scriptores Graeci νομίσματα vocare aureos, quos interpres Vulgatae Latinae solidos vertit, ut I Paral. XXIX, 7: καὶ χρυσοῦς μυρίους, et solidos decem millia. Heraclides, cap. 24, de hoc Serapione, «quod viginti solidorum pretio paganis semetipsum distraxerit mimis.» Nummos autem Latini scriptores sestertios appellant, vel argenteos, vel aereos: at νόμισμα nummum aureum significat. Horat., epist. 1, lib. II:
SOROR, id est uxor continenter in matrimonio vivens; ita et frater dicitur de marito continente. Pallad., c. 8, de Ammone conjugem alloquente: «Adesdum, domina et soror.» δεῦρο δὴ κυρὶα καὶ ἀδελφή. Vita Malchi, c. 10: «Diligens eam ut sororem, non tamen ei me credens ut sorori.» Vita Basilii de Anastasio et Theognia: «Dicit nominatim uxori suae, usu autem sorori.» Paulinus, epist. 26, ad Victricium: «Clericos pascit subjugatorum Deo conjugum arcana germanitas, quae orationibus sedulis, [Col. 0506C] laetum in operibus suis Christum ad visitationem jam non maritalis tori, sed fraterni cubilis invitat.» Sidonius, lib. V, epist. 16, de Papianilla sua: «Licet sis uxor bona, soror quoque optima es.» Gregorius, lib. IV Dialog., cap. 11: «Presbyter quidam presbyteram suam ut sororem diligens, sed quasi hostem cavens, ad se propius accedere non sinebat.»
SPETLUM. Retinui vocem Graecam, quod rarum esset vocabulum, et incertae significationis. Joannes Moschus, Prato spirituali, cap. 184: «Ita degens jugiter, nihil cum moreretur suo in monasterio dimisit, non portam, non fenestram, non spetlum, non candelam, non tabulam.» Graece: Οὐ θύραν, οὐ θυρίδα, 1057 οὐ σπέτλον, οὐ κανδήλαν, οὐ πίνακα. Ambrosius [Col. 0506D] Camaldulensis interpres omiserat σπέτλον. Suspicor intelligi σπέκλον, speculum, id est vitream fenestram ex speculari lapide; nam per θυρίδα intelligi potest fenestra lignea. Vox haec et alibi occurrit; ut non videatur esse depravata. Dorotheus, doctrina 3: Ἀλλ` ὥσπερ λύχνος διὰ σπέτλον, οὕτως ἄρχεται δεικνύειν ἡμῖν ἀμαυρότερον : «Sed quasi lumen per speculum translucens, ita nobis incipit quaecunque obscuriora et tenebrosiora ostendere.» Ms. libri hic habent σπέτλων, ex quo Editores fecere nunc σπέκλων. Basilica: Ὥσπερ τὰ ἐμβλήματα τῶν ἀργυρέων σκευῶν, καὶ τὰ σπέτλα τοῦ οἴκου. «Sicut emblemata argen teorum vasorum, et specula domus.» Doctissimus Leunclavius putat legendum σπέκλα. Forsan illo saeculo [Col. 0507A] ita locuti sunt. Non temere a veteri scriptura recedendum est. Psellus, De daemonibus: Ὡς ἐπὶ τῶν ἐνοπτρων καὶ τῶν σπέκλων ὁρᾷν ἐστιν. «Sicut per specula videre est.»
STABULUM. Vita neptis Abrahae, cap. III: «Atque in stabulo se quodam, mutato pristino habitu, collocavit.» Et c. 6, Divertit in stabulum. Est hic stabulum diversorium. Ita stabulum frequenter tam a profanis quam sacris auctoribus usurpatur. Plinius lib. VI, epist. 19: «Urbem Italiamque non pro patria, sed pro hospitio aut stabulo.» Spartian., Severo: «Dormienti etiam in stabulo serpens caput cinxit.» Item apud jurisconsultos, ut l. I, in fin., d. Furti advers. naut., et l. IV, d. In quibus caus. pign., et l. CXCVIII, d. De verbor. signific., unde stabulum Theophilus [Col. 0507B] vertit πανδοχεῖον in § penultimo Institut., De obligat. ex quasi delict. Cyprianus, epistola 67: «Aut si in via stabulum aliquod obsideri, et teneri a latronibus coeperit, ut quisquis ingressus fuerit, insidiantium illic infestatione capiatur; nonne commeantes, hac opinione comperta, stabula alia in itinere appetunt tutiora, ubi sint fida hospitia, et receptacula commeantibus tuta?» Tertullianus, Apolog., capite 42: «Itaque non sine foro, non sine macello, non sine balneis, tabernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, caeterisque commerciis cohabitamus in hoc saeculo.» Hinc stabularius, qui diversorio praeest. Vitae neptis Abrahae, capite 6: «Subridens ait ad stabularium.» Seneca, lib I De benef., capite 13: «Nemo se stabularii aut cauponis hospitem judicat.» Tertultianus, [Col. 0507C] Apolog. cap. 39: «Saliis caenaturis creditor erit necessarius. Herculanarum decimarum et polluctorum sumptus stabularii suppeditabunt.» Ubi tamen alia lectio habet, tabularii supputabunt. Apuleius, Milesia 2: «Sumo sarcinulam et pretio mansionis stabulario persoluto capessimus viam.»
STICHARION. Quod nunc Graece στηχάριον, nunc στοιχάριον, nunc στιχάριον scribitur, quae postrema verior videtur lectio. Palladius, Lausiaca, cap. 136: «Accepto suo stichario et cereo.» Ubi pro cereo legendum birro monui in notationibus. Graece, apud Metaphrasten in Vita Athanasii est: τὸ στιχάριον καὶ τὸ βίῤῥιν. Et Heraclidis interpres, cap. 51, habet: «Tunica ille tantum sua birroque vestitus.» Liturgia Chrysostomi, καὶ λαμβάνει στιχάριον, et accipit [Col. 0507D] tunicam. Glossarium, στιχάριον, tunica, intelligitur alba seu linea tunica. Nam quod Athanasius, Apologia 2, habet: Καὶ πλάττονται πρώτην κατηγορίαν περὶ στιχαρίων λινῶν ὡς ἐμοῦ Κανόνα τοῖς Αἶγυπτίοις ἐπιβάλλοντος. Ubi Petrus Nannius vertit: «Tale crimen de ordinariis linteis ementiuntur, quasi ego canonem istiusmodi tributi Aegyptiis inducerem;» non percepit vim vocis στιχαρίου hoc loco interpres. Rectissime Fronto noster, notis ad Liturgiam Chrysostomi vertendum monet: «Et crimen ementiuntur de tunicis lineis,» etc. Sic enim restituendam eam interpretationem constat ex Sozomeno, qui referens eamdem historiam, sic ait lib. II, cap. 21: Πρώτην ὑπομένει γραφὴν ὡς χιτωνίων λινῶν φόρον ἐπιτιθεὶς Αἶγυπτίοις : [Col. 0508A] «Primum in crimen vocatur, quod tributum linearum tunicarum Aegyptiis imposuerat.» In Testamento sancti Gregorii Nazianz.: Δοθῆναι βούλομαι στιχάριον α', πάλλια β' : «Dari volo tunicam unam, pallia duo.» Monet idem Fronto male a Junio versum in Curopalata, De offic. aulae Constantinop.: τὸ σύνηθες αὐτῷ στιχάριον, consuetum suum manipulum: vertendum erat, consuetam suam tunicam.
STRINIARI. Pelagius, libello XVI, n. 14, ne strinientur. Synonyma Ciceronis Ms., in Lexico Cusano: «Saltabunt, histriabunt, striniabuntur.» Glossarium Graecolatinum: Στρηνιῶ, gerrio, gestio. Suidas: Στρῆνος, εἶς τὴν παλαιὰν τοῦτο κεῖται. Τὸ «στρῆνός σου ἀνέβη ἐν τοῖς ὧσί μου,» τουτέστ . . . «καὶ στρηνιῶ, ἀτακτῶ. » «STRENUS. Hoc vocabulum invenitur in Veteri Testamento: [Col. 0508B] Tua immodestia ascendit in aures meas, hoc est . . . . . et strenio, immodeste vivo. » Locum Suidae imperfectum ita supplet Portus: τουτέστιν, Ἥ σου ἀταξία, ἡ ὑπερηφανία, ἡ ἀκολασία. Tua dissolutio, superbia, intemperantia. Locus Veteris Testamenti, quem citat Suidas, est IV Reg. XIX, 28. Eadem vox occurrit in Novo Testamento, Apocalypsis XVIII, 3: Καὶ οἱ ἔμποροι τῆς γῆς ἐκ τῆς δυνάμεως τοῦ στρήνους αὐτῆς ἐπλούτησαν. Et mercatores terrae de virtute deliciarum ejus divites facti sunt. Ibidem, 7: Καὶ ἐστρηνίασε, et in deliciis fuit. Ibidem, 9: Οἱ μετ` αὐτῆς πορνεύσαντες καὶ στρηνιάσαντες, cum illa fornicantes et luxuriantes. Varinus: Στρηνιᾷν, ἀτακτεῖν. Καὶ στρηνιῶντες, παρὰ τὸ στερεῖν καὶ ἀποσπᾷν τὰς ἡνίας, ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν ἀλόγων ζώων. «Striniare per metaphoram dicitur ab [Col. 0508C] animalibus ratione carentibus, quod freno careant.»
SUPER PACEM ESSE. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. II: «Mittens enim mox dispensatores, et eum qui dicebatur Super pacem.» Nescio an hoc loco intelligendus sit diaconus, qui pronuntiabat εἶρηνικὰ, quae exstant in Euchologio Graecorum. Sic apud Curopalatam, De offic. Constantin.: Τοῦ Ἀρχιδιακόνου τὰ εἶρηνικὰ, ὡς ἔθος, εἶπόντος. «Archidiacono preces pro pace, ut moris est, recitante.» Nam fere archidiaconi erant oeconomi seu dispensatores Ecclesiae, quorum hic mentio. Metaphrastes in Vita hujus sancti tantum habet, «iis accersitis qui res Ecclesiae dispensabant.» Μετακαλεσάμενος τοὺς τὰ τῆς ἐκκλησίας οἶκονομοῦντας. Non existimo hic intelligi Irenarcham, seu pacatorem, qui pacem et quietem in provinciis et urbibus [Col. 0508D] curabat, de quo supra diximus in IRENARCMA. Nisi forte praeter saecularem Irenarcham et alius Ecclesiasticus fuerit.
SURISCULA. Pelagius, libello IV, n. 67: «Lavabat surisculam, et implebat eam aqua.» Idem, libello VIII, num 4: «Propter cauma tulerunt surisculam, et dederunt ei ut biberet.» Idem, libello VII, n. 33: «Una autem die implens sibi surisculam aquae.» Idem, libello XVI, num. 3: «Suriscula tua, abba, veneno est plena.» Idem, libello XVIII, n. 7: «Puerulus stetit ante eum habens panem et surisculam aquae.» Quid sit et unde suriscula dicatur, non plane expedio. Excerpta ex vet. Gloss. Graecolat., ubi de vasis fictilibus: Pultorium, σηρίσκος [ An leg. συρίσκος ?] Vulcanius legit pultarium, [Col. 0509A] σηρίσκος. Sed quis eo significatu σηρίσκος usurpavit? Invenio in Hesychio: Συρίσκος, ἀγγεῖόν τι πλεκτὸν, εἶς ὃ σῦκα ἐμβάλλουσι, τινὲς δὲ ὑρίσκον [ Leg. ὑῤῥίσκον. ] Syriscus (seu) suriscus vas e vimine vel alia materia plexum, in quo ficus reponi soliti, quod quidam ὑρίσκον vocant.» Apud eumdem Hesychium: Ὑρισίδα, σπυρίδιον, σπυρίς. Item ὑρισσὸς, φορμός : «Hyrisida, sportula, sporta. Hyrissus, sporta.» Sed haec plexa et viminea aquam continere non possunt. Volunt autem σύριχος vel συρίσκος, dictum quasi σύκων ἄριχος. Quare cum Hesychio ὑδρίσκη sit ὑδρεία, videndum an hinc suriscula pro sudriscula proveniat δ abjecto. Certe ὑ in su saepe vertitur, ut ὗς, sus, et multa talia: nisi suriscula sit a σύρω, id est, traho, quod ea aquam extrahebant e puteis. Sic Isaiae XX: ὄστρακον, [Col. 0509B] in quo ἀποσυρεῖ ὕδωρ, ostracum, quo aqua hauritur. Vide notas in LXX Interpretes, ad cap. IV, Oseae ex editione Romana.
SYNCELLUS, seu SYNGELLUS. Pratum spirituale, cap. 132: «Videns igitur eum patriarcha dixit Menae syncello seu assessori suo.» Vim usumque vocis Graecae συγκέλλου non satis exprimebat assessor; quare Graecum vocabulum in textu Latino posui. Erat vero syncellus in Graeca Ecclesia proximus a patriarcha. De quo plura Gretzerus noster, ad Codinum, lib. III, cap. 14, Comment., et Meursius, in Glossario Graecobarbaro. Ubi tamen hallucinatur, cum in Notkerii Balbuli Martyrologio congellum capit pro syngello. Imo Congellus viri sancti Hiberni nomen proprium est, discipuli sanctae Columbae, cujus festum occurrit [Col. 0509C] 9 Junii. Ipse vero Congellus praeceptor 1058 fuit sancti Columbani. Vitae ejus cap. 3: «Monasterium cujus vocabulum est Benchor petiit, in quo praesul virtutum ubertate cluebat beatus Congellus, egregius inter suos monachorum Pater.»
TABENNESUS. Palladius, cap. 38: «Tabennensis est locus sic appellatus in Thebaide.» Ubi notat Fronto noster: In editione Lugdunobatava legebatur, ταβέννησίς ἐστι τόπος, et corrigebat ex conjectura Meursius, ταβέννη τίς ἐστι τόπος quod ταβέννη diceretur insula; at regius Ms. et Nicephorus Graecus imperatoris Ferdinandi II constanter retinent ταβεννήσιος ut sit a ταβέννη ταβεννήσιος ut tractus Rhodani dicitur Ῥοδανήσιος, et Λουγδουνήσιος, Lugdunensis ager. In Vita Pachomii, Dionysius interpres: «Accidit ut ad [Col. 0509D] loca Tabennensium navigio perveniret.» Heraclides etiam hoc loco vertit: «Tabennensis nomine in Thebaide provincia dicitur locus.»
TARICHA. Vitae Antonii cap. 35: «Asserebant cuncti, piscium falsorum et tarichorum in navi positorum hunc esse putorem.» Ea vera lectio, non caricarum, vel carixarum, ut hactenus editum. Erant τάριχα salsamenta, unde ταριχοπῶλαι, salsamentarii, et ταριχοπωλεῖα salsamentariorum officinae. Vide scholiastem ad Aristophanis Equites.
TAUREA. Id est, scutica, flagellum. Palladius, Lausiacae cap. 8: «Adfuit daemon quadam nocte tauream tenens sicut carnifex,» ubi Hervetus, novitius Palladii interores, cap. 18, vertit: «Taurina pelle [Col. 0510A] edens strepitum.» Melius Heraclidis interpres: «Sonumque flagris facere videbatur.» Hesychius, μαράγνᾳ τῇ ταυρείᾳ Item μαράγνα, μάστιξ, ῥάβδος, ταυρεία. Athanas., epist. Ad solit. vitam agentes, de Arianis Eutychum subdiaconum Alexandriae infestantibus, p. 658: Καὶ ποιήσαντες εἶς τὰ νῶτα ταυρείαις ἴσα θανάτῳ κατακοπῆναι : «Quem primum scuticis usque ad mortem curarunt verberari.» Quia vero taureae ex corio bubulo fiebant, somniantibus praesertim servis se carnibus bubulis vesci, flagra iis imminere conjectat seu somniat potius Artemidorus, libro I, cap. 72: Δούλοις δὲ βασάνους (σημαίνει) διὰ τὸν ἵμάντα, καὶ τὴν ταυρείαν : «Servis vero tormentum (designat) propter lorum et flagrum taurinum.» Euseb., in Chron., olymp. 55: «Tarquinius Superbus excogitavit vincula, taureas, [Col. 0510B] fustes, latomias, carceres, exsilia, metalla, compedes, catenas.» Quae desumpta videntur ab Hieronymo ex Eutropii historia. Tertullianus, ad martyres, cap. 5: «Alii inter venatorum taureas scapulis patientissimis inambulaverunt.» Vita Pontii martyris, 14 Maii: «Statim egressi sunt duo venatores cum taureis et nervicis secundum consuetudinem.» Juvenal., sat. 6:
Et quia ex taurino corio varia fiebant, ideo nunc [Col. 0510C] scutum, nunc galeam, nunc alia quoque ea vox signat.
TEMPLUM. In aliquot Patrum Vitis mentio fit quarumdam partium templorum ut sacrarii, tribunalis. Vide dicta supra, in BEMA, seu BHMA. Ne quid ad ea loca intelligenda desideretur, consule quae de Graecorum templis notavit Gentianus Hervetus, ad Liturgias, qui templum Graecorum in tres partes dividit. Supra, in BEMA, in quinque partes divisum habes ex aliorum sententia. Sed res in idem recidit. Vide et Meursium, in Glossario Graecobarbaro, in Πρόθεσις, qui templa Graecorum etiam in tres partes dividit.
TENATTES. Vita Hilarionis, num. 4: «Et pelliceum habens ependytem,» quo loco Joannes Andreas epistolarum divi Hieronymi vetus editor, post ependytem [Col. 0510D] addit, et eraciestem, cujus loco tres Mss. apud Adonem in Martyrologio, 21 Octobris, habent, et tenattem. Neutrum in textum recepi, veritus ne interpretamenta sint vocis ependytes. Sed ipsa interpretamenta voce primaria sunt obscuriora. Supra de eracieste inquisivi, nunc videamus quid tenattes. In primis videtur non esse distinctum aliquid ab ependyte, sed potius ejus interpretationem. An legendum et nactem, ut te irrepserit ex fine ependyten? Νάκος et νάκτα Hesychio, pellis et pili. Sunt qui tenattem divinent ortum ex Graeco τὴν νάκην, quasi tenacem. Ita Lansselius noster. Sed cum Hieronymus Latine scripserit, nec ex Graeco verterit, alia quaerenda ratio.
Suspicor tenattem pro renattem in plerosque libros [Col. 0511A] irrepsisse. Renattis autem depravatum et detortum a renone. Suspicionis meae fundus est Ms. Sancti Floriani vetustissimus, in quo hic locus ita conceptus: «Et pelliceum habens ependyten (renatum hoc est pallium).» Explicat videlicet pelliceum ependytem per pallium renatum seu renovatum a renonibus, qui ipsi quoque pellicei.
THEBAIDA. Ita saepe nominandi casu occurrit in his libris pro Thebais. Hieronymus, in Vita Pauli primi eremitae num. 2: «Multas apud Aegyptum et Thebaidam ecclesias tempestas saeva populata est.» Ea forma dicitur Persida pro Persis, in Vita sancti Sebastiani; Ptolemaida pro Ptolemais, Marciano Capellae, I. VI, cap. De tertio sinu. Sic eidem Chalcida pro Chalcis, sic supra habuimus absida pro absis.
[Col. 0511B] Porro duplex erat Thebaida: una dicebatur inferior, altera superior. Hieron., in Vita sancti Pauli primi eremitae, c. 4: «Quo talia gerebantur apud inferiorem Thebaidam.» Vita Pachomii c. 27: «Qui cum solemniter superioris Thebaidae circuiret ecclesias.»
THOLUS. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 26: «Illic enim eis fecerat quasi tholos quosdam prolixos.» Palladius, cap. 8: «Et sibi fecit duos cellarum tholos.» Et capite 43: «Et in cacumine montis factis sibi tribus tholis, ingressus, seipsum inaedificavit. Atque erat quidem unus tholus ad usus carnis, unus autem ubi operabatur, alius vero ubi orabat.» Intelligit hic per tholos integrum aedificium, non partem aliquam. Etymologicum magnum: Θόλος περιφερὲς οἶκοδόμημα ἀπὸ τοῦ περιθεῖν. Θόλος τόπος τις ἐν τοῖς ἀρχείοις κληθεὶς, διὰ τὸν τρόπον τῆς κατασκευῆς· ἦν γὰρ λιθοειδὴς, καὶ ὀροφὴν εἶχε περιφερῆ οἶκοδομητὴν, οὐχὶ ξυλίνην, ὡς τὰ ἄλλα οἶκοδομήματα. Λέγεται θηλυκῶς «ἡ θόλος »:«Tholos domus est rotunda, dicta ἀπὸ τοῦ περιθεῖν, a circumcurrendo. Item locus quidam in tabulariis seu archivis dicebatur, a fabricae ratione. Lateribus enim constructus videbatur, et fastigium habebat rotundum, erat autem ex structura, non e ligno, ut caetera aedificia. Dicitur feminine haec tholus. » Vide et Phavorinum, in Lexico.
THYMIAMA. Ritus thymiama incendendi in honorem sanctorum jam olim in usu. Pratum spirituale Joannis Moschi, c. 57: «Mittite thymiama in thuribulum.» Graece: βάλλετε θυμίαμα. Divus Chrysostomus, homil. 41, de sancta Pelagia virg. et mart. Antiochena, qui [Col. 0511D] ex eo ritu suos admonet, ut dum domum quasi processione facta a Pelagiae tumulo redeunt, sermones inter se de martyris virginisque gestis conserant, atque ita viam velut spiritali thymiamate suffiant: Θυμιαμάτων 1059 ἐμπλήσωμεν τὴν λεωφόρον· οὐδὲ γὰρ οὕτως σεμνὴ φανεῖται ἡ ὁδὸς, εἶ διὰ πάσης αὐτῆς θυμιατήριά τις τιθεὶς τῆς εὐωδίας ἀναχρώσεις τὸν ἀέρα, ὡς σεμνὴ φανεῖται νῦν εἶ πάντη ἡ [ F. leg. πάντες οἱ] τήμερον αὐτὴν ὁδεύοντες τοὺς ἄθλους τῆς μάρτυρος πρὸς ἑαυτοὺς διηγούμενοι, βαδίζοιεν οἴκαδε, θυμιατήριον τὴν ἑαυτοῦ γλῶτταν ἕκαστος ποιῶν : «Multo thuris vapore seu thymiamate viam impleamus. Non enim tam honesta via illa apparuerit, si thymiateriis seu vaporis atque odoris [Col. 0512A] instrumentis (acerris scilicet vel thuribulis) per illam totam dispositis, aerem ipsum odoris suavitate perfuderis, quantum si omnes, qui hodie per illam ipsam viam incedunt, martyris certamina inter se narrantes domum redeant, linguas ipsas singuli pro thymiaterio seu vaporis instrumento exercentes.» Ubi pulchra subdit de ordinata et composita processione. Vita Audoeni episcopi, apud Surium, 24 Augusti: «Cum crucibus et lampadibus, atque thymiamateriis, etc., corpus humeris gestantes,» etc.
TUMULUM COMPONERE. Vitae Pauli, num. 6: «Tumulum ex more composuit.» Dixi ibi ex Hieronymo, clericorum id munus fuisse, sed non quorumvis, sed eorum, qui copiatae seu laboratores dicti fuere, late capiendo nomen clerici. Certe Patres quidam copiatas inter clericos recensent. Apud Ignatium, epist. ad Antiochenos: [Col. 0512B] Ἀσπάζομαι ὑποδιακόνους, ἀναγνώστὰς, ψάλτας, πυλωροὺς, τοὺς κοπιῶντας, ἐπορκιστὰς, ὁμολογητάς : «Saluto subdiaconos, lectores, cantores, ostiarios, laboratores, exorcistas, confessores.» Epiphanius in fine Panarii: Λοιπὸν δὲ καὶ κοπιαταὶ, οἱ τὰ σώματα περιστέλλοντες τῶν κοιμωμένων, καὶ θυρωροί : «Deinde laboratores, qui corpora eorum qui obdormierunt, obvolvunt ac operiunt, et ostiarii.» Cod. Theodos. libro XVI, tit. 2, l. 15: «Clerici vero, vel hi quos copiatas recens usus instituit nuncupari, ita a sordidis muneribus debent immunes atque a collatione praestari, si exiguis admodum mercimoniis tenuem sibi victum vestitumque conquirent,» Quomodo copiatae inter clericos numerati, vide Bellarmin., tomo II, controv. 2 gener., lib. I, de Cler., cap. 11.
[Col. 0512C] Existimo tumulos olim ex more compositos, id est, exaggeratos, unde Heliodoro, Aethiopic. lib. I: Καὶ χοῦν ὀλίγον ἐπιφορήσας, «et tumulum aliquantulum accumulasset,» ut in oculos incurrerent, et mortales mortalitatis monerent. Unde ut monumenta a monendo dicta. Hinc Sidonius, ne quis temere violaret Apollinaris sepulcrum, quod olim exaggeratum nunc temporis longinquitate subsiderat, monet viatorem, lib. III, epist. 12, ne «tellurem tereres inaggeratam.» Quam utile sit monumenta inspicere, vide Chrysost. homil. De fide et lege.
TYPUS TERTIANUS. Ruffinus, libro II, capite 1: «Tertiano typo gravissime vexabatur.» Ubi pro typo frustra pyreto substituit Melchior Goldastus, tomo I, parte II, Rerum Alemannicarum, notis in [Col. 0512D] Hepidannum, de Vita sanctae Wiboradae, libro I, capite 27, ubi etiam temere supponit pyretico pro frigoretico. Et typus et frigus de febri dicitur.
De typo vide dicta ad textum citatum Ruffini. Glossarium Camberonense Ms.: «Typhi dicuntur frigidae febres. Sunt autem accessionum et recessionum revolutiones statutis temporum intervallis.» Sed typi legendum. Nam alia est febris typhodes τυφώδης, quae est symptomatica ex ardentium genere, nata e jecinoris erysipelate, aut renum; sic quae ab erysipelate pulmones infestante oritur, κρυμώδης vocatur.
Idem Goldastus, in Vita Eugeniae, c. 12, ex suo [Col. 0513A] Manuscripto citat: «Quia quartano typo gravissime, et jam per annum et eo amplius vexabatur.» Ubi rursus reponit pyreto. Sed nostri libri eo loco habebant absolute quartana, supple febri. Vita sancti Winebaudi abbatis, in Promptuario sacrarum Antiquitatum Tricassinae dioecesis: «Quem tertiana typus incommodis gravissimis perurgebat.» Ubi nequidquam Nicolaus Camuzat scholiastes existimavit typus supervacaneum esse, et in textum irrepsisse. Gregorius Turonensis, De gloria Confess., c. 24: «A quartano typo quatiebatur.» Et cap. 82: «Quartant typi vexaretur ardoribus.» Idem in Vita Galli, in Vitis Patrum a se conscriptis: «Cum Julianus, a quartano typo correptus, graviter cruciaretur.» Et mox: «Valentinianus a typo quartano corripitur.»
[Col. 0513B] De frigore et frigoreticis testis est idem Gregorius, De gloria Confess., capite 24: «Nam quanti frigora passi, quanti a pustulis malis vereno incrassante praemortui?» ubi frigora sunt frigidae febres. Inde frigoretici eidem Gregorio, De gloria Martyrum, lib. I, cap. 75: «Nam si qui nunc frigoretici in ejus honore missas devote celebrent, ejusque pro requie Deo offerant oblationem, statim compressis tremoribus, restinctis febribus, sanitati pristinae restaurantur.» Et lib. De gloria Confessorum, cap. 59: «Nam energumeni, frigoretici, caeterique infirmi plerumque ad ejus tumulum exorantes, accepta incolumitate recedunt.» Et cap. 64: «Ad cujus tumulum saepius frigoretici, caeterique infirmi sanantur.» Et cap. 101: «Nam et frigoreticorum febres, et alia incommoda ejus meritis restinguuntur.» Idem [Col. 0513C] in Vita Monegundis, in Vitis Patrum a se conscriptis: «Frigoreticus quoque accedens ad hoc monumentum, ut pallam tegentem attigit, restincta contagionis febre convaluit.» Et in Vita sancti Martii apud eumdem: «Frigoreticorum vibrantia membra.» Item in Vita Nicetii, episcopi Lugdunensis, ibidem. Quod in Palladio Graeco est c. 12 (nam Latino deest): Οὗ τὸ μνῆμα λέγεται θεραπεύειν πάντας τοὺς ὁιγιαζομένους. «Fertur hujus monumentum sanare omnes frigoreticos;» Heraclidis interpres vertit, «diversis febribus laborantes.» τὸ ῥῖγος frigus vehemens sonat. Apud Medicos ἐπιβολὴ ῥίγους, , frigoris accessio; et apud Dioscoridem, ῥίγη περιοδικὰ, rigores febrium circuitu redeuntes, et ῥιγοῦντες, qui algent.
[Col. 0513D] VAVAE. Occurrit aliquoties in Vita Joannis Eleemosynarii. Hesychius: Βαβαὶ θαυμαστικὴ φωνή : « Babae, vox admirantis.» Lexicon Graecolatinum Cyrilli: Βαβαί, Babae.
VESPERTINUM LUMEN. Palladius, cap. 38: «Et cum ad vespertinum lumen venirent.» Graece: ἐν τῷ λυχνικῷ, in lucernario. Heraclides, cap. 19: «quando ad vespertinum lumen venirent.» In Vita Pachomit, cap. 22, duodecim diurnae, duodecim vespertinae, et nocturnae duodecim. Cassianus, libro III Instit., cap. 3: «Ad extremum undecima, in qua lucernaris hora signatur.» Theodorus Balsamon. in can. 91 synodi VI: Καὶ καταλήγειν μέχρι τῆς συμπληρώσεως τοῦ λυχνικοῦ ἤτοι τοῦ ἑσπερινοῦ τῆς κυριακῆς. «Et desinere ad complementum divini officii.» FRONTO.
VICARIA. Palladius, cap. 123: «Macarius ex vicaria.» Intellige Macarium gessisse vicariam praefecturam. Graecis ἀπὸ βικαρίας, exvicarius, qui vicariam praefecturam gessit. Severus Sulpicius, dial. 3, c. 1: «Aegre tamen obtinui ut Eucherium ex vicariis et Celsum admitteret consularem.» Idem, cap. 18: «Lycontius ex vicariis vir fidelis.» Βικαρία occurrit apud Justinianum, Novell. 8. Sic apud Chrysostomum, epist. 14: Οἱ ἀπὸ βικαρίων, οἱ ἀπὸ ἡγεμόνων, σοφισταὶ, οἱ ἀπὸ τριβούνων : «Ex vicariis, ex praesidibus, sophistae, 1060 extribuni.» Quae non rite Anglicani scholiastae percepere, cum ipsi vicarios, duces, tribunos interpretentur, cum potius exvicarios, expraesides, [Col. 0514B] extribunos vertisse oportuit. Vide Frontonem nostrum, notis ad eam epistolam. Deceptus fuit Abrahamus Ortelius, qui Vicariam apud Pallad. locum quemdam esse existimavit.
VITTA. Palladius, cap. 1: «Hic sanctus (Isidorus) usque ad horam obitus nihil lineum gestavit extra vitam.» Οὗτος ὁ ἅγιος μέχρι τῆς τελευτῆς οὐκ ὀθόνην ἐφόρησεν ἐκτὸς φακιολίου. Venetus diserte φακιόλιον exhibet, quo modo etiam legisse videtur in suo Codice Hervetus, dum vittam vertit. Nec aliter olim interpres Heraclidis in textu suo reperit, cum, capite 1 Paradisi, vertit: «Non linteo usus est, nisi eo quo velaret caput.» Suidae φακιόλιον est capitis tegumentum: Φάκελλος, τὸ τῆς κεφαλῆς φόρημα, ὃ καὶ φακιόλιον λέγεται. «Phacellus capitis gestamen est, [Col. 0514C] quod et phaciolium dicitur.» Pratum spirituale, cap. 196: Οἱ δὲ τοῖς φακιολίοις ἐῤῥίπιζον. «Illi vero fasciolis pro flabellis utentes.» Photius, Cod. 3, ex Nonnosi Historia: Τὰ σανδάλια, φησὶ, νυνὶ λεγόμενα, ἀρβύλας ἔλεγον οἱ πολαιοὶ, καὶ τὸ φακιόλιον, φασώλην. «Vult quae nunc dicuntur sandalia olim dictas arbylas: et quod nunc dicitur φακιόλιον, olim dictum φασώλην. » Non vero ut in indice Photiano est, «postrema haec duo vocabula veteres pro sandaliis usurpasse.» Regius et Palatinus Codex Palladii habet, ἐκτὸς φακιαλίου. Quare Fronto et Meursius malunt vertere, excepto faciali, ut Graeca haec vox posteriori aevo e Latina formata sit, facialis, de qua in Glossis Latinograecis: «Da facialem,» δὸς προσωπίδιον. Ita in Colloquio scholastico, Ξύστραν προσόψιον, ποδεκμάγιον, λήκυθον : «Strigilem, facialem, pedulem, ampullam.» In Regula sancti Caesarii: «Acupicta nunquam nisi in mappulis et facitergiis, in quibus abbatissa jusserit, fiant.» In Glossario Arabicolatino, «facitergium et manutergium a tergendo faciem vel manus, vocatum.» Facialem igitur appellat linteum, quo facies sudore manans tergebatur, qualia erant quae oraria dicebantur et mappulae.
VOLUMINA, id est camerae vel fornices. Heraclides, cap. 2 de Ammone: «Fecitque sibi duarum volumina cellarum.» Palladius, cap. 8: «Et sibi fecit duos cellarum tholos,» Οἶκοδομεῖ ἑαυτῷ δύο θόλους κελλίων. Hinc transvolvere, id est, fornicem facere. Gregorius Turonensis, lib. VIII: «Erat autem ibi [Col. 0515A] crypta ab antiquis transvoluto elegantique opere exposita.» Idem libro de Vitis Patrum, c. 7, in Gregorio Lingonensi: «Ante altare fundamenta jacit, erectaque absida miro opere construit, et transvolvit.» Videtur tractum a serpentibus, qui proprie promovendo se volumina faciunt. Claudianus, panegyri in quartum consulatum Honorii:
XENIUM. Vide EXENIUM.
ZABERNA videtur capi pro armario, repositorio, sacco. Palladii Lausiaca, ex veteri interprete, cap. [Col. 0515B] 14: «Quos (latrones) ligavit simul, sicut zabernam de paleis.» Interpres Heraclidis, cap. 7 habet saccum palearum. Ita et Hervetus, recens Palladii interpres. Excerpta mea Ms. Veneta hic habent ζάβερνον, alii σάκκον. Sed zaberna etiam aliis auctoribus usurpata. Abdias, lib. IV Hist. Apost., in Jacobo Joannis fratre: «Collectis libris magicis, zabernas plenas ad apostolum attulit cervicibus et suis et discipulorum impositas.» Item: «Appende zabernis lapides et plumbum, et mitte in mare.» Ita ibi Ms. exhibent, Vulgo zabyras et zabyris legitur, unde Joannes Meursius Lexico Graecobarbaro faciebat zabarias, quod zabarium, σαβαρεῖον, sit repositorium zabarum seu loricarum,
[Col. 0515C] Sed proba lectio apud Abdiam est zaberna. Papias Vocabularista: «Zaberna, arca vel armariolum.» Item: «Zaberna, ubi vestes reponuntur, vel quidlibet aliud.» Glossarium Camberonense Ms. «Zaberna dicitur ubi vestes reponuntur, arca vel armariolum.» Vita sancti Udalrici: «Interim etiam quaesivit zabernas et calceamenta.»
[Col. 0516A] ZAETA. Quod Vitae Basilii, cap. 5, est ad insigne habitaculum, Graece est, ἐν ἐπισήμῳ διαίτῃ, quod alter Vitae Basilii interpres in zaetam deflexit. Et diaeta et zaeta dicebatur. Suetonius, Claudio, cap. 10: «In diaetam, cui nomen est Hermaeum, recesserat.» Saepe et diaeta et zaeta occurrunt apud auctores. Vide Lexica Juris. Glossarium Camberonense Ms. «Zaetae, domus quae subtus pedes habent aquas.» Ibidem: «Zaetae hiemales, domus, quas calefacit subductus ignis; zaetae aestivales sunt, quas infrigidat aqua subducta.» Eadem fere apud Papiam.
ZEMA. Vita Joannis Eleemosynarii, cap. 20: «Q anti vellent tingere panem suum in zemate, quod projiciunt coqui mei.» Hinc ἐπίζεμα, ebullitio in summa olla fervente. Sanctus Hieronymus, lib. [Col. 0516B] III, in Oseam: «Pro spuma Septuaginta, Theodotio φρύγανον, id est, cremium transtulit, aridas scilicet herbas, quae camino et incendio praeparantur. Symmachus posuit ἐπίζεμα, volens ostendere ferventis ollae superiores aquas, et in spumam bullasque surgentes, quas Graeci πομφόλυγας vocant.»
ZIPPULAE, seu SIPPULAE. Pelagius, libello IV, n. 59: «Fecit de farinula lenticulam et zippulas.» Ruffinus, lib. III, n. 51, in eadem re habet placentas. Rursus apud Pelagium, libello VIII, n. 15: «Da eis modicas zippulas, quia de labore sunt.» Ita eo loco habent Mss. et veteres Editiones. Aliqui supposuerant pultes, pro zippulas. Cum nunc zippula nunc sippula scribatur, videndum an sit a verbo supare, vel sipare, vel sipere. Vide Festum et Paulum, apud [Col. 0516C] quos habes farinulam et pultes. Quod igitur vulgata hic lectio habebat pultes, erat haec sippularum, quae vera et antiqua fuit lectio, interpretamentum. Palladius, cap. 74: «Pytirion comedebat parvam pultem ex farina. «Graece, ζωμὸν ἀλεύρου. Puto sippulas has esse.
Notitia historica in Constantinum
[Col. 0521A] 1. Flavius Valerius Aurelius Claudius Constantinus, cognomine Magnus, Flavii [Col. 0521B] Ita vocatur in nummis, ut apud Tristanum, t. III, p. 395, quanquam alii, ut Aurelius Victor, Julium [Col. 0521C] Constantium appellant. Constantini M. nummos illustrarunt, praeter alios, qui numismata imperatorum edidere, Cangius, in familiis Byz., atque Alexander Wilthelmius, S. J., in Actis sanctor., t. V Maii, p. 22 seq. Valerii Constantii Chlori F. natus Naisi Daciae oppido a. C. 274, die 27 Febr. Parenti in imperio successit a. C. 306, 25 Jul. Uxorem habuit Minervinam Crispi matrem, eaque defuncta, Herculii filiam Flaviam Maximianam Faustam, ex qua Constantinum, Constantium et Constantem, Constantiamque et Helenam genuit. Idem post visum in coelo crucis insigne Christiana sacra amplexus et victoria de Maxentio potitus est a. C. 312 Hinc Maximino a persequendis Christianis desistere coacto, et victo etiam Licinio, nihil ab eo intermissum quod ad Ecclesiam Christi ornandam amplificandamque et studia litterarum fovenda [Col. 0521C] Aurel. Victor, in Epitome, cap. 41, de Constantino: Commodissimus rebus multis fuit; calumnias sedare legibus severissimis, nutrire artes bonas, praecipue studia litterarum; legere ipse, scribere, meditari, audire legationes et querimonias provinciarum. Confer Eusebii Orat. de laudibus Constantini, pag. 361, ubi de Scholis ab eo constitutis. facere posset. Unde a Graecis ἶσαπόστολος vel ὁ ἐν βασιλεῦσι [Col. 0521C] Vide Vales., ad Euseb IV, 60, de Vita Constantini, et Mich. Le Quien, ad Damascenum, tom. I, pag. 630. Ἀπόστολος dicitur et solemniter colitur ejus memoria die 21 Maii. Non ineleganter etiam a Theodorito in Historia religiosa, p. 768, appellatur Christianorum Zorobabel, qui fideles e captivitate liberavit et templa eis restituit. Denique multis pace et bello praeclare gestis, morti vicinus, ab Eusebio Nicomediensi, non procul Nicomedia in Achyrone villa, baptismum [Col. 0521C] Baptismum alterum, quem a Silvestro episcopo Romano suscepisse lepra obsitum Constantinum acriter adversus Tentzelium τὸν μακαρίτην disputat [Col. 0522B] clarissimus Schelstratenus, fabulis ascribunt non modo Protestantes ut, praeter laudatum Tentzelium, [Col. 0522C] parte II diss. selectar., Abraham Scultetus, in diss. antibaroniana de baptismo Constantini Romano, Neostadii 1607, in-4 o , sed plerique etiam in Romana Ecclesia eruditi viri, ut Benedictini, ad Ambrosium, t. II, pag. 1209; Tillemontius, t. IV Hist. imperator., pag. 634, Papebrochius, in Actis sanctor., tom. V, Maii 21, pag. 14 seq., et Conradus Janningus, in Apologia pro Papebrochio, quae praemittitur Actis sanctorum, t. I Junii, pag. 16 seq. suscepit, et paucis diebus post diem obiit sacre Pentecostes festo, 22 Maii a. C. 337, Feliciano et Titiano coss., cum regnasset XXX annos, menses IX, dies XXVII, vixissetque annos LXIII, menses II, et dies XXV.
II. Exstant ejus epistolae complures ab Eusebio et [Col. 0522A] aliis servatae, quae a doctissimo Caveo in Hist. litteraria scriptorum ecclesiasticorum diligenter recensentur. Ejus observatis pauca haec si placet addes: Epistolae ad Athanasium fragmentum pro Ario recipiendo [Col. 0522C] Neque tamen Arii haeresin ideo probavit Constantinus, de qua nondum ei satis liquebat, sed speravit se ita dissidiorum semen in herba suppressurum. Confer ejus epistolam Irenicam ad Alexandrum et Arium, apud Eusebium, II, 64 seq., de Vita Constantini, et ad illam B. Balthas. Bebelii exercitationem Historicotheolog., Argentorat. 1663, et Nic. Vedelium, de Prudentia veteris Ecclesiae, pag. 202, 267. habet etiam Socrates, lib. I, cap. 27, et Sozomenus, II, 22. Edictum prius pro pace Christianis concedenda, quod Graece Eusebius refert X, 5, Hisp., servavit Latine Lactantius lib. de Mortibus persecutorum, c. 48. Epistola ad Ecclesias de Synodo Nicaena legitur etiam apud Theodoritum, lib. I Hist. Eccles., cap. 10, Epistola ad Arium et Arianos quam producit Gelasius in Actis concilii Nicaeni III, 1, supposititia videtur Casaubono, in Casaubonianis, pag. 143. Prodiit hoc rescriptum etiam separatim Paris. 1595, in-8 o . Ab Epistola ad synodum Tyriam, quam [Col. 0522B] habent Eusebius, IV, 42, de Vita Constantini, et Theodoritus, lib. I Hist., cap. 29, diversa est quae exstat apud Socratem, lib. I, c. 34, Sozomenum, II, 28, nec minus in Tripartita, III, 7, et apud N cephor., VIII, 50.
Oratio ad sanctorum caetum ad calcem librorum Eusebii de Constantini Vita legitur Graece e Latino versa, non ab Eusebio, sed ab alio interprete, ut ipse, lib. IV, cap. 32, de Vita Constantini, diserte innuit.
Similiter a nescio quo e Latino Graece versa est brevis Oratio ad synodum Nicaenam de Pace, quam idem Eusebius, III, 12, exhibet. Prolixiorem quae occurrit apud Gelasium, II, 7, legit etiam Theodoritus, ut ex ejus lib. I, cap. 7, Historiae colligitur.
[Col. 0523A] Edicta quam plurima Constantini illustrant Jac. Godofredos, ad Codicem Theodosianum, Franciscus Balduinus JC tus, in suo Constantino, Basil. 1556, et Argent. 1612, in-8 o , et qui ad tempora quaelibet sua revocant Annalium scriptores, ac praecipue Tillemontius, tomo IV Historiae imperatorum. Caeterum edictum quod sub Constantini nomine vulgavit Nicolaus Cusanus, lib. III Concordiae catholicae, cap. 35, Honorio ac Theodosio vindicat, et integrius edidit Sirmondus, ad Sidonium, pag. 245.
III. Confessio Constantini ad Silvestrum episcopum Romae, quae Latine exstat ad calcem recognitionum, aliorumque scriptorum Clementi Rom. suppositorum, Colon. 1569, in-fol, pag. 471, perinde ut Acta Silvestri, spuria est.
[Col. 0523B] Donatio quae eidem Silvestro a Constantino facta fertur, Romanae etiam Ecclesiae doctissimorum virorum [Col. 0523D] Primus prolixa et diserta oratione ejus falsitatem ostendit Laurentius Valla, quae et separatim excusa est plus simplici vice, et cum Ulrici Hutteni praef. in Ortuini Gratii Fasciculo rerum expetendarum ac fugiendarum, apud Londinenses recuso, et in Simonis Schardii Syntagmate tractatuum de imperiali jurisdictione legitur. Aeneae Sylvii aliorumque plurium testimonia Vallae suffragantia produxit Elacius in Catalogo testium veritatis, et Rob. Cocus in Censura vett. scriptorum, quibus adde Baronium, ad a. C. 324, n. 118 seq., et 1191, n. 52 seq.; Isaacium Habertum ad Ecclesiae Graecae Ἀρχιερατικὸν, pag. 24; Joan. Morinum, in Historia Gallice edita liberatae per Constantinum Ecclesiae, deque origine ac progressu potestatis saecularis Romani pontificis, c. 8; Petrum de Marca, III, 12, de Concordia sac. et imperii, et VI, 6, § 6. Antonium Pagi, ad a. 324, n. 16; Tillemontium, t. IV Hist. imperator., pag. 226; Petrum Josephum Cantelium, Hist. urbium metropol., parte II, diss. 2, cap. 2, n. 7, et praecipue Natalem Alex., sec. IV, diss. 25. Quos [Col. 0524D] facile opposueris Aug. Stencho, lib. de Donatione Constantini, Lugd. 1545, Jac. Gretsero, de Munificentia principum in sedem apostolicam, Ingolstad. 1610, in-4 o , pag. 36 seq., et Apologia pro Bellarmino, cap. 21, et Nicolao Schaten, in Carolo Magno Romano catholico, lib. II, cap. 6. Ex Protestantibus de falsitate donationis hujus videndi Joan. Henelius, in Otio Uratislaviensi, cap. 22; Gisb. Voetius, t. II Dispp. select., pag. 869 seq.; Jac Usserius, de Ecclesiarum successione et statu, pag. 60; Joan. Rainoldus, Colloquio cum Hardto, pag. 227 seq.; Franciscus Hottomannui, in bruto fulmine Sixti V, pag. 128, 151 seq., et novissime rev. D. Joan. Andreas Schmidius, in Historia saeculi IV, fabulis variorum in rebus Constantini M. maculata, Helmst. 1712, etc., Edictum seu fictum, seu depravatum, adeoque indignum quo Silvestri pontificis historia augeatur, inquit Papebrochius, propylaeo ad Acta sanctor., t. II April., pag. 1. judicio ac consensu itidem est commentitia. Primus ejus meminit Aeneas Parisiensis, qui circa a. C. 854 scripsit, libro adversus decem objectiones Graecorum, t. VII Spicilegii Dacheriani, pag. 111. Inde Hincmarus Rhemensis, Petrus Damiani, Leo IX, Ado, aliique. Editiones ejus admodum diversae feruntur: una quam habent Acta spuria Silvestri, quamque Anselmus Lucensis Collectioni suae canonum, lib. IV, cap. 32, Deusdedit, lib. IV, c. 2, Ivo Carnotensis, parte V decreti, cap. 49, et Gratianus, parte I decreti, dist. 96, c. 14, Latine inseruit, licet in antiquioribus Gratiani Codicibus legi negat Antoninus [Col. 0523C] archiepiscopus Florentinus, parte I hist., tit. 8, [Col. 0524A] cap. 2, § 8. Theodorus autem Balsamon Graece versam exhibet in scholiis ad Photii Nomocanonem, tit. VIII, in Bibl. canonica Justelli, t. II, pag. 929 seq. Illa Balsamonis versio una cum altera Matthaei Blastaris edita etiam est a Marquardo Frehero a. 1610, in-4 o , additis animadversionibus. Longe prolixior est quam vertit e Graeco Latine et Julio II pontifici inscripsit Bartholomaeus Picernus, de Monte arduo. Haec praemissam habet quam modo memoravi fictitiam Constantini confessionem, atque post Editionem Colon. 1515 saepius lucem vidit, et D. Joach. Hildebrandi dissertationi de Donatione Constantini imp. praemissa, Helmst. 1661, et 1703, atque Balthasaris Gualteri Diatribae elencticae de imp. Constantini baptismo, donatione et legatione ad concilium Nicaenum, [Col. 0524B] len., 1618, in-12, pag. 67 seq. inserta legitur. Atque Augustinum Steuchum arguit Joan. Bodinus lib. I de Rep., cap. 9, pag. 221, Graeco sermone donationem Constantini scripsisse, ut fucum faceret: Sed fraus, inquit, facile ex ipsius oratione et antiquitatis cognitione confutatur. Alia Graeca versio (Constantini Harmenopuli, ut notat Nesselius, parte II, Catalogi mss., pag. 27) exstat in Bibl. Caesarea, et Lambecio, lib. V, pag. 244, memoratur, sed quoad sensum eadem est cum illa Balsamonis, cujus idem, pag. 237, mentionem facit. Hanc ipsam e Codice regis Christianissimi Graece et Latine exhibet Julius Caesar Bulengerus, lib. II de Imperio Romano, cap. 6, p. 318, et quoniam brevis est, hoc etiam loco exstare [Col. 0524C] non erit, puto, lectori ingratum, injucundumve.
Edictum
[Col. 0523C] Edictum, ac effatum divinum magni Constantini de pontifice Romano. Omnibus provinciarum rectoribus, et senatui R. imperii, Romanum pontificem, successorem sanctorum apostolorum, et domini mei Petri, majorem quam imperator habere potestatem per universum orbem adversus omnes [ deest καὶ ] et plusquam imperatorem coli et honorari, caputque esse quatuor antiquarum sedium, et ab eo judicari et decerni quae orthodoxae fidei conveniunt, dicimus. [Col. 0523D] Donamus enim Patri meo beato Silvestro, et [Col. 0525A] successoribus ejus nostrum palatium, diadema capitis lapillis pretiosis et gemmis intextum, epomidem quae collum cingat, chlamydem purpuream, coccineam tunicam, et omnia regia vestimenta, ephippia quibus equi regii insternuntur, sceptra, et reliqua imperii ornamenta, et gloriam omnem meae potestatis. Eos autem qui in clerum Romanum allecti sunt, ornari jubemus iisdem quibus senatus noster vestimentis, [ [Col. 0525C] Emendationes hae sunt interpretis Bulengeri. lego παραπλησίοις ] equo vehi, albis vestibus tegi. Ita et calceos eorum fieri ex pannis albis, et eum qui lectus sit clericus a nemine impediri posse, quominus sit senator. Quando vero coronam auream Pater meus sanctus Sylvester qua est humilitate et moderatione respuit, haec ornamenta quae sanctam resurrectionem et superillustrem locum significant [lego [Col. 0525B] καὶ τὴν ἁγίαν ] sancto ejus capiti imposuimus. Nos stratoris officium obeuntes, et frena ejus equi tenentes, ex aula palatii exivimus, reverentia et metu domini mei sancti Petri. Maxime autem utile et amicum Deo esse duximus cedere urbe Roma, et omnibus Occidentis locis ac urbibus sanctissimo papae, et robur imperii transferre ad Ortum, et capere Byzantium urbem optimo sub sole situ, et eo sedem imperii ponere; iniquum existimantes ut imperator in eo loco summam potestatem habeat, ubi Christianae fidei coelitus principium nobis fuit. Cum haec manu propria scripserimus, et reliquis domini mei Petri imposuerimus, jusjurandum damus, non modo nos servaturos quae sanximus, verum et nostros successores, ut sancte ac religiose servent, obstringimus, [Col. 0525C] idque, jurati patri nostro papae, et successoribus ejus pollicemur.
[Col. 0524C] Θέσπισμα τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, περὶ τοῦ πάπα Ῥώμης. Θεσπίζομεν [Col. 0524D] Ms. Vindobonense addit, σύν. Decernimus una cum omnibus satrapis et senatu imperii nostri. πᾶσι τοῖς σατράπαις, καὶ τῇ συγκλήτῳ τῆς ἡμῶν Βασιλείας, τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον καὶ διάδοχον τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ κυρίου μου Πέτρου, πλείονα τῆς Βασιλείας ἔχειν ἐξουσίαν κατὰ πᾶσαν τὴν οἶκουμένην, κατὰ πάντων πολλῷ πλέον ἢ τὸν Βασιλέα τιμᾶσθαι καὶ σέβεσθαι κεφαλήν τε εἶναι τῶν τεσσάρων ἀρχαίων θρόνων, κρίνεσθαί τε πρὸς αὐτοῦ, καὶ ψηφίζεσθαι τὰ τῇ ὀρθοδόξῳ συμβαίνοντα πίστει. Δωρούμεθα γὰρ τῷ πατρί μου τῷ μακαρίῳ Σιλβέστρῳ καὶ τοῖς αὐτοῦ διαδόχοις τὸ ἡμέτερον παλάτιον, τὸ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς διάδημα ἐκ λίθων τιμίων καὶ μαργάρων συγκείμενον, τὸ κυκλοῦν τὸν τράχηλον ὠμοφόριον, τὴν πορφυρᾶν χλαμύδα, τὸν κόκκιον χιτῶνα, καὶ πάντα τὰ βασιλικὰ ἐνδύματα, τὰ τῶν βασιλικῶν ἵππων ἀξιώματα, τὰ σκῆπτρα, καὶ τὰ λοιπὰ τῆς Βασιλείας κοσμήματα, καὶ τὴν δόξαν ἅπασαν τῆς ἡμῶν ἐξουσίας· τοὺς δὲ τῷ κλήρῳ τῆς ἁγιωτάτης Ῥώμης κατειλεγμένους, κοσμεῖσθαι κελεύομεν παραπλησίως τῇ συγκλήτῳ ἡμῶν ἐνδύμασιν, ἵπποις ἐποχουμένους, ὀθόνας περικειμένους λευκάς. Ὡς δὲ καὶ τὰ ὑποδήματα τούτων ὀθονίων εἶναι πεποιημένα λευκῶν, καὶ ὃς ἂν αἱροῖτο κληρικὸς, ἐκ τῆς ἡμῶν συγκλήτου γενέσθαι τοῦτον πρὸς τινὸς μηδαμῶς εἴργεσθαι. Ὅτι γε μὴν τὴν ἐκ χρυσίου στεφάνην φρονήματος μετριότητι ὁ πατήρ μου ὁ ἅγιος Σίλβεστρος παραιτεῖται, ταῦτά τοι τὸν ὑπέρλαμπρον χῶρον σημαίνοντα τὴν ἁγίαν ἀνάστασιν, τῇ ἁγίᾳ κεφαλῇ αὐτοῦ ἶδίαις χερσὶν ἐπεθήκαμεν. Ἡμεῖς στράτωρος ὀφφίκιον ὑπελθόντες, καὶ τὰ χαλινὰ τοῦ ἵππου αὐτοῦ κατεχοντες, τῆς αὐλῆς τῶν ἱερῶν αὐτοῦ ἐξίεμεν ἀνακτόρων, αἶδοῖ καὶ φόβῳ τοῦ κυρίου μου τοῦ ἁγίου συνεχόμενοι Πέτρου· τῶν χρησίμων δὲ κομιδῆ καὶ θεοφίλων νενομίκαμεν, ἐκστῆναι μὲν τῆς πόλεως Ῥώμης, καὶ τῶν δυτικῶν ἁπάντων χωρῶν τε καὶ πόλεων τῷ ἁγιωτάτῳ πάππᾳ, τὸ δὲ τῆς Βασιλείας κράτος πρὸς τὰ τῆς ἑώας μέρη μετενεγκεῖν, καὶ τὴν ἐν καλλίστῳ τῶν ὑφ` ἡλίῳ τοῦ Βύζαντος πόλιν καταλαβεῖν, καὶ ἐν αὐτῇ ἱδρύσασθαι τὰ Βασίλεια, ἄδικον οἶηθέντες ἐξουσίαν ἔχειν τὸν ἐπὶ γῆς Βασιλέα, ἔνθα καὶ ἀρχὴ τῆς τῶν χριστιανῶν θρησκείας ἐκ τῶν οὐρανῶν ὑπῆρξεν ἡμῖν. Ταῦτα ταῖς ἶδίαις χερσὶ γράψαντες, καὶ τῷ νεκρῷ τοῦ κυρίου μου ἐπιθέμενοι Πέτρου, πίστεις ἐνόρκους ποιούμεθα, οὐ μὴν ὅλως παραβῆναι, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἡμέτερον δεξαμένοις κράτος φυλάττειν ἀπαράθραυστα παρεγγυώμεθα πρὸς τὸν πατέρα ἡμῶν πάπαν, καὶ τοὺς αὐτοῦ διαδόχους.
Epistolium
( Vide hoc Epistolium et quod de eo dictum est ad epistolam fictitiam Hieronymi ad Eustochium, Patrologiae tom. XXX, col. 226.)
Poema de Machabaeis
( Hoc poema dedimus inter opera S. Hilarii, Arelatensis episcopi, tom. XLIX Patrol., ubi videsis. )
Carmen
Dissertatio de Damaso et Laurentio
Illustrissimo atque ornatissimo viro D. D. Joanni Francisco Gaonae Portocarrerio, etc., comiti Vallis-Paradisi, militiae Calatravensis equiti, Ferdinandi VI, Hispaniarum regis catholici, in Indiarum senatu consiliario, summoque regii census administro, etc., etc. Franciscus Perezius Bayerius, felicitatem.
Quod tibi quidquid hoc est laboris nostri nuncupatum optaverim, comes illustrissime, non tam officium quam excusatio videri potest. Cum enim eorum quae a clementissimo rege vereque Hispaniae nostrae parente Ferdinando VI procuranda mihi in itinere Italico praescripta sunt, atque adeo totius negotii otiique nostri ratio suo demum tempore tibi reddenda sit, erunt fortasse qui, ubi me ad haec studia divertisse viderint, ab animo sibi male conscio, judicis occupandae gratiae, potius quam ab officioso cliente, Maecenatis optimi demerendi studio, munus istud profectum putent. Et quidem cum vana horum judicia atque importunitatem non semel initio praevidissem, parum abfuit quin, abjecto scribendi consilio, publicam ego nostratium causam ob privatae reprehensionis timorem desererem. Verum quidni potius, tricis apinisque his spretis, ab optimo, patriique decoris amantissimo principe, te praesertim patrono, paucorum mihi mensium inducias pollicerer, non ut eas ignavo in otio traducerem, sed ut veterem avitamque Hispaniae nostrae gloriam, quam ab Italis quibusdam magni nominis scriptoribus ereptum iri noveram, eidem, si fieri posset, restituerem? Aut quo pacto si inclinatae ac prope jacenti Hispanorum causae cum eam erigi a me utcunque posse sperarem, suppetias ferre neglexissem, non ego patriam prodidisse dicendus essem? Jam vero eo loco ac discrimine Hispanorum sententiam, quae tot retro saeculis Damasum et Laurentium populares ipsorum fecerat, versari, tute ipse fatebere, comes illustrissime, cum videris ab anno 1741, quo nova opinio utrumque Romanis civibus ascribens in vulgus primum emissa fuit, tot viros eximios, editis certatim libris veteri illi profligandae conjurare, non jam quasi de re dubia aut probabili in utramque partem disputantes, sed causam pro Romanis dictam, remque omnino demonstratam esse asserentes. Num vero meliora deinceps Hispani sperare debeamus, nostrum non providere modo, sed ne conjicere quidem est. Licet enim non iis tantum quibus opusculum istud examinandum publice demandatum fuit, sed quibus ipse pridem legendum privatim tradideram, summis profecto viris, rationes et conjecturas nostras pro Damaso et Laurentio Hispaniae asserendis non vulgariter probari videam, in eo quidem ut magis illorum humanitas mihi perspecta est, ita plus vereor ne quid ab ipsis voluntati potius quam judicio tribuatur. Verum cum eosdem tamen integerrimos atque incorruptissimos noverim, quorum proinde citra insignem injuriam nemo contra quam senserint judicium protulisse suspicari audeat, non obscura mihi spes affulget fieri tandem posse ut eo praesidio fultae rationes nostrae tandiu sustineant adversariorum impetum, dum Hispaniae scriptorum cohors, quam nobis auxilio futuram speramus, aequiore loco pugnam capessere deque summa rerum acie cum hoste decertare valeat. Sane uti unus ego, si cum tot viris strenuissimis congredi ad me reciperem, Plautino illo palaestrione confidentior habendus essem; ita si aliorum qui ab Hispanis stare videntur, validissimo agmine stipatus, certamen detrectarem, et illis injurius, et merito mortalium omnium audirem ignavissimus. Sed et illud me ut scriberem compulit, comes illustrissime, quod cum non ita pridem superstitum in urbe Hispanici nominis monumentorum Collectionem absolvissem, in qua CCC circiter illustrium gentis nostrae virorum imagines, elogia, et gentilitia stemmata totidem grandioribus chartis, quantum fieri potuit, accurate atque elegantissime expressa conspiciuntur, eo videlicet consilio ut e regione sepulcralis cujusque tituli patria genusque ac dignitas eorum, tum res ab iisdem praeclare gestae summatim indicentur, vel Damasum Laurentium que, quibus primus omnium in ea Collectione locus a nobis attributus fuerat, Hispanos esse ostendere, vel, quod turpissimum foret, eosdem gradu dejectos planeque exauctoratos dimittere necesse erat. Jam vero cum mihi ad manus essent rationes quibus adversariorum argumentis non improbabiliter occurri posse sperarem, quam ego non apud Hispanos modo, sed et apud exteros quosque contraherem ignominiae labem, si segne atque inhonestum otium pulcherrimo labori praetulissem!
Haec autem eo a me consilio, atque illorum occasione dicta sunt, comes illustrissime, si qui forsan nostrum quidquid hoc est muneris praetexendae potius excusationis, quam officii causa nomini tuo consecratum putant; de te enim cum propria atque avita benignitas, tum perpetuum illud, quod res patrias propensissime tueris atque ornas, studium longe aliter ut sentiam faciunt. Licet enim mihi ut te praesentem praesens alloquerer ad hanc diem datum non fuerit, non sum nescius tamen quam peramanter litteras earumque cultores amplectaris, quamque animo infixum sedeat liberales artes ac disciplinas apud nostrates amplificandi consilium. Atque hanc quidem inter egregias tuas laudes praecipuam, non modo in hac urbium principe Roma, sed ubivis gentium celebrari cum mihi gratissimum est; tum vero illud longe gratius fuit, ac jucundius, [Col. 0531] quod vivam minimeque fallacem illarum imaginem intueri atque admirari coram aliquando licuerit. Cum enim ante hoc biennium Venetiis agerem, et in celebri divi Marci bibliotheca nescio quid nugarum meditarer, forte eodem delatum illustrissimum marchionem Annavetium, dignam te prolem, clarissimaeque domus spem alteram, quem optimo sane consilio ut in vasto orbis volumine mores hominum atque urbes nosceret e paterno sinu mature dimiseras, eadem fausta lux, qua te ad summam regii census administrationem a prudentissimo rege nostro vocatum fuisse ibidem fama vulgaverat, mihi salutandum obtulit; a quo cum ita benigne liberaliterque exceptus fuissem, ut quandiu una Venetiis fuimus suavissima ejusdem consuetudine et alloquio fruerer, licuit in ornatissimo adolescente virilem e vestigio prudentiam cum insigni morum facilitate conjunctam demirari; tum vero ubi ad reculas quasdam eruditas a me in itinere Italico collectas, ejusdemque itineris prolixas ephemeridas penitius evolvendas animum adjecit, incredibilem ipsius humanitatem, et singulare erga litteras studium expertus sum; prorsus ut tot dotibus egregium Juvenem supra aetatem cumulatum intuenti, non modo paterna virtus animique, sed, si per jurisconsultos licet, ipsa mihi viventis patris haereditas ante oculos obversari videretur.
Haec autem cum ita sint, comes illustrissime, non magnopere mihi verendum esse arbitror, an non exile munus istud, quod sub tuis auspiciis lucem quaerit, placido vultu excepturus sis. Quod si conatus hosce, quos ab aliud agente patrius amor expressit, tibi, viro scilicet probatissimo, atque Hispanici splendoris amantissimo, probari cognovero, satis hoc uno praeclare mecum actum esse intelligam. Sed quid si, qua es apud Augustum nostrum auctoritate et gratia, Majestatem illius adduxeris ut in has meditationes nostras, nihil earum tenuitatem moratus, oculos demittere non gravetur? Quod cum, serio quidem, ne optare mihi datum sit, illud superest ut, conceptis pro tua incolumitate votis, fausta tibi et prospera omnia a summo bonorum largitore comprecer. Romae, ipso Laurentii martyris pervigilio 1756.
Cum, novis invicem sibi succedentibus negotiis, diutius quam initio statueram manendum mihi in urbe fuisset; atque ex tam ubere utriusque antiquitatis latifundio vacuum redire in patriam inglorium esset et tantum non verecundum, homini praesertim quem ab ejusmodi studiis non abhorrere, iis saltem magnopere delectari aiebant, in animum continuo induxi agellum mihi subsecivis operis excolendum secernere, queis tamen Hispaniae nostrae domesticis praecipue in rebus fructus constaret aliquis. Id quibus modis assequerer meditanti, succurrebat non ita [Col. 0533B] pridem a Francisco Emmanuele Mena Matritensi bibliopola novam cl. Nicolai Antonii Bibliothecae Hispanicae Editionem adornari, plurimis auctorum atque operum ineditorum accessionibus locupletissimam, quaeque ut omnium votis responderet, invitatorias ab eodem ad doctos per Hispaniam viros litteras missas fuisse, rogatum ut tantae rei perficiendae symbolam quisque pro virili conferret suam. Ea vero ubi primum animum pervasit cogitatio, nihil ultra de exsequendo consilio deliberandum censui. Sperabam etenim quod litterarii thesauri nunquam penitus exhauriantur, vel post lustratas ab oculatissimo ac diligentissimo auctore urbis bibliothecas uberrimamque messem factam, non poenitendum nobis superfore spicilegium. Neque vero me fefellit eventus. [Col. 0533C] Facta etenim mihi principem omnium Vaticanam adeundi copia Manuscriptorum indices evolvere diligentissime coepi, et quaecunque in eis vel auctoris nomine vel operis argumento patriam quoquo modo bibliothecam ditare posse arbitrabar, in deletitias schedas cursim pro tempore, nulloque, adhibito delectu, referebam, domi mox per otium cum editis a Nicolao Antonio conferenda. Absolveram trimestri fere spatio Palatinam, Urbinatensem, et eam quae olim ad Christinam Suecorum reginam pertinuit, ternam scilicet accessionem Vaticanae bibliothecae nobilissimam; neque dies abiit quo Manuscriptorum cum Editis collatio non me redderet novo auctore aut opere invento locupletiorem. Ventum erat ad ipsam primariam bibliothecam, quo tempore Angeli Mariae cardinalis Quirini [Col. 0533D] S. R. E. bibliothecarii bonis deflenda omnibus, nulli tamen quam mihi flebilior, intercessit mors. Conveneram Brixiae in transitu meo virum pietate insignem, demerendisque litteris natum, a quo, ob injectam a cl. Balthasare Oltrochio, Mediolanensi Ambrosianae bibliothecae praefecto nescio quam de [Col. 0534A] studiis nostris mentionem, nedum perhumaniter exceptus fui saepiusque ad familiare colloquium invitatus, sed, quae non omnium postrema amoris significatio est, nec indonatus discessi. Multa, cum noctem interdum vario sermone traheremus, grandaevus rogitabat senex de studiorum deque itineris nostri ratione: jacerentne an in pretio essent apud Hispanos litterae; plurimum de nostratium ingeniis minime, uti aiebat, vulgaribus subinde disserens, neminemque, eorum quos olim Romae noverat, quorumve legerat scripta, decani praesertim Alonensis [Col. 0533D] Is est cl. Emm. Martinus cujus nomen editaque ingenii ac doctrinae monumenta illustriora sunt quam ut alicubi latere possint. , marchionis Mondexarensis [Col. 0533D] Gasparis scilicet Ibannezii de Segobia, cujus post multa quae ipso superstite lucem viderant, nuper [Col. 0534D] prodiere. Notae In Histor. Hispan. cl. P. Joannis Mariae S. J., fol. Item Opus chronologicum, fol., edente illustriss. Valentinae urbis litteratorum coetu. Ann. 1744 et 1746. , immo neque superstitum sine laude praeteriens, ut vehementissimum summi viri erga litteras litteratosque studium, tum memoriam in ea aetate retinentissimam demirarer. [Col. 0534B] Haec autem ut paulo latius quam pro instituto persequerer tam chari mihi capitis desiderium fecit, tum eorum quae ipsius mortem consecuta sunt recordatio peracerba. Pauci etenim ab ea effluxerant dies, cum primo ut affectum opus tantisper intermitterem, mox ut ejusdem perficiendi spem plane omnem deponerem, tristissimum nuntium accepi. Vulneris causas refricare molestissimum esset, nisi sub eximio ac vere πολυμαθεστάτῳ S. R. E. cardinali Dominico Passioneo, qui ut in amplissimo bibliothecarii apostolici munere Quirino succederet unus omnium summi ac prudentissimi pontificis Benedicti XIV judicio comprobatus idoneusque habitus est, non obscura nobis spes affulgeret fore tandem ut intermissum opus ipsius auspiciis absolvatur.
[Col. 0534C] Nova exinde molienti mihi sacrasque urbis aedes, ne interea domesticus otiarer, pomeridianis horis invisenti, obviam ubivis fiebant sepulcralia illustrium Hispanici nominis virorum epigrammata, qui dum in urbe publica aut privata negotia persequuntur, morte intercepti carnis exuvias Divorum Tutelarium aris in diem immutationis suae concrediderant. Horum ego dum describendis elogiis adumbrandisque utcunque gentilitiis stemmatis, qui meus est mos, non indiligenter incumbo, sensim enchiridium in molem justi voluminis assurgit, vix tertia sacrarum urbis aedium parte perlustrata.
Hoc mihi primum in causa fuit cur Hispanorum in Urbe monumenta paulo quam antea diligentius inquirerem, ac de iis quae usque superessent omnibus [Col. 0534D] in unum colligendis serio mecum cogitarem. Sperabam etenim fore ut Hispanica receptium saeculorum Historia non nihil inde caperet adjumenti, si illustrium nostrae gentis virorum series ob eruditorum oculos unico lustranda obtutu proponeretur. Id porro ut uberiori cum fructu fieret, animum praeterea adjeci, [Col. 0535A] ut quos pietate doctrinaque praestantes fuisse, publicisque muneribus egregie functos, tum maxime quorum memoriam cineribus contumulatam nossem, de eorum patria, studiis, ac praecipuis gestis pauca sepulcrali elogio subnecterem, fontesque unde plenior ipsorum notitia hauriri posset indicarem.
Haec fuerat universa propositi nostri ratio, quam dum propius urgere incipimus aqua denuo nobis haesit. Cum etenim summum antistitem Damasum dotrinae ac dignitatis laude, archetypis praeterea monumentis ipsius nomine inscriptis, et usque Romae superstitibus ante alios illustriorem, dignum prae caeteris arbitramur qui Hispanorum agmen in opere nostro duceret, nonnullorum recentium auctoritas intercessit, qui veterum fidem lubricis conjecturis [Col. 0535B] posthabentes Damasum, secus atque hactenus creditum fuerat, Romanis civibus annumerandum censuere, ipsumque etiam, si superis placet, Laurentium levitam et martyrem invictissimum.
Conqueri primum ego temporum nostrorum iniquitatem, quod tantum tribunitiae hypercriticorum potestati juris permiserit, tum taedium ac propositi satietas consecuta est incredibilis, ut nisi jam eo processissem unde pudor lexque operis pedem referre prohibebant, ne hilum quidem de eo penitus abjiciendo dubitassem. Satis enim a me imparatus ad has difficultates superandas, nullo praeterea librorum qui ad manus essent praesidio, neque ut oportebat otiosus, qui concitatos ab aliis tumultus aut sedare ipse possem, aut novos concitare subinde [Col. 0535C] vellem?
Unum illud supererat, si quo astu adversariorum impetus declinando, eorumque utcunque tela retundendo viam mihi quodammodo ad rem nostram aperirem, donec instructior domesticorum aliquis aequiore loco pugnam capesseret, deque summa rerum acie cum hoste decertaret. Hinc mihi disserendi materies hujusque operis argumentum enatum fuit, quod dum in Hispanorum gratiam vernaculo sermone paulo latius persequi studeo, libellus iste, quod ne cogitaram quidem, e manibus elabitur meis.
Is cum interea amicorum nonnullis quorum plurimum apud me valet auctoritas legendus traderetur, neque adeo visus esset informis, obnixe a me oratum [Col. 0535D] veniunt, ut Latio quantocius donatum publici juris facerem. Abnuere ipse primum angustiasque temporis apud eos causari, verum id per speciem; re ipsa contentiosum argumenti genus et plane polemicum refugiebam, in quo nec libere ingenium exercetur, et ubi aliorum errata deprehenderis, aut jus proprium paulo enixius tueare, malevolentia partiumque studio factum putant. Contra illi fidem suam, communem amicitiam, gloriam denique Hispani nominis, cui reliqua a me omnia posthaberi noverant, [Col. 0536A] obtestari, nec prius orandi finem facere quam fidem in id meam obstrinxissem. Eam ergo nunc primum Deo auspice, atque utinam fausto eventu liberare incipimus.
Primus igitur omnium qui sanctum Damasum pontificem longa saeculorum consensione pro Hispano habitum Romanis attribuit, quique recentium veterumque scriptorum fidem ac vetustissimorum Codicum auctoritatem solis iisque non admodum firmis conjecturis posthabendas censuit, Tillemontius fuit [Col. 0535D] Tillemont, Mémoires pour servir à l'Histoire, tom. VIII, pag. 386, et 773, in not. Edit. Venet. 1732. . Is, quod sciret Damasum Romae a puero sacrae militiae tirocinium posuisse, perque omnes gradus a lectoratu summam tandem ecclesiasticarum rerum adeptum; patrem insuper ejus Antonium primo exceptorem, mox lectorem, levitam et sacerdotem [Col. 0536B] fuisse, idque in basilica sancto Laurentio sacra, quae olim ad Theatrum Pompeii dicta, nunc in Damaso a conditoris seu verius instauratoris nomine vulgo audit, ceu vetus nos docet ipsius Damasi epigramma [Col. 0535D] Damasus, epigramm. 35, ap. Merend., pag. 241:
Concinit Tillemontio cl. Antonius Maria Merenda, nuperrime, ut audio, ad canonicatum ejusdem basilicae sancti Laurentii in Damaso promotus, qui elapse proxime anno 1754 novam opusculorum ejusdem [Col. 0536C] sancti pontificis collectionem adornavit, nobisque (quibus prior illa Tillemontii opinio parum quidem probata viris doctis jam diu exolevisse videbatur) hujus scripti occasio fuit. Hic igitur Tillemontii conjecturis novas de suo adjicit; sed conjecturas tantum, queis ex jurisconsultorum placito [Col. 0536D] Leg. Continuus 137, § 2, ff. de V. O. in re non dubia minime locus est. Exaggerat itaque longissimi ex Hispania itineris difficultatem, infantium pene liberorum vixque ei ferendo parium impedimenta; tum quod Damasi parens novus prorsus ignotusque Romae statim ab adventu nomen Ecclesiae dedisset, notarii primum, mox lectoris titulo in sancti Laurentii basilica e vestigio honestatus fuisset; quod utrumque non satis consonum, imo alienum putat ab illorum temporum disciplina. [Col. 0536D] Ant. Maria Merenda, opusc. et gest. sanct Damasi, cap. 1, num. 1. Secundum eam [Col. 0536D] etenim (inquit) primo baptizari, deinde ex intervallo probari debuit, dignusne esset qui sacrae militiae ascriberetur. Postremo novennium, saltem septennium pro minorum graduum officiis exercendis et recipiendorum interstitiis insumere minimum oportuit, ut, probatione accedente ad altiores Ecclesiae gradus evehi posset. Et paucis interjectis pergit: An itaque in inferioribus ordinibus positi pater et filius uno eodemque tempore atque eadem in Ecclesia? Hoc alii judicent.
Neque his meliora Gregorius Jacobus Terribilinus [Col. 0537A] Romanus affert, [Col. 0537D] Abb. Terribilinus, in appendice opusc. sancti Damas., pag. 1. domestico vir et nostratium, apud quos olim commoratus fuerat, elogio clarus. Itaque Romanum, sicuti priores duo, Damasum facit; et quasi crambem non satis esset recoxisse, tertio nobis Tillemontii ariolationes obtrudit. Id unum, ne omnino veniret asymbolus, a se animadversum fuisse ait, ex veteribus scriptoribus qui de Damaso agunt, a Martio Milesio Sarazanio [Col. 0537D] Mart. Milesius Sarazanius, opusc. beati Damasi, Romae, ann. 1638. et P. Constantio laudatis, ne unum quidem esse qui eum Hispanum dixerit ante catalogum Romanorum pontificum, quem sub Felice IV (ad annum scilicet Christi 530) conscriptum putant; aut Anastasium Bibliothecarium, a quo Felicianus ille catalogus descriptus creditur. Neutrum autem ex his scriptoribus magnae auctoritatis esse affirmat, neque Hispanos, qui de Damaso [Col. 0537B] scripsere, quod ad patriam ipsius attinet, solidam aliquam quae ipsis faveat rationem afferre; dissentire praeterea de loco in quo sanctissimus pontifex natales hauserit. Hactenus Terribilinus, qui tamen post ereptum Hispaniae nostrae Damasum, id est, post adactum in ima Hispanorum viscera capulo tenus ensem, inani eosdem solatio demulcere studet, gentem subinde vocans inclytam.
Jam vero ut meum ipse de Tillemontii conjecturis judicium aperiam, uti eas alicujus momenti ac ponderis esse minime inficias ivero, neque satis hactenus expeditam quaestionem esse de tempore quo Damasi parens Romam cum uxore et liberis (an potius absque illis? longene saltem post Damasum?) commigraverit, eas nihilominus non tanti a criticis [Col. 0537C] faciendas arbitror, ut veterum scriptorum Codicumque fidei praeferri aut opponi ullo pacto valeant; imo non alio aestimandas loco, quam quo in forensibus auriti, quorum ipsae in historia vicem subeunt, prae oculatis testibus.
Esset saltem fulcrum auctoritatis quamlibet minimum cui inniti possent: robur illis atque aes profecto triplex accederet, neque iniquissimo ut nunc praelio, parumque victoribus decoro, confligeremus; verum sinistro Tillemontii ejusque sectatorum oscine nulli non modo veterum, sed neque recentium scriptorum vel post restitutam criticen hactenus in mentem venit Feliciani pontificum catalogi, aut Anastasii (quo loco Damasum uterque disertissime Hispanum facit) fidem elevare, praeter unum Terribilinum, qui gratis id affirmare, [Col. 0537D] atque, ut aiunt, sine lege loqui non erubuit.
Latuisse unquam potuit, cedo, Baronium, Panvinium, Ciacconium, Fleurium, Pagium, caeterosque insigniores criticos qui de Damaso nostro egere, nedum ipsum Romae a puero meruisse in lectoratu et reliquis Ecclesiae gradibus, sed et patrem ejus Antonium lectoris, inter alios qui pueris attribui solebant ordines, in basilica Laurentiana munus obtinuisse? Minime, inquam, gentium; verum quod subortam hinc de tempore quo Damasi parens Romam cum [Col. 0538A] uxore et liberis ex Hispania commignare potuit difficultatem, nullo praeterea veterum aut recentiorum testimonio fultam viderent, illam non tanti ac Tillemontius fecere; neque eo fiduciae delapsi sunt, ut dubiam conjecturarum fidem certae scriptorum et Codicum auctoritati committendam judicarent.
Excidit, fateor, imprudenti mihi fiduciae verbum, quod tamen in malam partem ab adversatiis accipi aut ipsis ullatenus injurius esse penitus nollem; verum si mente a praejudiciis vacua rem inspiciamus, quo pacto eam apud litteratos notam effugere possint prorsus non video, cum quod multo pridem insigniores critici, iis ipsis conjecturis ducti, proferre potuissent, veterum tamen reverentia quominus id facerent prohibiti sunt: hoc illi nullo recens eruto [Col. 0538B] Codice, nulla ratione aut nova praeterea conjectura fulti asserere nihil dubitant, idque sibi palmarium ducunt.
Saltem Merendae, dum vulgari receptissimaeque de patria, sancti Laurentii martyris opinioni obsistere pergit (quanquam et ipsum ea in re nonnihil humani passum fuisse putamus) condonandum; neque gratis id fecisse dicendus est, qui non uno nuper detecto vetusto Codice, multiplici praeterea ratiocinio eoque in speciem satis firmo sententiam suam constabilit; verum sine nova propositione aut assumptione, novas easque diversissimas ab hactenus deductis conclusiones elicere velle, id vero exquisitae, imo extremae subtilitatis est.
Prius igitur quam mentem meam aperiam de Romano [Col. 0538C] patris Damasi itinere, deque ejus ratione edisseram, quo scilicet pacto inoffensa historiae fide, servatisque ad unguem ecclesiasticis legibus, imo enim verosimillime, uti ego arbitror, Romam ex Hispania venire potuerit, veterum testimonia, queis sententia Hispanorum Damasum sibi tanquam popularem ascribentium innititur, exponere opportunum duxi. Eam vero Hispanicae Historiae partem domestici scriptores, dum privatis quisque studiis quam publicae rei inservire mavult, civemque suum, id est conterraneum Damasum facere nititur, neglectam atque unius Anastasii bibliothecarii fidei concreditam reliquere, proinde quasi aut tanti viri auctoritas in tuto illam extra hypercriticorum ictus collocaret, aut Pythagorico etiamnum saeculo viveremus.
[Col. 0538D] Cautior tamen in eo fuit cl. Nicolaus Antonius [Col. 0537D] Nic. Ant., Bibl. Hisp. vet. lib., II, cap. 6. , et quasi rem quo tandem perventura esset eminus agnovisset, viam disputationi nostrae aliquanto altius praemunivit. Itaque post falsi convictos centuriatores Magdeburgenses, qui a Platina Romanum alicubi factum Damasum temere atque impudenter asseruerant [Col. 0538D] Platina Damasum nostrum diserte Hispanum facit, his ejusdem vitam verbi exorsus: Damaso, denazione Spagnuolo, e figliuolo d'Antonio. Edit. Venet 1730, pag. 66. , pergit sanctissimum pontificem Hispaniae nostrae vindicare; eamque in rem vetera ipsius Acta producit ex ms. Codice chartophylacii basilicae sancti Petri, allata a Martio Milesio Sarazanio initio [Col. 0539A] Editionis operum ejusdem [Col. 0539D] Romae, 1638, a pag. 40. , in quibus Damasus sancti Laurentii levitae et martyris primum compatriota, mox Hispanus disertissime dicitur. Postremo autem omnium loco cum emersisset dubium, essentne scilicet miracula quaedam Damaso, an potius Laurentio martyri attribuenda, scriptor Actorum, neque in miraculis eos disjungendos asserit, quos una genuit patria atque una itidem promovit Ecclesia.
Viderat hoc ex parte Merenda, qui, ad verba a nobis postremo loco relata sermonem intendens, ait [Col. 0539D] Cap. 1, num. 1. : Non diffiteor legi in Vita sancti Damasi ex ms. Codice Vaticanae basilicae a Sarazanio edita, ut sanctum Martyrem Laurentium, sic Damasum ipsum GENTE Hispanum fuisse, quos ideo una genitos ait patria, [Col. 0539B] una promotos Ecclesia, etc. Tentare quidem primum, ut puto, Merenda voluit num comma una genitos patria ad originis potius quam ad nativitatis locum transferre quoquo modo posset; ubi vero parum id ex sententia procedere animadvertit, cespitans nec satis sibi fidens, de Laurentii patria rem hactenus inexploratam esse ait, dubitarique vehementer posse an ipse etiam Laurentius Romae ortus sit; nam in veteri Sacramentario quod cl. Joseph Blanchinus edidit, atque auctorem habere censuit sanctum Leonem Magnum, ROMANUS NASCENDO CIVIS aperte dicitur.
Hactenus dubia tantum pro certis quae illi objecimus Merenda profert, puto quia sub operis sui initium cum haec scripsit [Col. 0539D] Cap. 1, num. 1. , nondum legerat posteriores ejusdem Blanchini annotationes in libellum [Col. 0539C] Orationum antiquissimi ritus Gothico-Hispani, de quo nobis inferius sermo recurret; neque hujus auctoris de sancti Laurentii patria sententiam exploratam habebat [Col. 0539D] Vulgavit eum libellum ex vetere ampliss. Veronensis Ecclesiae capituli Codice cl. Joseph Blanchinus, congreg. Oratorii Romani presbyter, in prolegomenis operum liturgicor. ven. card. Josephi Mariae Thomasii, Romae, 1741, quem et copiosis annotationibus auxit; in quarum altera 106, scilicet, pag. 292, late de sancti Laurentii patria disserit, Romanum eum sine controversia faciens, causamque pro Romanis dictam pronuntians. . Verum opere jam fervente rursum de Laurentii patria, non suo loco scilicet [Col. 0539D] § 3, de Damasi operibus, quae nihil meo quidem judicio commune habent cum patria sanctissimi [Col. 0540D] levitae. Vid. ibi Merend., pag. 146. , sermonem instituens, levitam fortissimum Romanis civibus omnino adnumerandum esse ait, sublatamque de ea re dubitationem omnem ex quo Blanchinus Veronense Sacramentarium evulgavit. Nempe Merendae responsio huc redit denique: Laurentium non minus patria Romanum esse quam Damasus, eoque sensu ab Actorum scriptore utrumque conjungi, atque inter se compatriotas appellari.
Verum haec ut ut allatae a Merenda auctoritatis vim eludere interea posse videantur, iis tamen quae [Col. 0539D] proxime in Actis praecesserant minime accommodari valent. Neque satis mirari possum, cum extrema Actorum verba sibi Merenda objecerit, in quibus [Col. 0540A] Damasus et Laurentius una geniti patria dicuntur, cur de iis quae paulo ante in eisdem Actis leguntur, queisque Damasus disertissime Hispanus dicitur, altum interea sileat? Rem narrabo ordine.
Exposuerat Actorum scriptor praecipua Damasi gesta, horumque occasione mentionem Laurentii injecerat, cum subinde Damasi compatriotam appellans [Col. 0540D] Quodam namque tempore cum dirutarum ecclesiarum restaurationi beatus Damasus operam daret hortum quemdam . . . ab imperatore Valentiniano Juniore sibi dari poposcit, in quo compatriotae sui beati Laurentii martyris ecclesiam fabricaret (Acta Damasi ex Cod. ms. archivii canonicot. S. Petri, ap. Sarazanium, pag. 47) . . Mox sub Actorum finem recentiore fortassis manu, stylo saltem nonnihil variante, denuo videtur ipsorum Auctor exordiri, subdens: Fuit autem beatus Damasus natione Hispanus [Col. 0540D] In eisdem Actis, ap. Sarazan., pag. 60. . Postremo denique omnium loco Laurentium Damasumque una genitos ait patria [Col. 0540D] Haec autem miracula alii beato Laurentio martyri, alii beato Damaso deputant confessori; nos tamen in miraculis non dividimus QUOS UNA GENUIT PATRIA. una promovit Ecclesia. (In eisdem Actis, ap. Sarazan. pag. 62) . . Tria haec profecto diversaque commata cum sint, ternum tantum Merenda videtur animadvertisse; saltem unum illud sibi objicit binis prioribus, [Col. 0540B] quae certe majoris sunt roboris, omnino insalutatis. Atqui non una tantum geniti patria dicuntur in Actis Damasus et Laurentius, sed prior ille disertissime Hispanus appellatur. An vero si utrumque expedite Romanum Merenda dixerit, Actorum ea ratione verbis quoquo modo satisfactum putet? Haec nos tamen, quod denuo sub examen revocanda sunt cum de Laurentii patria sermo erit, missa interea facimus, veterumque pro nostra sententia testimonia legentibus exhibemus.
Primum autem omnium catalogum summorum pontificum sub Felice IV conscriptum, annum circiter Christi 530 cujus auctorem, licet anonymum, chartophylacio tamen apostolico praepositum fuisse, saltem eodem usum ad texendam Romanorum pontificum [Col. 0540C] rerumque ab ipsis gestarum seriem, exque ea penu sincera et minime corrupta monumenta mutuatum, inferius ostendemus. Is autem catalogus, secundum editionem Patrum Henschenii et Papebrochii, prolegomenis tomi I Aprilis insertam, de Damaso loquens: Damasus, habet, natione Hispanus, ex patre Antonio, sedit annos XVII, menses II, dies XI. Quoniam vero, ut nuper diximus, non magni faciendam hujus Codicis auctoritatem Terribilinus censuit, eam propterea multiplici alia ratione, veterumque scriptorum testimonio fulciendum atque adjuvandam mox curabimus.
Secundo loco exhibemus vetustissimum pontificum catalogum qui olim ad comitis Palatini Rhenani [Col. 0540D] bibliothecam pertinuit, et ab ea in principem omnium Vaticanam migravit (ceu nobis ejusdem quondam praefectus, quique illum prior evulgaverat, Schelstratius [Col. 0541A] [Col. 0541D] Tom. I Antiquit. ecclesiasticae, in append. ad opus Chronologicum, num. 22, pag. 611. Edit. Rom. 1692.—Senior Blanchin., tom. II Anastasii, a p. 14. testatum reliquit) inscribiturque hoc titulo: Episcoporum Romanae urbis nomina. In eo autem Codice, qui quo haec scribimus anno Domini 1755 nongentos circiter triginta annos ordine numerat, uti suo loco demonstrabimus, haec de Damaso habentur: Damasus natione Spanus, ex patre Antonio, sedit annos XVIII, menses III, dies XI.
Tertio a nobis loco exponendus est vetustissimus alius Codex inscriptus: Vitae Romanorum pontificum a beato Petro apostolo ad sanctum Paulum I perductae, quem ex amplissimi Veronensis ecclesiae capituli chartophylacio primus omnium evulgavit Joseph Blanchinus Francisci ex fratre nepos (quem idcirco Juniorem in processu operis appellabimus) et quarti Anastasii tomi prolegomenis inseruit [Col. 0541D] A pag. 1 et deinceps. . Is autem de Damaso penitus consona prioribus Codicibus [Col. 0541B] habet. Damasus, inquit, natione Hispanus, ex patre Antonio, sedit annos XVIII, menses III, dies XI. Quanta vero sit hujus Codicis auctoritas docet nos Junior ipse Blanchinus, dignus profecto censor, qui non semel eum praestantissimum appellat; quique ipsum celeberrimo Veronensi Sacramentario, integrae scilicet chiliadis Codici, committere nihil dubitavit; imo vero cum Sacramentarium illud secundas, ut aiunt, in prolegomenis ducat, princeps omnium ei de quo loquimur Codici locus ibidem attributus est.
Superest nobis exponendum Anastasii Bibliothecarii testimonium e libro Gestorum pontificalium, qui aliis Gesta Romanorum pontificum, seu liber pontificalis, inscribitur; de cujus tamen auctore [Col. 0541C] nonnihil praenotare oportet. Primus omnium Marcus Velserus triumvir Augustanus, qui post Petrum Crabbeum hoc opus evulgaverat, Anastasio monacho, qui vulgo Bibliothecarius audit, integrum attribuit, nullo tamen oblato sponsore idoneo [Col. 0541D] M. Velserus, in praefat. ad lib. Pontif. Moguntiae editum ann. 1602, ap. Schelstratium, dissertat. de antiq. Roman. pont. catalogis, cap. 7, n. 1. . Velseri sententiam primo Panvinius [Col. 0541D] In not. ad Platinam, in Nicol. I, apud Scheelstratium, ibid. , mox et cardinalis Bellarminus [Col. 0541D] Lib. de Scriptorib., in Damaso, ap. Scheelstratium, [Col. 0542D] ibid. , aliique amplexati sunt; Baronius [Col. 0542D] Ad ann. 867, num. 139. tamen, libro ad trutinam exactissime revocato, comperit Anastasium nullo modo auctorem dici posse, sed tantum collectorem pontificalium gestorum usque ad Adrianum II, donec tandem Schelstratius [Col. 0542D] Dissert. de Antiquis Rom. pont. catalog., cap. 7, num. 2, et ibi Holstenius. , Holstenius et alii, invictis argumentis docuere unam Nicolai I Vitam Anastasio tanquam certo auctori attribui posse, reliquorum autem pontificum non unius alicujus scriptoris aut aetatis opus aestimandas [Col. 0541D] esse.
In ejus autem Pontificalis libri prima parte, quae sub initium VIII saeculi conscripta ab eruditis creditur [Col. 0542D] Vid. Senior Blanchinus, in praefat. I tom. Anast., num. 6, 7. , Vitasque Romanorum pontificum continet, usque ad Constantinum, seu Vaticanos Codices, seu vetustissima quae in bibliothecis Christinae Suecorum [Col. 0542A] reginae, monasterii Cassinensis, sancti Marci Veneta, Laurentiana, et aliis per Italiam celeberrimis, hodiedum supersunt ejus exemplaria mavelis evolvere, consonam plane de Damaso sententiam reperias ipsisque his verbis conceptam: Damasus natione Hispanus, ex patre Antonio.
Possem equidem alia de eodem argumento scriptorum testimonia adducere, sed otio parcendum grataque potius novitate morandum lectorem puto. Unum id tamen quod Damasi pridem Vitam a quodam Benedicto presbytero conscriptam, et a Sarazanio [Col. 0542D] In Editione Romana oper. sancti Damasi, ann. 1638, a pag. 63. operi suo praefixam, ex vetere ms. Codice abbatis Constantini Cajetani, legenti mihi succurrebat, tacitus praeterire nequeo. Conversus ad Damasum pius ille scriptor, sub finem ejus Vitae, sancti [Col. 0542B] pontificis opem implorat universo primum fideli populo, iis praecipue qui devote atque ex animo ipsius natale celebraverint. Verba haec sunt: Sancte itaque Damase, succurre ac miserere omni populo, si quis devote, ac desiderio, ac toto cordis affectu celebrat tuum natale. Pergit subinde Damasi patrocinium populo Romano in hunc modum exposcens: Sancte Damase, sis intercessor illius, adjutor et defensor populi Romani, ubi pontificatus honorem habere meruisti.
Aestimet, quaeso, prudens lector, quam non siluisset Damasi Vitae scriptor ejus patriam, si vere ea Roma esset, quando ob supremae ibidem obtentae dignitatis memoriam Damasum fidentius orat, ne scilicet eos deserat apud quos pontificatus honorem [Col. 0542C] habere meruit. Aut cur non communem ille patriam, si Damasus Romae natus fuisset, obnixius obtestatus, opem ejus non jam gratuitam, sed quasi ex debito, Romanis, civibus nempe suis, reddendam poposcisset? Cur non demum scriptor ille Damasi patriam opportune atque in rem suam apposite, ut poterat, deprecationi inseruisset, his sanctum pontificem verbis compellans: Sancte Damase, sis defensor populi Romani, ubi et natus fuisti et pontificatus honorem habere meruisti?
De antiquitate hujus Codicis nihil ipse in promptu habeo, nec Sarazanius eam nobis indicavit. Quod autem Actorum scriptor, proprium nomen et dignitatem, seu gradum, professus, gentem familiamve itidem suam non prodiderit, ea vero non vulgaris [Col. 0542D] mihi antiquitatis conjectura est, quam simplex tenuisque orationis stylus mirifice confirmat. Si quid autem in his rebus divinare liceat, locum illum: Succurre ac miserere, etc.; si quis devote ac desiderio celebrat tuum natale, ex Prudentio mutuatum suspicor, qui de Vincentio levita et martyre non multum [Col. 0543A] absimilia pridem panxerat [Col. 0543D] In hymn. sancti Vincent. Mart. stroph. 115. Similia item apud Latinos legas. Terent., Hecyra, prolog.:
Res hic nobis est cum Terribilino, qui de catalogo Romanorum pontificum sub Felice IV (quem vulgo Secundum appellari diximus eoque a nobis deinceps nomine designabitur) loquens, deque libro gestorum pontificalium ab Anastasio collecto, non magni facien [Col. 0543B] lam utriusque scriptoris auctoritatem affirmare nihil dubitat. Merenda autem, an et ipse in hac parte Terribilino adhaereat, minime ego affirmare ausim; in ejus certe sententiam propendere ex eo mihi videtur, quod tam Anastasii quam secundi catalogi auctoritatem, quae utraque opinioni suae ex adverso stat, perinde neglexerit, quasi nihil ei ab hac parte timendum foret. Primum autem omnium operae pretium fuerit indicare queis demum partibus Anastasii liber Pontificalis constet, earumque auctores; tum maxime e quibus hi fontibus hauserint pontificum vitas, rerumque ab ipsis gestarum seriem attexuerint.
Universum igitur Anastasii opus in tres potissimum tractus Uberioris doctrinae gratia dividi potest. Primus seriem exhibet Romanorum pontificum a sancto [Col. 0543C] Petro ad Liberium, qui, quod ad nomina patrias atque annos pontificatus eorum spectat, ex vetere omniumque antiquissimo Romanorum praesulum catalogo omnino desumptus est. Hic autem catalogus, quod omnium primus eum Aegidius Bucherius evulgaverit [Col. 0544D] In comm. Can. pasch. Victorii, Antuerp. 1634, pag. 269. , aliis Bucherianus, aliis Catalogus sub Liberio, aut primus absolute audit. De ejus auctore non est satis hactenus exploratum. Nonnulli, quantus is est, Damaso attribuunt [Col. 0544D] Panvin. in comm. libri II Fastor. Sarazan., in not. ad epigramm. Damasi IX, ap. Metend., pag. 249. , pars Anterum quoque papam eidem conficiendo allaborasse volunt [Col. 0544D] Henschenius, tom. I April., in prolegom. ante catalogos Rom. pont. ; ex his tamen quae Scheelstratius affert [Col. 0544D] Dissert. de antiq. Rom. pont. catalog., cap. 2. num. 10. verosimilius arbitror anonymum ejus auctorem fuisse qui sub Liberio vixerit, id est, cum primum inclinare coepit saeculum IV a Christi nativitate.
[Col. 0543D] Secundus Pontificalis Anastasii libri tractus seriem Romanorum praesulum exhibet a Liberio ad Felicem IV. Ea vero totidem fere verbis descripta est ex alio pontificum catalogo, qui, quod sub Felice IV, priore scilicet saeculi VI triaconteteride exeunte [Col. 0544A] conscriptus primum fuerit, Felicianus; quia vero solido quam prior ille Liberianus sesquisaeculo recentior est, secundus vulgo catalogus appellatur, ab anonymo itidem, ut prior ille, scriptore confectus.
Postremo omnium tractu nobis exhibet Anastasii liber Acta resque gestas pontificum recentiorum, a Felice scilicet IV ad Nicolaum I, cujus vitam, praeeuntibus Holstenio, Scheelstratio, et Seniore Blanchino, genuinum tantum Anastasii fetum esse pridem dicebamus. Vitas vero pontificum qui inter Felicem et Nicolaum ternis et eo amplius saeculis sedem tenuerunt, non unius scriptoris neque aetatis opus esse, una ipsorum styli varietas jampridem ab Holstenio [Col. 0544D] Apud Scheelstrat., Dissert. de catalog. Rom. pont., cap. 7, num. 7. animadversa satis argueret, etsi alia deessent omnia. Itaque singulas, summum binas ternasve ab uno [Col. 0544B] auctore conscriptas fuisse, diversisque temporibus secundum saeculorum seriem libro Pontificali assutas merito censent ecclesiasticarum rerum scriptores.
Nec prioris ergo illius Liberiani tractus, neque posterioris hujus tertiae Anastasiani operis partis fidem auctoritatemque tueri nobis est animus, neutrubi etenim nostra, quod aiunt, res agitur; verum cum in secunda, itemque in Feliciano Pontificum catalogo Damasum diserte Hispanum pronuntiari dictum sit saepius; eorumque auctoritatem verbaque pro nostra sententia praeallegaverimus, utriusque idcirco scriptoris fidem adversus Terribilinum, et sit qui sunt alii ejusdem impugnatores sustinendam in nos recipimus.
Neque in eo magnopere nobis allaborandum, ex [Col. 0544C] quo utramque hanc Spartam ornavere Holstenius, Scheelstratius, Seniorque Blanchinus, summi profecto viri, quorum propterea testimonia ordine sistemus. Incubuerat prior Holstenius in eam curam ut, collatis veteribus libri Pontificalis Codicibus, veram germanamque auctoris litteram erueret, quod et magna ex parte praestitit. Mox Scheelstratius, secundo pontificum catalogo atque Anastasii libro ad trutinam exactissime revocatis, rivulisque ad fontium capita continenti studio reductis, hoc de Feliciano catalogo, ejusque auctore judicium protulit: Ac de nomine auctoris (Scheelstratii [Col. 0544D] Dissert. de antiq. Rom. pont. catalog., cap. 5 num. 12. verba sunt) nihil mihi compertum est, cum catalogus scriptus sit saeculo VI, quo nemo e veteribus Acta Romanorum pontificum collegisse memoratur. Quantum tamen ex Actis [Col. 0544D] ipsis colligi videtur, auctor Romae floruit et archivo apostolico forsan praepositus fuit. Quod enim auctor Romae scripserit, indicat magna rerum Urbis et agri Romani notitia quam habuit. Omnia caemeteria etiam quam longissime ab Urbe dissita, omnia sepulcra martyrum [Col. 0545A] etiam in cryptis et cavernis posita, omnes ecclesias et regiones Urbis, omnes reliquias et titulos, omnes vias viarumque distantias, caetera demum omnia perspecta habuit. Quod autem archivo apostolico forsan praefectus fuerit deduci videtur ex his quae habet de Leone Magno: «Hic fecit epistolas multas exponens fidem catholicam rectam, quae hodie archivo Ecclesiae Romanae tenentur;» et ex Actis Hormisdae cujus libellus eodem archivo reconditus tenetur. Quomodo enim auctor Romanum archivum citasset, ni illud vidisset eique forsan praepositus fuisset? Illa sane quae de singulorum pontificum decretis, de eorum gestis, de episcoporum, presbyterorum et diaconorum ordinationibus ubique affirmat, clare indicant auctorem omnia ex regestis archivi desumpsisse.
[Col. 0545B] Neque his contentus Blanchinus Senior [Col. 0545D] Praefat. tom. I Anastasii, a num. 17. improbo sane labore quaesitum ulterius pergit: quae tunc, cum is de quo loquimur Felicianus catalogus conscriptus primum fuit, superstites in Urbe essent pontificum Romanorum tabulae; quae rerum ab iisdem gestarum anaglypha, veterumque de eodem argumento scriptorum commentaria, ex quibus Vitarum pontificalium series a Petro ad Felicem IV, non interrupto historiae filo, perduci posset; rursum quae in priscis ecclesiis et coemeteriis, lapideis tabulis, quas a figura platonias [Col. 0545D] Id est, a latitudine; πλατὺς etenim latum significat. Hispani diceremus Valdosas. Alias Platoniae Cassiodoro (lib. III epist. 9) columnae dicuntur. Consule [Col. 0546D] Henr. Stephan., in ea voce. appellabant, incisa tum forent antiquissimorum pontificum Acta; quae in ipsorum sepulcris epigrammata, queis patrias, ut fit, praecipuaque eorum gesta, sanctiones item atque ordinationes ecclesiasticas expressas fuisse verosimillimum [Col. 0545C] est; quae tandem superessent ecclesiasticae retroactorum saeculorum historiae monumenta, eaque autographa, atque adeo in aperto posita, ut vel parum attento scriptori nullibi non essent obviam futura.
Quanta vero priscis illis temporibus harum rerum seges fuerit, facile conjiciet quicunque paulo attentius considerare velit quae nunc, post duodecim scilicet saeculorum lapsum, supersunt adhuc nobis ecclesiasticae antiquitatis vestigia. Argumento item a sacris profanis ducto agnoscere etiam debemus priscis pontificibus, ad sustinendam atque amplificandam summi sacerdotii dignitatem, non minus curae fuisse sacra Christianorum, Ecclesiae ordinationes, acta, functiones supremi muneris proprias, aliaque ejus generis monumenta chartis tabulisve concredita Romanorum [Col. 0545D] praesulum fastis adnotare, quam ethnicis ejus aevi sacerdotibus ut numinum suorum cultum, item ut propriam dignitatem adversus temporum injuriam tuerentur. Horum autem maximam perpetuo fuisse ea in re diligentiam, innumera apud Gruterum, Reinesium, Muratorium, et alios veterum inscriptionum collectores, epigrammata ad hanc diem exstantia satis ostendunt, in quibus flaminum Dialium, fratrum Arvalium, Isidis, Serapidis, Mithrae, atque aliorum priscae superstitionis sacerdotum, munera, deorumque cultus ac ritus praecipui graphice [Col. 0546A] aut emblematice expressi continentur; prorsus ut quicunque tandem ille fuerit secundi catalogi scriptor, ex iis quae ipsius aevo supererant archetypis monumentis non interruptam pontificalium gestorum seriem attexere facili negotio potuerit; imo nisi oculos ab ubivis Romae prostantibus tabulis consulto avertere vellet, ne latum quidem unguem alicubi a veritate deviare. Atque hactenus de secundi pontificum catalogi auctoritate.
Quod ad Anastasium attinet, missis quae Guillielmus Bibliothecarius, Trithemius, Platina, Baronius, aliique auctores, in ejus commendationem scripsere, de quibus videndus Senior Blanchinus [Col. 0546D] Proleg. Tom. I Anastas. Biblioth., post Praefat. , Scheelstratium itidem judicio praedem sistimus [Col. 0546D] Diss. de ant. Rom. pont. catal., cap. 9, a n. 1. , qui primo satis superque ostendit auctorem libri Pontificalis [Col. 0546B] Anastasio attributi, ut Vitas gestaque Romanorum praesulum a Petro apostolo ad Zachariam scriberet (quos inter Damasus noster recensetur) secundum pontificum catalogum, de cujus auctoritate nuper egimus, ad manum habuisse, eoque ad seriem illorum attexendam omnino usum, ut proinde eadem in hac parte Anastasio, ac Feliciano pontificum catalogo, fides necessario adhibenda sit.
Mox autem eum idem auctor suum de posteriore libri Pontificalis parte, Vitas scilicet Zachariae ad Nicolaum I continente, judicium protulisset, ipsiusque fidem summopere commendasset, utpote quae a synchronis scriptoribus ex antiquis Ecclesiae monumentis atque apostolicis chartophylaciis desumpta fuerit, pergit de priore ejusdem Pontificalis libri [Col. 0546C] tractu in quo Damasus noster est sententiam subinde suam promere, inquiens: Licet autem prior pars (Pontificalis scilicet libri) non conscripta sit ab auctoribus synchronis, EX ANTIQUIS TAMEN ROMANAE ECCLESIAE MONUMENTIS PARITER CONCINNATA FUIT, adeo ut pro discernendis Romanae Ecclesiae ritibus, pro ejusdem disciplina et dogmatibus cognoscendis hic liber merito allegari possit, cum ex eo horum omnium notitia eruatur. Si enim de ritibus sacrificii qui jam inde a primis temporibus coeperunt; si de ordinationibus episcoporum et inferioris cleri, eorumque muniis; si de reliquiis martyrum, de invocatione sanctorum, de psalmis et orationibus ab Ecclesia recitari solitis; si de varia pontificis electione; si de sexcentis aliis disciplinae et dogmatum ecclesiasticorum capitibus agamus, [Col. 0546D] reperiemus profecto in hoc libro Pontificali unde cunctis satisfiat, et quibus modis Ecclesiae regimen octo priorum saeculorum spatio constitit facile conjiciemus; ita ut vix sciam (concludit) an in tota antiquitate opus aliud reperiatur ex quo tam multa ac ex libro Pontificali addisci possint.
Nec minore in pretio a Seniore Blanchino nabitum fuisse Pontificalem librum, luculentissimum ejusdem in praefatione tom. I Anastasii [Col. 0546D] A num. scilicet 31. testimonium ostendit; a quo praeterea observatum scimus superstites hactenus Romae et in suburbanis Pontificalium [Col. 0547A] ordinationum, dedicationum basilicarum, aliarumque id genus ecclesiasticarum functionum tabulas, quas ipse cum Anastasio diligentissime contulit, mirifice hujus doctrinae congruere, id quod in aliis etiam quorum comprobationes non habentur incorruptam Anastasii fidem confirmat, multo item plures quam nunc ecclesiasticae antiquitatis reliquias hujus auctoris aevo in urbe superfuisse, ut proinde ex iis tantum, etsi alia defuissent omnia, priorum Ecclesiae saeculorum historica series utcunque continuari, saltem suppleri atque adjuvari plurimum posset; iisque omnino monumentis usum fuisse libri Pontificalis auctorem.
Nollem cl. Joanni Ciampinio qui paulo ante Scheelstratium [Col. 0547D] Blanchinus Senior ( In praefatione, Tom. I Anastasii ) innuit Scheelstratium quatriennio post Joan. Ciampinium, anno nempe 1692, opus suum Antiquitatis ecclesiasticae edidisse; quod et verum est si ad Romanam ejus operis Editionem multiplici dissertatione atque appendicibus auctam referamus; idem tamen opus Antiquitatis ecclesiasticae multo licet conctractius Antuerpiae excusum pridem fuerat anno nempe 1678, forma, ut vocant, quarta. Examen libri Pontificalis ex professo [Col. 0547B] scripserat, Romae typis editum anno 1688, injurius esse, ejusque hac de re sententiam tacitus praeterire. Expenderat is veterum Codicum collationes ab Holstenio factas, momentisque rationum omnibus denuo sub trutinam revocatis, in haec verba censuram de libro Pontificali suam profert [Col. 0547D] Exam. lib. Pontifical. sect. 11, pag. 107. : Verumtamen licet a pluribus exaratum Codicem Romanorum pontificum existimemus, nihilominus ut autographo genuinisque scripturis excerpto maximam ac summam fidem eidem habendam esse censemus, praecipue cum propter antiquitatem eximiae venerationis sit, constantemque historiam contineat, quam tot saeculorum consensu Ecclesia recepit, utpote quae litteris consignata fuerit a scriptoribus, qui vel pontificibus, quorum gesta scripsere, coaevi, vel paulo juniores fuerunt. Haec Clampinius.
[Col. 0547C] Nec defuere ex ipsis heterodoxis cordatiores qui Pontificatem librum non vulgari elogio commendaverint, ut suo loco dicemus. Interea vero nihil moramur Pearsonium [Col. 0547D] Dissert. I. de serie Rom. pontif., cap. 12, n. 8, [Col. 0548D] ap. Scheelstratium, Diss. de catalogis, cap. 8, n. 4. , Molinaeum [Col. 0548D] Ap. Ciampin., in Exam. lib. Pont., ubi proxime. , Hospinianum [Col. 0548D] De Orig. Templor. lib. II, cap. 14, § 7, ap. Ciampin., ubi prox. , Dodwellum [Col. 0548D] Dissertat. de paucit. martyrum, apud Ruinart., praef. ad Acta mart. sincera, pag. 67. , et si qui sunt alii hujus ordinis viri, quorum jecora difficili in ritus ecclesiasticos bile tumentia virus acerbitatis suae in Anastasium librique Pontificalis auctorem evomunt suspectum eum scriptorem, et rerum statusque primitivae Ecclesiae prorsus ignarum, quique ex vetustis quidem scripturis apocryphis librum suum consarcinaverit vocitantes, atrocibusque utrumque conviciis proscindentes.
Hos omnes, praeter Ciampinium [Col. 0548D] Sect. 12, pag. 108. , Scheelstratius iis ipsis quae modo retulimus argumentis exagitat; [Col. 0547D] Pearsonio vero quod libri Pontificalis auctorem incertum saeculi VI scriptorem dixisset, non illepidum praeterea subcinit epiphonema [Col. 0548D] Diss. de ant. Rom. pont. catal., cap. 9, n. 9, in fin. . Cum, etenim in designanda auctoris ejus libri aetate nonnihil humani passus Pearsonius fuisset (non enim sexto, ut ipse aiebat, saeculo, sed exeunte septimo, et fortassis sub [Col. 0548A] octavi initium is auctor vixit), non injuria a Scheelstratio reprehenditur, quod libri Pontificalis auctorem status primitivae Ecclesiae prorsus ignarum dixerit, ignarus profecto ipse qua demum aetate floruerit libri Pontificalis auctor: Quandoquidem autem (pergit Scheelstratius) saeculo jam SEPTIMO (sphalma est typographicum pro sexto) libri Pontificalis auctorem scripsisse Pearsonius fatetur, melius de Romana Ecclesia, ejusque disciplina, ritibus et fide, instructum eum fuisse quam novissimis temporibus natos, agnoscere quoque debuisset.
Scio fuisse etiam ex catholicis scriptoribus qui libri Pontificalis atque Anastasii auctoritati non parum detractum voluere. Binos apud Ciampinium [Col. 0548D] Exam. lib. Pont., sect. 12, pag. 108. videre licet, quos ego tamen honoris causa taceo [Col. 0548B] sciens lubensque. Ex his alter: Pontificum Vitas ab Anastasio deformatas et allucinationibus plenas; alter vero eumdem auctorem foedissima adulatione erga Nicolaum I pontificem usum fuisse affirmat. Verum utrumque iniquiore erga Anastasium animo fuisse, facile conjiciet quicunque a Ciampinio ibidem pro Anastasio allata liber a partium studio considerare velit. Ipse vero uti non negavero plurima in Anastasio deprehendi, vel ab eo, quae humana conditio est, initio parum animadversa, vel exemplorum crebritate ab antiquariis deformata, tanti tamen ut praefati auctores contendunt facienda minime arbitror. Neque si Anastasius in Nicolai I, quem nedum communi supremae dignitatis, sed proprio clientelae jure ac debito revereri debuit, laudes aliquanto liberius [Col. 0548C] excurrit (quod scriptoribus solemne est in nuncupatoriis praesertim epistolis) foedum eidem, propterea palpum obtrusisse censendus est. Sed de his nos alias.
Interea vero, ut e diverticulo in viam redeamus, nuspiam ipse adduci potero ut credam Terribilinum, et si ab ejus partibus Merenda steterit, prioribus illis quos modo confutabamus heterodoxis, aut posterioribus his catholicis scriptoribus consentire; cautiores tamen vellem ecclesiasticos praesertim viros, quos proinde nedum scopulos, sed et allidendi discrimen devitasse tutissimum fuisset. Non enim hic nobis de lana, quod aiunt, caprina sermo est, neu quaerimus quot hiemes Laertis errarit puer, aliave poetarum fabulis decora. Summa ferme universae pontificum [Col. 0548D] historiae in dubio est; deque ea simul statuet quicunque tandem secundi catalogi atque Anastasii auctoritati detractum velit. Agitur enim in utroque hoc libro de gestis Romanorum pontificum deque eorumdem Actis, ordinationibus, decretis; de summi sacerdotii auctoritate, de sacris reliquiis et precibus, [Col. 0549A] de sanctorum invocatione, de sacrorum rituum praesertim liturgicorum antiquitate et origine, quam utramque tantopere infringere satagunt novatores, deque universa ecclesiasticarum rerum summa; prorsus ut in his duobus totam ferme disciplinae Ecclesiae legem pendere, praecipuum saltem in eis Romanorum prioris aevi praesulum historiae cardinem verti non immerito dixeris.
Nec humani tantum consilii aut industriae opus existimandum est, quod utrumque illud ecclesiasticae antiquitatis monumentum in communi fere aliorum naufragio superstes Sponsae suae servaverit Christus, his potissimum procellosis temporibus e tenebris eruendum; quodque vel haereticorum nonnullis, queis in hac parte cor profecto sapuit, eam mentem [Col. 0549B] indiderit ut firmam ratamque haberent libri Pontificalis auctoritatem. David etenim Blondellus, adversus Franciscum Turrianum scribens [Col. 0549D] Apud Scheelstrat., Diss. de ant. Rom. pont. catalog., cap. 9, num. 9. , Pontificalis libri auctorem scriptorem vocat forte non malum; quae quia emphasin important, sequentibus Blondelli verbis declarantur [Col. 0549D] Ibid., ap. eumdem. : Eo enim libro veteres Ecclesiae Romanae tabulae continentur, nihilque eo scripto incorruptius. Nec multum ab his abludit Salmasius, et ipse heterodoxus, qui, Scheelstratio teste [Col. 0550D] Ibid., ap. eumdem. , libri Pontificalis auctorem quasi solis radio scripsisse alicubi tradit. Atque haec de secundo catalago et Pontificali Anastasii libro generatim dicta sunto.
Hactenus secundi Pontificum catalogi atque Anastasii auctoritatem generatim ratam fore atque esse docuimus; verum cum non idcirco uterque ille scriptor omni penitus naevo careat (id etenim unius divinae Scripturae privilegium est ac praerogativa peculiaris), singulatim propterea eorumdem Codicum fidem atque integritatem examinandam duximus; quo scilicet loco Damasum uterque scriptor disertissime Hispanum facit; id etenim centrum est et scopus universae disputationis nostrae.
Magnus olim scriptorum censor atque aestimator Horatius fas esse aiebat [Col. 0550D] In Arte, 360. , in longo praesertim opere, ut somnus quandoque obreperet; utque id [Col. 0549D] catalogi secundi scriptori atque etiam Anastasio, neque admodum raro, contigisse fateamur, neminem propterea fore puto qui utrique illi, quorum caeteroquin adeo est conducibilis industria, vulgarem eam saltem indulgentiam rebus aliis desperatis denegandam censeat. Verum si eorum tamen doctrinam ad cribrum hodiedum exactissime revocare liceret, essetque qui solida ejusdem grana sciret internoscere, atque ab infelici lolio, forsan et a superseminatis zizaniis secernere (glossas intelligo, antiquariorum sphalmata, siglas, litterarum compendia, numerales notas, atque id genus reliqua), constantior fortassis [Col. 0550A] atque aequabilior secundi pontificum catalogi atque Anastasii fides haberetur, nec quidquam in utroque scriptore delicatulos muliebrique malacia laborantes stomachos fastidire cerneres.
Fontes igitur e quibus manuscriptorum Codicum praesertim historicorum vitia frequentissima ad nos emanarunt hi praecipue a criticis indicantur. Heterodoxorum pravitas, qui, ut Catholicis dogmatis calumniose detraherent, non raro veterum scripta corruperunt ac commacularunt. Interdum ipsorum catholicorum, quos, dum privatae quisque opinioni aut commodis plus justo inservire satagit, ambitio plerumque mala falsos fieri subegit. Nimia item planeque indifferens credulorum simplicitas; hi enim ex falsa aut male assuta historiae lacinia populorum [Col. 0550B] fidem augendam arbitrati, anilibus saepe fabeliis nativum historicae veritatis splendorem obscurarunt. Marginales praeterea glossae, quas antiquariorum oscitantia aut imperitia in textum admisit, compendia scripturarum non satis ab iisdem intellecta, lectionum varietas, siglarum denique notarumque numeralium frequens usus in re praesertim chronologica, quarum dum vel minima non suo loco ponitur inextricabiles errores inducit. Exemplis rem illustriorem fore arbitror.
Luciferianorum aliorumque Liberii obtrectatorum perversitas genuina hujus pontificis Acta corrupisse vulgo creditur, nonnullaque, ut ipsius famae calumniose detraherent, eorumdem loca interpolasse. Ejus flagitii non obscura supersunt nobis hodiedum apud [Col. 0550C] Anastasium vestigia a primis illis temporibus deducta; Vita etenim Liberii prout in vulgatis Anastasii Codicibus circumfertur, parum sibi consonam nescio quam praesefert styli varietatem, ut non unius alicujus opus esse e vestigio dignoscatur. Nec Damasus noster in hac parte felicior fuit, cujus historiae genuinisque Actis plurimum offecisse depravatrices Ursicini, seu, si mavis, Ursini, competitoris ejusque sectatorum manus, vehemens eruditorum suspicio est, ut suo loco dicemus. Haec ad primam ab haereticis causam.
Contentio Alexandrinae et Antiochenae cum Romana Ecclesia de primatu, quod utraque illa non minus ac Romana se diceret apostolicam, causam praebuisse vulgo creditur ut quaedam ex apocrypha epistola nomine [Col. 0550D] Clementis papae, ad Jacobum fratrem Domini appellatum directa, Vitae hujus pontificis attexerentur, cum primis vero Clementis designatio ad apostolici muneris dignitatem eodem prorsus modo a beato Petro apostolo facta, quo Petrus ipse regendam a Christo Domino susceperat Ecclesiam, quam et apud Anastasium legimus. Putabant etenim Romanae prae aliis Ecclesiis dignitatis asse tores peculiarem hanc Clementis a beato Petro designationem argumento fore specialis quoque Romanae cathedrae ante alias excellentiae, primatusque Ecclesiae universalis; quasi vero defuissent vel tum indubia alia monumenta, [Col. 0551A] queis itidem primaria Romanae sedis dignitas sustineri ac demonstrari plane posset. En aliam depravandi Codices causam eamque a Catholicis profectam.
Quid autem de Anastasii colo in Vita Pii papae I, ubi Hermes quidam, ejus pontificatus tempore, librum composuisse dicitur: in quo mandatum continetur quod ei praecepit angelus Domini, cum ad eum veniret in habitu pastoris, et praecepit ei ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur [Col. 0551D] Vide Anastas., in Pio, tom. I, pag. 14, ex quo haec ad litteram descripta sunt. ? Haec ex apocrypho Constitutionum Clementis libro ad supplendam antiquissimi Liberiani pontificum catalogi lacunam, aut ex Actis quibusdam sanctae Pudentianae, virginis catalogi descriptorem temere mutuatum fuisse suspicatur Senior Blanchinus [Col. 0551D] Tom. II Anast., in Pio I, pag. 117. Item pag. 22. . Erunt fortasse qui [Col. 0551B] propter Asiaticorum cum Romanis episcopis de Paschate dissidium, quod mox sub Victore papa recruduit, integram periodum hujus pontificis tempore adjectam credant, ut sacri scilicet Paschatis in die Dominica religiosum cultum nedum ex apostolorum traditione, sed ex divina quoque institutione derivari ostenderent. Utrovis autem modo se res habeat, illud certe de angelo in habitu pastoris apparente, alteram esse constat earum, quas modo dicebamus lacinias, a simpliciore aliquo per speciem pietatis temere historiae assutam, tertiam videlicet eamque non infrequentem depravationis Codicum causam.
Quartae nobis exemplum suppeditat Anastasii comma in Vita Damasi. Fuit autem Damasus (inquit) temporibus Juliani [Col. 0552D] Anastasius, in Damaso. quae quanquam eodem Blanchino [Col. 0551C] teste [Col. 0552D] Tom. III, Anastasii, in Damaso, pag. 33. , ex depravatis Liberii Actis descendere nonnulli suspicentur, propius tamen vero crediderim, ab imperito rei chronologicae glossatore orae primum Codicis apposita indeque, ut fit, in textum irrepsisse ab antiquario scilicet introducta. Ejus mihi rei fidem pene facit in lubiam, quod si verba illa stirpitus e textu avulseris, nedum sensus perseverat integer, sed et narrationis series non jam ut pridem videatur interrupta. Quidquid autem illud fuerit, falsissimam eo commate enuntiationem contineri manifestum est, cum Julianus vivo Liberio ad V scilicet Kal. Julias anno 363, jam diem suum obiisset, id est, solido triennio ante Damasi pontificatum, cujus initium a Kalendis demum Octobribus anni 366, Gratiano et Daglaipho coss., auspicandum [Col. 0551D] ipse Blanchinus evidenter demonstravit [Col. 0552D] In prolegom. II, Tomi Anastas., pag. 68, col. 1. .
Quod ad chronologiam attinet, id est in designanda ratione temporis quo unusquisque pontificum sedem obtinuit, mirum quantum dissideant tum inter se, tum etiam ab Anastasio, Codices et catalogi anteriores; idque plurimum ex arithmeticis notis praepostere aut alias non suo loco collocatis, aliquave earum importune adjecta vel omissa, quae in hoc argumento minutiae si negligantur magnas in expedienda temporum ratione difficultates afferunt. Non longe [Col. 0552A] abierimus. Anastasius Damaso pontificatus annos XVIII menses II, dies X, attribuit; catalogus autem secundus annos tantum XVII, menses tamen III, sedem tenuisse affirmat. Diversitas ex antiquarii oscitantia nata creditur, qui cum arithmeticam notam I, ex annorum areola detraxisset, eam mox pontificatus Damasi menses enumerans iisdem importunissime restituit, quasi ad menses potius quam ad annos pertineret.
De siglis compendiisque litterarum uberior, opinor, errorum seges est, quam ut eam allatis exemplis confirmare oporteat. Neque ambigo nonnulla ab Anastasio, fortassis etiam a secundi catalogi scriptore, in unoquoque genere praetermissa; verum ea tamen delicta sunt quibus ignovisse velim. Etenim ubi plura [Col. 0552B] nitent in opere, paucis quas aut injuria fudit maculis, aut humana parum cavit natura, non protinus offenduntur quibus est equus, et pater, et res; imo e contrario mitius cum auctore agendum, sublevandamque ejus industriam aequissimo jure censent, sicubi eam laborare contingat.
Ego vero nedum in hac parte Anastasio et secundi catalogi scriptori indulgendum, sed ulterius ex ipsis qui in utroque conspiciuntur naevis eorum fidem mirifice commendandam censeo. Cum etenim de Anastasio praedixerimus collectorem eum, non auctorem fuisse Pontificalis libri (quo etiam jure ac nomine secundi catalogi scriptor meo quidem judicio censendus est), maluit alter quae in Liberiano catalogo repererat, utcunque dubia aut parum sibi comperta, relinquere; alter vero quae in prioribus illis Liberiano [Col. 0552C] et Feliciano, atque in recentiorum Pontificum Vitis ab ipsarum auctoribus scripta pridem viderat, qualiscunque tandem eorum fides esset, retinere, quam quidquam immutando aut adjiciendo seriem pontificalium gestorum universam suam quodammodo facere, ejusque veritatem tuendam in se recipere.
Jam vero ut quo haec demum pertineant videamus, rogandus primum Terribilinus est, num quid Ursicini ejusque sectatorum interesset Hispanum potius Damasum fuisse quam Romanum vel aliubi natum, ut eum propterea, secus ac res habebat, pro Hispano obtruderent, secundumque pontificum catalogum atque Anastasium de vera Damasi patria loquentes [Col. 0552D] flagitiose corrumperent aut interpolarent; an si Hispanum Damasum ostendisset Ursicinus probrosum ei nomen aut inclementius dictum objecisset, quo scilicet sibi favorem, Damaso vero cleri et populi Romani conflaret invidiam. Nondum eo aut spei aut timoris tandem patriae communio, potentum clientelae, studia denique partium processerant, ut proinde nihil ex hac parte Damaso obstiturum esset quominus tanto muneri par judicatus communibus suffragiis Romanus pontifex salutaretur.
Nec ea tempestate aut uspiam omnino alias ab Hipaniae [Col. 0553A] Ecclesiis primariae omnium Romanae cathedrae de jure aut praerogativa litem intentatam legimus, cui pro Hispanis decidendae conferre quidquam posset fueritne apud ipsos an alibi natus Damasus, ut neque ex hoc capite suspicioni locus sit vitiatos propterea veteres secundi catalogi atque Anastasii Codices. Praeterea nihil e margine in horum Scriptorum textum irrepsisse, nullamve hoc loco lubricae fidei narratiunculam eidem subintroductam, aut temere assutam fuisse, liquido constat ex eo quod tribus omnino verbis, Damasus natione Hispanus, negotium universum transigatur, omnesque ita praeclusi sint aditus, ut nec iota unum ad rem nostram conficiendam redundare aut deesse nemo non videat.
Ulterius. Non hic nobis de notis arithmeticis aut [Col. 0553B] de re chronologica sermo est; nec de siglis aut litterarum compendiis, ut ex errorum in his rebus frequentia conjicere pronum fuerit erratum quoque ab auctore secundi catalogi atque Anastasio fuisse dum de Damasi patria loquerentur, aut ab antiquariis in vetustis eorum Codicibus describendis. Neque demum (quod miraculi loco habendum) in tanta exemplarium secundi catalogi atque Anastasii in Bibliothecis per Italiam, Galliam, Germaniam, et Belgium universum copia, quae stupendo labore contulere Holstenius [Col. 0553D] Apud Blanchinum, in praefat. I tomi Anastasii. , et post eum Senior Blanchinus [Col. 0553D] II tom. Anast., in prolegomenis, a pag. 85. , praesertim cum in aliis horum scriptorum locis infinita pene sit lectionum varietas, vel unum hactenus repertum legimus, quod de Damasi patria loquens non mirifice caeteris omnibus consentiat.
[Col. 0553C] Haec autem cum ita sint, satis mirari nequeo cur secundi catalogi atque Anastasii fidem tanto molimine Terribilinus in dubium revocare nitatur; saltem scire vellem quo tandem astu Danaen istam tot undique excubiis circumseptam deludi ac vitiari potuisse arbitretur, ut propterea Damasi patriam utriusque illius scriptoris auctoritati ac testimonio non satis tuto credi aut committi posse affirmet. Verum fuerit (quod gratuito Terribilino damus), fuerit, inquam, aliquis in hac parte contra Anastasium et secundi catalogi scriptorem suspicioni locus; an idcirco Veronensis pontificum catalogi quem Junior Blanchinus evulgavit, [Col. 0553D] In prolegomenis IV tomi Anastasii, pag. 1. , an Codicis Palatino-Vaticani, Anastasio, ut videbimus, antiquioris, quem utrumque pro nobis allegavimus, sublesta quoque fides atque auctoritas [Col. 0553D] futura, aut Damasi patria duplici alio eoque idoneo teste accedente non satis adhuc explorata habenda?
Neque, e diverso, cum de gloria Hispanorum quaeritur satis multa succurrunt nobis exempla queis ab exteris nationibus, seu falsa rerum ab Hispanis praeclare gestarum praedicatione, sive illustrium pietate doctrina aut militari laude virorum attributione, gratis eam auctam sciamus. Hoc unum si Terribilinus animadvertisset, cautiorem eum debuisset facere, ne [Col. 0554A] scilicet stylum in Anastasium et secundi catalogi scriptorem acueret. Debuit id saltem ab ipso impetrare amice conjurantis Merendae in Tillemontium animadversio. Egerat Merenda [Col. 0553D] Opusc. et gest. sancti Damas., cap. 22, n. 2, pag. 123. de quodam Arsenio quem Damasus Arcadio puero jam declarato Augusto praeceptorem miserat. Is Arsenius a Baronio, qui prior id in Metaphraste legerat, Romanae Ecclesiae diaconus appellatur. Obsistere pro ingenio Tillemontius, nec diaconum Arsenium agnoscere, nisi alius isque idoneus Metaphrastae sponsor accedat; Merenda tamen intercedens his Tillemontium verbis compellat: Verum cui bono scriptor ille (Metaphrastes) hanc in Arsenio dignitatem fingers potuisset? Cur non potius hoc scripserit ille, antiquiore aliquo minimeque dubio testimonio fretus? Injurius profecto sim secundi catalogi [Col. 0554B] scriptori atque Anastasio, si utrumque aut eorum alterum Metaphrastae contulero. Notum de Graeca fide quae paroemiae locum fecit. Interea ero Terribilinus viderit quo pacto popularem sententiae suae Merendam effugiat, si iste ab eo quaesitum pergat: Cui bono secundi catalogi auctor atque Anastasius Damasi patriam sibi pro arbitrio confinxerint.
Quae de suo nobis Terribilinus objicit, si quid ego video, magni non sunt. Idcirco levissime attingenda et tantum non praetereunda puto. Summa huc redit denique: Neminem veterum qui de Damaso egere Hispanum [Col. 0554C] eum dixisse ante secundum pontificum catalogum sub Felice IV, aut Anastasium; utriusque hujus scriptoris auctoritatem non magni faciendam; recentiores Hispanos nullo ut Damasum popularem suum astruant solido fundamento niti; dissentire praeterea de loco, multumque inter se digladiari; Hispanum itaque Damasum non esse.
Primum autem omnium ex parte falsum esse catalogus ille pontificum e Palatino-Vaticano Codice, quem secundo loco pro nobis adduximus sub titulo: Episcoporum Romanae urbis nomina, manifestissime demonstrat; auctor etenim ejus, cui itidem Damasus Hispanus audit, totis quadraginta annis ante Anastasium vixit. Supputemus rationes probe. Quo tempore primus omnium catalogum de quo agimus evulgavit [Col. 0554D] Scheelstratius, ad annum scilicet 1691 (non enim multo id serius facere potuit, cum sub initium sequentis anni fato functus fuisse dicatur [Col. 0553D] In indice ms. bibliothecae Casanatensis, quo [Col. 0554D] loco Scheelstratii opera recensentur, e regione nominis auctoris invenitur haec nota: Obiit 6 Aprilis 1692. ), is Codex, ipso attestante [Col. 0554D] T. I Antiquit. ecclesiastic., in append. ad opus chronologicum, num. 22, pag. 611. , annos numerabat 865. Ex quo fit anno demum quo haec scribimus Christi 1755 aetatis fore Codicem annorum DCCCCXXIX. Jam vero si hanc summam ab eo qui nunc volvitur anno 1755 subducamus, reliqui fient anni DCCCXXVI, totidemque a Christi nativitate effluxerant, cum primum catalogus [Col. 0555A] de quo agimus exaratus fuit. Atqui Anastasius post sublatum e vivis Nicolaum I, cujus subinde vitam gestaque scripsisse pridem dicebamus, id est, post annum 867. Pontificalis libri collectionem adornavit, ut proinde catalogi auctorem totos quadraginta annos Anastasio antiquiorem fuisse necesse sit.
Quod ad secundum pontificum catalogum spectat id unum Terribilino assentiar, nullum nobis auctorem superesse qui ante eum catalogum Damasum Hispanum dixerit, saltem a me hactenus ignorari; verum si ea recolimus quae de Actis Romae superstitibus sub initium saeculi VI, quo tempore catalogum illum exaratum fuisse constat, deque scriptis et gestis pontificum, aliisque ecclesiasticis monumentis id temporis ubivis prostantibus alibi dicta sunt, non [Col. 0555B] minus verum puto secundi pontificum catalogi auctorem, nonnisi aliquo eoque archetypo, quod sibi praeluceret, documento de Damasi patria locutum fuisse, quanquam illud exserto nunc digito indicare non facile sit. Saltem non id, amabo, aequius, non praestabilius fuerit, quam suspicari secundi catalogi auctorem Damasi patriam e proprio sibi cerebro non secus ac Jupiter Minervam confinxisse?
Verum, ut alia desint, an non una secundi catalogi antiquitas abunde ei sufficere censenda est ut propria constet fide; nec post XII tandem saeculorum lapsum alieno ipsi ad suam tuendam auctoritatem sponsore opus sit? Aut cur non secundi catalogi testimonium de Damasi patria a synchrono auctore profectum aestimabimus? Ejus certe scriptor, si non viventem ipse Damasum, perplures tamen agnoscere cumque iis [Col. 0555C] versari facillime potuit, qui, dum in vivis ageret sanctus pontifex, eum saepius intueri, saepius alloqui, publiceque et privatim colere valuerunt; atque ex his quae ad Damasi patriam gestaque spectant familiari, ut fit, sermone mutuari. Rursum hic nobis supputatione est opus. A Damasi morte quae in annum incidit Christi 384 ad Felicis IV pontificatum, quo tempore secundus catalogus scriptus fuit, CXLII, non amplius effluxerunt anni; si vero hujus pontificis exitus (qui ad annum demum salutis 530, Octobri mense, a chronologis refertur) omnino spectandus sit, centum summum quadraginta et sex anni intercessere. Jam vero interstitium istud binae eaeque non hominum longevissimorum aetates facile implere potuerunt, ut priori tempus ad pubertatem usque attribuamus, [Col. 0555D] quo Damasum saepius videre, quaeque de ipso in ore omnium ferebantur ab aliis accipere, et fideli, qualis puerorum est, memoria retinere; posteriori vero nondum adhuc octogenario ut catalogum de quo agimus conscribere potuerit [Col. 0555D] Plato, Simoniedes, Stesichorus aliique plures (apud Turlium, de Senect.) octogenariis majores egregia opera edidere, neque eos in studiis suis obmutescere senectus fecit Sed quid ad vetera ethnicorum exempla confugimus, cum hodie sanctissimus dominus noster Benedictus PP. XIV in omnium luce versetur; imo ipse sit lux supra Ecclesiae candelabrum posita, nedum supremae in terris Majestatis fulgore, et luculentissimorum scriptorum radiis, vel in ea [Col. 0556D] aetate lucens omnibus qui in domo sunt? . Haec meo quidem judicio usque adeo in proclivi posita sunt, ut si quis ea cum Tillemontii aut adversariorum conjecturis [Col. 0556A] conferre, nedum postponere audeat, iniquum profecto ipsum rerum aestimatorem fore necesse sit.
Verum inquit tamen Terribilinus. Nemo veterum scriptorum ante secundum catalogum Damasum Hispanum dixit. Tanquam ad rem attinuisset quidquam. Nemo eorum Damasi vitam ex professo attexuit. Hieronymus certe totus est in ejus scriptis recensendis. Optatus, Rufinus, Marcellinus, Symmachus et alii de ipsius potissimum gestis tractavere, idque occasione Liberii pontificatus in qua scena primas post eum contra Arianos Damasum nostrum partes egisse norunt omnes. Scimus praeterea veteres scriptores praesertim ecclesiasticos, quod ad sanctorum patrias attinet, verborum parcissimos fuisse, qua de re inferius nobis sermo recurret. Quare nihil horum neque [Col. 0556B] institutae ab ipsis disputationis intererat Colchus fuisset an Assyrius Damasus, Thebis potius an Argis innutritus. Sed cedo; num veterum scriptorum aliquis Damasum propterea Romanum dixit? Nunc, inquiet, non erat his locus. Atqui, reponam ego, neque ut ipsum Hispanis attribuerent; ut proinde veterum in hac parte silentium ἀμφίβολον plane sit, neque in nos magis quam in adversarios urgeri possit.
Nec Terribilinum (quod ejus pace dixerim) satis a partibus liberum aestimo, qui de nostratium scriptorum argumentis pro Damasi patria sententiam ferre possit. Ad aequiores provoco. Sed fuerint ea sane, quoniam ita Terribilino visum fuit, paulo quam res postulat infirmiora; an propterea ubi sesquimillenarii facti quaestio est, ut probatio deficiat, jus illico defecisse censeri debet? Meliora pro se Terribilinus afferet, [Col. 0556C] scilicet. Sed Hispanos scriptores, praeter insitum genti domesticarum rerum neglectum, privatis potius in hac re studiis quam publicae rei inserviisse pridem diximus. Itaque dum singuli popularem suum pressius ea voce usurpata Damasum faciunt, de summa rei, id est de eodem Hispaniae generatim asserendo, quod extra controversiam id positum putarent, non ut oportebat solliciti universi fuere.
Privata autem ipsorum concertatio de urbe in qua natales hauserit Damasus, quod postremum in nos Terribilinus urget, dum alii Matritum, alii Vimaranum aut Igeditaniam, alii demum Tarraconem eam fuisse putant (addere insuper Terribilinus posset Occiduas Gades [Col. 0556D] Vid. Joseph Maria Suarezius Gallus episcopus olim Vasionensis, ap. Nicol. Antonium, lib. II Biblioth. Hispanae veteris, cap. 6. Saguntumque fide inclytam [Col. 0556D] Bernardinus S. R. E. cardinalis Carvaialius, in oratione ad Alexandrum PP. VI, habita 23 Novembris anni 1492. Unde et Gaspar Scholanus, in Historia Valentina, apud eumdem Nicol. Antonium, loco proxime citato. ad duodecimum a Valentia nostra lapidem, Monviedro [Col. 0556D] nunc indigenis appellatam); privata, inquam, Hispanorum hac de re concertatio nec publicae unquam ipsorum causae officere, neque ullo modo Terribilinum juvare potest. An ergo, quod de Homeri patria septem olim celebratissimae urbes tanta animorum contentione disputaverint, erit propterea qui Graecis eum adjudicandum, aut Graeciae universae de eo argumento [Col. 0557A] litem intentandam censeat? Atque haec ad Terribilini objecta.
Fortiores profecto sunt in speciem saltem Tillemontii [Col. 0557D] On prétend que saint Damase était Espagnol, fils d'un nommé Antoine, quoiqu'on ne puisse gueère douter qu'il ne soit né à Rome, et que son père paraisse y avoir demeuré dès ses premières années; car Baronius rapporte une inscription où il est dit que son père avait été écrivain, lecteur, diacre et prétre dans l'église de saint Laurènt à Rome (Tillemont, Mémoires pour servir à l'histoire ecclésiastique, tom. VIII, Ed. Venetae, pag. 386. Il y a méme peu d'apparence que le père de saint Damase fût venu d'Espagne à Rome, et encore avec ses enfants, comme cette Histoire (de sanctae Irenes Actis loquitur quae Bolland ani Patres afferunt die 21 Februarii) le semble dire: puisqu'il avait servi à Rome dans la fonction d'écrivain et de lecteur, ce qui semble qu'il y avait demeuré dès son enfance (Idem, ibid., in notis, pag. 773) . conjecturae quas in nos Merenda regerit [Col. 0557D] Merenda, sub initium opusculor. sancti Damasi. . Cum etenim nedum Damasus, sed et parens ejus Antonius lectoris in urbe munus exercuisset, posteriorque iste in basilica sancto Laurentio sacra, quae nunc in Damaso appellatur, per omnes ecclesiasticos gradus ad sacerdotium pervenisset, ceu ipse nos Damasus docuit, lectoratus autem ex eorum temporum disciplina pueris committeretur, elicit inde Tillemontius non secus Damasi patrem atque ipse Damasus Romae pueritiam transegisse. Jam vero, pergit, vix credibile, saltem parum verosimile fit Damasi patrem primo in Hispaniam concessisse, ductaque ibidem [Col. 0557B] uxore ac susceptis in ea regione liberis Romam denuo cum his impedimentis regressum fuisse, ecclesiastico scilicet ordini in exceptoratus officio protinus ascribendum, lectoratusque, levitatus et presbyterii honoribus brevi intervallo temporis honestandum.
Neque hic consistit Merenda, sed expensa temporum ratione, itinerum difficultate, ecclesiastica illius aevi disciplina, subductis denique rationibus aliis impeditissima omnia caecisque viarum anfractibus plena esse pronuntiat. Agebat itaque Damasus (verba ipsius [Col. 0557D] Sub init. opusculor. sancti Damasi, n. 1. sunt) cum lectoris munus exercebat annum saltem decimum tertium. . . ac Romam cum patre et matre venisse debuit quadriennis aut quinquennis infans. Fac igitur ea illum aetate tanto itineri ferendo idoneum, an vero Antonius pater, novus prorsus ignotusque homo nomen Ecclesiae dedisse potuit statim ac Romam venit, lectorque [Col. 0557C] ejus basilicae creatus est? Id erat profecto ab eorum temporum disciplina alienum; nam primo baptizari, ac deinde aliquo temporis intervallo probari debuit an dignus esset qui clero ascriberetur. Postremo in minorum ordinum exercendis officiis, aut novennium, aut septennium saltem insumere debuit; quo elapso tempore, si quis se idoneum probaverat, ad attiores gradus evehi poterat. Huic autem novennio aut septennio (pergit) quod Antonius in minoribus ordinibus exercendis transegisse debuit, si alios annos quinque aut sex addas, quos filium natum esse oportuit ante Romanum iter, ac prius quam pater clero ascriberetur, jam accedes ad aetatem illam in qua Damasus positus erat cum Acta sanctorum martyrum (Petri scilicet et Marcellini) [Col. 0557D] audiit, et memoriae mandata descripsit. At vero tunc [Col. 0558A] temporis jam lector fuisse videtur. An itaque (concludit) in inferioribus ordinibus positi pater et filius uno fere eodemque tempore, atque eadem in ecclesia? Hoc alii judicent. Hactenus Merenda.
Quia vero multa argumento insunt, eaque mox singulatim seduloque expendi debent, operae pretium me facturum puto, si in limine ob lectorum oculos ponam ecclesiasticam ejus aetatis disciplinam, id est, quae tunc vigebat cum Damasi parens Antonius Romam venisse existimandus est: qua scilicet aetate lectores ecclesiastici ad id munus assumerentur; quantum in minoribus ordinibus constitutis, ut ad altiores gradus proveherentur, temporis opus esset pro singulorum exercitio; statimne a baptismo, an ex intervallo, qui Ecclesiae sese devoverant clericali militiae [Col. 0558B] in aliquo ordine ascriberentur; ac demum, fueritne praestitutum probationi promovendorum spatium. His etenim vim argumenti omnem diluendam, tum etiam quae nobis reponere est animus dilucidiora fore arbitror.
Primo autem omnium loco statuendum est sub initium salutis saeculi IV, saltem post pacem Ecclesiae a Constantino redditam (quo demum tempore Damasi parens Antonius Romam omnino venire debuit, ut mox dicemus) lectoratus ecclesiastici gradum pueris frequentissime committi, ut ex conciliis II [Col. 0558D] Concil. Roman. II, sub Silvestro, act. 2 cap. 11, t. I Labb., p. 1586. et III [Col. 0558D] Conc. Rom. III, sub eodem Silvest., sub rubr. De praeficiendis in ordinibus. Romanis sub Silvestro, ad annum 324 et sequentem habitis, colligere fas est. Quanquam etenim prioris auctoritati non omnino astipulentur critici [Col. 0558D] Pagius, ad ann. 324, n. 17, 18; ap. Labb., I tom., col. 1576. , ratam eam tamen, quod ad nostrum propositum attinet, receptamque Ecclesiae [Col. 0558C] usu doctrinam traditam fuisse, tum aliorum testimomonia, tum allatae a Thomassino [Col. 0558D] De vet. et nov. Disciplin., p. I, lib. II., cap. 35, num. 2, 5 et 7. rationes satis superque ostendunt.
Alte hanc doctrinam imbibere Tillemontius et Merenda, queis propterea de aetate qua Damasi parens clero primum ascribi potuit nihil omnino scrupuli subortum fuisse, vel inde inferre licet, quod uterque eum a puero lectoris munus obiisse constanter asserat [Col. 0558D] Tillemont., loco superius allegato, et in not., pag. 773: Le père de Damase avait servi à Rome dans la fonction d'écrivain et de LECTEUR, ce qui semble marquer qu il y avait demeuré dès son enfance (Merenda, cap. l, n. 1, ibi) . «Pater enim Damasi in sancti Laurentii basilica exceptor, tum lector fuit, qui sunt primi puerorum gradus. A teneris igitur annis Damasi pater in ea basilica tirocinium posuisse videtur.» . Id nos tamen num sic habeat expediemus modo. Nunc quo argumento probare Merenda pergat ex ecclesiastica ejus aevi disciplina lectoratum pueris attribui solitum, obiter inspiciendum est. Pueros, inquit [Col. 0558D] Loco proxime allegato. , ad gradum lectoris assumi solitos, tum ex Siricii et Innocentii epistolis tum ex variis a [Col. 0558D] Thomassino et Bonarotio allatis exemplis constat. [Col. 0559A] Atqui Siricii et Innocentii epistolae solido minimum saeculo aetatem de qua quaesitum oportuit, nempe cum puer erat Damasi parens, recentiores sunt. Exigamus rem ad calculum. Damasus ad annum Christi 304 natus dicitur; quare patris ejus pueritia in qua lectoratus gradum obtinuisse adversarii volunt, ab anno 285, aut non multo post, integro scilicet ante Siricium saeculo incipere omnino debuit. Quid autem de Innocentio dicemus, quem ineunte demum saeculo V ad pontificatum evectum fuisse constat? Nec magis huc spectant Thomassini [Col. 0559C] Affert quidem Thomassinus exempla duodecim puerorum qui cum lectores essent Carthagine Christum in persecutione Vandalica confessi sunt. Item Epiphanii Ticinensis, Joannis Cabilonensis, Chrysostomi, Euthymii et aliorum quae longe recentiora sunt. De Felice autem Nolano, quem primis in annis lectorem Deo serviisse Paulinus ait, nec quis is Felix inter alios cognomines fuerit, neque aetas qua floruit satis explorata est, de quo videndus Ruinartius (Act. mart., Edit. Veron., pag. 216) . Potuit quoque primos annos Paulinus non ad Felicis pueritiam sed ad juvenilem integramque aetatem retulisse: nam comma a puero instituit servire Deo praecedentis periodi pars est. Vid. Paulinum, ap. eumd. Ruinart. (Pag. 218) . et Bonarotii [Col. 0559D] Messii Romuli lectoris pueri, quod unum a Bonarotio affertur exemplum, recentius esse, cum stylus epigrammatis, tum forte adjectum e regione ejusdem Christi monogramma satis indicat. Videndus tamen hic auctor (Observat. ad fragm. vitr. Florent., Edit. 1716; pag. 115) . exempla multo quam vel Siricius atque Innocentius recentiora, ac proinde tempori quo puer erat Damasi parens non facile accommodanda. Sed e diverticulo in viam [Col. 0559D] Vide infra primam notarum huic dissertationi sub addendorum nomine adnexarum. EDIT. .
[Col. 0559B] Ante Silvestri tempora fueritne in aliquo ex conciliis aut canonibus ecclesiasticis certa aetas praestituta, qua lectoribus id munus committi deberet, exploratum non est. Utcunque tamen id fuerit, illud constat, provectiores eum quoque gradum obtinere potuisse, idque jam ab ipsis Ecclesiae primordiis. Certe in his quos apostolorum canones vocant, qui ex vita gentili ad Ecclesiam accesserint et baptizati fuerint non prohibentur in clerum admitti [Col. 0559D] «Eum qui ex vita gentili accesserit ( ad Ecclesiam, scilicet ) et baptizatus fuerit, vel ex improba vivendi ratione, non est aequum protinus episcopum fieri» (Canon Apostol. 79, tom. I Coll. Labb., Edit. Venet. 1718 pag. 42) . , ceu in eorum canonum 79 disertis verbis legitur. Scio equidem nonnullorum auctoritatem [Col. 0559D] Ap. em. card. Aguirrium (Tom. I, Concilior., dissert. 3. excursu 2, 3, 4) . , imo et Gelasii papae decretum [Col. 0559D] De apocryphis Scripturis ( In concilio Romano, ad an. 494). intercedere, quominus tuto his canonibus assentiamur; verum is quem adduximus, quod jam pridem ab Origene contra Celsum [Col. 0559D] Origenes contra Celsum, lib. III, ap. Sever. ininm (In not. ad canonem 79 apostolor., tom. I, Collect. Labbaeanae, col. 62) . allegatus fuerit, minime falsitatis vitio [Col. 0559C] laborare censendus est. Id ipsum ex secundo concilii Nicaeni canone (quod concilium eodem ipso tempore celebratum fuit quo Damasi parens Romam venisse [Col. 0560A] inferius dicemus) evidentissime deducitur [Col. 0560C] «Quoniam multa vel necessitate, vel urgentibus alioqui hominibus praeter canonem ecclesiasticum facta sunt, ut homines qui ex vita gentili ad fidem nuper accesserunt, et exiguo tempore catechumeni, id est, initiati, fuere, statim ad lavacrum spirituale deducant, et simul ac baptizati fuerint ad episcopatum vel presbyteratum provehant, recte habere visum est, ut deinceps nihil tale fiat. » (Conc. Nicaen., can. 2, Coll. Labb. tom. II, col. 49) . ; ibi enim cum provectiores baptizari, ac tempore demum procedente, si dignos sese exhibuerint, ad episcopatum pervenire posse dicantur: consequens fit ut praevios quoque inferiores gradus, atque adeo lectoratum obtinere omnino potuissent.
In specie autem, quod aiunt, de lectoratu pressior est atque apertissimus in rem nostram concilii Sardicensis locus [Col. 0560C] «Osius episcopus dixit . . . ut si quis ex foro, sive dives, sive scholasticus, episcopus fieri dignus habeatur, non prius constituatur quam lectoris, et diaconi, et presbyteri ministerium peregerit» (Conc. Sardicens., can. 10, Coll. Labb. tom. II, col. 300) . ; verum cum integro post tempora de quibus inquirimus vicennio, ad annum scilicet 347 habitum fuisse constet, ejus propterea testimonium consulto praetermittimus potiorique jure decretalium Siricii [Col. 0560D] Ad Himerium Tarraconens., n. 10. , Innocentii [Col. 0560D] Ad Felicem Nucer., n. 4, 5. et Zosimi [Col. 0560D] Ad Hesychium Salonitan., n. 3. epistolarum, quibus haec eadem de lectoratu doctrina disertissime traditur. Unum tamen praetereundum [Col. 0560B] non putamus, quod de Celerino et Aurelio Christi confessoribus loquens Cyprianus innuit [Col. 0560D] Lib. II, epist. 5; lib. III, epist. 22, apud Thomassin. (Parte I, lib. II, c. 30, n. 6 seq.) Vide etiam n. 12. , Ecclesiam scilicet Africanam eos ad lectoratus gradum assumere solitam, qui jam confessorum gloriam adepti fuerant, id est, qui martyrii tirocinium posuerant; hos autem integrae potius quam infirmae aetatis fuisse verosimillimum est. Imo cum, praeter lectoratus eo tempore inter minores ordines excellentiam [Col. 0560D] De Lectoratus inter minores ordines praestantia, vid. Thomassin. (P. I, lib. II, cap. 30, num. 11, 13) . , multa lectoribus incumberent quae aetatem integram virilemque constantiam desiderabant (ultra lectionem etenim Scripturarum, quae propria erat muneris eorum functio, sacrorum Codicum custodia frequentissime ipsis committebatur, ut ex variis Actorum martyrum locis [Col. 0560D] In actis sancti Felicis episcopi Africani legitur: Aprum vero presbyterum ad se jussit perduci, et Gyrum e Vitalem lectores, quibus Magnilianus curator dixit: Libros Deificos habetis? Aper dixit: Habemus (Ap. Ruinart., Act. mart. sinc., Edit. Veron. 1731, pag. 313) . Item in Actis Saturnini Dativi et aliorum, Anulinus tyrannus juniorem Saturninum lectorem ita interrogat: Dic an aliquas Scripturas habeas (Ruinart., pag. 338) ? Acta proconsularia persecutionis Africanae sub Munatio Felice: Felix curator [Col. 0561C] reip. Marcuclio et Silvano dixit: Quare unum tantummodo Codicem dedistis? Proferte Scripturas quas habetis. Marcuclius et Catulinus dixerunt: Plus non habemus quia subdiacones sumus, sed lectores habent Codices (Baron., ad ann. 303, Edit. Lucen. 1738, pag. 341) . Item Acta concilii Cirthensis sub Secundo Tigisitano: Felix Paulo episcopo dixit: Profer Scripturas legis. Paulus episcopus dixit: Scripturas lectores habent (Augustin., Contra Crescon. Donatistam, lib. III, cap. 29) . Et alibi ap. alios. colligitur) vix, credibile est III saltem exeunte, atque ineunte IV salutis saeculo, [Col. 0560C] quo rabies persecutorum in sacros Codices crudelissime desaeviit, pueros ad lectoratus gradum assumptos fuisse.
[Col. 0561A] Hac ego de causa cum ex sanctorum Codicum custodia tot pericula lectoribus imminere animadverterem, ut merito is ordo quidam quasi martyrii procinctus haberetur [Col. 0561D] Vid. de hac re Thomassin. (P. I, lib. II, cap. 30, sub init.) . , praeterea cum hinc doctrinam de lectoribus pueris nullo veteri jure aut explorato exemplo niti (Celerinus namque et Aurelius huc non pertinent [Col. 0561D] Aurelius et Celerinus, ob virilem in tormentis constantiam, lectoratum praemium confessionis suae juvenes retulerunt. , saepissime autem oppugnari [Col. 0561D] Gyrus et Vitalis, in Actis sancti Felicis; Saturninus, Junior ob Patrem cognominem appellatus, in Actis sanctorum Saturnini et Dativi; Pollio denique in Actis sanctorum Pollion., etc. (Apud Ruinart., pag. 359) , et alii lectores, pueri non erant, ut ex eorum responsis et ex Actis proconsularibus Africanae persecutionis colligitur. observassem, inde vero auctoritates et exempla pro puerorum lectoratu ab auctoribus quos supra retulimus allegata ad Theodosii, Arcadii, Honorii et posteriora tempora, quibus Ecclesia optata pace et otio fruebatur, referenda esse deprehendissem, ex horum, inquam, omnium, inter se collatione, praecipue vero ex immutata sub Constantino Magno rerum facie, non temere elici posse arbitrabar, tunc [Col. 0561B] primum post pacem Ecclesiae redditam pueris ad lectoratum aditum patuisse, novaeque hujus ordinationis semina a Silvestro in conciliis Romanis jacta [Col. 0561D] Secundo scilicet (Act. 2, cap. 11) et tertio, sub Rubric. De praeficiendis in ordin. , Siricii [Col. 0562C] Epist. ad Himerium Tarraconensem. postea et Innocentii [Col. 0562C] Epist. ad Felicem Nucer. epistolis exculta, et latissime in Ecclesia propagata fuisse. Cum enim nullus sub Constantino persecutionis metus ingrueret, non ea jam in lectoribus quae pridem constantia desiderabatur; et alias puerilis aetas in iis qui Ecclesiae ascribendi erant tutandae ipsorum innocentiae atque addiscendis ecclesiasticis ritibus opportunior omnino existimata fuit. Hanc ego tamen de lectorum aetate doctrinam seu potius conjecturam, [Col. 0562C] Vide infra secundam notarum huic dissertationi sub addendorum nomine adnexarum. EDIT. quod vix sciam an ab alio tradita aut animadversa pridem fuerit, disciplinae ecclesiasticae peritioribus examinandam propono [Col. 0562C] Suboluit fortassis haec doctrina cl. Lud. Muratorio [Col. 0562D] qui, in notis ad illud Paulini Nolani de sancto Felice martyre: Primis lector servivit in annis (Not. 238, Edit. Veron. 1736, col. 933) sic habet: Olim et Cypriani aevo, ut videre est in illius epistolis 33, 34, et nonnullis aliis, solis provectae aetatis hominibus meritis et doctrina insignibus lectoris munus demandabatur . . . At postmodum ad illud admissi sunt impuberes et infantuti. .
[Col. 0561C] Quod ad minorum ordinum interstitia spectat, id est tempora quibus constituti in minoribus pro ipsorum exercitio majores gradus opperiri deberent, neque ea pro his qui natu grandiores Ecclesiae ascribebantur certo definita comperimus. Sane concilium Sardicense (si ejus nobis testimonio uti per Merendam licet) [Col. 0562D] Can. 10, ap. Labb, tom. II, col. 666. pro unoquoque gradu non minimi temporis longitudinem statuit; neque tamen definit quanta demum ea futura sit. Romanum II [Col. 0562D] Actione 2 cap. 11, ap. Labb., tom. I, col. 1585. et III [Col. 0562D] Rubr. De praeficiendis in ordinib., ap. Labb., tom. II. col. 417. , sub Silvestro, quae modo laudavimus, ut in dubium [Col. 0562A] sit eorum testimonium, pro his tantum qui a pueris Ecclesiasticae militiae nomen dedere temporum interstitia constituissse credenda sunt; longior etenim in utroque annorum tractus decernitur quam ut eum aetate provectiores praestolari possint.
Merenda, ut vidimus, novennium, saltem septennium, constitutis in minoribus, atque adeo Damasi parenti, omnino exspectandum fuisse ait, ut ex eorum temporum disciplina ad altiores gradus provehi posset [Col. 0562D] Postremo in minorum Ordinum excercendis officiis aut NOVENNIUM aut SEPTENNIUM saltem insumere debuit, quo elapso tempore si quis se idoneum probaverat, ad altiores gradus evehi poterat (Merenda, sub init. Opusculor. S. Damasi, n. 1) . . Verum id nec refellere, neque tamen pro certo affirmare possumus, donec idonea nobis afferantur testimonia. Recentiores certe Siricii, Innocentii ac Zosimi, epistolae, ad quas nos Merenda in hujus doctrinae confirmationem manuducit, [Col. 0562B] nihil, ut modo dicebamus, commune habent cum eorum temporum disciplina de quibus quaesitum oportuit.
Verum nec si septennium pro minorum ordinum interstitiis parentis Damasi aetate ab Ecclesia praestitutum fuisse Merendae gratis concesserimus, impeditior nobis via subinde fuerit, ut suo loco dicemus. Interea vero suspicari fas est plurimum in hac re juris episcopis permissum fuisse, ut justis de causis inexspectato septennii lapsu, quemcunque Ecclesiae ministeriis opportunum fore providerent, ad altiores gradus evehere possent. Ea vero temporis indulgentia ut maxime iis qui aetate nonnihil provectiores sacrae militiae nomen dedissent tribueretur, aequitas quodammodo et naturalis ratio suadere videbatur; [Col. 0562C] iis etenim non aeque ac pueris integrum erat longius ad gradus reliquos interstitium praestolari [Col. 0562D] Vid. Thomassin. (Vet. et nov. Disc. part. I, lib. II, cap. 36 n. 5, et 6) . .
Exempla hujus generis ordinationum in numerato habemus plura, in Gallo scilicet et Juliano e regia Constantini Magni stirpe ortis, in Nectario Constantinopolitano, Ambrosio, Epiphanio Ticinensi, Martino Turonensi, Gaudentio Brixiensi et aliis; sed ea nonnihilo tamen quam vellemus recentiora sunt. Illud credibile fuerit, jus concedendi ex causa septennii de quo agimus veniam in his qui grandaevi accesserant, [Col. 0563A] saltem hoc temporis interstitium mitigandi, jam tum episcopis a primis Ecclesiae saeculis competiisse. Sane in eo quem pridem laudavimus apostolorum canone 79, post stabilitam generalem regulam, ne quis scilicet ex vita gentili, aut ex improba vivendi ratione ad clerum accedens protinus episcopus fiat, subditur continuo exceptio nisi forte hoc divina gratia fiat, qua nonnihil juris ea in re episcopis attributum fuisse suspicari fas est. Id tamen alii judicent.
Vidimus hactenus aetate etiam provectiores clero ascribi, atque adeo lectoris gradum obtinere potuisse. (De his intelligi volumus qui non antea militassent, administrassentve, quique non curiales, poenitentes, digami, neque alias per canones impediti fuissent.) Superest ut inquiramus an hi statim a baptismo, an [Col. 0563B] potius ex intervallo quasi probationis suae, sacrae militiae in aliquo gradu ascriberentur. Merenda [Col. 0563D] Sub init. opusculor. sancti Damasi, num. 1. post injectam difficultatem, ut Damasi parens novus prorsus ignotusque homo nomen Ecclesiae dedisset statim ac Romam venit, notariusque e vestigio et lector basilicae sancti Laurentii creatus fuisset, ejus difficultatis causas exponens, alienum id esse ait ab corum temporum disciplina: Nam primo baptizari, ac deinde aliquo temporis intervallo probari debuit dignusne esset qui clero ascriberetur.
Hoc ut nobis persuadeat tertio ad Siricii, Innocentii, ac Zosimi epistolas provocat [Col. 0563D] Laudat hoc loco Merenda, atque affert pro hujus doctrinae confirmatione Siricii epistolam ad Himerium, num. 14; Innocentii ad Felicem Nucerian., cap. 5, et Zosimi ad Hesychium Salonit., cap. 5. . Verum non hic jam cum eo de parachronismo, sed de enuntiationis veritate agendum, cum apertissime Siricius et Zosimus iis ipsis quae a Merenda allegantur locis, forsan [Col. 0563C] etiam et Innocentius, in alia prorsus omnia abierint. Sistimus Siricii verba [Col. 0563D] Epist. ad Himer. Tarraconen., sub titulis: De admittendis ad clerum et de his qui grandaevi ad sacram militiam convertuntur, cap. 9, 10. Numerus enim 14 hujus epistolae qui a Merenda citatur, in Editione conciliorum Labbeana Veneta 1728, qua usi sumus, de poenitentibus est, non de promovendis. : Quicunque itaque se Ecclesiae vovit obsequiis a sua infantia ante pubertatis annos baptizari et lectorum debet ministerio sociari. Deinde capite sequenti pergit: Qui vero jam aetate grandaevus melioris propositi conversatione provocatus ex laico ad sacram militiam pervenire festinat, DESIDERII SUI FRUCTUM NON ALITER OBTINEBIT, NISI EO QUO BAPTIZATUR TEMPORE STATIM LECTORUM AUT EXORCISTARUM NUMERO SOCIETUR; si tamen eum unam habuisse vel habere (quod verbum notare oportet), et hanc virginem accepisse, constet uxorem. Haec in praefata epistola Siricius.
Zosimus vero in ea quam ad Hesychium Salonitanum scripsit, non multum ab his abludens [Col. 0563D] Num. 3, tom. III, col. 400. Numerus enim 5 a Merenda laudatus ibi nullus est; sed in tertio desinit : Haec [Col. 0564A] autem, inquit, in singulis gradibus observanda sunt tempora. Si ab infantia Ecclesiasticis ministeriis nomen dederit, inter lectores usque ad vigesimum aetatis annum continuata observatione perduret; si major et grandaevus accesserit, ITA TAMEN UT POST BAPTISMUM STATIM SE DIVINAE MILITIAE DESIDERET MANCIPARI, sive inter lectores sive inter exorcistas quinquennio teneatur . . . . Hac autem lege servata, ut neque bigamus, neque viduae maritus ad hos gradus possit admitti.
Hic primum observo Siricium Zosimumque circa eos qui a pueris Ecclesiae se devoverunt nihil penitus de intervallo quod a baptismo ad clericatum intercedere Merenda voluit, atque his pontificibus attribuit, meminisse; ubi vero ad eos pergunt qui adulta jam aetate clero ascribi desiderant, Siricium disertissimis [Col. 0564B] verbis eo quo baptizantur tempore, statim lectorum aut exorcistarum numero sociandos decernere, Zosimum vero quinquennio inter lectores seu exorcistas retinendum, qui grandaevus ad clerum accedens statim a baptismo sacrae se militiae desidere mancipari; ut proinde ex verbis Zosimi integrum sit iis qui grandaevi sacrae militiae addicuntur, modo velint, statim a baptismo lectoratus aut exorcistatus gradibus initiari [Col. 0563D] An et sine officio aut ordine Ecclesiae ascribi quis posset prioribus quinque saeculis. Vide Thomassin. (Part. I, lib. II, cap. 34, a num. 2) , qui omnino id fieri posse negat. Videatur tamen hic auctor, part. I, lib II, cap. 67, num. 2. . Quae sane si quis cum Merendae doctrina contulerit, nedum aliena aut parum cohaerentia, sed planissime contraria deprehendet.
Unum ei reliquum est ad Innocentium confugium, qui in epistola ad Felicem Nucerianum, sub titulo De his qui de laicis possunt clerici fieri, haec scribit. [Col. 0564D] Cap. 4, tom. III, Coll. Labb., col. 21. Laici vero qui habentes uxores baptizati sunt, ac [Col. 0564C] sic se instituerunt, ut opinio eorum in nullo vacillet, ut aut clericis juncti sint, aut monasteriis, EX QUO BAPTIZATI SUNT haeserint . . . . non prohibentur hujusmodi ac clericatus sortem assumi. Ex his etenim illud confic videtur, ita demum laicos qui uxores habuerint, aut habent, fas esse in clerum admitti, si post lapsun temporis ex quo baptizati fuere probos sese continentesque exhibuerint.
Verum cum praeallegatae a nobis Siricii et Zosimi decretales disertissime etiam de laicis actu, ut aiunt, uxores habentibus loquantur (consulto utriusque pontificis verba e regione collocavimus) [Col. 0564D] Siricius, loco citato: «Eo quo baptizatur tempore statim lectorum aut exorcistarum numero societur, si tamen eum unam habuisse vel habere, et hanc virginem accepisse, constet uxorem.» Zosimus quoque: «Post baptismum statim se divinae militiae desideret mancipari . . . hac tamen lege servata, ut neque bigamus, neque poenitens, neque viduae maritus. » ad hos gradus possit admitti. Ubi notandum, non repelli maritum ejus quae virgo ducta fuit. ; eosque Siricius statim a baptismo clero ascribendos esse jubeat; Zosimus vero, si velint, id in eorum arbitrio et potestate relinquat [Col. 0564D] Eam Siricii tempore Ecclesiae usu receptam doctrinam fuisse ostendit Thomassinus, p. I, lib. II, cap. 67, n. 11, ubi et rationem reddit cur statim a baptismo initiari deberent, qui jam maturi ad Ecclesiam accedebant, scilicet ne interim irrepere in animum possent ludibria saecularium pomparum et coelestem baptismi innocentiam aliqua turpitudinis macula contaminare. ; praeterea cum digamos [Col. 0565A] tantum, aut ab aliis relictarum, itidemque non virginum maritos, altaris ministerio per ecclesiasticas leges prohibitos esse sciamus, minime vero qui virgines duxerunt; hosque, manente etiam sacramenti vinculo, sequestrato tamen (uti canones aiunt) cubiculo, ad clerum illico admitti posse, ceu ex innumeris ejus aevi conciliorum decretis [Col. 0565D] Vid cl. nostratem Ferd. Mendozium (De Confir. concil. Eliberit., canon. 33. et praecipue vetustum concilii Nicaeni Vaticanum Codicem, ap. Alfonsum Pisanum (Libro III, de Actis ejus Concilii) ab eodem Mendozio relatum (Ibid., col. 1234, litt. D) ibi: Statuerant igitur (concilii Nicaeni Patres) de eo quod non oportet clericos sacri ordinis, sive episcopos, sive hypodiaconos, sive aliquem ex sacro catalogo, DORMIRE CUM UXORIBUS QUAS ADHUC LAICI DUXERANT, etc. apertissime liquet; Innocentii idcirco verba, queis Merenda innititur, consilium tantum continere de praestantiori bono, minime vero interstitii a baptismo necessitatem inducere credenda sunt; atque hoc pacto hujus pontificis doctrinam cum Siricio et Zosimo conciliandam. Pergamus rem illustriorem reddere.
Consuluerat Innocentium Felix super quibusdam adeo exploratis, ut in epistolae limine dicat pontifex: [Col. 0565B] Stupuisse, prudentem virum de his voluisse consulere, quae omnibus sunt certa ratione comperta; neque ei quasi ignoranti, sed quasi in aliis occupato aut oblito respondere. Inter alia de laicis absolute quaesierat: Possentne in clerum admitti. Deinde de his etiam qui uxores habentes baptizati sunt. Prodit se illico Felix superciliosum, austerique ingenii virum, neque admodum proclivem ut laicos, praesertim uxoratos in clerum reciperet. Cui pontifex ad primum quaesitum respondit: Non de omnibus laicis constitutum esse ne clero ascribi possint, subdens non sine stomacho: Neque etenim clerici nasci, et non fieri possunt. Ad secundum autem: Eos quoque qui uxores habentes baptizati fuerint in clerum recipi posse, praesertim haec enim pontificis mens est) si ex quo baptizati [Col. 0565C] unt, ita se instituerunt, ut in nullo vacillet eorem opitio; quasi diceret, non prohibendos, vel maxime si tales sint. Haec autem consilium potius continere quam necessitatem inducere palam est. Vel dici simpliciter potest Felicis consultationem particularem fuisse de quibusdam uxoratis, qui aliquo postquam baptizati fuerant tempore tunc primum ad Ecclesiam animum adjecerunt, ut proinde rescriptum illud, minime vero constitutum, sive lex generalis credenda sit. Utrovis autem modo res habeat, illud constat, nec si Siricii, Innocentii, ac Zosimi tempora cum aetate parentis Damasi congruerent, opus ei fore, aut uspiam fuisse, ut ex intervallo a baptismo dignusne esset probaretur, quod tamen Merendae falsa, ut arbitror, persuasione visum fuit. Sed de his plus [Col. 0565D] satis.
Nunc ab Ecclesiae disciplina ad historica, imo ad conjecturas, sive εἶς τὰ πειθανὰ, transeundum nobis [Col. 0566A] est. Primo autem omnium loco statuamus Laurentium levitam et martyrem invictissimum (cujus de patria in secunda hujus operis parte ex asse instituetur sermo) sub Valeriano imperatore, Tusco et Basso coss., Christi scilicet anno 258, passum fuisse [Col. 0565D] Ap. Bolland. ( ad diem 10 August. § 4, num. 36) et Blanchin, Seniorem (In Vita Sixti II, tom. II, pag. 225) . , licet Acta et Martyrologia passim Decii persecutionem praeferant, quod nonnullis [Col. 0565D] Ap. Baron. ( In not. Martyrolog, ad diem 10 [Col. 0566D] Aug. ). placere video. Utravis tamen harum opinio verior fuerit, quod nostra nihil interea refert, illud certissimum est, si minus Damasi nostri parentes, ipsius ab utraque stirpe avos Laurentium optime cognoscere per aetatem potuisse, cumque eo versari, imo et familiariter uti, si patriae forsan communio, aut casus ipsos alicubi conjunxisset.
Vellem equidem liceret mihi per Blanchinum, Merendam, [Col. 0566B] Victorium, Acamum, et si qui sunt alii qui Laurentium patria Romanum fuisse asserant, sanctissimum levitam Hispaniae nostrae tantisper ascribere, dum quale quantumque tunc nostratium erga ipsum studium, qualisque tepido adhuc inclyti martyris cruore populorum pietas fuerit, ex patriae quoque communione conjicio. Verum ubi hanc veniam aegre ab ipsis impetrandam esse animadverto, insitam Hispanicae genti religionem, obfirmatam adversus extrema quaeque constantiam, martyrum denique et confessorum Christi jam tum in ea regione copiam, hujus interea conjecturae praedes sisto. Sane levitae sanctissimi memoriam nusquam locorum incorruptius nec luculentius quam in Hispania nostra conservatam fuisse, superstes adhuc elegantissimus [Col. 0566C] Prudentii hymnus, neque longe ab illis temporibus scriptus, evincit; cui proinde tantum auctoritatis attributum fuit, ut in frequenti sincerorum Laurentii Actorum naufragio, unus hodie nobis eorum locum vicemque [Col. 0566D] Theodoric. Ruinart. (Acta martyr. sincera, a pag. 162, Edit Veron. 1731) , ex quo Blanchinus Junior (Annot. 105 in libellum Orationum antiquiss. Ritus Gothici, pag. 283) haec habet: Quandoquidem Acta, qualia vulgo circumferuntur, vitiata sunt, Laurentii passionis notitiam aliunde repetere visum est. Ex multis autem sanctorum Patrum et vet. scriptorum opusculis quae de ejus beatissimi martyris laudibus et passione scripta sunt, hymnum 2 libri περὶ Στεφάνων, seu de Coronis, Aurelii Prudentii, selegimus, quod ibi tota rerum gestarum series clare et dilucide continenter exponatur. expleat.
In ea igitur Laurentii nominis per Hispaniam celebritate, paradoxum non fuerit Damasi nostri parentes pio in sanctissimum levitam studio ductos, forsan etiam voti religione obstrictos, aut alia de causa, quam divinare facile non est, impuberem (fingamus duodecennem) filium, ad pietatis officia suopte ingenio paratissimum ejus cultui dedicasse, ut Romae ad sacra scilicet ipsius lipsana ministerio altaris inserviens, cleroque mancipandus ecclesiasticum stadium inchoaret conficeretque. Nullus jam [Col. 0566D] tum sub Constantino persecutionum metus; Ecclesia triennio ante pacem adepta novam faciem induerat; tuta denique erant tranquillaque omnia. Porro [Col. 0567A] Hispania parebat Romanis, eoque proconsules, imperatores, legiones, militariaque in dies praesidia mittebantur, indeque reducta, ne per otium torpesceret miles, Romam denique confectis stipendiis remigrabant. Erant qui honoribus defuncti ad propria redirent, praeter eos quos divitiarum amor in opulentissimam regionem impulerat; ut proinde in tanta ultro citroque commeantium frequentia credibile sit inveniendum fore ex amicis, forte etiam ex necessariis, cui Damasi parentes tuto atque honeste puerum Romam asportandum et in Laurentiana basilica collocandum concrederent.
Id mihi tanto verosimilius videtur, quanto non longe ab iis temporibus, ipsaque fortassis Damasi aetate, illustrium per Hispaniam virorum liberos clarissimo [Col. 0567B] Christi martyri votivum munus offerri solitos fuisse, ipse nos Prudentii, quem modo laudavimus, hymnus abunde docet. Postquam etenim poeta sacer Laurentii passionem elegantissime descripsit, indicaturus quantum ex ea gloriae Christianis, ethnicis vero dedecoris accessisset, deserta prorsus inquit deorum templa; tum flamines, vestales, augures et quidquid in urbe superstitiosissimum erat, sanctorum exinde martyrum, ipsiusque Laurentii, limina invisere atque exosculari minime dedignatos; nec parentes sanguinis sui parciores fuisse, quo minus liberos sanctissimi martyris obsequio dedicarent consecrarentque. Sistimus Prudentii locum [Col. 0567D] Hymno 2 de beato Laur., stroph. 131. :
Constitutus itaque in Laurentiana basilica Damasus, id quod factu facillimum fuit, ibique statim a baptismo (nisi ob viarum discrimina in patria, ut potuit [Col. 0567D] Concil. Eliberitan., can. 38, Peregre navigantes, etc., et aliis. , baptizatus pridem fuisset) lectorum collegio ascriptus, egregium illud pietatis doctrinaeque specimen vesticeps praebere potuit, quo jam tum, teste Eginhardo [Col. 0567D] Act. sanctorum Petri et Marcellini die 2 Junii (tom. I, ejusd. mensis, ap. Bolland., pag. 170, 173; apud Merendam, Opusc. Gest. S. Dam., cap. I, num. 1) . , in magnum rerum culmen assurgere videbatur. Ibi etiam sanctorum martyrum Petri [Col. 0567D] et Marcellini Acta posteris transmittenda ex ore Dorothei persecutoris excipere, ac demum caetera quae Merendae parum probabilia visa sunt exsequi ac praestare commodissime.
Tempore autem procedente, cum senilis in dies emineret in ephebo prudentia, ejusque sanctitatis ac doctrinae fama longe lateque vagaretur, quam non tarda in Hispaniam nostram, ad anxios scilicet hiantesque de filio parentes permanatura esset, facile est [Col. 0568A] cuivis conjicere. Ea vero ut ipsi vel de integro Romam, invisendi filii gratia, cogitarent, sive illis tale jam olim propositum fuisset, ejusdem maturandi ac perficiendi causa subesse potuit; prorsus ut Romanum parentum sororisque Damasi ex Hispania iter, quantum ex hujus aetate, temporum ratione aliisque demum conjecturis assequi potuimus, circiter annum Christi 325 adultiore, et minimum vicenne Damaso, referendum omnino sit.
Fueritne autem Damasi parentibus jam tum in Urbe manendi eoque fortunas suas transferendi consilium, an filii tantum ad tempus invisendi suoque demum loco ad propria redeundi, non facile divinare est. Illud propius vero crediderim, initio nihil tale cogitantes, nec nisi de filio, qui paternus est [Col. 0568B] amor, sollicitos, alia posthabuisse omnia; ex quo autem voti jam compotes, Damasi famam eximiis ejusdem dotibus superari, periculo facto, didicere; maxime vero ubi praestitutum reditui tempus imminere occoepit, tunc primum filii, a quo aegre divelli patiebantur, desiderium itineri quam longissime pro latando, mox manendi in urbe proposito causam aut saltem occasionem praebuisse.
Seu igitur consilium istud jam animo conjuges in Hispania praecepissent, sive id demum ab ipsis filii extorsisset pietas, illud quoque verosimile est, jacta semel de in Urbe manendo alea, novum exinde Antonio de ineunda clericali militia propositum succrevisse, eoque uxori patefacto initoque inter utrumque servandae castitatis proposito (id etenim ex Ecclesiae [Col. 0568C] Latinae praescripto necessarium omnino fuit [Col. 0568D] Conc. Eliberitan. (Can. 33) et pro ejus concilii confirmatione cl. nostras Ferd. Mendozius (Tom. I Collect. concilior. Labb., Venet., col. 1231) , Thomas in. (P. I, lib. XI, c. 61) . ), hac sibi Antonium ratione aditum ad Ecclesiam praeparasse. Damasum praeterea in eam rem, ceu omnium quae usquam illi accidere possent gratissimam, studiose allaborasse donec parentum vota perficeret; ejusque tandem opera effectum ut Antonio (qui perinde ac Damasus in Hispania baptizari potuit) lectoratus mox gradu decorando exceptoris interea officium committeretur.
Id ne cui difficile aut parum probabile videatur, Damasi primum auctoritas atque existimatio, tum Antonii patris industria et probitas, Ecclesiae denique iis temporibus status utilitasque consideranda sunt. De Damaso explorata res est; cum etenim is ad annum Christi 325 (quo demum tempore gesta [Col. 0568D] haec fuisse putamus), in ipso juventae flore, pietatis doctrinaeque laude supra aetatem cumulatus omnium in se ora atque studia convertisset, credibile est aequa proque patre postulanti clerum populumque Romanum minime obstituros, imo bellum omne in ejus spem gratiae libentissime militaturos fuisse.
Antonio praeterea vix tum, ut putamus, quinquagenario multa quoque infuisse credenda sunt; quae industrium fidumque ministrum, ejusque operam [Col. 0569A] Ecclesiae utilissimam fore praenuntiarent. Neque enim rusticanum eum, seu de plebe aliquem existimare fas est; aut non insigniter pium probumque, cui tam alte insederit filium ab Hesperia ultima Romam religionis causa mittendi studium. Raro haec tangunt vulgares animas. Prudentius quoque illustres domos Laurentio liberos suos voti causa dedicare solitas fuisse commemorat. Verum si fortes fortibus creantur, neque imbelles progenerant aquilam columbae, ut olim canebat profanus [Col. 0569D] Horat. (Odar. lib. IV, 4, stroph. 8) . vates, non ultimam Antonii patris commendationem fuisse puto, quod ipsi talis tantusque, qualis ea jam aetate Damasus erat, filius obtigisset. Ecclesia denique quanquam eo tempore tranquilla pace atque otio frueretur, nondum tamen recentium sub Maximiano et Licinio vulnerum [Col. 0569B] cicatrices obduxerat; prorsus ut talium, qualis Antonius erat, virorum praesidiis contra belli, si quando ingrueret, procellam, propere munire sese atque mature providere consultissimum ipsi fuerit.
Constituto jam vero in exceptoratu Damasi parente lector subinde fieri, quodque reliquum erat ecclesiastici stadii conficere, non perinde difficile aestimandum. Una etenim viri probitas industriaque in exceptoratus munere spectata, ut alia defuissent omnia, gradum ei ad lectoratum caeterosque ordines, idque inexspectato temporum interstitio, facere commodissime potuit. Neque nos tamen, si praeassertam ecclesiasticarum legum severitatem ad amussim in eo observatam, integrumque in minoribus constituto septennium exspectandum Merenda contenderit, [Col. 0569C] magno propterea nisu repugnabimus. Etenim vel sic Antonius, vixdum sexagenarius, integra scilicet aetate, provehi ad presbyteratum facile potuit.
Hactenus verosimilium seriem attexuimus, in qua tamen, si quid ego video, nihil est quod liberum a partium studio lectorem morari possit. Neque verosimilia tantum dixerim, queis historiae veritas ex parte saltem robur adjungere, imo etiam iis causam dedisse credenda est. Rem igitur paulo altius repetere placet. Damasi patrem ab exceptoratu ad lectoratus ordinem processisse, ipsi nobiscum Merenda ac Tillemontius agnovere; idque apertissimo ipsius Damasi testimonio in epigrammate De templo sancti Laurentii, ubi de Antonio patre loquens, ejusque [Col. 0569D] gradus enumerans, ait [Col. 0569D] Ap. Merend., pag. 241. :
Jam vero processus iste ab exceptoratu ad lectoratum, non ita frequens, mirifice confirmat Antonium non a puero, sed provectiorem ad clerum accessisse. Ii etenim qui, reddita Ecclesiae pace, a pueris divinae militiae ascribebantur, statim a baptismo in lectorum collegium ante pubertatis annos relati, tunc demum exceptoris officium assequebantur, si gnavos sese atque industrios ad id muneris exhibuissent. Illustre in hanc rem Epiphanii Ticinensis exemplum suppeditat nobis Ennodius [Col. 0569D] Ennodius (In Vita Epiphanii Ticinensis, Edit. Paris. 1611, pag. 360) . , qui postquam eum coelesti militiae tirocinium sub Crispino sortitum fuisse ait, lectorisque officio functum, pergit: Notarum in scribendo [Col. 0570B] compendia, et figuras varias verborum multitudinem comprehendentes brevi assecutus, in Exceptorum numero dedicatus enituit. Neque hoc in Epiphanio singulare existimandum, sed morem Ecclesiae usu receptum fuisse, ut notarii sive exceptores saepissime e lectorum collegio assumerentur, ceu nos multiplici exemplo Menardus [Col. 0569D] In not. ad Sacramentarium Gregorian. (Not. 300) ibi: Notarii hoc loco sunt Scribae episcopi qui ut plurimum assumebantur ex Lectorum collegio. Subditque exempla e Photii Bibliotheca (Num. 256) e politia sancti Metrophanii et aliis. Nec dissentit Merenda [Col. 0570D] qui (In annot. ad Carm. Damasi XXV, pag. 241) inquit: Vides etiam ex lectoris ordine ad officium exceptoris gradum statui. docet.
Neque vero idcirco negamus exceptoratus officium a saeculo IV pueris frequentissime commissum fuisse, ut, praeter Epiphanii, quem modo laudavimus, locum, Ausonius apertissime docet [Col. 0570D] Epigramm. 137. inquiens:
Atque hac ego ratione Romanum Damasi, parentumque et sororis Irenes, ex Hispania iter inoffensa Historiae fide, servatis ad unguem ecclesiasticis legibus, imo enim verosimillime confieri potuisse arbitrabar. Saltem nullum mihi hactenus scopulum animadvertere licuit, cui devitando magnopere allaborandum [Col. 0570D] sit. Nam quod a nobis Merenda inquirit, num scilicet in inferioribus ordinibus positi pater et filius uno fere eodemque tempore, atque eadem in ecclesia inservire aut ministrare potuerint, tanti non est. Licet enim exceptoratum patris cum filii lectoratu tempore et loco conjungamus, nihil prohibet. Exceptoratus etenim officium est [Col. 0570D] Erant quidem iis temporibus sacrorum custodes, interpretes, defensores, laborantes, qui mortuorum corpora curabant, oeconomi, et alii Ecclesiae officiales sine ordinatione aliqua. De quo videndus Thomassinus (P. I, lib. II, cap. 31, n. 2, 5) . , non gradus seu [Col. 0571A] ecclesiasticus ordo; neque attributum Ecclesiae munus, sed regioni potius aut Urbis tractui quam vulgo parochiam dicimus [Col. 0571C] Merenda (Annot. in epigramm. Hac Pater, etc., 35, pag. 241) : Quanquam igitur (ait) Damasi nostri pater ascriptus fuerit sancti Laurentii titulo, nihil obstat quominus notarius et exceptor esse potuerit pro septima regione ecclesiastica cui basilica illa accensebatur. ; ut proinde fas fuerit Damasi lectoratum cum exceptoratu Antonii componere, quin propterea in ecclesiasticas ordinationes impingatur.
Si vero de patre et filio simul in eadem basilica, in lectoratu, exempli gratia, aut in alio ex minoribus ordinibus constitutis, inquirere Merenda pergat, facebimur rem non esse usque adeo expeditam. Verum cum Damasi patrem non a puero sacrae militiae ascriptum fuisse praedixerimus, Romanus is, sive Hispanus fuerit, in eumdem ac nos scopulum allidat Merenda necesse est. Quomodo enim pater longo post filium intervallo Ecclesiae ascriptus, multo tamen [Col. 0571B] ante ipsum presbyter ordinatus, si utrumque eidem basilicae addictum volumus [Col. 0571D] Antonium in basilica sancti Laurentii ad theatrum Pompeii ministrasse Damasi testimonio constat; de Damaso non item, cum plures essent in Urbe jam a primis saeculis Laurentio aedes inscriptae. Omnium celeberrima atque antiquissima in Agro Verano fuit, quo loco sacrae ipsius exuviae ad hanc diem asservantur, alteraque est ex VII sacris Urbis ecclesiis vulgo: San Lorenzo fuori delle Mura. Quid autem si dicamus ob Laurentii reliquias huic ecclesiae ascriptum Damasum fuisse? , non filio paulatim propior fieret, moxque in eodem atque ille gradu ministraret? An magis patrem et filium in eadem ecclesia, unoque prorsus tempore levitas fuisse dicemus? Utrumque difficile; sed quo tandem pacto alterutrum a Merenda (vel si gratis ei Damasum Romanum fuisse concesserimus) aut a nobis, si Hispanum eum volumus, vitari servataque ecclesiasticae disciplinae severitate is obex amoveri possit, plane non video. Superest igitur ut ad qualemqualem ecclesiasticarum legum ea in re conniventiam, quam loci temporisque rationes atque Ecclesiae utilitas exigeret, nobiscum confugiat.
Neque Acta beatae Irenes germanae Damasi sororis [Col. 0571C] a Bollandianis Patribus allata [Col. 0571D] Ad diem 21 Februar. (Tom. III, pag. 245, Ed. Ven.) . , ex quorum, modo sincera sint, collatione cum ejusdem epitaphio a Damaso composito neminem negaturum esse Merenda profert [Col. 0571D] § 2, de Damasi carminib., pag. 144. At si quae Actis illis (Irenes scilicet) fides haberi potest, nemo negaverit, quin Irene Romanis virginibus accensenda sit. Romanis itidem virginibus annumerandam Irenem fore, magnum nobis negotium exhibent. Non equidem inficior, si hinc Irenes exitum ad annum 12 pontificatus Damasi, id est, Christi 378, prout in Actis habetur, referamus, inde vero, ex epitaphio scilicet, vixdum eam vicennem denatam fuisse elicimus, nostram de Irenes patria, deque Romano ipsius ex [Col. 0572A] Hispania itinere doctrinam penitus concidere. Cum enim ex utroque consequens fiat Irenen anno demum 358 aut sequenti, in lucem editam fuisse, quo pacto ad annum 325, Romam venire, aut anno 378 nondum vicennis e vivis excedere potuit, cum eo tempore tantum non sexagenaria futura esset? De hoc tamen nos alias.
Interea vero non minus adversarios torquet Actorum cum epitaphii sententia de aetate Irenes conciliatio. Si enim utriusque testimonium verum esse volunt, quo tempore nasci Irene potuit, id est, anno 358, ejus ac Damasi parentes, sin minus e vivis sublati, quod verosimilius arbitror, saltem id jam aetatis fuissent qua liberis operam dare prolemque suscipere minime possent. Sed esto. An non eis obstiturum [Col. 0572B] esset castitatis propositum, quod ex usu Latinae Ecclesiae necessarium fuit ut pater clero ascriberetur? Aut quomodo Damasus germanam sororem totis quinquaginta quatuor annis, quod tamen ex utroque conficitur, praecessisset? Consulto adjeci germanam, qualis a Damaso Irene vocatur [Col. 0571D]
Optime haec eadem perspecta Merenda, et ante eum Tillemontius habuere; cumque alterutram ex [Col. 0572C] illis enuntiationibus necessario falsam esse agnovissent, adversus Acta pronuntiarunt; prior ille quidem levissimam illorum fidem in utramque partem esse affirmans [Col. 0572D] Merenda (De Damasi carmin., § 11, num. 13 pag. 144) . Sed Actorum illorum (Irenes, scilicet), ut verum fatear, levissima prorsus utram in partem velit auctoritas est. ; posterior vero, quanta ea sunt, inter anilia commenta referens [Col. 0572D] Tillemont. (Tom. VIII, pag. 773, in Not.) Ainsi cette pièce (Acta Irenes intelligit) peut encore être mise entre celles qui rendent la foi des Espagnola fort suspecte en matière d'histoire. . Horum nos interea si placitum sequi volumus, expedita responsio est; verum cum in Actis, si praejudicatam ipsorum cum epitaphio dissensionem demas, nihil non jam et sibi constans, et cum aliis quae historica fide nituntur optime cohaerens reperiatur [Col. 0572D] Exaggerat quidem Tillemontius Actorum stylo barbariem. Non tamen sunt adeo ut putat informia; nec si essent, ipsorum propterea fides infirma redderetur. , praeterea cum ea [Col. 0573A] clariss. nostras Thomas de Herrera Augustinianus cui in re facti fidem derogare nefas esset, ex pervetusto Hispaniensi Martyrologio eruisse testetur [Col. 0573D] Ap. PP. Bolland., ad diem 21 Februar. (Tom. III, pag. 244, de S. Irene) . , alia prius omnia experiri oportuit, quam Actorum veritas in universum traduceretur. Atque ego quidem ipsorum causam, saltem qualia Tamayus noster evulgavit [Col. 0573D] Apud eosd. Bolland., ibid. , nullo pacto tuendam in me recipio; imo ex hujus auctoris, caeteroquin doctissimi, ingenio, atque ex argumenti importunitate, vehementer suspicor Damasi patriam genusque sub Actorum initium interpolata esse. De hoc tamen alii judicent.
Illud mihi extra controversiam videtur positum, si semel admittimus Irenes epitaphium non ab alio quam ab Actorum scriptore sub ipsorum finem additum fuisse, longe eum diverso ac vulgo creditur [Col. 0573B] sensu versum quintum, quo Irenes aetas indicatur, intellexisse. Merendae quidem ac Tillemontio ex recepto, uti arbitror, designandae aetatis in epitaphiis more, nihil scrupuli subortum fuisse videtur [Col. 0573D] Loco proxime allegato. , quin tractus bis denas hiemes nedum compleverat, ut in eo quem diximus versu legitur, ad annum quo vivere Irene desiit referendus sit; quod et ipsum mihi cum primo eum versum legerem accidisse non diffiteor; verum ubi sententiam satis per se ambiguam, et, si in eo sensu accipiatur, non uno in loco Actis quae modo praecesserant e regione contrariam deprehendo, facile persuaderi passus sum Actorum scriptorem eam periodum non ad aetatis annum quo Irene decessit, sed quo per virginitatis votum Christo se dicavit retulisse; quasi significare nobis voluisset [Col. 0573C] Damasus Irenen in ipso juventae flore virginem Deo consecratam fuisse.
Sane cum is locus antiquariorum vitio corruptus, et sententia implexissima sit, cur potius de Irenes morte quam de emisso per ipsam voto accipi debeat, prorsus non video; cum e contrario multa nos inducant ut eum in posteriore sensu ab Actorum scriptore usurpatum putemus. Quo enim ille pacto, si ad immaturam Irenes mortem respexit, epitaphium quo Actorum veritas apertissime oppugnaretur, illico post Acta subdidisset? Praeterea cum in Actis Irene [Col. 0574A] in virginitatis proposito permanens, atque in dies proficiens inducatur, cum Damasus renuntiatus fuit pontifex, qua ratione credidisse potuit illorum scriptor eam nondum vicennem, anno pontificatus Damasi 12 diem obiisse, nisi simul crederet ante annum octavum virginitatis votum emisisse, eaque aetate nuncupatum ipsi a fratre Damaso libellum de eodem argumento? Denique versus epigrammatis alter, in quo Damasus doluisse in sororis obitu, fatetur, consortia perdere vitae, satis indicat ea demum aetate Irenen obiisse qua, praedefunctis utriusque parentibus, unum Damaso repositum erat in ipsius conversatione solatium, id quod utroque in senium inclinante contigisse verosimilius est. Nos tamen, epigrammate [Col. 0573D] Ap. PP. Bolland. (21 Febr., tom. III, p. 245):
Unum (quod nescio an a Merenda animadversum sit) Romano patris Damasi ex Hispania itineri, utque novus homo in clerum e vestigio cooptaretur, negotium nobis qualequale facere potest, canon scilicet 24 Eliberitani concilii, quo praecipitur [Col. 0574D] Ap. Labb., tom. I, Coll. concil., col. 995. eos qui peregre baptizati fuerint, eo quod eorum minime cognita sit vita, ad clerum non esse promovendos in alienis provinciis. Idem non multo post a Silvestro papa in concilio Romano cautum fuisse Gratianus refert [Col. 0574D] Cap. Nullus, 98 dist., ap. cl. Ferd. Mendozium (de Confirm. concil. Eliberit., can. 21) . ; atque itidem a Carthaginensi IV, canone 24 repetitum novimus [Col. 0574D] Ap. eumd. Ferd. Mendozium (de Confirm. concil. Eliber., cap. 50) . . Imo ob frequentes Manichaeorum fraudes, auctor libri Pontificalis ab Anastasio I constitutum fuisse ait [Col. 0574D] In Anastasio I, et hujus pontificis epistola ad omnes Germaniae et Burgund. episcopos. cap. 2. , ut nulla ratione transmarinus homo [Col. 0574C] in clerum admitteretur, nisi quinque episcoporum chirographa designaret.
Verum cum harum omnium constitutionum scopus is esset, ne cujus vita conversatioque non fuissent exploratae, secundum Pauli effatum, clero ascriberetur, potuit commode Damasi pater, aut commendatitiis episcoporum litteris, aut fide dignorum testimoniis anteactae vitae honestatem comprobare; aut demum in exceptoratu constitutus id fidei, probitatis industriaeque specimen praebere, quod ipsi absolutissimae probationis instar esset. Damasi ad haec pietas, [Col. 0575A] quam a parentibus haustam omnes merito crederent magnum subinde rei perficiendae momentum afferre potuit. Nec demum aut Hispanis invidiosum tunc propter Manichaeos transmarinorum nomen uspiam inditum legimus, aut fuisse per ea tempora quod ab Hispaniae partibus timeri posset, cum nondum eam Ariana infestasset pravitas, neque Priscillianus Gnosticorum errores disseminavisset, ut rem expendenti manifestum fiet.
Vix scio an huic conjecturarum seriei, quam ut verosimilem attexuimus, quidpiam insit quod in ecclesiasticas leges aut in historicam fidem impingat. Eam [Col. 0576A] nos denique prout alio distractis oblata primum fuit, utcunque examinatam tamen, aequis lectoribus repraesentamus. Neque etenim in expedito itinere otium nobis ad eam ulterioribus curis discutiendam suppetiit, nec libri ad manus fuerunt nocturnis praesertim horis, quibus longiores cum Musis congressus earum amatores discupiunt. Quicunque ergo nos alicubi deceptos certa pro incertis, incongrua pro vero similibus captasse deprehenderit, deque iis bona fide admonitos velit, maximo ille atque immortali beneficio sibi devinctos reddet.
[Col. 0575B] Non fuit animus initio de hoc argumento agere, quippe quod minime exigebat propositi nostri ratio; eamque ob causam exstantes hodie in urbe Damasi inscriptiones ad collectionem superstitum Romae Hispanici nominis monumentorum, quae affecta et propediem absolvenda manibus nostris teritur, rejiciendas duximus. Verum cum ea Collectio, quae tribus majoris, ut vocant, formae voluminibus constabit, non eo consilio a nobis adornata sit ut in vulgus emittatur; sed potius ut in regia Matritensi bibliotheca reposita superstites Hispanorum in Urbe reliquias, tot hactenus adversis conflictatas, ipsoque [Col. 0576B] demum attritu penitus abolendas ab interitu vindicet, easque nostratibus domi per otium, unoque ictu contemplandas exhibeat, congruum arbitrati sumus archetypa Damasi poemata lucubrationi nostrae inserta, nunquam intermorituris chartis posteritat consecrare.
Ex quadragenis igitur quae Sarazanius collegerat Damasi epigrammatis, quibus et Merenda nonnulla ex Grutero et Palatino Codice adjunxit, quaterna tantum hodie nobis, cum alterius fragmento supersunt. Ea nos quantum fieri potuit accurate ex archetypis descripsimus. En illa.
[Col. 0575] 1. In Basilica Sancti Sebastiani ad Catacumbas, Via Appia, II ab Urbe milliari. Marm. lat. tres pedes cum sextante; long. septem pedes cum semisse.
![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740575A.bmp)
[Inscription]
EVTYCHIVS MARTYR CRVDELIA IVSSA TYRANNI CARNIFICVMQ VIAS PARITER TVNC MILLE NOCENDI VINCERE QVOD POTVIT MONSTRAVIT GLORIA CHRISTI CARCERIS INLVVIEM SEQVITVR NOVA POENA PER ARTVS TESTARVM FRAGMENTA PARANT NE SOMNVS ADIRET BISSENI TRANSIERE DIES ALIMENTA NEGANTVR MITTITVR IN BARATHRVM SANCTVS LAVAT OMNIA SANCVIS VVLNERA QVAE INTVLERAT MORTIS METVENDA POTESTAS NOCTE SOPORIFERA TVRBANT INSOMNIA MENTEM OSTENDIT LA TEBRA INSONTIS QVAE MEMBRA TENERET QVAERITUR INVENTVS COLITVR FOVET OMNIA PRESTAT EXPRESSIT DAMASVS MERITVM VENERARE SEPVLCHRVM
2. In ecclesia Sanctae Agnetis vulgo Santa Agnese fuori delle Mura Via Nomentana, II ab Urbe lapide. Marm. latum tres pedes cum quincunce, long. vero decem pedes cum semisse.
![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740575B.bmp)
[Inscription]
[Col. 0575D] Litteras suppletas italico charactere distinximus. EDIT. FAMA REFERT SANCTOS DVDVM RETVLIS SEPARENTES AGNENCVM LVGVBRES CANTVS TVBA CONCREPVISSET NVTRICIS GREMIVM SVBITO LIQVISSE PVELLAM SPONTE TRVCIS CALCAS SEMINAS RABIEMQ TYRANNI VRERE CVM FLAMMIS VOLVISSET NOBILE CORPVS VIRIB IN MENSVM PARVIS SVPERASSE TIMOREM NVDAQVE PROFVSVM CRINEM PER MEMBRA DEDISSE NE DOMINI TEMPLVM FACIES PERITVRA VIDERET O VENERANDA MIHI SANCTUM DECUS ALMA PVDORIS VT DAMASI PRECIB FAVEAS PRECOR INCLYTA MARTYR
3. Ad Cryptas Basilicae Vaticanae e regione Arae B. Mariae Praegnantium. Marm. long. undecim pedes et sextantem, lat. tres pedes cum triente.
![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740577A.bmp)
[Inscription]
CINGEBANT LATICES MONTEM TENEROQVE MEATV CORPORA MVLTORVM CINERES ATQVE OSSA RIGABANT NON TVLIT HOC DAMASVS COMMVNI LEGE SEPVLTOS POST REQVIEM TRISTES ITERVM PER SOLVERE POENAS PROTINVS ADGRESSUS MAGNVM SVPERARE LABOREM AGGERIS INMENSI DEIECIT CULMINA MONTIS INTIMA SOLLICITE SCRVTATVS VISCERA TERRAE SICCAVIT TOTVM QVIDQVID MADEFECERAT HVMOR INVENIT FONTEM PRAEBET QVI DONA SALVTIS HAEC CVRAVIT MERCVRIVS LEVITA FIDELIS
4. In ecclesia SS. Quatuor Coronatorum Fragmentum posteriori parte recenter suppletum. In muro.
![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740577B.bmp)
[Inscription]
EXTREMO TVMVLVS LATVIT SVB AGGERE MONTIS HVNC DAMASVS MONSTRAT SERVAT QVI MEMBRA PIORVM TE PROTVM RETINET MELIOR TIBI REGIA CAELI SANGVINE PVRPVREO SEQVERIS HIACINTE PROBATVS GERMANI FRATRES ANIMIS INGENTIBVS AMBO HIC VICTOR MERVIT PALMAM PRIOR ILLE CORONAM
5. In pavimento ecclesiae SS. Martini et Silvestri titulo Equitii, S. Martino a Monti, circa medium. Marm. long. septem pedes et sextantem, lat. vero duo pedes cum sextante.
![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740577C.bmp)
[Inscription]
QVID LOQVARAVT SILEAM PROHIBET DOLOR IPSE FATERI HIC TVMVLVS LACRIMAS RETINET COGNOSCE PARENTV PROIECTAE FVERAT PRIMO QUAE IVNCTA MARITO PVLCHRA DECORE SVO SOLO CONTENTA PVDORE HEV DILECTA SATIS MISERAE GENETRICIS AMORE ACCIPE QVID MVLTIS THALAMI POST FOEDERA PRIMA EREPTA EX OCVLIS FLORI GENITORIS ABIIT AETHERIAM CVPIENS CAELI CONSCENDERE LVCEM HAEC DAMASVS PRESTAT CVNCTIS SOLACIA FLETVS VIXIT ANN XVI M X DIES XXV DEP III KAL IAN FL MEROBAVDE ET FL SATVRNIN CONSS
[Col. 0577A] Nihil est, ne in erratis quidem, de quo lector addubitet. Miretur nobiscum potius, cum Merenda (inter alia quae minutioribus scatent sphalmatis) Agnetis epigramma secundo a nobis loco relatum, semel atque iterum cum archetypo contulisse atque emendatum dedisse affirmet [Col. 0577A] Merenda, de Damasi Carminib., § 2, n. 13, pag. 143. Carmen, inquit, de san ta Agnete cum archetypo [Col. 0577B] collatum, atque emendatum dedi. Item in notis, pag. 237, de eod. epigrammate: Tum statim legitur (in Vaticano Codice) carmen sancti Damasi iis ferme verbis quibus adhuc exstat lapidi incisum in eadem basilica ubi illud iterum contuli. , plurima etiamnum in ipso aliorum curis emendanda reliquisse; neque ejus generis quae facile in typographum rejici possint. Bina nobis loca, ne gratis id asseruisse videamur, sistere placuit cum apographo nostro conferenda [Col. 0577B] Versu 7 Merenda:
Illud hoc loco dubitare quis possit, cum constet Vigilium papam sesquisaeculo a morte Damasi diruta in Urbe a Gothis martyrum sepulcra renovasse, quod nos vetus ipsius Vigilii epigramma docet [Col. 0578B] Affertur a Merenda § 2 de Damasi carminib., pag. 135.
Blanchinus Senior ex collectis olim a Fulvio Ursino veteribus inscriptionibus, aliam nobis exhibet Damasi nomen praeferentem, in qua basilicae sancti Laurentii in Damaso consecrationem, ab eodem sancto pontifice peractam contineri, idque antiquissimum fortassis hujus ecclesiastici ritus genuinum documentum esse affirmat. Eam primum Alexandri S. R. E. cardinalis Farnesii liberalitate ab interitu vindicatam, deinde serenissimi Francisci Parmae et Placentiae ducis jussu ad ann. 1718 cum aliis in ejusdem palatio ad Campum Florae illustriori loco repositam. Blanchinus saepius vidisse testatur. Nobis [Col. 0579C] tamen, quibus jam pridem animo insederat eam ex autographo repraesentare, vel post multiplicem intimae domus excussionem nostra et amicorum diligentia peractam [Col. 0579D] Egregie nos ea in re juvit cl. civis atque amici nostri D. Joachimi Ibannezii Carolo Hispaniar. infanti et utriusque Siciliae regi in Romana legatione a secretis diligentia; cujus opera effectum ut nobis amplissimarum aedium abdita recessusque intimi paterent. , lustratasque singulatim Fulvianae discriptionum veterum Collectionis reliquias, quae ibidem in scriniis asservantur [Col. 0579D] Exhibuit eas nobis perhumaniter Josephus Vasi Farnesianae supellectilis custos, Guarda Robbam vocant, qui Veteris et novae Urbis admiranda, X majoris formae voluminibus comprehensa propediem evulgaturus est. , non licuit esse tam beatis. Exiguitate sua tectam putamus, crusta enim, ut Blanchinus asserit, marmorea semipalmaris est. Eam ergo, quando ultra non datur, sistimus qualem is auctor secundo loco protulit [Col. 0580D] Primo quidem hunc lapidem Blanchinus ediderat in praefatione tomi I Anastasii Bibliothecarii, num. 35; postea vero nonnihil immutatum recudit tom. ejusdem operis III, sect. 54, in Damaso, pag. 34. Ex quo loco superius exemplum mutuati sumus. . ![[Inscription]](../assets/FIGURES/0740579A.bmp)
[Inscription] [Col. 0580A] Blanchinus initiales litteras sub epigrammatis initium occurrentes hoc modo interpretatus est: Titulus in Christi nomine, etc. Posteriores vero ejusdem siglas: Nona regione dedicatam Septembri mense, Sanctus Paulus, Sanctus Petrus. Merenda tamen, qui et ipse inscriptionem affert [Col. 0580D] § 3 de Damasi operib., pag. 145. , alia via incedens, ita explicat: novatam, refectam, dicatam sancto martyri, quae mihi interpretatio planior atque opportunior videtur. Id tamen alii judicent.
Caeterum quod paulo ante Merenda nos admonet venia scilicet non carere Damasum, licet aliquando in metricus leges peccare videatur [Col. 0580D] Sub finem § 2 de Damasi carminib., pag. 144. , nollem equidem ita a lectoribus accipi, quasi menda, queis passim Damasi epigrammata scatent, in auctorem referenda sint. Deformaverat ea pridem librariorum imperitia [Col. 0580B] atque exemplorum crebritas; dein typographorum incuria tot ipsis plagas intulit, ut in aliquibus locis vix Damasi mentem conjectura assequi liceat, in aliis vero ne divinare quidem facile sit: tanta est ipsorum obscuritas. Nec mirandum si Damasus fovendae potius, vel dum versus pangeret, fidelium pietati, quam syllabarum rationi intentior, metricas alicubi leges parum curaverit; id enim in communi saeculi quo floruit labe scientem neglexisse, magis quam eas minutias ignorasse credibile est. Sane Prudentius, Damasi fere σύγχρονος, cui nemo eximii poetae laudem hactenus invidit, nihil moratur metro, ut ipse ait, renuente Saturnini nomen sapphico versui inserere subdens [Col. 0580D] In hymno de SS. XVII MM. Caesaraugustanis, stroph. 41. :
[Col. 0580C] Licuit hoc interdum nedum sequioris aevi, sed et priscis illis, quos aetatis aureae poetas passim appellamus, quanquam in eo non laudandi, multoque minus mitandi sint. Nec scio an saepius eadem oberraverit chorda Damasus. In his certe quos archetypos ex eo versus attulimus, si secundum ex Agnetis epigrammate, dempseris, (quem tamen initio mutilum et recenter suppletum diximus) nihil jam fore puto quod vel Scioppius jure reprehendat. Praeterea Damasum elegans in versibus pangendis ingenium habuisse, Hieronymi, qui optime ipsum noverat, testimonio [Col. 0580D] De Viris illustrib.: Damasus, inquit, elegans in versibus componendis ingenium habuit. scimus; in Actis vero politiore in utraque lingua scientia [Col. 0580D] Acta Damasi ex ms. Cod. archiv. canonicor. sancti Petri, a Mart. Sarazanio evulgata, pag. 42: Porro Liberius dum in exsilium duceretur Damasum ELEGANTIS IN UTRAQUE LINGUA SCIENTIAE . . . in Urbe vicarium dereliquit. , id est, Attica et Romana facundia praeditus, non secus atque ab Horatio Maecenas [Col. 0580D] Horat., lib. III, od. 8, ad Maecenatem, stroph. 2.
Sed haec paulo generaliora videbuntur. Illud meo quidem judicio conficit menda de quibus agimus in librarios ac typothetas rejicienda esse, quod cum in epigrammate de sanctis Proto et Hyacintho quarto loco a nobis adducto, prior pars, quam archetypam diximus, nihil prorsus reprehensione dignum contineat; in posteriore quae recens suppleta est, nec plura quam sena hemistichia complet, bis in metricas leges impingitur, ut primum et quartum ejus versum ad digitos atque aurem expendenti manifestum fiet [Col. 0581C] Sic habent:
Hac potissimum de causa dum haec scriberem non semel animum pupugit cogitatio Damasi versus undique conquisitos in unum colligendi, et si fieri posset pristino nitori atque integritati restituendi; verum arduus aggressis labor nec tractabile pondus visum fuit, praesertim sine praesidio veterum Codicum e quorum collatione germana auctoris littera omnino eruenda est. Interea tamen, ne nihil egisse videar, specimen conatus nostri sistere placuit in epigrammate De cognomentis Christi Servatoris, quod a Sarazanio undecimo [Col. 0582D] Sarazan., pag. 83. , a Merenda sexto loco [Col. 0582D] Merenda, pag. 224. ponitur. In eo etenim cum primus versus claudicet, syllabam ipsi deesse prior ille scriptor existimavit [Col. 0582D] Annot. in Damasi carm. XI, pag. 168. ; mihi vero pyrrichio integro decurtatus, atque hoc [Col. 0581C] pacto restituendus videtur, si post primam ejus vocem spes, et ante sequentem vita, tertiam hanc via eidem inseramus; ut non jam: Spes, vita, salus, etc., sicut pridem, sed: Spes, via, vita, salus, etc., legi verosimillime debeat. Ita enim fiet ut aliud Christo congruentissimum nomen, imo ab ipso sibi inditum, cujusque nulla in epigrammate mentio pridem fuerat, attribuamus, versusque jam ad metri leges atque aurem numerosissime fluat. Allusit in eo, uti ego arbitror, Damasus ad illud Joannis de Christo [Col. 0582D] Joan. XIV, 6. : Ego sum via, et veritas, et vita; descriptor autem [Col. 0582A] rationis metricae, forsan et Latini sermonis, ignarus ex harum vocum via et vita, quod ad scripturam attinet, affinitate eamdem in antiquiori exemplo per errorem repetitam fuisse suspicatus, alteram sustulit, et versum restituisse putans misere deformavit. Sistere placuit integrum epigramma quale nos id legi debere existimamus:
Ne quis autem nobis de caetero Damasianae phrase ω s in epigrammatis tenuitatem, elumbeque dicendi [Col. 0582B] genus (non enim dissimulamus) objiciat, de stylo sanctorum Patrum, quem ecclesiasticum vocant, postremo omnium loco praemonendus est, quantum prisci illi Atticae et Romanae linguae dictatores de extollendo sermone solliciti erant, tantum ecclesiasticos patres, ut candida styli simplicitate vulgari sese captui accommodarent, in eo deprimendo laborasse; non enim eloquentiae laudem, sed fidelium utilitatem aucupabantur [Col. 0582D] Qui multa, eaque aurea, de stylo sanctorum Patrum, quem ecclesiasticum vocant, nosse cupiat, legat elogio nostro majorem Dufresnium Ducangium (Praefat. in Glossar. med. et infimae Latinitatis, a num. 58-60) . . Sane id Hieronymo in Vita Pauli eremitae propter simpliciores accidisse, locuples ipse sibi in epistola ad Paulum Concordiensem testis est [Col. 0582D] Hieronym. ( Epist. ad Paul. Concord., sub fin.): Mittimus, inquit, interim te tibi, id est Paulo seni Paulum seniorem, in quo propter simpliciores quosque multum in dejiciendo sermone laboravimus. . Nec mirum si Damasus, qui eodem hac Hieronymus saeculo floruit, id praecipuum in epigrammatis habuerit, ut eorum sententia rudem illico populum et vel parum attentum occuparet. [Col. 0582C] Certe quicunque carmen Christo Servatori inscriptum Damasi genuinum fetum agnoverit (in quibus Merenda nomen profitetur suum [Col. 0582D] § 2 de Damasi carminib., pag. 136. ), eum profecto eximii poetae laudem Damaso minime invisurum esse arbitror.
Atque hactenus de Damaso, deque superstitibus ipsius in Urbe monumentis. Nunc autem Merendae responsio ad illum ex ejusdem Actis locum in quo sanctus pontifex beatissimi Laurentii COMPATRIOTA dicitur, ita scilicet hanc (ut olim dicebamus [Col. 0582D] Cap. 1, pag. 9. vocem interpretati, quasi Actorum scriptor utrumque [Col. 0583A] eo verbo Romanum intellexerit prodideritque, alio nos avocant, nempe ut de asserendo ac vindicando Hispanis nostris invictissimo levita et martyre Laurentio [Col. 0584A] sollicitiores effecti, acriore nisu ac studio novam ultro nobis, eamque difficillimam provinciam decernamus.
Eo tandem ingeniosa temporum nostrorum gula processit, tantumque lautitiae et epularis disciplina [Col. 0583B] palatis attulere fastidii, ut fatuum eis denique atque obsoletum sapiat quidquid non saliarem in modum condierit Apicius. Non satis est peloridas dixisse aut ostrea, nisi Lucrina adjicias; nec lupo, nisi Tiberinus atque inter pontes jactatus fuerit, suus hodie constabit honos, quod olim Romanis vitium exprobrabat Horatius [Col. 0583D] Lib. II, satyr. 2, 31 seqq. . Refert item, prostentne ubivis, an peregrina atque e longinquo advecta fuerint; summo haec planeque regio potius quam vulgari sumptu voluptatis irritamenta comparaveris. Si quis autem ea non illico internoverit, rusticanum ac de plebe stomachum vocant. Interea tamen his praesidiis confirmatam valetudinem sensim in pejus ruere; proque diuturno ac vivido aetatis robore, maciem in dies novamque febrium cohortem terris [Col. 0583C] incubare cernimus.
Nec sumptus laborisve parcior sapientum coetus est ut litterarias sibi dapes apparet, eas vero maxime queis aeger jacensque vulgarium scriptorum copia gustus erigitur atque excitatur. Nihil aevi nostri criticis intentatum. Ubivis doctorum scrinia, bibliothecas, vetera sacrarum aedium chartophylacia atque imaquaeque adyta penitissime introspici, maria terrasque improbo labore et sumptu circumlustrari, aliudque alio ferri ac misceri omnia videas. Non blattas, non tineas, aliosve id genus dedignamur hostes, quibuscum Andabatae novi confligamus; nec latebris jam abditissimisve angulis tutum se adversus aevi nostri sagacitatem fore confidit, si quod in eis, exesum licet ac semilacerum, etiam num latet [Col. 0583D] venerandae Antiquitatis monumentum. Interea vero tot veterum Codicum accessione rem litterariam non mirifice, nec pro modo laboris atque impensarum auctam, pietatis autem studium forsan refriguisse scimus, prorsus ut subvereri quis possit, an non prae nimia hypercriticorum aetatis nostrae sapientia, [Col. 0584A] prisca illa veterum fraudibusque opportuna simplicitas aliquando tandem optabilior sit.
Verum commendabilem inquis temporum nostrorum solertiam, honestamque doctrinae atque ingenii opum avaritiam. Neque id abnuentibus nobis, [Col. 0584B] si tamen ei studio modum flatuas; nam vitia proxime virtutem sunt. An ergo quod utrobique aut manus impigre, aut animus splendide exerceantur, malarum idcirco rerum audaciam, fortitudinem, aliena largiri liberalitatem dixeris? Diversa haec sunt. Neque ambigo longe maximam, quam olim fuerit, his temporibus esse doctrinae et librorum messem; verum ubi ea in horrea litteraria, id est in bibliothecas, purganda conjicitur, nedum avenas steriles, sed et infelix lolium tritico succrevisse comperimus, dum scriptorum plerosque propria extollendi studium, laudisque amor immaturus saepissime transversos agit.
Haec nos tamen adversus saeculi nostri hypercriticos, [Col. 0584C] eorumque intemperantiam praelibare oportuit, queis proinde, si quid dubia luce lippientibusque oculis subrimari contigerit, id, quasi perviderint, pro explorato venditantes, deceptum novitatis illicio vulgus ad se trahere, sapientumque famam aucupari student. Ex serie eorum quae inferius disputanda sunt palam fore speramus, non haec a nobis importune, aut ut aerem verberemus, sed omnino e re disputationis nostrae dicta esse; neminem tamen laedere aut sugillare est animus [Col. 0583D] Quanquam hypercriticorum nomen (qua voce consulto hactenus usi sumus) satis doceat minime haec eo a nobis consilio dicta esse, ut in adversarios, doctrina scilicet atque eruditione praestantes viros, ullo pacto referantur; de eo nihilominus lectores rursum apertiusque monitos volumus, idque palam obtestamur; imo cl. Blanchinum, qui ut mox dicemus, novam de Laurentii patria opinionem primus evulgavit, non levi aliquo fundamento ut ab antiqua [Col. 0584D] et communi sententia discederet, sed vetere eaque in speciem apertissima auctoritate nixum fuisse, agnoscimus; licet ea, ut putamus, alio quam ad Laurentii patriam referenda sit. De quo inferius erit disserendi locus. . Nunc, quod instat, antiquum ac recentem controversiae nostrae statum aperiamus.
Manlius olim Calvinista, nescio quis, Laurentium levitam et martyrem invictissimum patria Romanum voluit; in quem Gretserus, ipsis heterodoxorum [Col. 0584D] Hospiniani, Fabricii et aliorum ejusdem sectae popularium, testimoniis, Manlianae theseos falsitatem edocturus invehitur [Col. 0584D] Jac. Gretserus S. J., de Festis Christianor., lib. II, cap. 9, fol. 348; ap. Bolland., 10 August., § 10, de Patria sancti Laurentii, n. 101. ; ejus tamen argumenta non satis valida propositae rei conficiendae visa sunt Bollandianis Patribus, a quibus id acceptum retulimus [Col. 0584D] P. Joan. Pinius, loco proxime allegato. . Verum cum iidem Patres rationum momenta [Col. 0585A] queis Manlius nitebatur ut Laurentium Romanis ascriberet, a cl. Francisco Carrillio Cordubensi alibi expensa [Col. 0585D] In opere cui titulus: Certamen historicum pro patria sancti Laurentii, Cordubae 1673. , non multo post exactissime ad trutinam revocassent, parum eis digna visa sunt, ne ut proponerentur quidem. Ad Urbem Romanam (inquiunt [Col. 0585D] P. Pinius, 10 August. § 11, de loco Hispaniae in quo Laurentius fuerit, num. 110. ) quod attinet, quasi in ea natales hauserit Laurentius, adeo omni probabilitatis specie videtur destitui opinio quae hoc asserit, ut ne vel proponi quidem, nedum refutari mereatur.
Non pluris fecere biographiae sanctorum dictatores argumenta quibus Romani Laurentii natales innituntur; idque salutis anno 1733, quo demum sanctissimi martyris Vitam Actaque digerere cl. Joanni Pinio contigit. Sed quae res humanas pro lubidine magis quam ex vero celebrat aut obscurat [Col. 0585B] sors, ut poetae loquuntur, ea profecto in hac quoque disputatione ludum insolentem ludere visa est. Vix enim biennium effluxerat, cum ex detecto Veronae circa ea tempora Sacramentario missarum Codice, in quo eruditorum nonnulli, summi quidem viri, non tamen, ut arbitror, satis explorato Codicum liturgicorum ingenio, neque Ecclesiae in ipsorum ordinatione proposito, Laurentii patriam disertissime contineri arbitrati sunt, tanta rerum commutatio consecuta est, ut si quis jam alibi quam in Urbe natum contendat martyrem invictissimum, difficilis planeque desperatae causae patrocinium suscepisse censendus sit. Exponam rem quo gesta est ordine.
Inclinante salutis anno 1735, cl. Joseph Blanchinus, congregationis Oratorii Romani presbyter, Veronensis [Col. 0585C] olim canonicus, dum absolvendae vaticanae Anastasii Bibliothecarii Editioni (quam praestantissimam sane illustrissimus Franciscus ejus patruus, quo tempore morte interceptus fuit, infectam reliquerat) novisque accessionibus locupletandae totus incumbit. Quarti ejus operis tomi prolegomenis (Pag. 12-57) inseruit repertum ab ipso non multo pridem in Bibliotheca amplissimi capituli Veronensis Ecclesiae, Sacramentarium, id est, missarum Codicem vetustissimum, cui, si libere philosophari volumus, paulo quam oportebat properantius Leoniano nomen fecit, hoc eum titulo simpliciter inscribens (Ibid.) : Codex Sacramentorum vetus Romanae Ecclesiae A SANCTO LEONE PAPA I CONFECTUS. In eo igitur Codice ubi sub initium Augusti mensis multiplex in [Col. 0585D] natali sancti Laurentii Martyris missa recensetur, ea quae ordine duodecima est hanc contestationem, seu praefationem habet (Pag. 38, col. 1) : Quamvis enim sanctorum tuorum propagante te, Domine, toto orbe clara sit gloria, de beati tamen solemnitate LAURENTII peculiarius prae caeteris, ROMA laetatur CUJUS [Col. 0586A] NASCENDO CIVIS, sacer minister, et dicatum nomini tuo munus est proprium.
Haec ubi primum Blanchinus a limine salutavit, verborum specie decipi facile passus, Laurentium patria Romanum e vestigio credidit, veteremque et receptissimam, quae Hispanis favet, sententiam ab eruditorum animis eradendam censuit. Quo minus autem rem eatenus inexpertam sapientum scenae tunc committeret, graviores aliae in quas ultro sese conjecerat curae in causa fuere. Vix enim edito Sacramentario, Leoniani nomen prorsus inauditum, titulusque Codici praefixus, quo A SANCTO LEONE CONFECTUS dicebatur, rei liturgicae ac bibliothecae ecclesiasticae peritioribus innotuit, cum Blanchinus violatae critices reus ab ipsis dictus, imo injuriarum [Col. 0586B] postulatus fuit, quasi falso Sacramentarium sanctissimo pontifici attribuerit. Totus igitur in eo ut sese purgaret, post varium multiplexque Sacramentarii examen, crebrasque ultro citroque consultationes ad sapientes per Italiam viros (quorum responsa non ambigue capiti suo impendebant [Col. 0585D] Consulti de hac re fuere clarissimi viri Cajetanus Maria Meratus, cler. reg. Theatinus, sac. rit. consultor; Eusebius Amort, can. reg. sancti Salvatoris; Polinganus; Lud. Antonius Muratorius, et R. P. Joseph Augustinus Orsius, sacri palatii apostolici, [Col. 0586D] dum haec scribimus, magister, qui omnes vel editis lucubrationibus, vel in privatis ad Blanchinum litteris, consentiente tamen suffragio, Sacramentarium sancto Leoni abjudicandum censuere, ceu nos docet comes Acamus (In dissertat. apolog. de antiquitate et auctore Sacramentarii Leoniani, parte II, § 12 seqq.) . ) alte imbibitam de Romana Laurentii patria sententiam turbidis adhuc rebus promere non satis opportunum duxit.
Verum ubi processu temporis partium studia sensim, ut fit, deferbuisse animadvertit vir evulgandae opinioni quam animo praeceperat intentissimus, impuneque jam a nonnullis eum Codicem Leonianum dici, imo etiam eo nomine a liturgicis appellari (ut ipsum scilicet a Gelasiano et Gregoriano distinguerent); [Col. 0586C] tunc demum novae illi, quam ex Sacramentario hauserat, de patria sanctissimi martyris opinioni in vulgus emittendae tempus adesse arbitratus fuit. Itaque cum anno 1741 venerabilis S. R. E. cardinalis Josephi Mariae Thomasii liturgicorum operum Collectionem adornasset, inter ejusdem prolegomena (Pag. 1-136) veterem edidit Codicem orationum antiquissimi ritus Gothico-Hispani ex Veronensis itidem Ecclesiae bibliotheca non multo pridem ab ipso erutum, notisque illustratum, quemque olim ad Tarraconensem, cognominis in citeriore Hispania provinciae, Ecclesiam pertinuisse [Col. 0586D] Annotatione 22, pag. 157, in fine et sequenti. contendit.
In eo autem Codice de orationibus agens quae olim in sancti Laurentii missa atque officio, natali scilicet ejusdem die cani aut recitari consueverant, quibus [Col. 0586D] inter Blanchini annotationes ea respondet quae ordine 106 numeratur [Col. 0586D] Pag. 292, in prolegom. , fuse de invictissimi martyris patria sermonem instituit, tantaque eum animi contentione ac fiducia Romanis asserit, quantam jure in sapiente viro demirere. Itaque indicta ab Hispanis causa, prorsusque insalutatis quae pro eorum [Col. 0587A] sententia vulgo adduci solent argumentis, quasi nihil ipsi ex hoc capite timendum esset, in aleae pleno opere securus incedit per ignes suppositos doloso cineri. Primum autem omnium ex ipso Gothico-Hispanico a se edito orationum codice, mox ex vetere Vaticano alio in quo Laurentius CIVIS ROMANUS dicitur, praeterea ex hymno Prudentii quem de Laurentii passione ac triumpho elegantissimum panxit, ac demum ex illis Veronensis Sacramentarii verbis, quae nuper descripsimus, universum disputationis negotium confectum arbitratus, in haec verba sententiam pronuntiat [Col. 0587C] Pag. 293, sub initium. : Si nihil aliud de civitate sancti Laurentii dicerem, dicta causa esset. Quomodo enim tanti pontificis (sanctum Leonem Magnum intelligit, qua de re nos inferius disseremus) testimonium [Col. 0587B] infirmari potest?
Falsa porro triumphi imagine delinitus Blanchinus, advocata senatus populique Romani, imo enim sacri collegii apostolici Patrum concione, quernam sibi more majorum decerni postulat, quod iniquis historicorum praejudiciis exsulantem Romanum civem illustrissimum, unus omnium longo saeculorum postliminio patriae vindicaverit restitueritque [Col. 0587C] Ego nunquamne reponam: Me, me, adsum? Et quoniam S. P. Q. R. decreto civis Romanus sum, [Col. 0587D] Laurentium Romanum fuisse dico, vindico, repeto atque confirmo ad ejusdem populi Romani gloriam laudemque sempiternam. Et paulo inferius: Ex hoc igitur limpidissimo fonte (Sacramentarium intelligit Veronense) puriores aquas hauriam, perficiamque profecto, ut Laurentium, non segrepandum (sic), cum sit Romanus civis a numero civium; sed contra totius Urbis et sacri apostolici collegii acclamatione repetendum esse fateantur omnes (Blanchin., Annot. 106, Pag. 292) . . Temperare scilicet sibi nequit, modestus prudensque caeteroquin vir, quin prae supereffluente gaudio more torrentis exundet, cohibitamque ac compressam diu animo laetitiam eo quoque nobis argumento prodat.
Tuta jam sub hac aegide nonnulla alia conjecturalis [Col. 0587C] generis argumenta, quibus hactenus ne hiscere quidem datum fuerat, capere ingentes animos, efferre sese, atque ei sententiae quae Hispanis favet palam occentare audet. Nec scriptorum Blanchino duce demissiores sunt animi, aut fortuna dissimilis. Comes Jacobus Acamus quem, ut alibi ostendemus [Col. 0587D] Dissertat. de Auctore Sacramentarii Veronensis quam praelo maturam suo tempore edendam curabimus. , vehementissima suspicio est, non sine Blanchini afflatu dissertationem scripsisse de antiquitate et auctore Sacramentarii Veronensis [Col. 0587D] Prodiit ea Romae 1748, Italico sermone, sub hoc titulo: Dell' Antichita, autore e pregi del Sagramentario Veronese pubblicato dal M. R. P. Giuseppe Bianchini. , in ipso ejusdem absolvendae articulo sub epigraphe: De suprema Ecclesiae Romanae auctoritate aliisque ad eam spectantibus [Col. 0587D] Part. III, sub hac epigraphe: § XII. Suprema autorita della Chiesa Romana, ed altre cose spettanti [Col. 0588C] ad essa. , Laurentii patriam importunissime legentibus [Col. 0588A] obtrudit; eamque ex Sacramentarii de quo agimus verbis ibidem ab ipso allatis Romam fuisse, remque omnino incontroversam pronuntiat. Eam ego dissertationem cum legerem, ubi appetente jam ipsius fine altum in ea de Laurentii patria sileri comperio, nequibam enimvero satis mirari rem si sic abiret, cum irruens ex insperato Acamus (quid enim suprema Ecclesiae auctoritas cum patria Laurentii commune habet?) postremis dissertationis verbis, Veronensis Sacramentarii contestationem, novamque de Laurentii patria sententiam, lectori nihil jam tale metuenti regerit. Aegre scilicet, uti ego existimo, ferebat Acamus, si indictus abiret in ea dissertatione Laurentius, oblatam sibi novae theseos propagandae occasionem nequicquam e manibus elabi; cum autem [Col. 0588B] forsan imprudenti scriptionis filum praecissum fuisset, maluit homo lepidus utcunque assutam operi suo laciniam adnectere, quam eam damnoso sane silentio dissimulare.
Nec magis, ut arbitror, ad Merendae rem attinebat, dum de Damasi opusculis gestisque sermonem instituit [Col. 0588C] Prodiit Merendae opus Romae 1754 inscriptum: Sancti Damasi papae opuscula et gesta. Fol. , Laurentii patriam operi suo inserere, nisi per occasionem veterum sancti pontificis Actorum [Col. 0588D] Ea sunt quae ex ms. Codice basilicae sancti Petri M. Milesius Sarazanius evulgavit, de quibus saepius alibi. in quibus eadem ac Laurentius patria genitus dicitur; eo tamen loco, qui proprius erat de hoc argumento disserendi, nihil pronuntiare ausus [Col. 0588D] Dubitari enim vehementer potest, an ipse etiam Laurentius Romae ortus sit (Merend., Opuscul. et Gest. B. Damasi, cap. 1, pag. 2) . , dubitari tantum posse affirmat, an ipse etiam Laurentius Romae ortus fuerit; cum in processu operis sub epigraphe de Damasi fabricis, quae sane diversa tractatio est, Laurentii patriam aliquanto fusius [Col. 0588C] persequatur, causamque pro Romanis dictam, atque aperto sancti Leonis Magni testimonio demonstratam asserere nihil dubitet [Col. 0588D] Hunc fortissimum martyrem (LAURENTIUM) Romanis civibus, secus atque hactenus creditum fuerat adnumerandum demonstravit Jos. Blanchinus vir clar., aperto Leoni Magni testimonio (Merenda, Opusc. et Gesta Damasi, § 3, de Damasi operibus, pag. 146, col. 1) . ; quin etiam conjecturam de suo adjicit, ex qua, si Deo placet, evidenter consequitur [Col. 0588D] Ex quo (conjecturam intelligit ex Prudentii hymno elicitam) illud evidenter consequitur, Laurentium a claris illis Romanae Urbis filiis (Cosso, Camillo et Caesare) minime disjungendum (Merend., loco proxime allegato ). Laurentium non secus ac Scipio aut Laelius inter Romanos cives recensendum. Ejus ἀναρμοστίας causam, quia nos alibi de Damaso loquentes indicavimus [Col. 0588D] Priore scilicet hujus operis parte, cap. 1. , hoc loco missam facere placuit.
Clarissimus praeterea Romanus eques Franciscus Victorius (quod mihi absoluta hac lucubratione ex fortuito cum ipso apud Blanchinum colloquio nosse [Col. 0589A] contigit) cum per ea tempora Dissertationem philologicam edidisset [Col. 0589C] Prodiit ea Romae anno 1751, ap. fratres Palearinos. , in qua nonnulla sacrae antiquitatis monumenta ad Laurentium nostrum spectantia non vulgariter illustrantur, de posthuma sanctissimi martyris in terris gloria, deque sacris aedibus ipsius nomini in Urbe inscriptis disserendi occasionem nactus, neque temporalem ejusdem patriam silentio praetereundam duxit. Quasi vero non sufficeret eam omnino Romam asserere, idque pro certo habendum [Col. 0589C] De eodem (Laurentio) hoc pro certo habendum, natale solum Romam ipsum habuisse (Victorius, dissertat. Philolog., pag. 91) . pronuntiare, taxat subinde contrariae receptissimaeque sententiae patronos, atque adeo Hispanos, quod non jure Laurentium popularem suum dixerint. Quae enim, inquit, [Col. 0589C] Paulo inferius, ead. pag. amabo, ratio suadeat, exterum hominem NATIONE HISPANUM, UT NONNULLI PERPERAM EXISTIMANT, eumdemque juvenem, statim ac in Urbem [Col. 0589B] advenerit, unum e pluribus electum fuisse, qui pontifici sanctissimo (Sixtum intelligit) ministraret, quique Romanae Ecclesiae diaconus designaretur ac renuntiaretur? An homini plane novo id muneris committeretur? An qui neminem in Urbe cognosceret, curator pauperum et thesauri Ecclesiae custos constitueretur?
Pergit porro Victorius iisdem ipsis argumentis quae pridem Blanchinus adduxerat novam de Laurentii patria opinionem tutari; quibus et ipse ex Hispaniae nostrae laudibus, quas in aliis Prudentii hymnis passim contineri affirmat [Col. 0589D] Nihil quippe Prudentius de Hispanica origine Laurentii, Hispanus ipse memoriae prodidit; cum de aliis qui ab ea regione traxerunt ortum . . . diserte meminerit, Hispaniarumque laudes in pluribus ejus hymnis de sanctorum gestis contineantur . . . (Victorius, loco proxime allegato. ) , altoque de Hispania silentio in eo qui Laurentio martyri inscribitur, validam praeterea conjecturam addi posse existimat. Quoniam vero multa et varia haec sunt, meoque judicio leviora quam ut in ordinem redigi debeant, [Col. 0589C] placuit ea breviter in transcursu refellere, atque amice Victorium rogare unde noverit, Laurentium statim ac in Urbem advenit Romanae Ecclesiae diaconum a Sixto effectum, novumque ac plane ignotum hominem pauperum curatorem atque ecclesiastici thesauri custodem renuntiatum? Aut cur non Sixtus sibi pridem et in pontificatu cognitum, multiplicique experimento comprobatum ad id munerum potius elegisset? Exterum autem, quod Victorius subdit, meminisse debuit exterum [Col. 0590A] quoque Sixtum, mediaque in Graecia natum fuisse; nam de censura qua communis receptissimaeque sententiae patronos taxat, silentio potius utriusque nostrum existimationi consulere, quam illatam, ut putamus, tot doctissimis viris injuriam ulcisci placuit. Unum id tamen de Hispaniae laudibus in hymnis Prudentii nescio quo pacto Victorio exciderit, cum vix ulla Hispanorum apud Prudentium mentio; nulla certe, ne minima quidem Hispaniae laus in toto Περὶ στεφάνων libro reperiatur [Col. 0589D] Est quidem in hymno de sanctis Hemeterio et Chelidonio TERRAE IBERAE mentio; sed haec ad Calagurrim IBERO amne irriguam, quae sacras horum martyrum exuvias servat, non ad HISPANIAM referenda sunt, ut ex iis quae sequuntur liquet;
Pressior sane atque, ut historicum decet, cautior in hoc argumento incedit reverendissimus P. Josephus Augustinus Orsius, sac. pal. apost., dum haec scribimus, magister, quem cum Hispanorum sententiae [Col. 0590B] refragari primum inaudiissem, haesi nonnihil et collegi meme, rationes quibus illa innititur, maxime vero conjecturas nostras, denuo sub examen revocans, deque viri eximii gravitate ac doctrina multa cum animo meo volvens. Atque is quidem in novam quae Romanis favet sententiam propendere videtur, imo aperte Laurentium ROMANUM CIVEM dicit, eamque in rem Veronensis Sacramentarii quam modo retulimus contestationem affert [Col. 0590D] Cl. M. Orsius Hist. Eccl., tom. III, lib. VIII, § 114, pag. 440, Romanae edit. 1750, forma octava: Attribuisce (inquit) con ispecial modo Prudentio la intiera conversione di Roma alle preghiere, à i meriti, è al glorioso Martyrio di questo suo illustre Cittadino (Laurentium intelligit, et Veronensis Sacramentarii contestationem laudat) di cui ella non meno meritamente si gloria che Gerusalemme di Stephano. ; verum cum ejus contestationis verba, quanquam illico Laurentii patriam praeseferre videantur, non penitus animum tranquillent, multiplicisque interpretationis capacia sint (de quo inferius ex asse instituetur sermo), non satis exploratum habemus quo sensu cl. auctor civem Romanum Laurentium dixerit. Si autem in absolutissimi [Col. 0590C] operis Hispanisque nostris gratissimi [Col. 0590D] Auditur et apud nos R. P. M. Orsius Hispano loquens: ejus enim Historia Ecclesiastica in Hispanum sermonem conversa magna ex parte lucem jam vidit Matritensibus typis elegantissimis. decursu novae sese opinionis assertorem prodat, non tam turpe nobis vel vinci a tanto viro quam cum eo pro patria contendisse decorum fuerit.
Atque hunc quidem controversiae de Laurentii patria statum esse, eoque loco ac discrimine sententiam quae Hispanis favet versari comperimus ad annum 1755, quo haec scribimus. An autem nuperi scriptores alii, novae opinioni Laurentium Romanis adjudicanti subscribant, incertum habemus. Nobis [Col. 0591A] certe praeter adductus neminem hactenus videre licuit, quorum proinde ac Blanchini rationes conjecturasque suo loco ac tempore singulatim expendemus. Interea vero ubi ab altero eorum causam pro Romanis dictam, ab altero demonstratam atque incontroversam rem, ab aliis tandem alia impune affirmari animadvertimus, non semel in mentem venit num, non secus atque in bellicis rebus fieri videmus, et in his quoque litterarii argumenti controversiis militares astus deprimendis inimicorum animis comparati procedant; eoque Hispanos στρατηγήματι Blanchinus experiri bellique aleam tentare voluerit? Saltem exemplum tanti viri, si incerta pro certis eum captasse constiterit, admonitos nos faciet, ut maxime quisque in rem propendet, ita fraudi opportuniorem fore; neminemque [Col. 0591B] usque adeo providum esse, quin improvidus sit, ubi volentem adgrediare. Nunc autem ad argumenta quae Hispanorum opinioni favent deveniamus.
Non ea sum confidentia ut rem tanta animorum contentione disputatam, redintegrata praesertim ab adversariis pugna novorum accessione delectuum, id est, recens erutorum Codicum, unus ego omnium sistere, partesve ac jura Hispanorum in tuto collocare posse sperem. Novi, donec tam clara nobis obtingant ea de re monumenta, quam solis esse radii cum sudum est solent, ut vetus olim aiebat comicus, [Col. 0591C] litem usque fore sub judice. Veneror itaque sanctissimum martyrem ut proprio tuendo ac promovendo cultui nostris ea temporibus detegi benignus impertiat, neve suos, id est, Hispanos, quo ipse hactenus jure ac nomine censeri voluit, immerentes, deque eodem amittendo sollicitos deserat; neque amplius Hispaniae nostrae tantus fetus ab exteris nationibus invideatur.
Unum si assequar, nempe ut his, quae mox adducenda sunt, ratiociniis et responsionibus ad Blanchini atque adversariorum objecta, sapientum animos in Hispanorum sententiam propensiores efficiam, quamvis calculum interea decretorium non adjiciant, satis amplam mihi mercedem obtigisse rear pro suscepti laboris modulo. Sic enim fiet ut neque illa majoris [Col. 0591D] prae aliis opinionibus probabilitatis gradu excidat, in quo, inspectis monumentis omnibus ad annum 1733 detectis, eam locavere Bollandiani Patres [Col. 0591D] Videndi ad diem 10 Augusti, § 10, num. 106, § 11, num. 3 et alibi. ; vetusque Hispanorum de Laurentii patria possessio sapientum edicto, veterum Codicum fide, longaque saeculorum consensione roborata, novis Blanchini ejusque sectatorum conatibus minime videatur interrupta.
Missa itaque, brevitati consulentes, facimus testimonia [Col. 0592A] ex veteribus Breviariis Toletanae, Aptensis, Cordubensis, aliarumque per Hispaniam Ecclesiarum desumpta, queis disertissime Laurentius Hispanus dicitur; nec non innumera quae adduci a nobis possent Historicorum placita; nisi enim millenariam eis antiquitatem tribuas, parvi a criticis nostris facienda esse probe novimus. Neque tamen idcirco recentis, sed luculentissimi Romani scriptoris (quemque alias Hispanos minime deperiisse constat) testimonium silentio praeterire possumus, Maphaei scilicet Barberini, qui mox sub Urbani VIII nomine catholicae Ecclesiae summa cum potestate praefuit. Is autem in hymnis quos sacrae lyrae fidicen Pindarico ritu panxit, alicubi Hispaniam nostram eleganti hac prosopopeia alloquitur [Col. 0591D] In od. de sancto Laurent., antistroph. 1. :
Haec tamen in speciem tantum, et ne novus iste lucubrationi nostrae decedat splendor: illud serio in adversarios urgere velim, quod olim protuli testimonium ex Damasi Actis, in quibus sanctissimus pontifex Laurentii COMPATRIOTA dicitur, idque in Actorum corpore quae pars ejus operis antiquissima est. Sistimus ipsorum verba [Col. 0591D] Ap. Mart. Milesium Sarazanium, pag. 47. : Cum dirutarum ecclesiarum instaurationi beatus Damasus operam daret, hortum quemdam infra urbis moenia positum ab Imperatore Valentiniano Juniore (suspicari fas est [Col. 0592C] Junioris verbum aut additum omnino, aut pro Seniore positum; ut enim prior ille Catholicis, ita posterior iste Arianae haeresi impensissime favit [Col. 0591D] Sunt tamen qui de aeterna ipsius salute, quamvis [Col. 0592D] catechumenus occisus fuerit, non desperandum censeant, inter quos Ambrosius. sibi dari poposcit, in quo COMPATRIOTAE SUI BEATI LAURENTII MARTYRIS ecclesiam fabricaret. Sub finem autem Actorum [Col. 0592D] Sarazanius, Act. Damas., pag. 62. cum de miraculis in basilica sancti Laurentii ad Theatrum Pompeii, in qua Damasi exuviae requiescunt, divina ope patratis dubium emersisset, essentne scilicet Damaso, an Laurentio attribuenda, subdit eorum auctor: Nos autem in miraculis non dividimus QUOS UNA PATRIA GENUIT, atque una ecclesia promovit.
Haec autem tanto nunc quam pridem, cum de Damaso agebamus, probabilius dicta, atque in rem nostram praesentiora censeri debent, quanto si vera [Col. 0592D] sunt, quae de sancti pontificis patria in prima hujus operis parte tradidimus, Laurentium quoque Hispanis adnumerandum esse, ex loco a conjugatis planum fiet. Neutrum ergo vel utrumque Hispanum fore necesse est, ut et hic nobis Persianum illud: Vel duo vel nemo, liceat identidem usurpare. De sinceritate porro atque antiquitate Actorum vix nobis dubitandi locum reliquit Baronius: Exstant (inquit [Col. 0592D] Baron., ad ann. 384, n. 19, et ap. Bolland. 10 Aug., § 10, n. 102. ) ACTA DAMASI IN ECCLESIA OLIM RECITARI SOLITA APUD [Col. 0593A] NOS IN DUOBUS CODICIBUS PERVETUSTIS, nempe quinto et decimo tomo Vitarum sanctorum. Exhibet eadem CODEX VATICANUS, ET ALIUS SANCTAE MARIAE MAJORIS QUEM VIDIMUS; in quibus ad finem haec leguntur. Recenset eo loco Damasi miracula quae Petrus sedis apostolicae diaconus, in sermone quem de sancto pontifice habuit, in eodem titulo (Laurentii basilicam intelligit) contigisse commemorat.
Causam vero cur de auctore miraculorum dubium emersisset, eaque nonnulli Laurentio potius quam Damaso attribui vellent, ipse Baronius indicat, quae non parum Actorum antiquitati favet. Supererant adhuc (inquit [Col. 0593D] Baron., ad ann. 384, n. 19. ) aliqui addicti Ursicino, qui Damaso licet defuncto tantam gloriam (miraculorum scilicet) invidentes, dicerent, non meritis Damasi, sed intercessione beati Laurentii ea patrari miracula. Jam vero [Col. 0593B] dubium seu controversia de auctore miraculorum, quam non longe a Damasi morte contigerit; inde licet conjicere quod eo tempore nondum adhuc Ursicini ejusque sectatorum factio deferbuisset; prorsus ut Petro Diacono, seu quisquis demum ejus partis Actorum scriptor fuerit, integrum esset ex vetustissimis iisque incorruptis quae sibi praelucerent monumentis res ad Damasum pertinentes mutuari.
Ex ipsis etiam fontibus derivari credenda est prior illa actorum pars, in qua Damasum Laurentii COMPATRIOTAM appellari supra dicebamus. Sane si nihil aliud pro ejusdem antiquitate afferri posset, una Damasi Vita a Benedicto presbytero conscripta, quam e Sarazanio sub initium primae hujus operis partis allegavimus [Col. 0593C] [Col. 0593D] Cap. 1, pag. 12, 13. , abunde eam declarat. Ipsa enim, seu styli simplicitatem, seu nominis gradusque auctoris non item familiae professionem, sive demum Exigui (quo se cognomine ex usu priscorum temporum appellari voluit) notionem spectes, satis per se antiqua nihilominus horum de quibus agimus Damasi Actorum compendium, et quasi breviarium est quod utraque inter se conferenti manifestum e vestigio fiet. Ne cui autem VOX COMPATRIOTA forte scrupulum injiciat, quasi recentior fuerit, eam jam a Nicolai I [Col. 0593D] Nicolaus I (In epist. ad Egilonem archiep. Senonensem, tom. IX Collect. concilior. Labbaei, Edit. Venet., coll. 1525) : Porro cum ad te tuosque COMPATRIOTAS et consacerdotes litteras destinaverimos. Gregorius (Lib. VIII, epist. 37, ad Innocentium Africae praefect.) : Sed si delicioso cupitis pabulo saginari beati Augustini PATRIOTAE vestri opuscula legite; qui locus cl. Du-Cangii diligentiam effugit. imo et a Gregorii Magni temporibus usurpatam fuisse admonemus.
Ad Petrum autem Diaconum sermonis de beato Damaso scriptorem quod attinet, Bollandiani Patres enumeratis aliquot cognominibus, qui a saeculo VI, [Col. 0593D] ad XII floruere [Col. 0594D] Ad diem 10 Aug., § 10, n. 104. , cum nullum ex eis invenissent qui de Damaso egerit, haerent plane in assignando uter eorum sancti pontificis sermonem de quo loquimur scripserit. Baronius tamen, Joseph Maria Suarezius, et alii [Col. 0594D] Ap. Nic. Antonium (Biblioth. Hisp. Vet., lib. II, cap. 6, in Damaso, num. 180) . Petro cuidam Diacono Cassinensi adjudicandum putant, qui saeculo IX claruit, auctorque habetur Vitae sancti Athanasii episcopi Neapolitani; deque eo prior ille Annalium ecclesiasticorum scriptor agit ad annum 850, 861, 872. [Col. 0594A] Utrumvis autem fuerit, illud Baronii testimonio constat, Damasi Acta, quibus ejus sermonis cento sub finem consutus fuit, longe eo sermone antiquiora fuisse.
Merenda, ut nos alibi de Damaso loquentes dicebamus, nedum difficultatem effugisse, sed novo atque expedito responsionis genere in novas nos angustias conclusisse putat. Itaque post alia inutiliter tentata, Laurentium, non minus quam Damasus, Romanis civibus omnino adnumerandum esse, ex Veronensis Sacramentarii auctoritate, affirmat; eoque respectu ab actorum Damasi scriptore COMPATRIOTAS; atque a Petro Diacono in eorum appendice UNA GENITOS PATRIA verissime dici potuisse. Haec tamen, nisi vehementer ego fallor, eludendae [Col. 0594B] potius difficultati, id est, scindendo quam dissolvendo nodo longe opportuniora sunt. Id ut paulo fiat dilucidius, secernendus nobis est a Laurentio Damasus, deque hujus singulatim patria denuo instituendus est sermo, tantisper tamen dum quid de ea Petrus Diaconus atque Actorum scriptor senserint; qualisve horum aetate vulgaris receptaque de hoc argumento populorum opinio fuerit, ob lectorum oculos ponimus.
Primum autem omnium rogandus a nobis Merenda est, num Petri diaconi (quicunque tandem ille fuerit), aut scriptoris Actorum de quibus agimus aetate, id est, a saeculo VI ad XII dubium jam tum aliquod emersisset de Damasi patria, aut ulli uspiam mortalium in mentem venisset Damasum Romanis adscribere, [Col. 0594C] deque ea re litem Hispanis intentare? Minime, inquam ego, gentium. Neque enim rudibus illis ac simplicioribus saeculis tantum sibi hypercritici quantum hoc nostro juris arrogaverant, ut ob solas conjecturas (quantum illae cumque ad veritatem accederent) veterum Codicum auctoritatem deseri receptasque et infixas populorum animis opiniones evelli aut ullo pacto labefactari paterentur. Quid autem de ecclesiasticis libris, quos veluti sacrae antiquitatis thesauros, veterisque, et incorruptae pontificum atque Ecclesiae Historiae fidissimos custodes, non secus ac sacros utriusque foederis Codices ejus aevi gentes reveritas fuisse scimus? An putat Merenda, si quis eo tempore receptis ecclesiasticis Codicibus contraire, eorumque fidem atque auctoritatem [Col. 0594D] elevare ausus fuisset (quod tamen utrumque nostra hac aetate Terribilino licuit), impune id ei per sanctiones canonicas ferendum?
Porro, quo pacto Petrus ille sedis apostolicae diaconus, aut Damasi Actorum scriptor (quos ex dignitate ac suscepto scribendi munere in rebus ecclesiasticis non vulgariter versatos credere debemus), cum uterque de Damaso ex professo ageret, Feliciani pontificum catalogi de patria sanctissimi pontificis [Col. 0595A] apertissimum pro Hispanis testimonium ignorare possent, cum ex his quae hodie dum supersunt ejus catalogi exemplaribus nusquam tunc non obvium eum Codicem fuisse verosimillimum sit? An etiam Pontificalis libri ab ineunte saeculo VIII exarati, an Codicis Palatino-Vaticani, quem ad annum 826 conscriptum fuisse diximus: an demum Anastasii synchroni Petro diacono, ut conjicimus, auctoris testimonia, queis Damasus disertissime Hispanus dicitur, utrumque hunc scriptorem omnino latuisse volumus? (Mitto, si qua de eodem argumento veterum scripta tunc temporis exstantia ad nostram aetatem non pervenerunt, aut usque in bibliothecis latent.) Aut si e contrario ea omnia perspecta habuere, quo pacto Damasum nedum privata ipsi opinione Romanum [Col. 0595B] credere, sed palam e suggestu frequenti populi concione, atque editis etiam libris propagare; seu, quod eodem redit, secundum pontificum catalogum, atque Anastasium, veteresque alios Codices contrarium asserentes proscribere ac diffamare ausi fuissent? Praeterea si nulli, quem noverimus, antiquiori aut synchrono scriptori in mentem uspiam venit Damasum Romanum facere, quo pacto COMPATRIOTAE verbum, nec non comma UNA GENITOS PATRIA eo respectu ab his auctoribus scripta aut prolata fuisse credibile est, quasi uterque sanctum pontificem ea enuntiatione Romanum, aeque ac Laurentium intellexerit?
Ulterius, acta de quibus agimus Romae scripta fuere, Romanosque in eis alloqui plane videtur ipsorum [Col. 0595C] auctor, ut ex simplici locorum Urbis in quibus nonnulla a Damaso gesta memorantur designatione, quam alias nemo nisi Romanus aut in Urbe versatus intellexisset, manifestum est. Consulto aliqua actorum loca e regione adjunximus [Col. 0595D] Et habitavit (Liberius) extra, milliario tertio in coemeterio quod dicitur Noella, via Salaria (Acta Damasi, ap. Sarazan., pag. 42) . Erat autem non longe a caemeterio Noellae caemeterium Ostrianum (Ibid., pag. 45) . Et die tertio veniens Damasus ad ecclesiam sancti Petri expiavit locum illum qui est ad dextram introeuntibus basilicam sancti Petri (Ibid., p. 46) . Quibus occurrens Damasus venerandas reliquias (sanctorum Juliani et Caesarii) ad palatium usque deducens infra imperiale cubiculum venerabiliter recondidit (Ibid., pag. 50) . . Baronius quoque, ut alibi diximus, ea in Ecclesia olim recitari solita fuisse asserit, quod ego de Romana interpretor, alias particularem ille Ecclesiam designasset. Praeterea Petrus ille apostolicae sedis diaconus, Romanus profecto, saltem Urbis incola fuit, ut ex ipsius gradu ac dignitate liquet; locus ex quo sermonem de Damaso habuit Laurentianae Basilicae suggestus, centrum videlicet Urbis: quare Romanam omniumque ordinum concionem fuisse necesse est: quo ergo pacto Petrus ille Diaconus atque [Col. 0595D] Actorum scriptor, Romani cum essent et Romanos alloquerentur, si itidem Laurentium et Damasum Romanos credidissent, eos media in Urbe COMPATRIOTAS, [Col. 0596A] atque UNA GENITOS PATRIA dicerent assererentve, quin effusis adstantis populi lectorumque cachinnis exciperentur? Aut cur si Damasum uterque ille scriptor Romanum credidit, non omnium aut eorum potius qui in concione aderant Romanorum, quam unius Laurentii COMPATRIOTAM diceret?
Haec non satis Merendam considerasse puto, priusquam ad Actorum verba responderet. Civis appellatio pro qua, cum patriae communionem designamus, CONCIVES, COMPATRIOTAS infima Latinitas reposuit, uti iis qui extra patriam versantur usitatissima est pietatis in communem parentem tessera, ita in patria degentibus, si quis ea cives sues alloqui vellet, insolens esset ac plane jocularis. Fingamus apud Suetonium aut alium ex Romanis scriptoribus de [Col. 0596B] Caesare loquentem legi, Brutum exempli causa hortos quos Caesar in Transtiberina regione possidebat [Col. 0595D]
Sanctus Ado Viennensis archiepiscopus, qui saeculo IX Martyrologium ejus nomine evulgatum conscripsit, de Laurentio martyre loquens, inducit eum a tyranno quis qualisve esset rogatum, atque in haec verba respondentem [Col. 0596D] Sanctus Ado in ejus Martyrol., ad diem 10 Aug. : Quantum ad genus HISPANUS sum, eruditus, ac nutritus ROMAE, et a cunabulis Christianus. Haec autem si semel ab adversariis fidem impetraverint, negotium universum transigere palam est. Consulto limitationem addidi, qui sciam Blanchinum [Col. 0596D] Annot. 105 in Orationar. Gothic. inter Prolegomena oper. liturgic. ven. card. Thomasii, pag. 283. Laurentiana Adonis Acta, cum his quae vulgo circumferuntur, Surii scilicet [Col. 0596D] Habentur apud ipsum (Tom. IV, ad diem 10 Aug.) . , sancti Maximini Trevirensis [Col. 0596D] Laudatur ejus apographum a PP. Bolland. (10 Aug., § 12, n. 119). , et Vaticani Codicis [Col. 0596D] Integra habentur in Prolegom. Blanchini ad op. liturgic. ven. card. Thomasii (Annot. 106, pag. 293) . , nec non cum his quae Donato Servitano falso attributa sunt a non nemine [Col. 0596D] Fr. Bonav. Ausina seu qui sub eo nomine [Col. 0597D] latet in opusculo: De Vita et Passione sancti Laurentii: Salmanticae, 1636. Videndus cl. Augustinus Salesius civis meus in epist. ad eruditiss. Gregorium Mayansium, sub finem operis Censura de las Historias fabulosas. Valentiae, 1742. , velut infirma ac nullius [Col. 0596D] fidei ad agnatos, ut aiunt, et gentiles ablegare; verum, quod ejus pace dixerim, aliter sues, aliter olent catuli.
[Col. 0597A] Scio equidem acta Laurentii in quorum exordio praemittuntur res gestae sanctorum Abdon et Sennen e Perside abductorum, obitus Decii et Valeriani, atque alia parum cum historica veritate cohaerentia, merito a critici ad fabulas amandari, ut nos jampridem Baronius docuit [Col. 0597D] In not. ad Martyrol. (10 Augusti. ). . Eodem depravationis aut interpolationis vitio laborare agnoscimus Acta in quibus Decii imperatoris in Persas expeditio legitur; eam enim quod nec rationi temporum, neque aliis quae certa historiae fide nituntur congruere aut accommodari valeat, suspectam et plane imaginariam deprehendit ac demonstravit summus cardinalis Norisius [Col. 0597D] Diss. III, de Epochis Syro-Macedonum (Cap. 20, col. 363, ad 366, tom. II, nov. Edit. Veronen.) . , quem Senior Pagius [Col. 0597D] Ap. Bolland. (10 Aug., § 12, num. 124.). Dominicus Georgius [Col. 0597D] In not. Martyrol. Adonis ( Die 10 Aug. ). , aliique recentiores critici secuti fuere. Nec majori in pretio ea Laurentii Acta habenda sunt, quae sanctorum [Col. 0597B] Sixti et Hippolyti sub communi titulo passionem continent, a Blanchino itidem ex Veteri Vaticano IX (ut ipse asserit) saeculi Codice ante paucos annos evulgata [Col. 0597D] Annot. 106 in Orationar. Goth., in Proleg. op. ven. card. Thomasii, pag. 293. , ut suam de Romana Laurentii civitate sententiam confirmaret; in his enim nedum fictitia illa Decii in Persas expeditio, sed, quasi hoc ad infirmandam eorum fidem non sufficeret, gesta insuper sanctorum Abdon et Sennen, morsque Decii et Valeriani impp. legitur, quem triplicem falsitatis Laurentii Actorum characterem esse diximus, ut vel hinc argumenti, quod ex eo Codice in nos Blanchinus urget vim atque efficaciam perpendamus [Col. 0597D] Antonius Maria Lupi S. J., in egregio opere quod Epitaphium Severae Martyris in cribitur (pag. 7) , alia recenset S. Laurentii Acta, quibus ob intrusam historiam de quadam Tryphonia Decii Caesaris concubina minime fides a criticis accommedatur. .
Haec fere communis Laurentii Actorum contagio facillime serpere, et quod de eodem argumento germanum supererat inficere, vulgarique tandem de vitiatis [Col. 0597C] sanctissimi martyris Actis praejudicio locum facere potuit; ut nullus exinde fidei eorum tuto se committere, aut in re dubia ipsorum pro se testimonium adducere audeat. Eadem fortassis de causa, et quod non desit etiam quod haereas in Adonis opere, clarissimus Theodoricus Ruinartius Laurentii passionem a Prudentio nostro elegantissime descriptam, sparsaque hinc illinc veterum Patrum testimonia vulgatis sanctissimi martyris, ipsisque etiam Adonianis Actis praetulit, quae praeclaro operi suo insereret; commune subinde Laurentii Actorum naufragium pronuntians [Col. 0598D] Acta Martyrum sincera, a pag. 180. . Verum, si vel pauxillum nobis a tanto viro dissidere liceat, non eodem Adonem cum caeteria Laurentii Actorum scriptoribus censu aestimari [Col. 0597D] oportuit [Col. 0598D] Notandum, Ruinartium ea tantum Acta in opus suum admisisse, quae omni penitus dubio carere intellexit. Sic enim ait in Praefatione, pag. XII: «Si autem aliquis nonnulla Acta ex his quae a me forte rejecta sunt sincera judicaverit, non refragabor, modo id argumentis certis probare queat. Alias unusquisque in suo sensu abundet.» .
[Col. 0598A] Aequiores sane erga Adonem fuere Bollandiani Patres, quanquam eos Ruinartii judicium latere non poterat. Itaque cum Surii, Apographi Trevirensis, et alia quae vulgo circumferri solent Laurentii Acta ut apocrypha aut depravata rejecissent proscripsissentque, Adoni nihilominus suum constare honorem, neque ad gregarios Actorum scriptores ablegandum jure merito censuere. Sistimus eorum verba [Col. 0598D] Ad diem X Aug., § XII, n. 121. : Inseruit Ado Acta S. Laurentii, seu eorum, si mavis, compendium e longiori uti suspicamur narratione, quae sibi praeluxerit extracta; in quibus ea referuntur quae ad sanctum Laurentium propius pertinent, sine parergis illis quae in exemplari apud Surium, nec non in Apographo Trevirensi imperite immixta sunt.
Praeterea nihil in Adone de Gestis sanctorum Abdon [Col. 0598B] et Sennen, nec de Decii in Persas expeditione, aut improvisa ipsius ac Valeriani morte legimus, quem triplicem esse falsitatis Laurentii Actorum characterem nuper dicebamus; ut proinde nullus ex hoc capite suspicioni locus sit vitium in eis esse. Narrationis porro reliquae argumentum binis aliis Codicibus a Bollandianis Patribus allatis [Col. 0598D] Signata sunt P. Ms. 10, et P. Ms. 21, et relata a Bollandianis, loco proxime allegato, num. 119. , ipsique etiam Prudentii hymno mirifice congruere palam est; ut mirandum non fuerit si inter alia quae Adoni ad seriem Actorum de quibus agimus attexendam usui fuerunt, noster quoque Prudentius praeluxisset.
Unum nobis nonnihil scrupuli injicere potest, quod sub Decio Laurentium passum disertissime affirmet Ado, cum alioquin indubium sit anno demum CCLVIII sub Valeriano imperatore, Tusco et Basso coss., Cornelio [Col. 0598C] Saeculare Urbis praefecto, martyrii coronam adeptum, cum solidum sexennium effluxisset a Decii morte; verum venia carere non debet is scriptor qui pridem id in Eusebii Chronico legisse potuit [Col. 0598D] «Decius, cum Philippum patrem et filium interfecisset ob odium eorum, in Christianos persecutionem movet, qua Laurentius diaconus Romae martyrium dixit.» Euseb., Chronicor. lib. posteriore, in Decio. , unde error iste latissime in posteros emanavit, ut nos Baronius docet [Col. 0598D] In not. ad Martyrol. X Aug., litt. B. . Nec tantum locus is Eusebii, priusquam ad chronologiae regulas exigeretur scriptoribus passim errandi occasio fuit; sed et postquam Pontii diaconi, Cypriani et aliorum testimoniis, atque ex temporum ratione compertum fuit, Decium multo pridem obiisse, et Laurentium sub Valeriano passum: varia deinceps ab auctoribus excogitata sunt, quibus Eusebii sententiam tuerentur, tanta erat hujus scriptoris auctoritas. Itaque alii Valeriano quidem Urbis praefecto, Decio tamen imperatore, Laurentium [Col. 0598D] passum; alii Gallienum filium, qui cum patre [Col. 0599A] Caesar imperavit, Decii praenomen habuisse contra veterum scriptorum numismatumque [Col. 0599C] Gallieni praenomina Publius Licinius. In nummis etiam Graecis Egnatius et Valerianus interdum legitur. Videndi rei numismaticae scriptores, ap. Patarol. in Gallieno. et inscriptionum fidem commenti sunt, cum tamen locus Eusebii ex his quae Baronius ibidem affert, corruptus aut interpolatus esse [Col. 0599C] Sane verba illa: qua (persecutione) Laurentius Romae martyrium dixit, in Petaviano et Bongarsiano Eusebii Codicibus non habentur. De quo videndus Jos. Scaliger Animadvers. in Chronicon Euseb., Edit. Amstelod. 1658, pag. 235, col. 2. Imo cum eadem [Col. 0599D] fere ad verbum legantur apud eumdem Euseb. (Lib. VI Hist. Eccl., cap. 39) , nisi quod pro Laurentii substitutum est Fabiani nomen, suspicari possumus ex Historia in Chronicum eam periodum translatam fuisse. Sistimus Eusebii locum ex Historia: Διαδέχεται Ρέκιος· ὃς δὴ τοῦ πρὸς Φίλππον ἔχθους ἕνεκα, διωγμὸν κατὰ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐγε ρει· ἐν ᾧ Φαβιανοῦ ἐπὶ Ῥώμης μαρτυρίῳ τελειωθέντος, Κορνήλιος τὴν ἐπισκοπὴν διαδέχεται. Similia item, imo eadem fere utrobique sunt quae sequuntur de Alexandro Hierosolymorum episcopo. videatur.
In tanta igitur tamque communi erroris lue nihil plane mirandum si Ado, saeculi IX scriptor (cujus aetate jacebant prorsus chronologica studia), vulgari aliorum praejudicio ductus, inexplorata temporum ratione Laurentium sub Decio passum fuisse affirmaverit; atque eo minus, quod ipsi gesta et passiones martyrum ex vero referre, potius quam temporum rationes ad chronologiam exigere propositum fuisset. Quin etiam non semel suspicatus sum, Prudentium quoque nostrum vulgaris praejudicii turbine abreptum [Col. 0599B] in eam sententiam inclinasse, ut crederet sub Valeriano, non Caesare sed Urbis praefecto passum fuisse Laurentium; cujus mihi rei crebra in ejusdem hymno praefecti mentio [Col. 0599D]
Si cui tamen propositum fuerit Adonis testimonium, quo loco Laurentium sub Decio passum affirmat, tueri, et cum aliis Auctoribus conciliare, dicere quidem possumus τὸ sub Decio ab Adone pro in persecutione Decii positum fuisse, nam et sub Valeriano persecutio de qua agimus Decii nomen retinuit; eoque sensu verissime sub Decio passum Laurentium dici ab Adone potuisse. Quanquam etenim Augustinus, [Col. 0599C] Severus Sulpicius, Orosius et alii [Col. 0599D] Apud Baron. in not. Martyrol., litt. B. , Decii et Valeriani persecutiones sejungant; prioremque illam septimam, hanc vero octavam perpetuo appellent, quam sententiam receptiorem esse non negaverim: non desunt tamen ex veteribus Patribus qui utramque unam, bicipitem tamen hydram fuisse contendant, ut praeter varia ex Martyrologiis et Actis Martyrum [Col. 0600A] exempla quibus ea persecutio utriusque imperatoris nomine promiscue designatur, Optati testimonium [Col. 0599D] «Quod bellum (inquit) persecutio dicitur, quae [Col. 0600C] peracta est sub duabus bestiis ex illis quatuor quas Daniel de mari ascendentes aspexit. Haec erat persecutio sub Decio et Valeriano.» Optat. Milev. lib. III. asserentis sub uno leonis typo utramque a Daniele ostensam, et aperta Hieronymi [Col. 0600C] In Vita Pauli Eremitae sub initium: «Sub Decio et Valeriano persecutoribus quo tempore Cornelius Romae et Cyprianus Carthagine felici cruore damnati sunt», etc. Idem lib. de Script. Eccl. in Methodio: «Sub Decio et Valeriano in Chalcide Graeciae martyrio [Col. 0600D] coronatus est.» auctoritas evincit.
Sunt qui id ea de causa factum existiment quod Decius Valerianum sibi imperii collegam asciverit [Col. 0600D] Zonaras apud Baron. in not. Martyrol., litt. B. , quod nemini veterum probari Baronius ait; imo e contrario scimus eum primum ab exercitu Rhetico imperatorem salutatum. Rei ergo veritas ex eodem Baronio petenda est, cujus propterea verba dabimus quam fieri poterit contractius [Col. 0600D] Baronius, ibid. : Cum Decius, inquit, amplissimam potestatem Valeriano ex senatus-consulto tribuisset, ut scribit Trebellius Pollio, nec tantum censuram more majorum, sed auctam condendarum sponte legum imperio, hinc factum ut quae adversus [Col. 0600B] Christianos promulgata sunt, non secus atque edicta caetera, Decii ac Valeriani nominibus inscriberentur; eoque communi titulo indictam initio persecutionem ad Valeriani tempora perseverasse; praesertim cum huic nihil opus fuisset novas in Christianos leges scribere, siquidem priores illae a Decio promulgatae adhuc vigebant [Col. 0600D] Vid. Senior Blanchin. qui tom. II Anastasii in Sixto sect. XXV, pag. 225, in not. historicis multiplicem aliam conjecturam affert, ut suadeat Decii et Valeriani persecutionem non injuria pro eadem a veteribus habitam. .
Ex eo autem clarissimus Annalium parens descendere putat Decii et Valeriani persecutionem saepe communi, interdum alterius tantum imperatorum nomine, promiscue tamen appellari; Decii praesertim qui eam forsan primus indixit, quanquam jam pridem e vivis ereptus fuisset; subditque huic rei confirmandae exemplum luculentissimum in persecutione Diocletiani et Maximiani, quam vel post sublatos [Col. 0600C] auctores eorum nomen sub Galerio Armentario, qui eam saevissime exercuit, retinuisse, ex variis martyrum Actis, et apertissimo Eusebii testimonio [Col. 0600D] Lib. VIII. Hist. Eccl. cap. 2. Coepit ea persecutio anno imperii Diocletiani XIX, Christi CCCII, aut sequenti, nam auctores de eo variant; cumque continenti decennio Ecclesiam afflixisset, ut idem Eusebius testatur (eod. lib., cap. 16) , binis tantum prioribus annis Diocletianus ejusque collega Maximianus Herculius eam exercuere: octo autem sequentibus Galerius Maximianus Armentarius; cujus etiam tempore persecutio priorum imperatorum nomen retinuit, Diocletiani et Maximini Herculii constanter in Actis et Martyrologiis appellata. convincitur. Ex hac autem Decii et Valeriani nominum communione, ut hoc in transcursu moneam, non levis mihi suspicio incidit, ex vera fortassis Valeriani in Saporem Persarum regem expeditione, fictitiam illam [Col. 0601A] de qua pridem diximus Decii, commutato tantum auctoris nomine natam fuisse. Sed haec parum comperta sunt.
Illud mihi, ut ad rem redeam, extra controversiam videtur positum, longe majorem imo aliam fidem inesse Adonianis Actis, quam iis quae ex Surio, Apographo Trevirensi, et Vaticano Codice a Blanchino evulgato retulimus; imo citra Adonis injuriam, minime ipsius Acta cum reliquis quae vulgo circumferuntur conferri posse, aut indifferenter ad vitiata relegari. Baronius quoque dum ab Actis quorum exordio sanctorum Abdon et Sennen gesta permittuntur cavere nos jubet, subdit continuo [Col. 0601D] In not. ad Martyrol., litt. A. : Hoc idcirco dixerimus, ut sciat prudens lector illa a germanis sancti Laurentii actis separare. Frustra autem [Col. 0601B] id monuisset summus ille vir, si aut nulla tunc non vitiata exstitissent Laurentii Acta, aut omnium aeque fidem et auctoritatem sublestam atque infirmam credidisset. Quidni autem prae aliis Adonis Acta sinceriora putaverit, atque ad ea sermonem intenderit, cum nullum in ipsis ex triplici illo quem nuper dicebamus falsitatis charactere reperisset, et alias simplicior magisque sibi constans sit narrationis eorum series?
Quae quanquam ita sint, nolumus tantam Adonis Actis auctoritatem tribui cui tuto assentiri possumus; nec eorum testimonium cum iis sanctorum martyrum Actis conferri, quae ab oculatis testibus, aut synchronis auctoribus conscripta fuisse constat. Non desperamus tamen saniores criticos ob unam [Col. 0601C] Adonis auctoritatem, etsi alia deessent, nonnihil in sententiam quae Hispanis favet propensiores futuros; reliquos vero, quorum ea demum magna voluptas est nova in vulgus emittere, cohibendos, ne scilicet Adonem de Laurentii patria disserentem (cui ea in re nemo hactenus litem ante Blanchinum intentaverat, longissimaque et fere sesquimillenaria auctorum consensio mirifice astipulatur) non satis ex fide quae historicum decet locutum fuisse affirmare deinceps audeant.
Optime id perspectum habuere Bollandiani Patres, quos, praeter constantem Hispanorum traditionem, unum Adonis testimonium in receptissimam de Laurentii patria sententiam procliviores reddidit: Per nos (inquiunt [Col. 0601D] Ad diem X Aug., § X, n. 106 sub finem. ) tametsi in promptu non habeamus, [Col. 0601D] quae vellemus, antiquissima testimonia quibus Hispanorum traditioni ac possessioni patrocinemur; per nos, inquam, non stabit quominus pia Hispanorum natio sanctum Laurentium pro suo habeat, tanquam suum invocet, ac constanti religione colere pergat; praesertim [Col. 0602A] cum jam inde a saeculo nono sanctum pro Hispano habitum inveniamus in Adonis Martyrologio hac die, ubi sic martyr loquens inducitur: QVANTVM AD GENVS HISPANVS SVM, ERVDITVS AC NVTRITVS ROMAE. Et mox in notis ad Adonis Martyrologium [Col. 0601D] Ead. die, sub tit.: Acta alia, litt. Q. Ed. Ven, pag. 520. post verba, QUANTVM AD GENVS, etc.: Ex his potissimum (inquiunt) vocibus sanctum Laurentium Hispanis dedimus. Alibi autem de Petro illo diacono, quem de Damaso sermonem habuisse diximus, loquentes, aiunt [Col. 0601D] Ad diem X Aug., § X, n. 104. : Quanquam vero exploratum nobis nor sit, an aliquis ex memoratis Petris diaconibus Acta illa sancti Damasi, quae supra allegabat Baronius conscripsit; quia tamen eminentissimus ille affirmabat ea in duobus Codicibus pervetustis exstare, ideo non poenitendum accedit robur sententiae Hispanorum sanctum Laurentium [Col. 0602B] sibi tanquam popularem ascribentium.
Hactenus pro Hispanis allata, si Merendae confutationem demas, priores edixere Bollandiani Patres. Neque ipse ubi illustrandae Laurentii patriae nihil non jam a summis viris magno utrinque molimine tentatum, omnia tamen conclamata esse comperio: laborem hunc nostrum, susceptis antehac de eodem argumento aliis praestabiliorem fore sperare debui. Verum praeter insitam homini in abditiora quaeque penetrandi cupiditatem, illud vehementer animum meum stimulabat, quod in extremo nostratium scriptorum de Laurentii patria neglectu, adversarios nihil non expertos fuisse animadverterem, quo novae [Col. 0602C] opinioni pondus atque auctoritatem adderent. Num vero jacta, quod aiunt, alea qualequale operae pretium fecerim, lectorum erit arbitrium atque existimatio.
Primo autem omnium loco scire debemus sub initium saeculi VII, saltem ab anno DCXXXIII, quo Toletanum concilium IV sub Sisenando Wisigothorum rege habitum fuisse constat [Col. 0601D] Suspicari possumus, eam sacrae liturgiae inter Hispanos et Gallo-Gothos communionem jam inde a III concilio Toletano sub Recoredo ad annum DLXXXIX habito descendere, ut in ejusdem canone 2 innui videtur. , ritum celebrationis missarum, atque adeo missalem seu sacramentarium Codicem quo Ecclesiae Hispaniae utebantur, si unum aut alterum peculiare festum ritumve excipias, eumdem omnino fuisse atque is quem Galliae Gothicae seu Narbonensis Ecclesiae, necnon ejus Aquitaniae tractus qui Hispanis tunc regibus parebat ad sacram liturgiam adhibebant; prout ex ejusdem concilii auctoritate [Col. 0602D] [Col. 0601D] Conc. Toletan. IV sub Sisenando ann. DCXXXIII [Col. 0602D] cum alibi, tum maxime can. 13 ibi: Sed pari modo Hispania Galliaque (Narbonensis scilicet quae Sisenando parebat) celebret. peritiores liturgici [Col. 0602D] Card. Bona, Rer. Liturgicar lib. I, cap. 12, n. 6; card. Thomasius, in Praef. tom. VI de Missali Gothico-Gallicano apud Murator. Liturg, Romana Vetus, tom. II, pag. 513, Mabillonius in Praef. Sacramentarii Gallicani, n. 4. , a quibus nec Blanchinus dissentit [Col. 0602D] Annot. XVI in Orationarium antiquiss. Ritus Goth., pag. CLIV. , agnovere.
Et illud sciendum nobis est, missalem Gothorum Codicem proprie dictum, id est, quo per ea tempora Hispaniarum Ecclesiae utebantur, non minus quam [Col. 0603A] Gothico. Narbonensis et Gothico Aquitanicus, longe diversos fuisse ab iis missarum Codicibus qui tunc apud Romanos obtinebant; neque id tantum quoad calendaria et seriem festorum, quorum alia alibi celebrari minime mirandum foret; sed etiam quoad libri syntaxin atque oeconomiam attinet, prout cuivis Missale Gothico-Gallicanum Thomasii, cum Gelasiano ab eodem ven. cardinali evulgato, nec non cum triplici Gregoriano, Pamelii, Rocchae, et Menardi Codice conferenti manifestum e vistigio fiet [Col. 0603D] Extant Gelasian. et Gregorian. in Dissert. Cl. Muratorii de Liturg. Romana veteri Venet. edita 1748. .
Tertio sciendum est Missale Gothico-Gallicanum seu Narbonense, cum reliquarum Galliarum Belgicae, Celticae, et Francicae Missali, quod ad utriusque structuram, missaeque celebrandae ritus partesque spectat, uniformem fuisse: dissimilem tamen quod [Col. 0603B] ad collectiones, calendaria et Contestationes attinet; maxime vero quoad festorum seriem, quae alia atque alia in unoquoque tractu celebrabantur. Prior hujus theseos pars emin. Bonam [Col. 0603D] Apud card. Thomasium in praef. Miss. Goth. Francor. et Gallican., tom II. Diss. de Liturg. Romano veteri a Murator. ed., pag. 514. et Thomasium [Col. 0603D] Card. Thomasius in ea praefatione. , nec non Mabillonium [Col. 0603D] Praefat. Sacramentarii Gallicani Boviensis, n. 2. Diss. Murator., tom. II, pag. 770. , Blanchinumque ipsum [Col. 0603D] Annot. XVI in Orationar. antiquiss. ritus Goth., pag. CLIV. auctores habet: posteriorem autem Missalium inter se collatio demonstrabit; singula enim Missalia celebriores in ea regione aut provincia ad quam pertinent solemnitates exhibent; atque ex iis, ubi titulus Codicibus deest, liturgici conjiciunt cujus olim Ecclesiae Missale fuerit.
Nec quem moveat card. Thomasii auctoritas dicentis [Col. 0603D] In ead. praefatione, § de Missali Francor. sub finem. : Ipsummet missae tenorem fuisse per Gallias sive Narbonensem et Aquitanicam, quae olim Wisigothis paruerunt, sive Celticam et Belgicam, ubi [Col. 0603C] Franci sui regni exordia in Galliis sumpserunt; ea enim de Missalis structura, deque missae partibus ac precum in ea dicendarum serie; non autem de Collectionum, aut Contestationum, multoque minus de Festorum et calendarii similitudine atque uniformitate interpretanda est, idque ex ipsius ven. cardinalis mente; is enim paulo inferius [Col. 0604D] Loco proxime allegato. de Francorum Missali loquens (quod ad Pictaviensem Ecclesiam pertinuisse Morinus [Col. 0604D] Apud card. Thomasium, ibidem. voluit) haec habet: Illud tantum subjungo, hoc Francorum Missali plane demonstrari veterem Galliae ritum in missa, dissimilem in multis a Romano; consimilem vero, SI PRECUM SERIEM ATTENDAMUS (notanda haec verba sunt), Gothico Gallicanoque Missalibus hic editis. Consonat Mabillonius [Col. 0604D] Praef. Sacram. Gallican. Boviense, n. 7 apud Murator., tom. II, Diss. de vet. liturg., pag. 771. qui Boviense Sacramentarium provinciae [Col. 0603D] maximae Sequanorum, ideo non in omnibus cum Missali Gothico-Gallicano convenire ait: Quia etsi in Ecclesiis Galliarum ante Caroli Magni principatum fuerit uniformis celebrandae missae ritus, eaedemque [Col. 0604A] partes; non tamen eaedem erant ubique collectiones, lectiones et contestationes . . . Non itaque mirum (pergit) si provincia Narbonensis, quae Gothorum imperio tunc parebat, non in omnibus consenserit cum aliis Gallicanis provinciis.
Jam vero duplicis hujus inter utrumque Missale diversitatis originem, quia mirifice proposito nostro favet, libenter adducam. Et quidem orationum dissimilitudini, diversitas imperii causam dedisse potuit; ea etenim obstabat ut Narbonensis provinciae Patres (quos alias Toletum ad concilia convenisse scimus) cum caeteris Galliarum episcopis in unam nationalem synodum coirent; festa vero unicuique dioecesi peculiaria fuisse manifestum est; eorum enim singulae provinciae sanctorum solemnitates (praeter Christi, [Col. 0604B] beatissimae Virginis, et Apostolorum quae omnium Ecclesiarum communes erant) in earum calendariis exhibebant celebrabantque: quorum insignis rei per eosdem in iis Ecclesiis gestae, susceptique episcopatus, praedicationisve aut passionis memoria exstaret; praesertim vero quorum sacrae exuviae in ipsis requiescerent Actave martyrii eorum haberentur.
Id nos quidem, nisi res expedita esset, multiplici ex veteribus Ecclesiarum liturgiis prolato exemplo demonstrare facile possemus. De exuviis autem atque Actis martyrum Cl. Ruinartium ex abundanti [Col. 0604D] Praefat. in Acta martyr. sincera, n 18. praedem sistimus, imo Blanchinum nobis ex parte consentientem habemus [Col. 0604D] Annot. XII in Orationar. antiquiss. ritus Goth. sub fin., pag. CXLIX. . Hic enim Auctor de sacris beatissimi protomartyris Stephani exuviis, quas insignis nostras Paulus Orosius sub saeculi V initium [Col. 0604C] ex Africa in Hispaniam detulit [Col. 0604D] An sacrae beatissimi protomartyris exuviae aliquando in Bracarensem Ecclesiam quo missae fuerant pervenerint, subdubitare videtur Cl. nostras Nic. Antonius, lib. III Bibl. Hisp. veteris, cap. 2, n. 43, pag. 187. , loquens: hanc causam subesse putat, cur ex eo tempore sanctissimi protomartyris officium in Hispania fieret; addere insuper potuisset, ut solemniori ritu Stephani natale apud Hispanos, prae aliis insignium domesticorum martyrum festis celebraretur. Sed de his fortassis alias.
Nunc autem, ut scopo propiores fiamus, videndum nobis est, num ineunte saeculo VII, aut non longe ab iis temporibus fuissent alicubi apud Hispanos reliquiae sanctissimi levitae Laurentii? Bollandiani Patres, qui de eo argumento ex professo egere, enumeratis urbibus per Germaniam, Belgium, Galliam atque Orientem quae sacra haec pignora possidebant [Col. 0604D] Ad diem X Aug., § III et VII, n. 65. , altum de Hispania nostra silent; cui proinde usque [Col. 0604D] ad Philippi II regis tempora, exstructumque ab ipso ac dicatum sanctissimo levitae insigne Scorialense coenobium, non licuit esse tam beatae. De his autem saeculis quae Laurentii mortem consecuta sunt Prudentium [Col. 0605A] locupletem testem adducimus, qui postquam inclyti martyris passionem elegantissime descripserat, sepulcri laudem pie Romanis invidet, quodque sacra ipsius ossa praesentes venerari possent. En verba Prudentii [Col. 0605B] Stroph. 133, vers. 529. :
Ad Acta Laurentii quod attinet, dubitant merito iidem Patres [Col. 0605B] Ad diem X Aug., § XII, n. 125. , num primaeva et genuina saeculo quinto Romae aut alicubi exstiterint; ut vel hinc conjicere [Col. 0605B] jam possimus ea non usque adeo mature in ultimam Hesperiam devenisse. Scimus praeterea Laurentium, si unquam ex Hispania nostra pedem extulisse adversarii nobis concedunt, nunquam eodem regressum fuisse (nam quae non nemo de ipsius et Sixti papae itineribus fabulatur, omni prorsus veritatis [Col. 0606A] specie destituta sunt); altum item a puero et educatum Romae, atque ibidem levitae gradum et archidiaconi dignitatem adeptum; passum denique ac tumulatum in Urbe: prorsus ut si patriam excipias, neque Hispani ipsi diffiteamur caetera Romanum fore Laurentium [Col. 0605B] Vide infra tertiam notarum huic dissertationi sub Addendorum nomine adnexarum. EDIT. .
Nihilominus tamen in eo quem nuper dicebamus Gothico-Gallicano missarum Codice, quem Hispaniensem, saltem Hispano affinem non immerito appellare possumus [Col. 0605B] Scio eruditiss. P. Alex. Lesleo (Praefat. Missal. Mozarab., § XVI, num. 293) non probari, Missale Gothicum de quo agimus ad aliquam ex Gothico-Gallicanis Ecclesiis, sed potius ad Galliam Francorum imperio subditam pertinuisse; idque ex triduanarum rogationum ante Ascensionem usu; atque ex [Col. 0605C] non jugi, ac per totos quadraginta dies, Quadragesimali observatione, quae duo apud Hispanos non obtinuisse asserit; cum aliunde notum sit eosdem ritus ecclesiasticos in Hispania atque Narbonensi Gallia a concilii IV Toletani temporibus usurpatos fuisse. Longe tamen probabilior nobis videtur cardd. Bonae ac Thomasii, nec non Mabillonii, Lebrunii, Blanchini Annot. VI, pag. CXLI, et liturgicorum opinio, qui omnes eum Codicem sine controversia Narbonensi Galliae inscriptum atque attributum voluere, idque non tantum ex praefixo recentiore Missalis Gothici titulo, ut Lesleus asserit, sed ex variis precationibus ex Missali Gothico in eum Codicem translatis; atque ex Gallicanarum synodorum cum ipso consensione, quam ex Agathensis sub Alarico Gothorum rege ad annum DVI celebratae, canone 13 et 30, Thomasius elicit; nec non ex aliis argumentis et conjecturis quae apud ipsos videri possunt. Sane vero, praeter Laurentii nostri, Sixtique et Hippolyti natalitia in eo de quo agimus Codice expressa, quorum [Col. 0605D] nullum in Luxoviensi, Francorum, Boviensi; neque in Gallicano Vetere, ad Gallias Celticam, Belgicam, et Francicam pertinentibus reperitur: unum mihi Eulaliae Emeritensis festum in eodem Gothico Missali celebratum, cum in Gallo-Francicis Codicibus (licet alias Eulaliam, claram quoque apud Gallos fuisse, Venantii Fortunati et Gregorii Turonensis testimonio sciamus) altum de ea sileatur: indubiam pene fidem facit, id ex Missali Gothorum proprio ad Galliae Norbonensis Ecclesias emanasse.—De triduanis autem rogationibus, quod Lesleus objicit, potuit vetus ille Galliarum, infixusque populorum animis mos, vel post concilium Toletanum IV a Gallico-Gothicis Ecclesiis retineri. Quid si eas, quanquam in Gallia institutae primum fuerint, alicubi etiam apud Hispanos obtinuisse suspicemur? Rhabanus certe (Lib. II de Instit. cleric., cap. 40) triduanum ante Ascensionem jejunium apud Ecclesias Occidentis in more fuisse affirmat. Meminit quoque [Col. 0606B] triduani jejunii D. Isidorus (lib. I de ecclesiast. Offic., cap. 40) : sed hoc ab Hispanis post Ascensionem, imo post Pentecosten observatum fuisse, locuples testis est Walafr. Strabo (De Reb. Eccl., can. 28) .—Non jugis autem ac per totos quadraginta dies Quadragesimae observatio, viguissetne in ea Ecclesia ad quam Codex de quo loquimur pertinuit, incertum plane est; imo arbitror non plus in ipsa, quam 36 diebus esurialibus id jejunium, sicut et in Hispaniarum Ecclesiis, constitisse; alias in eo Codice jejunium [Col. 0606C] a feria IV ante primam Dominicam Quadragesimae, quae ob eam causam in sacramentario Gregoriano (Murator., tom. II, ap. Liturg. Rom., col. 300) , et ab Amalario (De Offic. eccl., cap. 7) , Alcuino (sub epig.: In cap. jejun. ) et aliis passim Caput jejunii inscribitur, incipere omnino debuisset; nec sex hebdomadis Quadragesimale tempus concluderetur. Quod autem in eo Codice «de 40 diebus jejunii jugiter a Christo Domino expletis, et eodem numero dierum a fidelibus, minutatim tamen, ob ipsorum infirmitatem, observato» legitur, neminem movere debet; neque enim necesse est, ut quadragenarium illum dierum numerum ad totidem esuriales dies, quibus vespertina refectio sumebatur, referamus; sed de integro jejunii, id est, Quadragesimali tempore (licet hoc 42 diebus constaret), ob numeri rotunditatem accipi commode potest, quod in concilii Toletani VIII, Canone 9 et alibi in Sacramentariis passim factum videmus. Minutatim autem ii dies observari dicuntur, forsan quia non id juge, ut [Col. 0606D] olim Christi jejunium, sed Dominicis diebus quater aut quinquies solutum atque interruptum fuit, quod et Isidorus (De eccl. Off., lib. I., cap. 36) innuit, inquiens: Subtractis enim a Quadragesima Dominicis diebus, quibus jejunia resolvuntur, his 36 diebus quasi pro totius anni decimis ad ecclesiam concurrimus, etc.—Nec demum tanta erat inter Hispaniae et Galliae-Gothicae Ecclesias, vel post concilium Toletanum IV rituum communio, ut non adhuc in aliquo discreparent; id quod ex XVII concilii Toletani sub Egicane DCXCIV habiti canonibus 2 et 3, item ex Egicanis Hortatoria ad ejusdem concilii Patres, colligere est; imo inter ipsas Hispaniae Ecclesias, nec longe post IV concilii Toletani tempora in Missae atque Officii ecclesiastici ritibus nonnihil diversitatis fuisse, ex XI itidem Toletani concilii sub Wambane ad annum DCLXXV, canone 3 atque ex aliis conciliorum Hispaniae decretis aperte deducitur. , cum nec Vincentii levitae ac martyris celeberrimi; nec Felicis, qui Gerundae ad clivum Pyrenaei montis, ipsasque adeo Galliae-Gothicae fauces martyr occubuit; nec Cucusatis, qui non longe a Barcinone; neque Fructuosi, Augurii et Eulogii, qui Tarracone passi fuere; neque demum [Col. 0606B] alterius ex illustrioribus Hispanis martyribus (praeter unam Eulaliam Emeritensem), officium Missave, ac ne mentio quidem in eorumdem natalitiis habeatur; in eo inquam Missali Laurentius noster, nedum in proprio Natali peculiari missa celebratur, quod non usque adeo mirandum foret; sed in festis quoque [Col. 0607A] S. Sixti papae qui triduo eum in agone praecessit, et S. Hippolyti qui altero post Laurentium triduo martyrium consummavit, tam luculentum fit elogium sanctissimi levitae, quasi non utriusque illius martyris magis quam Laurentii, imo quasi proprium hujus natale utrobique celebraretur; cum e contrario in ea missa quae Laurentii propria est, nec verbum de Sixto, neque ulla de Hippolyto mentio vicissim reperiatur. Sistimus integram Laurentii missam; Sixti autem atque Hippolyti, ne molestiam lectoribus exhibeamus, missarum tantum immolationes.
MISSA IN NATALE SANCTI LAURENTII MARTYRIS [Col. 0607D] Missale Goth. Gallican. ab Em. Thomasio primum editum, et a Cl. Muratorio dissertationi de Liturgia Romana vetere insertum tom. II, col. 627. .
Deus fidelium tuorum salvator et rector, omnipotens sempiterne Deus, adesto votis solemnitatis hodiernae, et Ecclesiae gaudiis de gloriosa martyris tui [Col. 0607B] passione BEATI LAVRENTI ( sic ) conceptis, benignus aspira: augeatur omnium fides tantae virtutis ortu; et corda laetantium supplicio martyrum igniantur: ut apud misericordiam tuam illius juvemur merito, cujus exsultamus exemplo. Per Dominum nostrum.
Collectio sequitur.
Deus mundi creator et rector, qui hunc diem in LEVITAE TUI LAVRENTI ( sic ) martyrio consecrasti; exaudi propitius supplices tuos, et concede ut omnes qui martyrii ejus merita veneramur, intercessionibus ejus ab aeternis gehennae incendiis liberemur. Per Dominum.
Collectio post nomina.
Concede nobis, Domine, gratiam tuam in BEATI LAURENTI martyris celebritate multiplicem: ut de tanti agone certaminis discat populus Christianus et firmam solidare patientiam, et pia exsultare victoria.
Collectio ad pacem.
[Col. 0607C] Sancti LAURENTI nos, Domine, quaesumus precatio justa tueatur: et quod nostra conscientia non praesumit ejus nobis qui tibi placuit oratione donetur. Per Dominum nostrum filium tuum.
Immolatio missae.
Vere dignum et justum est, omnipotens sempiterne Deus, tibi in tanti martyris LAURENTI laudis hostias immolare: qui hostiam viventem hodie in ipsius LEVITAE TUI BEATI LAURENTI martyris ministerio per florem casti corporis accepisti. Cujus vocem per hymnidicum modulamini [ Forte, modulati] Psalmi audivimus canentis atque dicentis: Probasti cor meum Deus et visitasti noctem ( sic ), id est, in tenebris saeculi: igne me examinasti et non est inventa in me iniquitas. O gloriosa certaminis virtus! O inconcussa constantia confitentis! Stridunt membra viventia super graticulam imposita: et prunis saevientibus, anhelantes [ Forte, anhelantia] incensum suum in modum [Col. 0607D] thymiamatis divinis naribus exhibent odorem. Dicit enim martyr ipse cum Paulo: Christi bonus odor sumus. Non enim cogitabat quomodo in terra positus a passionis periculo liberaretur; sed quomodo inter martyres in coelis coronaretur. Per Christum Dominum nostrum. Per quem.
IN NATALI SANCTI SIXTI PAPAE ET MARTYRIS. Immolatio missae [Col. 0607D] Apud Murator. Diss. de Liturg. Rom., col. 626. .
Vere dignum et justum est, aequum et salutare est, tibi assiduas laudes canere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus. Per Christum Dominum nostrum. Qui per adventum suum credentes in se [Col. 0608A] homines ad coelestia regna transire permisit; quoniam hi qui se tuae testes offerunt veritatis, inimicum, dum occiduntur, occidunt. Ex quibus est sanctus ac venerabilis SIXTUS martyr, cujus hodie solemnitas celebratur; qui dum apostolicae sedis accepisset insignia, et se primum esse conspiceret sacerdotum, occasionem salutaris passionis excipiens, non tantum saeculares exuit sordes contagii; verum etiam exemplum fuit caeteris. Nam mox suus quoque minister eximius venerabilis Laurentius victoriae palmam imitatus, accepit ornamentum quod debuit poena subire; ut gloriam mereretur aeternam consequere (sic). Per Christum.
IN NATALI SANCTI HIPPOLYTI MARTYRIS. Immolatio missae [Col. 0608D] Apud Murator., Liturg. Romana vet., tom. II, col. 628. .
Vere dignum et justum est, omnipotens aeterne Deus, qui beatum HIPPOLYTUM tyrannicis adhuc obsequiis occupatum subito fecisti LAVRENTI ( sic) socium. [Col. 0608B] Qui spirituali ardore succensus, dum unigenitum Filium tuum Dominum nostrum coram potestatibus veraciter confitetur, poenis subjicitur, vinculis inligatur, cardis [ Forte, carduis] configitur, equorum ferocitate disjungitur; et adepta palma martyrii, vita perpetua cum lucratore et magistro LAURENTIO coronatur. Per Christum Dominum nostrum.
Ex hoc autem tam peculiari Laurentii nostri elogio in sanctorum Sixti et Hippolyti natalitiis, quivis e vestigio conjiciet longe majorem sanctissimi illius levitae, quam horum martyrum rationem in Missali Gothico-Gallicano, atque adeo apud Toletani concilii Patres habitam fuisse. Verum ut paulo id fiat dilucidius, opportunum duxi Gothico-Gallicanum Codicem cum iis Sacramentariis conferre, quae ad usum Romanae Ecclesiae a summis pontificibus Gelasio et [Col. 0608C] Gregorio Magno ordinata fuisse constat; nec non cum eo missarum Codice, quem Leoniani titulo insignem nuperrime Blanchinus evulgavit.
In triplici ergo hoc Romano Codice, cum si patriam demas nulla non ex parte Romanus futurus esset Laurentius; neque ullius magis quam Romanorum interesset peculiari elogio martyrem sanctissimum celebrare, de cujus solemnitate (ut est in Blanchiniano Codice) peculiarius prae caeteris Roma laetabatur: praeterquam in missis quae sancti Laurentii propriae sunt in ejus natalitio, nullam hactenus in Sixti aut Hippolyti, neque in aliorum martyrum festis mentionem, ac ne verbulum quidem de sanctissimo levita reperire mihi licuit; prorsus ut quod ex Gothico-Gallicano Codice Laurentii elogium [Col. 0608D] retulimus Galliae-Gothicae, atque adeo Hispaniae, ut putamus, nostrae peculiare, nec sine causa ab utraque hac provincia factum existimandum sit.
Est quidem in Blanchiniano Codice (ne quid studiose dissimulare videar) tacita quaedam Laurentii mentio in I et II contestatione missarum sancti Sixti, in quibus legitur [Col. 0608D] Tomo IV Anastasii, pag. XXXVI, col. 1, in natali sancti Sixti. : eum doctrinae suae filios ad eamdem martyrii gloriam promerendam incitare, etc.: Sixto nedum hoc divinitus datum fuisse, ut proprium passionis triumphum acquireret; sed etiam ut subjectis [Col. 0609A] sibi ministris proficeret, gloriosamque magistri palmam, non inferiorem discipuli victoriam consecutam fuisse. Quibus quanquam Laurentium nostrum non obscure designari constet: nusquam tamen extra propriam sanctissimi martyris missam expressum ejusdem nomen aut elogium, ut in Missali Gothico-Gallicano reperitur; licet septenae de sancto Sixto missae, tricenae vero collectae atque orationes in eo Codice habeantur. Mitto ter in eodem Sacramentario repetitum Laurentii nomen, sine elogio tamen, in missis defunctorum pro anima cujusdam episcopi [Col. 0609D] Sacram. Veronense, tom. IV, Anastasii inter Prolegom., pag. L, col. 2, n. 4 et 5. (Vide infra quartam notarum huic dissertationi sub Addendorum nomine adnexarum). EDIT. , casu enim id factum fuisse ipsi nobiscum adversarii atque inter eos Acamus [Col. 0609D] Putat Acamus (Diss. de antiq. Sacramentarii Veronen., part. I, § XII) , Missas in quibus hae collectiones habentur, in die depositionis Sixti PP. III pro ejus requie celebratas; mentionem autem Laurentii ideo in ipsis factam, quia is pontifex altero post Laurentium die, XI scilicet Augusti ann. CCCCXL vivere desierit. agnovere.
Nunc autem a Romanis ad Belgicae, Celticae et Francicae Galliarum Missales Codices transitu facto, [Col. 0609B] nullam prorsus in iis Laurentii nostri mentionem fieri comperiemus; proinde quasi nec si uspiam gentium levita sanctissimus vixerit, Ecclesiae aut incolae harum regionum inaudiissent. Id vero num de omnibus ejus Galliarum tractus Codicibus in universum affirmari possit, non satis exploratum habeo; in iis certe quos mihi hactenus videre licuit nullum omnino de sancto Laurentio, nec de Sixto aut Hippolyto verbum legitur. Sunt autem, 1. Lectionarium Luxoviense Merovingico charactere exaratum, a Mabillonio [Col. 0609D] Liturg. Gallican. lib. II, pag. 106. ad 173. in ejusdem Liturgia Gallicana editum, quod olim ad provinciam Maximam Sequanorum, id est Vesontionensem pertinuisse idem auctor affirmat. 2. Sacramentarium sancti Columbani, quod ex Bobiensi bibliotheca in Liturgiam Gallicanam idem [Col. 0609C] Mabillonius retulit [Col. 0610D] Habetur is Codex apud Murator. de Liturg. Romana vet., tom. II, a col. 775. , et ad eamdem Vesontionensem provinciam spectare voluit. 3. Missale Francorum dictum, a ven. card. Thomasio primum editum, et a Muratorio in Dissertatione de Liturgia Romana recusum [Col. 0610D] Tom. II, a col. 662. , quod ad Pictaviensem Ecclesiam olim pertinuisse ex Morino Thomasius in ejusdem praefatione censet. Missale demum Gallicanum vetus [Col. 0610D] Editum a Muratorio, tom. II, Diss. de Liturg. Rom., a col. 697. ejusdem ven. cardinalis, ad Ecclesiae Altisiodorensis usum adornatum (uti ex sancti Germani hujus urbis episcopi, quae unica est de sanctis in eo Codice mentio, conjicere possumus); in quibus omnibus nec verbum de sancto Laurentio reperire mihi contigit.
Ex his autem, nisi vehementer ego fallor, liquidum fit Blanchini thesim affirmantis [Col. 0610D] Annot. CV in Oration. antiquiss. rit. Goth., pag. CCLXXXII. : Martyrologia [Col. 0609D] omnia et calendaria vetustissima . . . . necnon et Sacramentaria, gloriosissimum in tota Ecclesia Laurentii passionem unanimiter recolere, non secus atque affinem aliam Cl. Dominici Georgii in notis ad Adonis [Col. 0610A] Martyrologium [Col. 0610D] Ad diem X Aug. Edit. Rom., pag. 392. scribentis: « in libris Liturgicis vetustissimis ubique gentium apud Occidentales missarum solemnia in natali beati Laurentii praenotari»; nisi adhibito temperamento e Gallicanis missarum Codicibus, quos paulo ante retulimus, fulciatur, infirmam et plane falsam in universum fore. Scio equidem non dissimilia apud Maximum Taurinensem legi [Col. 0610D] Homil. II de sancto Laurentio sub finem. , scilicet: triumphum beati Laurentii, totum ubique mundum consona devotione celebrare; sed ea non paulo generaliora sunt, ac de majori Ecclesiarum parte, pro quo in scholis diceremus de generibus singulorum, largius interpretari debent.
Ex silentio autem Gallicanorum Codicum de levita nostro, ut hoc moneamus obiter; simul etiam ex eo [Col. 0610B] quod in Orationario Tarraconensis Ecclesiae a Blanchino primum evulgato nulla prorsus de sancto Sixto mentio reperiatur; ac demum, quod nullam praeterea causam subesse videam cur in Hispania nostra, maxime autem in eo Missali de quo loquimur, sanctorum Sixti et Hippolyti natalitia peculiari officio celebrarentur: non semel in mentem venit propter Laurentium, cujus prior ille magister, posterior iste discipulus, uterque vero passionis quodammodo socius fuerat, locum eis factum in Gothico-Gallicano Codice; ne scilicet quorum unum certamen videri poterat et saepissime in eisdem Actis legebatur [Col. 0610D] Habentur in eisdem Actis SS. Sixti Laurentii atque Hippolyti passiones cum alibi, tum in Cod. Vaticano, cujus verba postremo nobis loco Blanchinus objicit. De quo inferius sermo recurret. , in unius Ecclesiae Liturgia cultu sejungerentur. Sane vero, quibus in Codicibus aut calendariis Laurentii natale sileri contigerit, in iis sanctorum Sixti et [Col. 0610C] Hippolyti solemnitates frustra quaeras.
Nunc autem, ut quo haec demum pertineant videamus, scire omnino a Blanchino vellem: 1. Cum, si Romae Laurentium adjudicet, non magis jam ad Hispanos quam ad Gallos sanctissimus levita pertinere debeat: cur, altum de eo silentibus Galliarum Sacramentariis, Hispanienses interea Codices tam peculiare Laurentii, non modo in ipsius, sed et in Sixti atque Hippolyti natalitiis elogium contineant? 2. Cum, una excepta patria, nihil jam Laurentius, seu gradum, dignitatem resque ab ipso gestas, sive passionis aut exuviarum locum spectes, commune cum Hispanis habiturus sit: cur in Gothico-Gallicano Codice nationalium festorum parcissimo, in quo nec Vincentio levitae, nec Felici Gerundensi, nec Fructuoso, [Col. 0610D] aut aliis Hispanis martyribus illustrissimis locus vel minimus attributus est, tam insignis ac luculenta, neque uno tantum in loco Laurentii nostri mentio habeatur? 3. Verum fuerit, quod gratis [Col. 0611A] Blanchino damus; fuerit, inquam, praeter patriae communionem causa arcana aliqua, cur in Gothico-Gallicano de quo agimus Codice Laurentii mentio fieret: an ea tanti ponderis exstitisse credenda est, ut propterea natale Laurentii extra Hispaniam ut putat Blanchinus editi, educati atque alti, cujusque nulla ibidem exstabat reliquiarum pars, potius in eo Codice ac solemnius haberetur, quam vel in eodem Eulaliae Emeritensis [Col. 0611C] Perpetuo Eulaliam cujus in Missali Gothico-Gallicano natale celebratur Emeritensem diximus, quamvis Cl. Lesleus Barcinonensem eam fuisse suspicetur. Cum enim haec non procul a Gallia, illa vero in remotissima Hispaniae parte, passa fuerit, credibile existimat hic auctor prae Emeritensi Eulalia celebriorem olim apud Gallos Barcinonensem fuisse; quin et Missae de qua agimus immolationem, in qua virgo sponte praesidi oblata dicitur, huic magis quam Emeritensi convenire. Verum et hanc quoque claram olim in Galliis exstitisse, Venantii Fortunati et Gregorii Turonensis auctoritas ab Em. Thomasio allata (Praef. Missal. Gothic.) satis docet. Nec conjecturam [Col. 0611D] ex ejus Missae immolatione ductam, Lesleum juvare posse arbitror, cum utriusque Eulaliae Acta magna ex parte confusa esse verosimillimum sit. Ac mihi quidem, ex loco in eo Codice Missae de qua agimus attributo, confici plane videtur Emeritensem eam Eulaliam fuisse, cujus festum IV Id. Decembris celebratur; nam post Missam S. Andreae apostoli prid. Kal. Decembris, et ante eam quae de S. Pauli conversione est, VIII Kal. Februarii, Eulaliae natale ibidem agitur; cum alias sub medium Februarii mensis in quod Barcinonensis Eulaliae festum incurrit collocari omnino debuisset. (Vide infra quantam notarum huic dissertationi sub Addendorum nomine adnexarum. EDIT. ) martyris celebratissimae, patria, incolatu, passione atque exuviarum loco, nulla denique non ex parte Hispanae; vel ipsius etiam Laurentii in Codicibus Gelasiano, Gregoriano, atque aliis ad Ecclesiae Romanae usum adornatis?
Haec Blanchino longiuscule petita videbuntur; et fortassis, qua est sagacitate ac doctrina vir, latentem [Col. 0611B] aliquam hujus singularitatis causam in numerato habeat, quae mihi tamen, ut verum fatear, hactenus nulla succurrit. Ne autem ad Laurentii cultum ubique terrarum late propagatum confugiat, quasi ex eo peculiaris sanctissimi levitae in Galliae-Gothicae Ecclesiis cultus descendat; de silentio Ecclesiarum per Gallias Belgicam, Celticam, et Francicam, hic rursum monendus est. Meminerit praeterea Augustinum, non secus ac de Laurentio Maximus, olim de insigni levita ac martyre Vincentio dixisse [Col. 0611D] Serm. 276, qui de S. Vincentio Levita tertius est, num. 4, Edit. P P. Maurin. Paris., tom. V, col. 1113. : Nullam ejus tempore regionem, nullam provinciam quousque Romanum imperium vel Christianum nomen extenditur non celebrare Vincentii natale; quod tamen in iis quos retulimus Galliarum Codicibus, imo etiam in Missali Gothico-Gallicano, frustra Blanchinus quaesierit. Postremo: communem Laurentii cultum [Col. 0611C] per orbem terrarum, utut ejusdem natali inter aliorum martyrum solemnitates in Gothico-Gallicano Codice recensendo causam dedisset: non tamen insigni ac peculiari illi in proprio, et in sanctorum [Col. 0612A] Sixti atque Hippolyti natalitiis elogio locum facere potuisse. Sed de his plus satis.
Illud hoc loco jure lector desiderare et plane mirari possit, in tanta liturgicorum Codicum copia, nullum a nobis hactenus adductum, qui proprie ad Hispaniarum Ecclesias pertineat; cum alias priscus ille nostratum Gothorum Isidorianus ritus, Mozarabicus vulgo dictus, tanto semper apud liturgicos in honore fuerit, et usque sit. Ac mihi quidem (quanquam Missali Mozarabico ab incomparabili cardinali Ximenio edito non parum ab aliquibus detractum noveram, quasi ipsius collector ex antiquis Missalibus quaecunque libuit in eum Codicem transtulisset), haerebat nihilominus animo ejus Missalis exemplum, quod in excellentissimae Corsinae domus, et [Col. 0612B] in Vallicellana bibliotheca asservari inaudieram, diligenter evolvere, si quid inde nostris hisce conjecturis lucis affulgeret. Commodum autem per ea tempora Cl. Alexander Lesleus S. J. Mozarabicum ipsum Ximenii Codicem praefatione ac notis auctum edidit [Col. 0611D] Prodiit opus Romae ann. 1755, Octobri mense, sub hoc titulo: Missale mixtum secundum regulam B. Isidori dictum Mozarabes. , in quibus non vulgaris neque hausta de triviis eruditio cum summa rei liturgicae peritia decertare videntur. In eo autem Missali, quod nostra propius attinet, Laurentii festum propria et peculiari Missa, nedum natali ipsius die IV Id. Augusti, sed et in ejusdem diei octava, XVI Kal. Septembris, solemnissimoque sex capparum ritu celebrari animadverti; cum Sixti atque Hippolyti festa suis unumquodque natalitiis tantum fiant, nihilque proprium habeant, sed omnia [Col. 0612C] ex communi plurimorum martyrum desumantur, ritusque prae illo Laurentii longe inferior sit [Col. 0612C] Pag. 357 ad 361. Festum Laurentii peculiari missa in ejus natali colitur. Pag. XC, col. 2. In calendario ritus sex capparum indicatur. Pag. 365 habetur Laurentii Octava, in qua omnia sicut in die dici jubentur. Item in Kalendario, Octavae Laurentii mentio est; e diverso vero de Sixto, pag. 356, col. 3, haec omnino leguntur: Sixti papae: Felicissimi et Agapiti. Omnia dicantur plurimorum martyrum. Eademque iisdem ipsis verbis in festo sancti Hippolyti repetuntur pag. 361, col. 1. ; ut vel hinc jam conjicere liceat, quam potior sanctissimi levitae, prae Sixti atque Hippolyti natalitiis, ratio apud Hispanos habita fuerit [Col. 0612C] Non me latet, Cl. Lesleum (in Notis, pag. 585, col. 2) ex frequenti, uti arbitror, Sixti mentione, quae in Mozarabica Laurentii missa fit, existimare, eam [Col. 0612D] Missam non Laurentii propriam, sed Sixto quoque communem esse; qui mos hos martyres, imo et Hippolytum conjungendi, apud Graecos olim obtinuit, ut patet ex Menologio Basilii. Verum nescio quo id pacto a Cl. viro sustineri possit, cum Sexto proprius dies, non secus atque Hippolyto, in eo Missali attributus sit, ut nuper dicebamus. Praeterea si quis ad eam missam animum tantisper advertat, licet frequens in ea Sixti, in secunda scilicet oratione, in oratione post nomina, in Inlatione, et Benedictione mentio fiat: deprehendet nihilominus ad Laurentium potius, imo unice ad ipsum pertinere. Primo enim Officium seu Introitus (ut more nostro loquamur), qui est: Gloriam et magnum decorem, etc., desumitur in ea Missa ex communi unius martyris, pag. 421, qui alias esse deberet: Dabo sanctis meis, ex communi plurimorum martyrum pag. 426. Secundo binae lectiones, alia ex Ecclesiastico: Qui aurum diligit, etc., alia vero ex Apostolo: Qui parce seminat, etc., nec [Col. 0613C] non Evangelium: Nolite thesaurizare vobis, etc., mirifice Laurentio congruunt. Demum reliquae orationes et preces in eadem missa Laurentii propriae [Col. 0613D] sunt, nihilque cum Sixto commune habent. Sunt autem hae: Oratio prima: Domine Jesu, etc. Lauda: Beatus vir, etc. Sacrificium: Ego Dominus, etc. Missa: Ad misericordiae opera, etc. Ad pacem: Deus qui beatissimi Levitae, etc. Post Sanctus: Osanna in excelsis, etc. Post pridie: Memores, etc. Ad orationem dominicam: Deus qui in veri holocausti, etc. Et post communionem: Domine Jesu Christe, etc. Mentio autem in ea missa Sixti, ob quamdam martyrii cum Laurentio communionem fieri potuit: nam et Hippolyti duplex luculentumque in ejusdem Inlatione elogium habetur, quin propterea Laurentii missam Hippolyto communem dicere possimus; neque id Lesleus voluit. .
[Col. 0613A] Et illud nobis in votis erat veteres liturgicos Codices, si quos in Bibliotheca Vaticana ad Hispaniae aut Galliae Narbonensis Ecclesias pertinentes invenissem, diligenter evolvere; atque ex eis quae in rem nostram conferre posse arbitrarer in medium adducere. Cur autem id non praestiterimus, alibi a nobis indicatum. Unum quod supererat exsecuti sumus, nempe ut quos in amplissima sanctae ac primatis Toletanae Ecclesiae bibliotheca Mozarabicos sacrae liturgiae Codices, a saeculo, ut putamus, nono scriptos asservari noveramus; quosque dum Catholici atque invictissimi Ferdinandi VI Hispaniarum regis jussu Toleti degeremus, pluries nobis in manus sumere licuit: perillustri viro utriusque jurisprudentiae atque antiquitatis peritissimo D. Joanni Antonio de las Infantas ejusdem sanctae Ecclesiae doctorali, ut [Col. 0613B] vocant, canonico, litteris precibusque nostris in hujus laboris gratiam evolvendos enixe commendaremus. Si quid autem eo praesidio conatus nostros, quod minime desperamus, adjuvari contigerit, ubi ab humanissimo patriique decoris amantissimo viro responsum impetraverimus, id e vestigio lucubrationi nostrae inseri, aut extra ordinem adjici curabimus [Col. 0613D] Perincommodum huic lucubrationi accidit, licet alias communibus Hispanorum votis magnopere expetitum fuisset, ut quo tempore litterae nostrae in Hispaniam delatae sunt, Toleto vir eximius abesset, amplissimo vicariatus generalis ecclesiastici munere [Col. 0614C] in regia Matritensi curia fungens: quo etiam tempore, aut non multo post, cum eminentissimus ac reverendissimus princeps Ludovicus S. R. E. cardinalis de [Col. 0614D] Corduba, ex decano Toletano ad sacrum purpuratorum collegium, summumque ejusdem Toletanae Ecclesiae regimen maximo Hispaniae totius plausu evocatus fuisset: unus ille omnium justissimi ac prudentissimi Hispaniarum regis judicio comprobatus est, qui in decanatu Toletano, quod Hispanicorum omnium honestissimum sacerdotium est, eminentissimo cardinali archiepiscopo succederet. .
Hactenus de Laurentio Hispaniae nostrae asserendo, quantum ingenio potuimus, enixi sumus. Nunc ut levitam sanctissimum ex mente Prudentii, quem ab ipsis stare adversarii contendunt, Romae natum non [Col. 0613C] fuisse ostendamus: intentatum fortassis aleaeque plenum opus aggredimur. Initio autem praenotare oportet, longe aliam mentem propositumque sacri illius poematis auctori fuisse, quam ut sanctissimi levitae patriam in ipso exprimeret. Nec ea tractatio aut hymni, qui Passio Laurentii simpliciter inscribitur, aut libri titulo περὶ Στεφάνων, id est, de Coronis, martyrum scilicet, satis congruens aut opportuna censenda esset. Si cui tamen adhuc ea de re scrupulus haereat, Prudentium ipsum sistimus, qui mentem suam atque hymni scopum his verbis apertissime prodit [Col. 0614D] In hymno de S. Laurentio stroph. IX, vers. 33. .
Bollandiani Patres, hymno accuratissime examinato, si quam inde illustrandae Laurentii patriae scintillam elicere possent, ubi nequicquam eis rem cecidisse animadvertunt, caeteros admonuere, quicunque [Col. 0614B] id deinceps experiri vellent operae pretium minime facturos [Col. 0614D] Ad diem X Aug., § IV in ipso initio. . Aliis e contrario tam flexilis in utramque partem ejus hymni auctoritas visa est, ut eruditus sane doctor, civis meus atque olim in academia Valentina sacrarum linguarum cathedrae competitor [Col. 0614D] Is est doctor Augustinus Salesius presbyter Valentinae urbis historicus, editis operibus clarus (quorum catalogum habes ap Vinc. Ximenium Virum Ct. Biblioth. Valentinae, tom. II, ad ann. 1747, pag. 304) in litt. ad eruditiss. Mayansium nostrum 19 Julii 1741, in App. operis: Censura de las historias fabulosas. , ex illis verbis [Col. 0614D] Stroph. CXLIII, vers. 569. :
In tanta ergo praejudicatarum opinionum varietate, cum viderem Blanchinum et Merendam, inquisito adamussim hymno, fluxas et plane caducas inde desumptas conjecturas in coelum attollere, et pro geometricis demonstrationibus venditare: nolui enim vero permissam his scriptoribus veniam mihi adimi; aut, si pauca acquirere possem, invideri. Eo igitur poemate particulatim decurso, auctorisque scopo diligentissime observato, facile in hanc sententiam [Col. 0615A] descendi, ut credam Prudentium ne cogitasse quidem Laurentium patria Romanum fuisse. Idque ex conjecturis sequentibus.
1. Inducit in eo hymno Laurentium poeta noster, postquam tyranni jussa spreverat, dolore cordis intrinsecus tactum, Christumque enixe deprecantem, ut ethnicam ex urbe superstitionem stirpitus evellat, his verbis [Col. 0615C] Stroph. CIII, vers. 409. :
2. Pergit subinde levita sanctissimus, atque inter flammas Romanis Christianam religionem adprecatur, inquiens [Col. 0615C] Stroph. CIV, vers. 433. :
3. Invidet Romanis pius ille scriptor, quod sacras beatissimi martyris exuvias praesentibus liceret intueri, ejusque sepulcri limina exosculari; id quod ipsi caeterisque Hispanis, binis, ut ait, Alpibus ab Urbe remotis, ob locorum intervalla minime concessum erat [Col. 0615C] Stroph. CXXXIII seq. :
![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740615A.bmp)
[Hebrew Text] eleph, quod mille simpliciter, interdum bovem significat, descendere. Ex eo enim fit ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740615B.bmp)
[Hebrew Text] aluph, id est, ductor, magister; et translate quidquid maximum, praecipuum, summum, aut primarium est. Hinc ἐλέφας Graecis, qui et Latinis elephas, atque elephantus, a magnitudine dictus; item Hebraeis ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740615C.bmp)
[Hebrew Text] eleph, bos, quod Europaeorum amimalium maximum hoc sit. Praeterea aleph, eliph, olaph priores sunt Hebraeorum, Arabum et [Col. 0616C] Syrorum litterae; Graecorum vero, alpha, quo sensu Codrus ille apud Martialem (Lib. V, epigr. 27) Penulatorum alpha, id est, mendicorum primus dicitur. Glossae: Alpes ὄρη ὑψηλὰ, id est, sublimes montes. Isidorus (Etym. XIV, 8) Gallorum (inquit) lingua, Alpes montes alti vocantur. Vid. Voss. in Albus. Deinde Graecis montis notio generalis est, quasi conspicuum, spectabile dixeris, aut locum editissimum, e quo circumjacens regio longissime spectari potest. Ὄρος enim, mons, ab ὁράω, id est, video forsan descendit, quamvis dispar sit utriusque vocis spiritus. Ἰδὴ autem seu εἶδὴ (quo etiam modo Graecis montes olim vocatos fuisse, duplex, uterque altissimus, in Troade, atque [Col. 0616D] in insula Creta ejusdem nominis mons, argumento est) ab εἴδω, id est, video, omnino derivatur; unde et εἶδὴς, spectabilis, et εἶδέα seu ἶδέα, species. Erunt qui ab οἶδέω, id est, tumeo, montes dictos velint: sunt enim terrae tumores. Utriusque autem Graecae montis notionis, non obscura reperiuntur vestigia in vetere Hispaniae nostrae Chorographia: bini etenim apud non editissimi montes, Orospeda et Idubeda priscis vocati fuere: quarum vocum pars prior oros et idu, Graeca procul dubio est, et montem, id est, conspicuum, spectabile significat; posteriorem vero peda, Bochartus alicubi argentarium interpretatus fuit. Orospeda autem hodie la sierra de Segura; Idubeda vero montes d'Oga a nostratibus vernaculo idiomate appellantur, ex P. Marianae placito; videndus tamen eruditiss. nostras Joannes Genesius Sepulveda qui cum Ferdinando Pintiano de horum montium situ egregie disputavit, lib. III, epist. 48 ad J. Quignonium.
[Col. 0616C] 4. Poscit subinde a levita sanctissimo poeta noster, laetus ut intersit Quirini populo, id est, benigne cum Romanis agat, alumnos eos Laurentii vocans his verbis [Col. 0616D] Stroph. CXLIII, vers. 569. :
Tuosque CIVES urbicos?
Et quidem si ad primaevam vocis originem, qua cives a coeundo dictos scimus, aut ad jus Romanae civitatis, aut denique ad perpetuum Laurentii in Urbe incolatum respicere Prudentius voluisset, poterat sane Laurentium ex vero civem Romanum appellare. Verum cum hoc verbo frequentissime patriae communionem designari nosset, consulto ab eo abstinuit [Col. 0617B] Hispanus scriptor, ne scilicet ambiguam sententiam redderet; aut, si illud in posteriore sensu ab aliquo usurparetur, Laurentium Hispanis suis abjudicaret, eaque de causa Romanos sanctissimi levitae alumnos quam cives appellare maluit.
Haec tamen conjecturalia sunt; illud certum, vocem alumnus, seu ejus etymon aut analogiam, sive usum potius Latini sermonis spectes, proprie significare qui corporali alimento ab alio sustentatur, et referri ad nutritius; per similitudinem autem, ad animum transferri, quo sensu disciplinae ac pietatis alumnos apud veteres legimus; minime tamen pro cive aut populari hactenus, quod sciam, usurpatam, imo nec salva ipsius proprietate usurpari unquam potuisse. Nihilominus tamen vim hujus vocis apud Prudentium [Col. 0617C] ex mediae Latinitatis auctoribus, maxime vero ex ecclesiasticis ejusdem aetatis Patribus eruere debemus. Et quidem Leo Magnus, qui non longe post Prudentium floruit, de sanctis apostolis loquens, ait [Col. 0617D] Serm. II in nat. SS. apostolor. : Si autem Petrus apostolus hanc pietatis suae curam populo Dei. sicut credendum est, ubique protendit: quanto magis ALUMNIS SUIS (ROMANIS) opem suam dignatur impendere; apud quos in sacro dormitionis thoro, eadem qua praesedit carne requiescit?
Viderint hic, quaeso, adversarii quo sensu a sancto Leone, qui itidem Romae natus erat, Romani cives, Petri apostoli vocentur alumni. Mihi quidem ea voce, disciplinae ac doctrinae filii, aut ipsius clientelae traditi; forsan et Urbis incolae, communis scilicet matris [Col. 0618A] ubere educati, quos proprie τοὺς συντροφίμους dixeris; minime vero cives pressius, aut populares intelligi videntur; nec sensu plane dissimili Prudentius carnifices lictoresque alumnos carceris alicubi appellat, inquiens [Col. 0617D] In hymno de S. Vincentio martyre, stroph. XXXV, vers. 137. :
5. Pergit porro poeta noster, et post Laurentii passionem, crucisque victoriam per ipsum adeptam, sanctissimi levitae gloriam quasi extra se raptus contemplatur, inquiens [Col. 0617D] Stroph. CXXXVIII, vers. 549. :
Hoc nos ne omnino divinantes dixisse videamur, consideranda primum est proprietas vocis allectus, quae ex alio ad alium ordinem transitum importat, ut et in Graeco sermone προσκατειλεγμένος ipsi correspondens; tum vero maxime apodosis prioris strophes:
His conjecturam aliam ex argumento libri περὶ
Στεφάνων desumptam, licet extra ordinem, adjungere placuit. Cum enim praecipuam ejus libri partem Hispani martyres (vel si Laurentium de quo lis est interea seponamus), Hemeterius et Chelidonius, Vincentius levita, octodecim Caesaraugustani, Eulalia Emeritensis, Fructuosus Tarraconensis, imo et Cyprianus (quem licet Afrum, amore tamen et ore Hispanum Prudentius [Col. 0619D] In hymno de S. Cypriano, vers. 111:
Haec sane si ab adversariis ex Prudentii hymno, aut aliunde pro eorum opinione elicita nobis objicerentur, uti singula (quod ingenue fateor) non magni facerem, ita in eumdem scopum quasi ex condicto [Col. 0620B] directa non prorsus despicienda ducerem universa; rarissime enim hexachorden citharam ad harmoniae leges fortuito attemperari contingit. Nos tamen, qualiacunque tandem ea sint, aequis lectoribus dijudicanda, cumque adversariorum conjecturis ex eodem hymno desumptis conferenda proponimus; minime desperantes tamen, ex iis solum quae hactenus adducta sunt parcius de caetero Hispanis objiciendum, quod a Prudentio suo in hac controversia deserantur.
Primum omnium in nos Blanchinus urget libellum [Col. 0620C] orationum antiquissimi ritus Gothici ex Veronensis Ecclesiae chartophylacio ab ipso erutum, et inter Prolegomena liturgicorum operum ven. cardinalis Josephi Mariae Thomasii Romanae editionis ann. 1741 relatum [Col. 0619D] Pag. 1 ad 136. . Is autem libellus, quem ad Tarraconensem, cognominis in Citeriore Hispania provinciae, Ecclesiam olim pertinuisse contendit, receptissimae de Laurentii patria sententiae mirifice contraire ab ipso dicitur. Sistimus Blanchini verba [Col. 0619D] Annot. CVI, pag. 292. : «At ipse libellus vulgari ( Hispanorum ) opinioni mirabiliter adversatur. Nam sancti Laurentii festum diem, magnum atque solemnem caeterisque post apostolicos gloriosiorem, tribus tantum orationibus et completoria ad matutinum concelebrat: quamvis idem libellus officia aliorum sanctorum qui vere Hispani sunt [Col. 0620D] numerosis orationibus exornet, ut videre licet in Indice generali, qui eidem libello Ecclesiae Tarraconensis [Col. 0619D] Quanquam Tarraconensis, an alterius ex Hispaniae Ecclesiis, libellus is fuerit, nostra nihil referat: monendum tamen lectorem duximus rem non esse usque adeo exploratam. Sane loca quibus Blanchinus [Col. 0620D] confici ac demonstrari putat (Annot. XXII, pag, 167 seq.) ad Tarraconensem Ecclesiam pertinuisse, subobscura sunt; et alias in Orationibus de S. Vincentio martyre patria, ut putamus, Caesaraugustano (Pag. 60, in fin. et 61) , est de quo vehementer dubitari possit, num is olim Codex ad Caesaraugustanam Ecclesiam pertinuerit: nam in ea quae incipit: Omnipotens Pater, etc., legitur: Praesta, Domine, placatus, ut interventu sedulo hisdem ( sic ) nunc, de quibus ipse ( Vincentius ) electus est membris, adhibeat fragilitati potentiam, humilitati gloriam, etc. Item paulo inferius in Oratione quae incipit: Omnipotens Deus qui martyrem, etc. (Pag. 61) , mentio videtur fieri celebris illius stolae Vincentii cruore aspersae, [Col. 0621C] summoque honore apud Caesaraugustanos habitae, de qua Prudentius, Eugenius Toletanus Junior, et alii. Verba haec sunt: Tribue, Domine, ut intercessione sedula reformet (Vincentius) male scissa indumenta baptismatis, quem pro te dimicantem martyrii cruore respersa stola induisti decoris. Nos tamen nihil de hoc statuimus. , fuit summo studio curaque a nobis praefixus. [Col. 0621A] Hoc vel unum maximi est ponderis argumentum.»
Id nobis tamen ad justam trutinam expendere per Blanchinum liceat. Laurentii festum, in eo quem dicimus orationum Codice, tribus tantum orationibus constat, adjectis tamen completoriis et benedictionibus ad vesperum et matutinum: quarum priores Blanchinus casu, ut putamus, omisit [Col. 0621C] Pag. 130 seq. . Septem omnino, non amplius collectiones sunt. E diverso vero festa sanctorum Vincentii levitae, Valentini martyris, Leocadiae Toletanae, Eulaliae Emeritensis, Fructuosi, et aliorum, qui vere (ut Blanchinus ait) Hispani sunt, vicenas, interdum plures in eo Codice orationes habent. Hactenus secundo vento, plenisque, ut aiunt, velis Blanchinus; videat, quaeso, tamen, [Col. 0621B] ne ipsi medio in cursu haerendum sit. Is ipse de quo loquimur libellus [Col. 0621C] Pag. 5 seq. Blanchin. in indice Officior. Orationarii, pag. 122, et Annot. II, pag. 137 seq. in festo sanctorum Aciscli et sociorum, quatuor tantum collectiones sive orationes exhibet, quas dominico potius Adventui, in quod tempus ipsorum natale incurrit, quam martyrum solemnitati merito ascripseris. Praeterea in festo sanctorum Justi et Pastoris unicam tantum orationem propriam cum benedictione libellus affert; ternas vero, summum quaternas alias communes, ex missa sanctorum Infantium, id est Innocentium, desumendas praecipit [Col. 0621C] Pag. 130, et apud Blanchin. in Indice, pag. 129. ; prorsus ut ne conjunctae quidem septenarium numerum impleant. Nec ideo tamen minus priores illos martyres Cordubensibus, posteriores autem hos Germanos fratres Complutensibus adnumerandos Blanchinus ipse nobiscum agnoscet. [Col. 0621C] Sed levia haec sunt.
Felix Gerundensis martyr in eo quem dicebamus orationum libello, praeter benedictionem terdecim [Col. 0622A] proprias orationes enumerat; quibus quatuor aliae itidem cum benedictione adjungi debent, quae ipsi cum sanctis Machabaeis communes sunt; prorsus ut omnium conjunctim numerus undevicenarius sit [Col. 0621C] Pag. 127 seqq. . Nihilominus tamen Cucufas Barcinonensis martyr, qui nedum Felicis civis itinerisque socius fuit, sed germanus ejusdem frater vulgo creditus; quemque libellus ipse famosum martyrem [Col. 0621C] Pag. 127. , Prudentius clarum [Col. 0621D] In Hymn. de SS. Martyrib. Caesaraugustanis, stroph. IX. , Bollandiani Patres ex vetustis Martyrologiis celeberrimum vocant [Col. 0621D] Ad diem XXV Julii, § I, n. 1. , unica tantum, quod mirere, completoria et benedictione in eo libello colitur [Col. 0621D] Pag. 127. . Adde claram jam tum et mercimoniis celebrem, atque adeo civium frequentissimam Barcinonem fuisse; Tarraconi praeterea, cujus Ecclesiae libellus a Blanchino ascribitur, collimitaneam: cum contra, Gerundam [Col. 0622B] Prudentii testimonio parvam [Col. 0621D] In Hymn. de SS. MM. Caesaraugustanis, stroph. VIII. , triumque minimum dierum itinere a Tarracone dissitam fuisse sciamus, ut potior hujus martyris quam Felicis, saltem aequalis utriusque cultus esse debuisset. Diversitatis causam indicabimus fortasse alias; interea vero ex inaequali orationum in eo Codice numero, priorem illum Felicem Hispanum fuisse, non item Cucufatem, quod utrumque ex ejus ratiocinio consequens fit, Blanchinus eliciat.
Quid autem, si in Orationum libello Laurentius omnino praetermissus fuisset? Confectam Blanchinus universam rem, actumque plane de Hispanorum sententia pronuntiasset. Atqui eodem argumento (ut vel hinc ejus infirmitatem eliciamus) conficere quoque nunc poterit, nec Eulaliam Barcinonensem [Col. 0621D] Forsan Blanchino non probabitur duplicem olim apud Hispanos Eulaliam, sed unam tantum, eamque Emeritensem fuisse. Sane in annotationibus Orationarii Gothici (IX, pag. 146) non obscure in eam sententiam inclinare videtur, idque ex ipsius Orationarii de Barcinonensi Eulalia silentio, cui Prudentius astipulatur, dum inclyta Barcinonensi viragine praeterita, priorem illam Emeritensem eximio poemate celebrat, festumque ejusdem diem, singularem alicubi (Hymn. de S. Hippolyto) prodit. Longe tamen receptior et probabilior est eorum opinio, qui ob communionem nominis atque Actorum affinitatem, [Col. 0622C] utramque Eulaliam ab aliquibus confusam, atque ex duabus unam factam existimant; quod et in Hippolytis, Cyprianis, aliisque cognominibus martyribus contigisse scimus. Nec Ruinartius ab hac sententia alienus videtur (Act. Mart. sinc., Edit. Veron., pag. 396) , quanquam ipse nihil definiat. Et quidem praeter Missalis ac Breviarii Mozarabici, nec non Eulogii, atque aliorum veterum auctoritates, quae vulgo pro Barcinonensi Eulalia afferuntur: antiquissimum Kalendanium Toletanum a Francisco de Pisa olim evulgatum, et a P. Joanne Pinio in Liturgiam Hispanicam relatum, quod ipse (Cap. 9, § 6, n. 445) saeculo quinto aut ineunte sexto, Cl. vero Cennius (ap. [Col. 0622D] Blanchinum Orationar. Goth., pag. 134) extrema saeculi septimi aetate exaratum putat, mirifice posteriorem sententiam confirmat; legitur enim in eo: Il Idus Februarii sanctae Eulaliae virg. mar. Barcinona. Acta praeterea Leocadiae Toletanae martyris, ex ejusdem urbis Franciscanorum Patrum coenobio nuper eruta, et a Cl. Henrico Florezio in Hispaniae sacrae tom. Vl, pag. 315 relata disertissimam utriusque Eulaliae mentionem faciunt. Quae nos, quanquam alias amplissimae nostrae Barcinonensi Ecclesiae, cujus in sinu sacri Eulaliae cineres religiosissime coluntur, ac nobilissimae Hispaniarum urbi, quae suo nos gremio benigne excepit, nullo non officii genere devincti, magis tamen ex animi sententia, quam quod utrique aut earum alteri gratificari velimus protulisse, persancte dejeramus. Videndus insuper Cl. Lesleus (Annot. in Missal. Mozarab., pag. 566), qui pro duplici Eulalia strenue dimicat; ejus tamen opus absoluta hac dissertatione primum in lucem prodiit. , [Col. 0622C] nec Vincentium et socios Abulenses, nec Servandum et Germanum Gaditanos, neque Hemeterium tandem et Chelidonium Calaguritanos martyres celeberrimos, [Col. 0623A] quorum palmas peculiari hymno Prudentius cecinit [Col. 0623D] In honorem SS. MM. Calagurritanor. Hemeter. et Chelid. Primus est omnium in Edit. Weitzii. Hanov. 1612. , Hispanis ascribendos esse: quandoquidem in eo de quo agimus Orationum Codice nullam horum martyrum mentionem fieri, festaque ipsorum natalitia omnino praetermitti videmus [Col. 0623D] Vide sextam notarum huic dissertationi sub Addendorum nomine adnexarum. EDIT. .
Neque id ejus tantum Orationum libelli peculiare existimandum est, sed veterum fere omnium liturgicorum Codicum, et Martyrologiorum commune, ut nonnulli interdum martyres alioqui non tacendi silentio praetereantur. Exemplis res fiet illustrior. Missale Gothico-Gallicanum Thomasii (in quo nedum peculiare Laurentii festum, sed duplex insuper sanctissimi martyris, in sancti Sixti atque Hippolyti natalitiis, elogium contineri pridem diximus) nec verbum de Felice et Cucufate, nec de Fructuoso ac [Col. 0623B] sociis, nec de Vincentio levita aliisque Hispanis martyribus illustrissimis, aut aliquam commemorationem habet, ut alibi quoque a nobis indicatum. Si quis autem ex ejus Codicis silentio praeclarum illud purpuratorum agmen Hispaniae nostrae abjudicare vellet, quantum ille, vel Blanchino judice, a veritatis tramite deviaret!
Missale praeterea Isidorianum, vulgo Mozarabicum dictum [Col. 0623D] Legeram id pridem in Ruinartio, cujus fere verba haec sunt (Praef. ad Acta mart. sinc., num. 18) ; postea vero ejus Missalis exemplum nactus, ex Editis scilicet a Cl. Lesleo, rem periculo facto comprobavi; licet in ejus Missalis Kalendario mense Julio (Pag. 90) legatur: VIII Kal. Augusti Christophori, etc. CUCUFATI et comitum ejus martyrum; in corpore enim ejus Missalis ne minima quidem Cucufatis mentio fit, ut videre est in missa sancti Christophori XXV Julii. , non meminit Zoili seu Zoelli Cordubensis, ut eum Prudentius vocat [Col. 0623D] In Hymno de SS. MM. Caesaraugustanis. ; neque Cucufatis Barcinonensis, nec Encratidis Caesaraugustanae; imo neque ipsorum octodecim ejusdem urbis martyrum, quorum laudes peculiari hymno celebravit Prudentius [Col. 0623D] Septimus is est in Editione Weitzii. . Kalendarium demum Ecclesiae Carthaginensis Afros, imo ejusdem urbis martyres interdum silet. [Col. 0623C] Non Rutilium exhibet, qui, teste Tertulliano, post evitatos saepius persecutores, tandem comprehensus igne martyrium consummavit [Col. 0623D] «Rutilius, sanctissimus martyr, cum toties fugisset persecutionem de loco in locum, et jam periculum, ut putabat, nummis redemisset . . . ex inopinato apprehensus [Col. 0624D] et praesidi oblatus, tormentis dissipatus, credo pro fugae castigatione: dehinc ignibus datus, passionem, quam vitarat, misericordiae Dei retulit.» Tertullianus, lib. de Fuga in persecut., cap. 5. . Non Mavilum, qui, ex eodem Tertulliano ad Scapulam, apud Adrumetum ( Toulbam seu Mahammetam Ferrarius [Col. 0624D] In Adrumetum. Et ibidem Baudrandus. , Hammametham Baudrandus vocat, non longe a Carthagine) sub Severo ad bestias damnatus est [Col. 0624D] «Tibi quoque ( Scapulam provinciae Africae praesidem Tertullianus alloquitur ) optamus admonitionem solam fuisse quod cum Adrumeticum Mavilum ad bestias damnasses, et statim haec vexatio subsecuta est, et nunc ex eadem causa interpellatio sanguinis.» Tertull., lib. ad Scapulam, cap. 3, n. 3. . Non demum Bassum, Fortunionem, aliosque Carthaginenses martyres in Cypriani epistolis laudatos, ut Cl. Ruinartius [Col. 0624D] In praef. in Act. mart. sicn., num. 18. testatur. Quid igitur? An ex utriusque hujus Codicis silentio, nec priores illos Hispanos, neque posteriores hos martyres Afros fuisse affirmabimus?
Juvabit, opinor, Cl. auctoris testimonium in hujus [Col. 0624A] doctrinae confirmationem adducere, ex quo eadem opera intelligemus, cur nonnulli martyres in propriis etiam Ecclesiis interdum omitterentur. Sed quid ad tam vetera exempla recurrimus (inquit Ruinartius de martyrum silentio in Vett. Kalendariis [Col. 0624D] Ibidem, paulo tamen inferius. , loquens), cum id ipsum in hodiernis Kalendariis quivis observare facile queat: in quibus non solum exterarum, sed etiam viciniorum et comprovincialium Ecclesiarum martyres et patroni, ut plurimum non celebrantur; imo quandoque unius Ecclesiae martyres aut episcopi in aliena Ecclesia coluntur, qui nullum habent in propria cultum. Quod ideo factum puto (subdit) quod eorum reliquiae sacrae alio translatae fuerint, aut certe quod eorum Acta non haberentur.
Firmat mirifice hanc doctrinam Cl. Muratorius, cui [Col. 0624B] cum novum visum fuisset, sanctae Eugeniae virginis et martyris festum, cujus passio Romae ipso natali Dominico die in veteribus Martyrologiis Hieronymiano, Usuardi, et aliis celebrabatur, in Gallicano-Boviensi Sacramentario, quem ad Vesontionensem provinciam pertinuisse diximus, atque adeo apud Gallo Francos, in ejusdem Dominici natalis pervigilio recenseri: hanc ejus rei causam fuisse suspicatur, quod in aliquam ex Gallicanis Ecclesiis hujus sanctae martyris reliquiae perductae fuerint [Col. 0624D] Diss. de Liturg. Romana Vet., tom. II, col. 766, in praef. Sacramentarii Gallicani Boviensis a Mabillonio primum editi. .
Inde etiam argumento a majori ad minus, ut in scholis loquuntur, fieri potuisse arbitror, ut inferior alicubi ritus esset martyris civis, cujus tamen nec Acta, neque reliquiae haberentur in patria prae illius [Col. 0624C] cujus Acta vel reliquiae in aliqua Ecclesia aut dioecesi exstarent, licet is alibi patriam sortitus fuisset. In numerato habemus exemplum Stephani, cujus quanquam peregrini festum, ob delatas tamen in Hispaniam reliquias, ut pridem dicebamus, longiori orationum serie in eo libello celebratur, quam vel Acisclus, vel Justus et Pastor, domestici procul dubio martyres; imo quam Hispalenses Justa et Rufina, quarum natale quindecim non amplius in eo libello collectiones habet [Col. 0624D] Orationar., pag. 125 ad 127. , cum vicenae et amplius ibidem Stephani festo attribuantur [Col. 0624D] Idem a pag. 39 ad 43. .
Cum ergo, sicuti ex Bollandianis Patribus ipsoque etiam Prudentii testimonio pridem ostendimus, proximis a Laurentii morte, imo etiam posterioribus saeculis, nullas Hispania nostra nacta fuisset sanctissimi [Col. 0625A] martyris reliquias; nullaque praeterea in ea regione exstarent passionis ejusdem Acta: fieri hac de causa commodissime potuit ut festum Laurentii in ea Ecclesia, ad quam libellus de quo agimus pertinebat, minori orationum numero celebraretur, quam alicujus ex Hispanis aut exteris martyribus, quorum sacra pignora in ipsa Ecclesia vel alibi in Hispania colerentur. Atque, uti ex majori orationum numero quas Stephanus in eo libello habet, non bene quivis eliceret sanctissimum protomartyrem Hispanis adjudicandum; ita neque ex minori Laurentium ipsis adimendum fore.
Ex eadem quoque doctrina insignem illam inter Felicem Gerundensem et Cucufatem Barcinonensem, quod ad Orationum numerum spectat, inaequalitatem [Col. 0625B] descendere arbitror. Prioris etenim martyris exuviae ab ejus morte ad nostra haec tempora Gerundae, qua in urbe passus fuit, perpetuo permansere. Prudentius [Col. 0625A] In Hymn. de SS. MM. Caesaraugustanis. :
Jam vero fixa apud Gerundenses atque immota reliquiarum sancti Felicis sede, potuit facillime priscus hujus martyris cultus constanti populorum [Col. 0625D] devotione retineri; Cucufatis autem paulatim decrescere, maxime vero ex quo sacrum ejusdem corpus in Galliam translatum fuit; quam ego insignis [Col. 0626A] illius in Orationum numero inaequalitatis, de qua pridem egimus, causam fuisse arbitrabar. Verum, inquis, ita fiet, libellum Orationum de quo agimus post translatum demum in Gallias Cucufatis corpus conscriptum fuisse; atque adeo nec plusquam millenarium esse ut Blanchinus voluit [Col. 0626D] Tom. I Coll. Oper. V. card. Thomasii in praef. ad lectorem. , neque ad saeculum septimum pertinere, Mauricamque Hispaniae cladem praeivisse, ut Cl. Cayetanus Cennius affirmavit [Col. 0626D] Tom. I de Antiq. Eccl. Hispan., pag. 28, apud Blanchin., in Annot. Orationarii, pag. 133. ; sed exeunte minimum octavo saeculo exaratum fuisse. Quid vero, inquam, tum postea? Maximam quidem utrique huic scriptori auctoritatem inesse scio, eamque in dies amplificari vehementer cupio; verum, si libere philosophari liceat, prae ea, praeque conjecturis quae dijudicandae aetati ejus Codicis afferuntur, unam inter Felicem et Cucufatem Orationum [Col. 0626B] in ipso disparilitatem longe validiorem puto; atque ex ea Codicis aetatem inter alia dimetiendam fore; aut praesentiorem aliam tantae inaequalitatis causam hi scriptores adducant.
Fugax praeterea et lubricum est judicium de aetate Codicum, in quo postquam se misere deceptos atque deprehensos agnovere cautiores palaeographi, fallacia omnia atque insidiarum plena esse pronuntiarunt, nihilque prorsus ubi tuto pedem figere valeas in eo argumento reperiri. Neque demum excusso, quam velint accuratissime, characteris ejus libelli specimine a Blanchino exhibito [Col. 0626D] Tom. I Liturg. Oper. V. card. Thomasii inter prolegom., pag. 131. , causam aut conjecturam aliquam inveniendam fore existimo cur magis ille ad septimum quam ad octavum saeculum pertineat; praesertim cum prioris illius saeculi paucissimi [Col. 0626C] exstent Codices non quadrato, ut vocant, aut ad quadratum scriptionis genus accedente charactere scripti; cursivam autem, qua libellus constat, scribendi rationem ternis demum quae consecuta sunt saeculis frequentari coeptam, atque in maximo usu fuisse sciamus.
Ac mihi quidem, ut libere judicium de hac re meum exponam, si quando in affinis characteris Codicem incidissem, exeuntis plane octavi saeculi, forsan et ineuntis noni genius illico in oculos incurrisset. Quod si Codicis antiquitatem non ex scriptura (quae potest esse recentior), sed ex phrasi atque argumento ejusdem elici debere Blanchinus ac Cennius contenderint: hactenus ipsis assentiar reperiri in eo Codice quae remotissimam antiquitatem sapiant, quale inter [Col. 0626D] alia illud est, quod de omnimoda simulacrorum superstitione devicta, in altera ex Orationibus de SS. Fructuoso, Augurio et Eulogio [Col. 0626D] Inter Orationes de SS. Fructuoso et sociis, pag. 56: Fac nos te semper in veritate diligere, teque etiam fideliter adorare, ut, omnimoda simulacrorum superstitione devicta, placita tibi martyrum tuorum imitantes sequamur vestigia. Quae ad ea tempora quibus adhuc supererant in Hispania ethnicismi vestigia referenda puto. legitur: verum [Col. 0627A] neque ex his satis validum aetatis Codicum argumentum deducitur, cum et in recentibus libris liturgicis antiquae plerumque Orationes retineantur; et alias Cennius, licet ea ipsa Oratio in Breviario Mozarabico, teste Blanchino [Col. 0627C] E regione ejus orationis in margine, pag. 56, legitur: Br. Moz. fol. 352, col. 1. , reperiatur, id Breviarium ad saeculum X pertinere censuit [Col. 0627C] Tom. I Antiq. Eccl. Hispan., pag. 28 seq., n. 8 et 10, apud Blanchin. Orationar., pag. 133 seq. . Ampullaris praeterea Codicis in plerisque locis stylus Carolina minimum tempora, atque extremam praesefert barbariem [Col. 0627D] Inter alia Orationem S. Hippolyti selegimus quae habetur in Orationario, pag. 131. «Lux angelorum et hominum, splendor dierum et temporum, candor animarum et corporum, Christe Domine Deus ob reverentiam tui martyris Hippolyti flammicomae claritudinis munus oblatum, lucifluo sancti Spiritus respergens inlapsu, tuis effice nutibus placitum, nobis redde prodificum: ut et visibili fulgore nigroris noctivagi furva coerceat, et invisibili munere maledulcium scabra peccaminum errata consumat.» , qualem Hispaniae nostrae, ex Alvari Cordubensis qui non longe ab eo saeculo floruit testimonio [Col. 0627D] In indiculo luminoso apud Florezium nostrum, tom. XI Hisp. Sacrae, pag. 274. «Legem (inquit) suam nesciunt (Hispani) et linguam propriam non advertunt Latini; ita ut in omni Christi collegio vix inveniatur unus in milleno hominum numero, qui salutatorias fratri possit rationabiliter dirigere litteras.» , Maurica vastatio intulit; imo, si Deo placet, ipsius etiam Mauricae Hispaniae vastationis non obscura in eo Codice vestigia observare possumus [Col. 0627D] In Orat. de S. Stephano, pag. 41, sub init. «ut munitione fidei Christianae et externa bella superantes [Col. 0628C] et intima, aeternam mereamur pertrahi ad coronam.» Paulo inferius de eodem Stephano, pag. 41: « Ut cujus virtute multitudo devicta est infidelium, ejus suffragio firmetur spes aucta credentium.» [Col. 0628D] Quae sane ambigua sunt. Item inter Orationes de S. Vincentio martyre, pag. 60: «Domine Deus qui salutem regibus donas et martyrem tuum Vincentium de malignorum gladio liberas . . . liberas nos de manu filiorum alienorum, ut insidiantibus inimicis vita nostra non pateat; nec illorum procacitas saeva de ruinae nostrae casibus hilarescat, sed gladio verbi tui accincti et hic adversa superemus intrepidi, » etc. Item de eod. ibid.: «Deus qui beatissimum martyrem tuum Vincentium, plebi tuae murum aereum praestitisti, ut bellantes contra se mirabiliter nominis tui virtute devinceret. » Denique eadem pagina sub fin. et init. sequentis, «Omnipotens Deus, qui beatissimo Vincentio praestitisti, ut per te fieret . . . de milite dux, de servo amicus . . . praesta placatus, ut interventu sedulo . . . adhibeat militiae disciplinam, servituti libertatem, » etc. Sunt fortassis alia. . Sed intermissam disputationem resumamus.
Secundum Blanchini argumentum adversus receptam de Laurentii patria sententiam nostratis Prudentii silentio concluditur. Magnifecerat, ut nuper vidimus, prior ille scriptor conjecturam suam ex Tarraconensi Orationum libello desumptam; subdit autem continuo [Col. 0628D] Annot. CVI, pag. 292. : Cui tamen accedit argumentum alterum ex Prudentio mutuatum. Hic nempe silet natale solum magni Laurentii. At si in Hispania natus esset levita sanctissimus, Hispanus poeta non sileret. Id ipsi in more non fuit in hymnis quos de sanctis nationalibus cecinit. Subsistere hic, seseque tantillum colligere Blanchinus videtur, deinde vero quasi subiratus pergit: Verum, quid aio? non silet. Romam [Col. 0627C] ad coelos evehit. Romam parentem dicit. Obscura sunt quidem ejus testimonia, sed jam a nobis clariora fient. Hactenus Blanchinus.
Ego vero nollem de hoc argumento lectorum judicium antevertere, aut maledictis cum Blanchino decertare. Quia tamen prolixe mihi cum eo, deque rebus nihili agendum est: si quid forsan paulo durius aut inclementius a nobis dictum lector deprehenderit, responsum id, quaeso, non dictum existimet; tum vero ejus quae in his legendis necessario facienda est boni otii jacturae, aut si quod praeterea devorandum [Col. 0628A] est taedium, non in me, quasi ultro inania consectatus fuerim, sed in eum a quo ut scriberem adactus sum culpam rejiciat.
Quatuor itaque thesibus Blanchini argumentum constat, quae ordine a nobis examinandae sunt. 1. Prudentium silere Laurentii patriam. 2. Minime illam silentio praetereundam, si Laurentius in Hispania natus fuisset. 3. Non moris fuisse Prudentio in hymnis quos de sanctis nationalibus cecinit indictam eorum patriam relinquere. 4. Neque tamen, modo quis animum advertat, omnino Prudentium dissimulare in Urbe natales hausisse levitam sanctissimum, quandoquidem Romam ad coelos evehit, Romam parentem dicit.
Primam itaque thesin quod attinet, non diffiteor [Col. 0628B] Prudentio in eo de quo loquimur hymno, ne verbum quidem excidisse ex quo natum fuisse in Hispania Laurentium vel eminus conjicere aut suspicari possimus; verum nec si Blanchinus, paulo quam hactenus attentius, auctoris tum in eo hymno, tum in universo περὶ Στεφάνων libro, scopum considerare velit, inficiari nobiscum poterit, nihil ad Prudentii in utroque propositum spectasse tractatum de Laurentii patria, ne per occasionem quidem, cum nulla in eo poemate Hispaniae nostrae mentio fiat; e contrario vero cum Romam in ipso recta Prudentius alloquatur, totusque sit in ejusdem religione, triumphis, imperio, sacrisque martyrum, praecipue vero Laurentii nostri, recensendis exuviis: viderit quaeso lector aequus, quam non importune, si Romae natus [Col. 0628C] fuisset levita inclytus, ejus patriam Prudentius poemati suo per occasionem inserere potuisset, novumque inde laudandae Urbis argumentum capere, saltem quam fuisset in lubrico, ut imprudenti aut alia cogitanti verbum excidisset, ex quo Romae natum Laurentium odorari sagaciores possent. His autem si conjecturas addimus ex eodem hymno pridem a nobis ductas, ut Laurentium Romanis abjudicaremus, consequens fiet Prudentii de Hispania silentium ipsius proposito opportunum, atque Hispanis innocuum; de Roma vero, si in ea Laurentius natus [Col. 0629A] fuisset, quodammodo importunum, saltem Romanis minime proficuum fore. Ex usu scholarum diceremus, Prudentium quod ad Hispaniam attinet negative; quod ad Urbem vero spectat exclusive Laurentii nostri patriam praetermisisse.
Secunda Blanchini thesis est: minime a Prudentio Laurentii patriam, si in Hispania natus fuisset levita sanctissimus, silentio praetereundam; cujus tamen ratio quia in sequenti ab eodem redditur, utriusque falsitatem eadem opera inferius ostendemus. Interea tamen, ne plus illum scire quam scire oporteat temere asseramus, rogandus Blanchinus est: num Aegeriam, aut Sibyllina folia de hac re consuluerit? Verum si ipsi, quod Prudentii morem de non tacendo nosset, asserere licuit non praetereundam ab eo [Col. 0629B] Laurentii patriam; cum e contrario mox ostendendumisit minime hoc ei in more fuisse ut sanctorum patrias eloqueretur: cur non affirmare nobis vicissim liceat Laurentii, non secus ac caeterorum martyrum, patriam debuisse in eo hymno a Prudentio, nisi parum sibi constare vellet, praetermitti?
In tertia Blanchinus asserit: non eum Prudentii morem fuisse in hymnis quos de sanctis nationalibus cecinit, ut eorum patrias sileret. Itane vero, inquam? Atqui Hispanus erat Vincentius, levita et martyr celeberrimus, eademque ac Prudentius Caesaraugusta urbe, ut creditur, natus: apud Hispanos itidem altus, educatus, passus; nulla denique non ex parte Hispanus. Nihilominus tamen in hymno quem de ejus passione Prudentius elegantissimum panxit, nec [Col. 0629C] multo quam Laurentii breviorem [Col. 0629D] Is est ordine secundus in Editione Weitzii. Constat autem 144 strophis, hymnus vero Laurentii, qui in ea Editione tertius numeratur strophas omnino 146 continet. , altum de invictissimi martyris patria sileri comperio; ut nec verbum neque particula ipsi insit, ex quibus ea elici aut odorari possit. Conferat haec, quaeso, Blanchinus cum iis quae in secunda thesi scripserat, scilicet, si in Hispania natus fuisset Laurentius, minime ipsius patriam a Prudentio in eo hymno praetereundam.
Verum id forsan in hymno Vincentii Blanchino singulare videbitur, atque adeo insufficiens ut receptum alioqui Prudentii in caeteris hymnis morem, edicendi sanctorum patrias, ullatenus oppugnare valeat; neque ipse abnuerem, si res sic haberet. Sed quid si nullius ex Hispanis martyribus, quorum hymni habentur in libro περὶ Στεφάνων patriam usquam [Col. 0629D] Prudentius elocutus fuerit; ac ne unum quidem ex ipsis vel generatim Hispanum dixerit? Paradoxum hoc sane Blanchino videbitur; id nos tamen proprio periculo tuendum, atque ostendendum suscipimus; quod vel unus ejus libri titulus de Coronis, seu Passionibus martyrum non obscure indicat. Universa igitur hymnorum ejus libri series, prout eam Joannes Weitzius exhibet, ordine nobis percurrenda est.
[Col. 0630A] Primus omnium sanctis Hemeterio et Chelidonio martyribus inscribitur, quos in fronte Calagurritanos Prudentius vocat [Col. 0629D] Hymn. I in honorem SS. MM. Hemeterii et Chelidonii Calagurritanorum. , bisque in hymno terram Hiberam [Col. 0629D] Stroph. II, vers. 4 , colonosque quos Hiberus alluit [Col. 0630D] Stroph. XXXIX vers. 117. , id est, Calagurrim et Calagurritanos laudat; multoque expressius in hymno de sanctis martyribus Caesaraugustanis, ubi de iisdem Hemeterio et Chelidonio loquens, ait [Col. 0630D] Hymn. VII SS. MM. Caesaraug., stroph. VIII, vers. 21. :
Secundus ejus libri hymnus passionem sancti Vincentii levitae continet; in eo autem alte ipsius patriam sileri modo dicebamus. Tertius de Laurentio est, ex quo Romam sanctissimi martyris patriam fuisse, id est, aquam e pumice haurire Blanchinus et [Col. 0630C] Merenda voluere; nos e diverso nihil in eo contineri quo Hispania nostra designetur, aut unde conjici possit in ea natum fuisse Laurentium, non ita pridem professi sumus. Quartus sancti Hippolyti, quintus sancti Cypriani, sextus sanctorum apostolorum Petri et Pauli passiones continent, quos quia de Hispanis martyribus non agunt consulto mittimus.
Septimum ejus libri hymnum, Laudes sanctorum decem et octo martyrum Caesaraugustanorum [Col. 0630D] Hymn. VII in laudem decem et octo martyr. Caesaraugustanor. Weitzius, pag. 103. inscriptum, quantus ille est, a se stare Blanchinus existimavit; verum, si quid ego video, mirifice in eo verborum specie deceptus fuit. Rem quam potero brevissime exponam. Extollit in eo hymno Prudentius Caesaraugustam suam, quod sacro octodecim martyrum, quorum servat cineres, praesidio munitissima [Col. 0630D] adversus vicissitudines habeatur; quodque in extremae ultionis die multo plures quam urbes aliae sanctorum exuvias Christo martyrum regi votivum munus oblatura sit. Pergit subinde concurrentia loca quibus sacri reliquiarum thesauri reconduntur enumerans, et ait: Corduba Acisclum ac Zoellum seu Zoilum offeret: Tarraco Fructuosum et socios, Gerunda Felicem, Barcino Cucufatem, Calagurris Hemeterium [Col. 0631A] et Chelidonium, Narbo Sergium Paulum, Emerita Eulaliam, Complutum denique Justum et Pastorem.» (Taceo urbes ejus hymni reliquas quod ad Hispaniam non pertineant.) «Haec (subdit) civitas singula, haec bina ternave offeret martyrum corpora. Erit forsan quae quinis sanctorum hostiis aeterni Judicis iram placare studeat; tu vero hoc nomine ante alias Caesaraugusta illustrior, sola duodeviginti martyrum exuvias, quot scilicet vix Carthago, vix ipsa mundi parens Roma praestare possit, exhibebis, laetaque in occursum Christi prosilies.» En ejus hymni summam.
Haec ubi Blanchinus e longinquo, uti ego arbitror, salutavit, ratus expressis in eo hymno Hispanicarum urbium nominibus, temporales martyrum quibus [Col. 0631B] adjiciuntur patrias contineri: nihil veritus fuit asserere: non esse in more Prudentio, martyrum vere Hispanorum patrias in hymnis, quos de ipsis panxit, silentio praeterire. Longe tamen aliam hujus auctoris mentem fuisse, cum alibi perpetuo, tum etiam in eo hymno de quo agimus; neque ad martyrum patrias, sed ad passionum loca, maxime vero in quibus sacri eorumdem cineres habebantur, respexisse: ipsum poematis argumentum quod pridem exposuimus evidenter declarat; non enim vacua vernaculorum martyrum nomina, sed sacra eorumdem ossa civitates quasque Christo oblaturas Prudentius ait [Col. 0631D] Stroph. IV, vers. 15 seq. ; nec Caesaraugustam laudat, quod octodecim martyrum patria sit, de quo inferius nobis sermo recurret; sed quod ibidem sacra eorum corpora tumulata fuerint. [Col. 0631C] En aliquot ejus hymni loca, initio quidem [Col. 0631D] Stroph. I, vers. 1, 2. :
His jam nutare Blanchinum video; sed pergamus rem allatis exemplis illustriorem reddere. Felix in eo hymno, ut vidimus, Gerundae a Prudentio ascribitur, Cucufas Barcinoni; neutram tamen istarum urbium utriusque illius martyris, aut alterius eorum patriam fuisse notissimum est; sed eos in Africae urbe Scillitana ( Mezillam nunc indigenis vernaculo sermone [Col. 0632A] dictam, ex situ ac nominis affinitate conjicio [Col. 0631D] Fuerit fortassis haec urbs, quae celeberrimis olim Sperato et sociis, qui Scyllitani martyres appellantur, nomen fecit. Verum ubi adhibitis Cellario ( Not. Orb. Ant. ), Baudrando et Ferrario ( in Lexic. ), Nicolao Antonio (Censura Historiar. lib. VI, cap. 2, num. 42) , atque aliis apud ipsos, hodiernum ejus urbis nomen elicere cupio, incertior multo effectus sum quam fueram dudum: tanta est inter hos auctores dissensio atque opinionum varietas. Cl. Lesleus (in Not. Missal. Mozar., pag. 603) probabile existimat Scyllam Proconsularis pronviciae oppidum fuisse, aliis Scillita dictum, episcopali sede insigne, quod et Nicolao Antonio placere video ( loco proxime allegato ); sed cum ex Actis S. Cucufatis a Bollandianis PP. allatis (XXV Jul. post § 5) constet Cucufatem cum Felice e patria, Caesaream urbem maritimam [Col. 0632D] (quae nunc Alger vulgo esse existimatur) studiorum causa commigrasse: suspicatus fui Scyllin Caesareae quam Carthagini (ad quam utpote celebriorem alias sanctissimos martyres studiorum causa mittendos fuisse verosimile est) propiorem fuisse; atque adeo non ad provinciam Proconsularem, sed ad Mauritaniam Caesariensem eam urbem pertinuisse. Praeterea cum in recentibus chartis geographicis non longe ab hodierno Alger oppidum Mezilla reperissem, ex qua voce si priorem consonam, quae procul dubio servilis est, cum sua vocali amoveas, superest Zilla: nominis affinitate inductus sum ut conjicerem eam antiquam Scyllin Felicis et Cucufatis patriam fuisse. ), natos fuisse constat. Calagurris itidem Hemeterii et Chelidonii exuvias Christo oblatura recensetur; quos tamen Legione progenitos fuisse ex communi et receptissima sententia non ita pridem dicebamus. Narboni Martio Paulus, Sergius praenominatus, in eo poemate attribuitur, quod sacra ejus martyris ossa ibidem ad hanc usque diem requiescant; ipse tamen in Urbe natus, domique et in provinciis eximiis muneribus, et proconsulatu functus creditur; certe patria Narbonensis non fuit.
Nec scimus an Zoilus atque Acisclus nativitatis jure ad Cordubam spectent, qui tamen ob martyrii ac sepulcri locum ei urbi a Prudentio ascribuntur [Col. 0632D] Zoilum atque Acisclum Cordubae olim incolas fuisse constans est auctorum traditio ex antiquis Breviariis, Legendariis, atque Actis deducta, de qua cl. Florezius noster (Tom. X, pag. 289 et 307) . De patria nihil certi habemus, neque is auctor quidquam prodidit Imo ipsos decem et octo martyres, quorum proprius [Col. 0632B] est hymnus de quo agimus, non alio quam sepulcri jure Caesaraugustae a Prudentio attributos arbitror; ipse certe neminem eorum, dum viverent, Caesaraugustae incolam fuisse perhibet, inquiens [Col. 0632D] Stroph. XXIX. :
Haec autem cum ita sint, liquidum jam fiet Prudentium in hymno de quo agimus minime ad temporales martyrum patrias respexisse, sed ad loca solum in quibus tunc sacrae ipsorum exuviae colebantur. Verum, inquit tamen Blanchinus, in hymno mentio quoque Eulaliae est, cujus cineres ovans Emerita [Col. 0632C] Christo allatura dicitur: Complutum itidem Justi et Pastoris; Tarraco Fructuosi et sociorum: quos tamen iis ipsis quibus attribuuntur urbibus natales hausisse novimus; ut proinde non perpetuo martyrum patrias Prudentius in eo hymno siluisse dicendus sit. Quid vero tum postea? Casu hi martyres in ipsa, quae pridem eos mundo pepererat, urbe ad palmam vocati, ibidemque a Christianis tumulo compositi fuere. Quare Prudentius passionis et reliquiarum in eo hymno sedes enumerans, non potuit ab iisdem horum martyrum patrias sejungere; nec cum unus esset eorum sepulcri et nativitatis locus, priore in quo passi fuerant designato, posteriorem indictum praeterire. Nusquam tamen is auctor patrias [Col. 0633A] eorum martyrum data opera recensuit, ac ne de ipsis cogitavit quidem, ut ex hymni argumento liquet.
Rem satis per se, ut opinor, illustrem alter ipsius poematis tractus demonstrabit, in quo Prudentius, licet alias Vincentium levitam Caesaraugustae natum atque educatum crediderit (id quod mihi ex vigesima sexta et sequenti strophe [Col. 0633D] Consonat Prudentio Eugenius Junior episc. Toletanus in Epigramm. de Basilica Caesaraugustana S. Vincentii martyris, sub cujus medium legitur:
Itaque post recensita sanctorum octodecim martyrum [Col. 0633B] nomina, secundam, ut ita dicamus, classem instituit, eorum scilicet qui non aequo ut priores illi jure Caesaraugustae ascribi possunt. In his Encraten propriae, ut ipse Prudentius ait, morti superstitem enumerat; binos itidem Christi confessores Gaium et Crementium, quos gustato leviter martyrii sapore contra latronum fremitum infractos stetisse tradit; ac demum Vincentium; licet enim extra patriam is passus ac sepultus fuisset, sacri tamen ejusdem cruoris portio Caesaraugustae asservabatur [Col. 0633D] Fueritne tunica, an stola beatissimi levitae, seu potius linteolum, id est sudarium ejusdem cruore respersum, lis est inter auctores, de qua vide Lesleum, Annot. Miss. Mozar. pag. 561. Epigramma [Col. 0634D] Eugenii Toletani de linteolo diserte loqui videtur; ait enim
Pari etiam ratione, ut ad rem nostram redeamus, in hymno ejus libri nono sanctae Eulaliae Emeritensi inscripto (consulto octavum misimus qui sanctae Agnetis passionem continet), quod virgo et martyr inclyta in patria Emerita passa, atque ibidem sepulta esset, quae urbs Prudentii aetate sacras adhuc Eulaliae exuvias retinebat: ea occasione ibidem in lucem edita dicitur; obiter tamen, et fortassis ut strophes hiatus impleretur. En ejus hymni verba [Col. 0634D] Hymnus IX, in honorem beatae Eulaliae martyris. :
[Col. 0634A] Ubi notandum, comma: cujus ab ubere progenita est, periodo appositum, ejusque plane ἐπισύναψιν esse; quod proinde, si vel integrum dempseris, sententiae auctorisque in ea strophe proposito nihil decedet, non secus ac si parenthesin ex oratione detrahas. Est autem hic sensus: Emeritam civis suae Eulaliae amore tueri, sacrisque ipsius ossibus ornari, quem bis Prudentius inculcat sub ejusdem hymni finem, inquiens [Col. 0634D] Stroph. XXXVIII, vers. 186. :
[Col. 0634B] Superest nobis examinandus hymnus ejus libri decimus, quo Fructuosi et sociorum Tarraconensium passio continetur; quatuor enim reliqui ad Hispanos non attinent, vel de sanctis non agunt. In eo autem hymno quanquam multa de horum martyrum cruciatibus et mira constantia, de sacris ipsorum cineribus deque miraculis et sepulturae loco dilucide habeantur; nihil tamen quod ad eorum patriam referri possit hactenus reperire potui; neque in eo laudatur Tarraco nisi occasione martyrii sacrarumque Fructuosi exuviarum, quas Prudentii aetate Tarraconenses asservabant. Ex quibus confici plane existimo, nullius ex Hispanis martyribus quorum hymni habentur in libro περὶ Στεφάνων, patriam a Prudentio ex professo designari; tertiamque illam Blanchini [Col. 0634C] thesin infirmissimam, nullaque non ex parte falsam esse.
Quartam postremo confutandam aggredimur, in qua idem auctor Prudentium in eo de quo agimus hymno Laurentii patriam non silere asserit; satisque innuere Romam eam fuisse, modo animum advertere Hispani velint, quandoquidem urbem ad coelos evehit, eamque parentem dicit. Verum et in ea nonnihil humani passum Blanchinum fuisse ostendemus modo; nunc, quod instat, scire ab eo vehementer cuperem, unde datum senserit in illis quas Prudentius congessit Urbis laudes Laurentii patriam contineri? Diversa quidem meo judicio haec sunt, imo et longissime petita. Laudat quidem Prudentius Romam, ut pridem dicebamus, a religione, triumphis, imperio, sacrisque [Col. 0634D] martyrum exuviis: quid autem id, quaeso, cum [Col. 0635A] Laurentii nostri patria commune habeat? Aut cur tot alioqui nominibus laudandam Urbem non laudaret Prudentius, praesertim cum ipsam ex Hesperia ultima quasi praesentem alloqueretur?
Verum, inquit Blanchinus, non tantum laudat, sed eam insuper parentem vocat. Cujus tamen, inquam ego, parentem? Laurentiine? Minime id vero, sed, quod eodem recidit, fanorum. Aitne autem serio Blanchinus, aut data nos opera ludificare vult? En ejus hymni synopsin. Alloquitur primum in eo Romam Prudentius noster, quam fanorum olim parentem, Christo tamen deditam vocat; nihilque ipsi jam deesse gloriae gratulatur, quandoquidem nedum mortale genus hominum, sed quod unum supererat, immortales etiam deos, ipsumque summum Jovem [Col. 0635B] (ethnicam phrasin emphaseos causae Christianae praetulimus) Laurentio duce vicerit prostraveritque. Pergit porro Sixti de morte Laurentii vaticinium, levitae sanctissimi dignitatem, praesidis avaritiam, reliqua demum quae illius passionem praecesserunt, exponens, donec semustulato, ut Prudentius ait [Col. 0635D] Stroph. LXXXII, vers. 348. , corpore loquens e catasta martyr inducitur, Christumque inter flammas orans, ut qui Romano imperio gentes universas parere jusserat, easdem pulsis inde superstitionum monstris in unam fidem coire faciat.
Liceat nunc mihi (quando tantum alias boni otii inutiliter contrivimus), liceat, inquam, Laurentii deprecationem qualis in hymno habetur, cum ea quam levita sanctissimus Christo martyrum regi inter flammarum turbines obtulit, paulisper conferre: quam [Col. 0635C] scilicet primaevae illius, et ut ita dicamus archetypae orationis stylus, prae posterioris hujus exempli, caeteroquin elegantissimi, sublimior, efficacior ac penetrabilior esset! Quam prae Laurentiano Prudentii eloquium infans, sermo rudis, indiserta facundia! Quos sanctissimus levita gemitus, quae inter flammas suspiria, quos demum, natantibus jam in morte oculis, supernae praehauriendae luci conjectus coelo non infigeret! Succumberent plane Attica et Romana facundia, vel si adumbrando invictissimi martyris ignito vere eloquio collatis utrinque viribus conjurarent. Nos tamen ad propria redeamus.
Pergit subinde poeta noster enarrans quantum ex Laurentii triumpho Christianis fidei ac roboris, ethnicis autem ignominiae ac dedecoris accesserit, horum [Col. 0635D] inquiens delubra sensim deseri, ecclesias vero magis in dies frequentari. Invidet pie Romanis quod sacris Laurentii exuviis potiantur, easque praesentes venerari possint, id quod ipsi tot locorum intervallis ab Urbe disjuncto minime concessum sit. Addit praeterea tantam inesse Laurentii meritis efficaciam, ut nullus ab ejus sepulcro tristis aut vacuus discedat; ac demum inter ejusdem cultui addictos benigne exaudiri comprecatur. En Laurentiani Prudentii hymni summam ac seriem universam, in quo nonnihil forsan ad Blanchini propositum spectans invenient oculatiores alii; mihi certe quanquam [Col. 0636A] plus centies hymnum legerim, ne verbum quidem de eo argumento reperire contigit.
Atque hactenus ad Blanchini objecta. Sed nondum nos hinc abire sinit alter Merendae scrupulus, quem tamen ipse validissimum argumentum esse arbitratur. Cum enim Prudentius unum illud Romanae gloriae defuisse scribat, ut post domitum terrarum orbem, spurcum quoque Jovem vinceret [Col. 0635D] Stroph. IV, vers. 13 seqq. ,
Atqui nihil opus erat Merendae tam misere conficere atque excruciare sese in exprimendo Prudentii hymno; cum nullibi non obvium sit Leonis in eamdem sententiam de Laurentio dictum; nempe, quam clarificata fuit Hierosolyma Stephano, tam illustrem futuram Romam Laurentio [Col. 0636D] Serm. de Natali S. Laurentii. ; quod tamen vix scio an ab aliquo recentiorum aut veterum pro astruenda Romana Laurentii patria hactenus usurpatum fuerit. Quidni autem? Scilicet quia noverant non eo loco de patria Laurentii a Leone agi; neque in natalibus utriusque martyris, sed in certamine ac triumphis, eorumque gloria parallelismum inter eas urbes stare; quo item intuitu bella priscorum ducum cum Laurentii nostri victoriis Prudentius confert; tantoque [Col. 0636C] has prae illis illustriores censendas praedicat, quanto superi cum Jove ipso summo, mortalibus antecellunt. Hos triumphos scilicet, has martyrum laureas, veteres Ecclesiae Patres celebrabant, nihil interea morati temporales illorum patrias, quippe quas ad virtutem nihil profuisse norant; seu praeter Prudentium, locupletissimi testes sunt Tertullianus, Cyprianus, Hieronymus, Augustinus, Ambrosius, et alii quorum loca describere non vacat.
Hinc jam Merendae scrupulum facile eximendum fore arbitror. Non etenim Laurentii natales cum Cossi, Camilli, aut Caesaris natalibus: sed triumphi cum triumphis a Prudentio in hymno de quo agimus conferuntur; huncque omnino poetae scopum fuisse nobiscum agnoscet, quisquis mente a praejudiciis vacua [Col. 0636D] verba et periodi sententiam considerare velit. Si tamen comparationem ad patrias quoque extendere Merenda velit, adigendum eum putamus ex ipso Prudentii hymno, ut vel Petrum et Paulum patria Romanos, aut e contrario Neronem Galilaeum aut Tarsensem fuisse asserat. Videamus quo jure.
Inducit Prudentius in eo hymno levitam nostrum qui Jovem acerrime insectatus, his ipsi verbis exsilium ab Urbe sempiternum imperat [Col. 0636D] Stroph. LXXVII, vers. 469 seq. :
Hactenus ferentarios tantum hastatosque suos in aciem Blanchinus eduxit, ratus, uti ego arbitror, velitari praelio negotium universum transigendum, neque opus ei fore ut collatis signis confligeret. Nunc postquam paulo acriore nisu pugnam redintegrari animadvertit, triarios cataphractosque, bello scilicet vividam virtutem ciet, quam confertissimo agmine nobis objiciat; nec tamen, ut varii sunt bellorum exitus, subsidiariam intermittit cohortem, quae laboranti militi opportune succurrat. Magno itaque nobis [Col. 0637C] opus est nisu, si quidem tantus sustinendus est impetus.
Promiserat se nobis in eo quod praecessit argumento Blanchinus illustraturum Prudentii testimonia de Laurentii patria, quae subobscura esse non diffitetur. Pergit subinde urbes enumerans quae de Homeri patria contendunt; et non dissimile de Laurentio certamen esse innuit, dum unusquisque martyrem invictissimum sibi expetit, pro suo vindicat. Hic autem nonnihil commotus: Ego [Col. 0637D] Blanchin., annot. CVI in Orationar. antiquiss. ritus Gothici, pag. 292. , inquit, nunquamne reponam? Me, me, adsum; et quoniam senatus populique Romani decreto civis Romanus sum, LAURENTIUM ROMANUM FUISSE DICO, VINDICO, REPETO, ATQUE CONFIRMO, ad ejusdem populi Romani gloriam laudemque sempiternam. Nec solis conjecturis indulgeo, sed etiam [Col. 0637D] testem locupletissimum affero Sacramentarium videlicet Leonianum.
Hoc autem (pergit) a me publici juris factum tomo IV Anastasii Bibliothecarii, universa litteratorum respublica mirata est, eique celeriter, ut antecelleret omnibus antiquitatis gloria contigit. Nam Parisiensis Ecclesia, quae de auctoris ingenio poterat judicare, IPSUM MAGNO LEONI FIRMISSIME ADJUDICAVIT in praefatione [Col. 0638A] novi Missalis, editi anno 1739, his verbis. Describit Blanchinus Missalis verba, quae ab ejusdem editoribus magis quam a Parisiensi Ecclesia profecta videntur; quodque caput est, minime ex iis conficitur priores illos, aut posteriorem hanc, Sacramentarium de quo agimus sancto Leoni attribuisse, sed tantum [Col. 0637D] Ex illo igitur spectabili monumento (Sacramentario scilicet Veronensi) mutuati sumus (inquiunt ejus Missalis Editores, non autem Ecclesia Parisiensis, quod et Acamus fatetur pag. 124, 265 et alibi) preces plurimas, eximiam spirantes pietatem Magnique [Col. 0638D] Leonis, cui tanquam certissimo auctori attribuuntur, stylum et doctrinam referentes. Praefat. novi Missalis Parisiis editi ann. 1739, apud Blanchin. annot. CVI Orationar. Goth., pag. 292. preces plurimas eximiam pietatem spirantes, sanctique pontificis, CUI TANQUAM CERTISSIMO AUCTORI TRIBUUNTUR, stylum referentes. Summam ejus loci sistimus; longum enim esset integrum eum describere.
Ex hoc igitur limpidissimo fonte (subdit Blanchimus) puriores aquas hauriam, perficiamque profecto LAURENTIUM NON SEGREGANDUM, CUM SIT ROMANUS CIVIS, A NUMERO CIVIUM; SED CONTRA, TOTIUS URBIS ET SACRI [Col. 0638B] APOSTOLICI COLLEGII ACCLAMATIONE REPETENDUM ESSE, FATEANTUR OMNES. En (pergit) praefationem recito missae XII in natali sancti Laurentii quae habetur in Sacramentario Leoniano pagina XXXVIII: Vere dignum. Quamvis enim sanctorum tuorum propagante te Domine toto orbe clara sit gloria, DE BEATI TAMEN SOLEMNITATE LAURENTII PECULIARIUS PRAE CAETERIS ROMA LAETATUR, CUJUS NASCENDO CIVIS, SACER MINISTER, ET DICATUM NOMINI TUO MUNUS EST PROPRIUM. Si nihil aliud (concludit) de civitate Laurentii dicerem, dicta causa esset: QUOMODO ENIM TANTI PONTIFICIS TESTIMONIUM INFIRMARI POTEST? En summam Blanchiniani roboris
Prius autem quam dextras conseramus, juvaret quidem de auctore Sacramentarii Veronensis, cujus testimonium tam acriter in nos Blanchinus urget, [Col. 0638C] pauca praemittere, quibus auctoritatis ejusdem pondus ad justam trutinam exigere lectores possent. Ac mihi quidem cum primum lucubrationem istam adumbrarem, tanta de eo argumento in mentem veniebant, ut post habitos de Damaso et Laurentio tractatus, ternum alium de Veronensis Sacramentarii auctore ex professo instituerem, quem etiam ad optatum finem perducere licuit. In eo autem (summam indicare hic placet, nam is suo tempore separatim edendus est), in eo, inquam, nedum Sacramentarii historiam et vicissitudines, quas sane ingentes praeclarum caeteroquin opus ab ipsa pene infantia subiit, late persecutus sum; sed, quod praefiscine dixerim, ostendi ac plane demonstravi sanctum Leonem ejus Sacramentarii auctorem non fuisse, [Col. 0638D] neque auctorem et compilatorem simul (quod novus Blanchini manipularis ut ipsi laboranti succurreret δευτερόπρωτον lepide [Col. 0638D] Comes Acamus, Dissert. dell' antichita, autore, e pregi del Sagramentario Veronese, part. II, § II, pag. 58, 165, 227, et alibi passim. commentus est); imo nec Sacramentarium unquam vidisse, cum longe post Leonis aetatem is primum Codex archetypus emersisset. Nolumus tamen inexplorata re fidem his nostris dictis lectores accommodent; sed tantisper ad LEONIANI titulum, quem Sacramentarium praesefert, [Col. 0639A] haereant, memores nervos atque artus esse sapientiae non temere credere [Col. 0639D] Epicharmi verbum apud Cic. de Petitione consulatus, num. 10. .
Ego vero ne Blanchino nimis interea meticulosus videar, nihil morabor, si per nostrates Hispanos licet, Sacramentarium quam late illud patet S. Leoni gratis ascribere. Nec vereor praeterea, subsitne in eo, qui nobis objicitur tractus, vitium aliquod ex his quae vulgo in veteres Codices ex longa possessorum successione, varioque ipsorum ingenio adrepere solent: num quid scilicet in eo abrasum aut interlitum sit: glossave aliqua, quam postillam vulgus appellat, textui subinducta, sive quid demum aliud quod lectionis fidem quovis pacto sublestam reddat. Si quid horum in eo tractu a Blanchino deprehensum fuisset, arbitror ipsum, qua probitate est, vel si [Col. 0639B] Codex esse jam omnino desiisset, ingenue atque ex fide quae religiosum virum addecet non dissimulaturum.
De Codicis antiquitate, quod superest, quanquam non omnem penitus scrupulum nobis adimat specimen characteris ejusdem a Blanchino inter Anastasii Prolegomena editum [Col. 0639D] Tom. IV Anastasii, pag. 21. , commode tamen ad saeculum octavum, aut sequentis saeculi initium referri posse existimo. Juvaret tamen pergamenae chartae qualitatem, tersa an subacta; maxime vero figuram, quadra scilicet an oblonga sit, nobis itidem Blanchinus indicaret; his enim praesidiis in re dubia, qualis plerumque aetas Codicum est, opinio antiquitatis ipsorum confirmatur, imo validas interdum ex ipsis conjecturas elicere peritiores palaeographi [Col. 0639C] solent.
Unum hoc non injuria suspicer, num scilicet tractus de quo loquimur antiquarii oscitantia corruptus; praesertim vero num bina illa verba nascendo civis ex antiquioris Codicis glossa in textum irrepserint, aut alias interpolata fuerint. Praeivit quidem nobis in non dissimili suspicione Acamus, quanquam tanti ipsius interesset Codicem de quo agimus integrum atque incorruptum servare. Cum enim is alicubi ab altero ex Blanchini adversariis adigeretur, ut communem utriusque de ejus Codicis auctore sententiam retractaret, idque ex ipsius Codicis verbis: locum qui sibi objiciebatur, antiquarii oscitantia corruptum aut vitiatum esse pronuntiare nihil veritus fuit. Rem exponam ordine.
[Col. 0639D] Cum, evulgato primum Veronensi Sacramentario, non tam Codicem (ut falso sibi Blanchinus persuaderi voluit), quam inditum ei LEONIANI nomen, eatenus inauditum, demirata fuisset liturgicorum respublica: praecipui cultores ejus studii, summi quidem viri, tituli novitate exciti, communibus suffragiis Blanchinum praejudicatae attributionis reum dixere, suis quisque argumentis Sacramentarium sancto Leoni Magno abjudicantes. In his cl. Meratus [Col. 0639D] In observat. et addit. ad Thesaur. sacr. rituum Bart. Gavanti, tom. I, part. I, pag. 8 Apud Acam., Diss. de Sacramentario Veron., part. II, pag. 126. ex [Col. 0640A] Simplicii papae mentione, quam in eo Sacramentario reperit, conficere videtur, cum Simplicius aliquanto quam Leo recentior fuerit: non hujus, sed Simplicii tempore conscriptum eum Codicem fuisse, neque Leoni attribui posse. Huic autem argumento, quod quam sit efficax nemo non videt, Acamus expedite respondet, vel adjectam Codici post mortem Simplicii, ejusdem commemorationem, ut fit in libris qui usui Ecclesiarum deputati sunt; aut antiquarii oscitantia pro SILVESTRI, quod scribere debuerat, SIMPLICII nomen in eo Codice repositum [Col. 0640D] Acam. part. II, pag. 126: Ovvero potrebbe rispondersi che per negligenza di chi copio il Sagramentario in vece di S. SILVESTRO, vi sia stato sostituito il nome di S. SIMPLICIO. Eadem habet pag. seq. .
Nec abnuit cl. Muratorius, qui alicubi de eadem hac Simplicii mentione loquens ait [Col. 0640D] Diss. de Liturg. Romana Vet., tom. I, cap. 3 col. 26. : Jam supra vidimus preces Deo oblatas fuisse in Sacramentario hoc pro anima SIMPLICII episcopi. Vitiatum eum locum a [Col. 0640B] librario suspicari fas est. Et mox: Conjicere possumus tres Orationes in honorem sancti SILVESTRI positas fuisse in Codice . . . Librarium vero, dum istam collectionem scriberet, incaute ex una per saltum transiisse in alteram. Si utrique ergo huic scriptori, et maxime Acamo, ubi Sacramentarii verba parum ex ejus et Blanchini sententia procedunt, impune asserere licet vitiatum aut corruptum locum quo de agitur, qua parte scilicet ipsos pungit: cur non item nobis eadem venia concedenda, ut in Contestatione, quae nobis objicitur, verba nascendo civis, si eisdem Laurentii patriam contineri volumus, adjuncta, aut superinducta, sive alias interpolata esse suspicemur? O cupet extremum scabies.
Conjecturae praeterea quae augendae huic suspicioni [Col. 0640C] nos planissime conducunt, nedum lectorem aequum atque immerentem, sed Fabium ipsum delassare valent: tam varia est et multiplex earum copia. Ne cui autem occupandis legentium animis splendide hoc magis quam vere dictum videatur, praecipuas adducere operae pretium fuerit. Diximus pridem Ecclesiae Patres et scriptores, quod attinet ad temporales martyrum patrias, verborum parcissimos fuisse, cum e contrario in describendis ipsorum passionibus, designandisque locis in quibus eae peractae sunt, diligentissimi fuissent; verum id tamen paulo generalius. Illud nunc addimus, neque in Actis martyrum, qui proprius quodammodo locus videbatur, cum alias universa quae eorum passiones spectant minutissime descripta sint, nisi admodum raro, martyrum patrias [Col. 0640D] enarrari. Quid Martyrologia, in quibus fere perpetuo passionis locus, rarissime natalis recensetur; quod et ipsum in iis quas veteres Patres de martyribus ad populum conciones, seu homilias habebant; imo in ipsis sanctorum Vitis observare licet?
Mitto Prudentium, de quo satis superque dictum; mitto veteres alios, praeter unum Hieronymum, qui in tractatu de Viris illustribus cum eorum qui ab apostolicis temporibus ad aetatem suam doctrinae [Col. 0641A] laude floruerunt scripta vitasque breviter attexuisset: si Justinum ac Phileam demas, quorum expresse designat patrias, et Cyprianum, quem generaliter Afrum dicit, nullius praeterea ex iis qui martyres occubuere natale solum prodidit. Ejus rei causam, ne quis gratis id a veteribus factum arbitretur, adjungimus: quia nempe Acta, Homiliae, Martyrologia, et Vitae sanctorum, non illustrandis urbibus aut demulcendis auribus, sed informandis ad pietatem fidelium animis scribebantur; cui studio nihil martyrum genus et proavi, valde autem multum egregia ipsorum gesta passionesque conducibiles erant.
Eodem sane consilio, nec sine divino numine ab Ecclesia jam inde a priscis saeculis constitutum fuit, ut ex Actis martyrum, perbrevis passionis eorum [Col. 0641B] memoria ad sacrae liturgiae libros permanaret; inque propriis eorumdem missis, martyrum tormenta succincte recenserentur, ut Hilduinus ait [Col. 0641D] In Epist. ad Ludovicum Pium, Areopagiticis praefixa apud Th. Ruinart. Praef. in Act. Mart., § 1, num. 5. ; id quod ex vetustissimis etiam liturgiis confirmat luculenter Ruinartius inquiens [Col. 0641D] Praef. in Act. Mart. paulo inferius. : Caeterum praecipuae martyrum actiones inter ipsas etiam missae preces inserebantur, ut ex antiquissimis liturgiis, Gallicana, Mozarabica, et ipsa etiam Gregoriana probari potest. Ibi enim missae contestationes, quas vulgo nunc praefationes appellamus, nihil aliud sunt quam martyrum de quibus missa celebratur praeclare gestorum expositio. Juvat quoque in hanc rem Gregorii Turonensis locum adducere [Col. 0641D] Gregorius Turon. de Mirac. S. Martini, lib. II, cap. 14, Edit. Paris. 1699, col. 1046. : Factum est (inquit) in die solemnitatis B. Martini, nobis missas dicentibus, cum rite sacrosancta solemnia celebrando contestationem de [Col. 0641C] sancti domini virtutibus enarraremus, subito illa puella paralytica vociferare coepit, etc.
Ex quibus liquidum fieri puto, secundum id quod in Actis, Homiliis, atque Historiis martyrum a veteribus Ecclesiae Patribus perpetuo observatum vidimus, scilicet ut parum ab eorum auctoribus temporales martyrum patriae curarentur: sic et in Sacramentariis propriisque martyrum missis, mirifica inter Patres et sacram liturgiam consensione, illorum tormenta, praecipuaque gesta, ut Gregorius et Hilduinus edixere, non vero martyrum patrias enarrari; tantoque hic minus quam in Actis, Martyrologiis atque Homiliis, quanto horum omnium scriptoribus latior patebat dictandi atque eloquendi campus, quam liturgiae conditoribus; cum in hac perbrevis et succincta [Col. 0641D] solum passionis martyrum commemoratio fieri posset.
Jam vero cum constet vetera Ecclesiae Sacramentaria Gelasianum, Gregorianum, ipsumque de quo agimus Leonianum, nihil aliud esse quam missales Codices quos ad sacram liturgiam priores illi ex quibus nomina mutuati sunt pontifices adhibuere, atque Romanae Ecclesiae utendos proposuere: consequens [Col. 0642A] omnino fieri videtur, quicunque tandem in his Sacramentaris locus (idem de caeteris libris liturgicis, maxime vero de his qui ad Ecclesiae Romanae usum adornati fuere judicium esto) temporalem martyrum patriam genusve continere deprehendatur, quod tamen rarissime continget, eum tanquam parum spiritui Ecclesiae cohaerentem, jure pro suspecto habendum.
Jam hinc Blanchino nonnihil scrupuli injiciendum fore existimo, si verbis illis nascendo civis Laurentii patriam contineri contendat, qualis demum eis fides adhibenda sit. Levia tamen haec sunt, nisi consilium silendi martyrum patrias in liturgicis libris, perpetuo quoque Ecclesiae usu confirmatum viderit. Legat quaeso Gelasianum, Gregorianum triplex, Boviense, et si quae sunt alia veteris ritus Sacramentaria (consulto [Col. 0642B] Leonianum mitto de quo lis est, quodque suo demum loco singillatim examinandum veniet): legat item Missales, Legendarios, Orationarios caeterosque Codices liturgicos a Pamelio, Mabillonio, cardinali Thomasio, et Muratorio evulgatos: relegat postremo Orationarium antiquissimi ritus Gothici, quem ipse notis illustratum edidit; si autem in iis, quam late patent, aut eorum aliquo verbum offenderit quo martyrum in ipsis contentorum patria vel eminus designetur, tunc me bona fide, seclusaque omni captione Veronensis Sacramentarii contestationem, de qua agimus, atque adeo verba illa nascendo civis, pro vero, germano atque incorrupto sancti Leonis fetu habiturum spondeo.
Ne tamen in publica commoda peccare videar, si viro gravioribus districto tantum taedii devorandum [Col. 0642C] objecero: persancte Blanchino affirmare possum, imo etiam conceptis, si opus sit, verbis dejerare, me Sacramentaria quae vulgo circumferri solent sedulo evolvisse, Gelasianum scilicet cardinalis Thomasii: triplex Gregorianum Jacobi Pamelii, Angeli Rocchae, et Hugonis Menardi: Gallicanum Mabillonii, quod Bobiense frequenter audit: item aliud Grimoldo inscriptum, necnon Anonymi, Alcuino attributum, et a Pamelio vulgatum: Missales praeterea Codices Gothico-Gallicanum, Francorum, Gallicanum veterem, seu Altisiodorensem: Legendarium vetustissimum Luxoviense: Praefationarios Ambrosianum et Gelasianum: Ordines Romanos veteres Hittorpii, Martenii, et Muratorii; ac demum Orationarium antiquissimi ritus Gothico-Hispanici a Blanchino inter cardinalis [Col. 0642D] Thomasii Operum prolegomena editum, notisque illustratum: neque tamen hactenus locum in eis aliquem quo sanctorum patriae contineantur, imo ex quo ne conjectura quidem eas assequi aut subrimari liceat, reperisse, praeter apocrypha illa Missalis Gothico-Gallicani verba, quibus Clementis papae et martyris patria, genusque et itinera describuntur [Col. 0641D] Est quidem in Missali Mozarabico Leslei (quod [Col. 0642D] absoluta demum hac lucubratione editum fuisse pridem diximus), in missis sanctorum Vincentii martyris, Fructuosi, et Eulaliae Barcinonensis mentio quaedam eorum patriae; prioris illius quidem generalis tantum, ex qua levitam sanctissimum, Hispanum fuisse (martyrem tamen, an civem?) nihil amplius elici potest; Fructuosi vero et sociorum pressior, [Col. 0643B] cum in eorum missae admonitione, seu praeparatoria allocutione (Pag. 310, col. 1) legatur: Omnipotentis Dei ineffabilem majestatem rogando laudemus, [Col. 0643C] qui nobis SANCTORUM TARRACONENSIUM Fructuosi, Augurii et Eulogii, per beatissimam passionem magna Ecclesiae praesidia donavit et patriae. Paulo autem inferius: Et cum illa eis in delectatione sit regio quae suscepit (coelum videlicet); ista non sit in oblivione quae genuit. Verum, cum constet hos martyres Tarracone, qua in urbe passi sunt, ad coelestem patriam evolasse, non haec de temporali per nativitatem, sed de aeterna per martyrium generatione accipienda sunt; sequitur enim continuo: Habeat illa (coelestis scilicet patria) in collegio suo quos coronavit: habeat ista (Tarraco) in patrocinio quos transmisit. Quod postremum verbum, sicuti et priora illa: per beatissimam passionem, sedulo notanda sunt; non enim dicit quos peperit, nec per nativitatem, sed quos transmisit, astris scilicet, per beatissimam passionem. —Luculentissimum omnium de sanctae Eulaliae Barcinonensis patria testimonium habetur in ejusdem Missa (Pag. 308, col. 2) ; legitur enim: Festum beatae virginis Eulaliae suscipimus incolendum, in quo eadem [Col. 0643D] martyr Barcinonensium civis et incola, genitale solum quod meritorum titulis praetulit honore etiam illustravit sepulcri, etc., quibus temporalem plane inclytae martyris patriam designari agnoscimus; verum id in Barcinonensi Eulalia singulare, nec sine causa factum fuisse existimandum; cum enim ex communione nominis Actorumque inter eam et Emeritensem Eulaliam affinitate, utramque olim confusam, atque ex duplici unam, eamque Emeritensem, factam fuisse sciamus; id quod nedum Prudentii hymnus, sed celeberrimus apud veteres, si unum excipias Bedam, Eulaliae Emeritensis cultus satis ostendit: cum e contrario Kalendaria et Martyrologia passim Barcinonensem Eulaliam sileant: hinc factum, primo ut hujus Eulaliae gesta Emeritensi attribuerentur, quod Prudentio accidisse existimo; vicissimque Barcinonensis Eulalia alicubi Decembri mense pro Emeritensi coleretur (Kalendar. Corbeiense apud Martenium, tom. III Thes. Anecd., col. 1604) ; deinde [Col. 0644B] vero ut crescente in dies Emeritensis Eulaliae celebritate, Barcinonensis interea cultus refrigesceret; nomenque ipsum et patria sanctissimae virginis paulatim ex Hispanorum animis effluerent. Hunc ergo [Col. 0644C] cultum Hispanicae liturgiae conditores, ut apud suos excitarent; deque Barcinonensi Eulalia dubitationem omnem ab Hispanis amoverent, sublata occasione de caetero utramque Eulaliam confundendi: missae Barcinonensis Eulaliae, de qua sola dubium esse poterat, contra receptum alioquin tam in eadem quam in aliis liturgiis morem, temporalis patriae titulum praefixere.—Nec alias mirandum foret, vel si gratis id factum fuisse diceremus, quod in privatae Ecclesiae Missali nonnihil ejusdem conditoribus praeter receptum in aliis liturgiis usum alicubi excidisset; praesertim circa martyrum domesticorum, id est communem patriam, cujus amplificandae studium neminem non urget.—Addesis mentionem in eo Missali patriae Vincentii, Fructuosi et Eulaliae in ipso statim Missarum limine, id est in admonitione praeparatoria fieri; non autem in Orationibus, aut Contestationibus, seu in Missae, ut ita dicamus, corpore. Constat autem eam admonitionem proprie ad Missam [Col. 0644D] non pertinuisse; nihil enim erat nisi sacerdotis allocutio ad populum, indicata solemnitate ad quam convenerant, ut eidem pie ac devote interessent; fiebatque ante indictum a diacono silentium, post quod demum missa incipiebat a salutatione sacerdotis ad populum. At testimonium e Veronensi Sacramentario a Blanchino adductum, quo temporalem Laurentii patriam contineri is auctor existimat, e media ipsius missae Contestatione desumptum est; in qua tormenta passionemque sanctissimi levitae ex Gregorii et Hilduini auctoritate, atque ex mente Ecclesiae, potius quam ipsius patriam enarrari oportuit. . Qua de re nos alias.
[Col. 0643A] Nec vetera quae pridem diximus Sacramentaria praesertim ad Ecclesiae Romanae usum adornata usque adeo ab hodiernis dissimili structura sunt, ut si ab his Lectiones et Evangelia per anni circulum demas (quae olim in legendariis et evangeliariis Codicibus seorsim habebantur), non multiplex in utrisque analogia deprehendatur; saltem eumdem olim, atque nunc est, perpetuumque Ecclesiae in condendis liturgicis libris spiritum fuisse, scilicet ut martyrum et sanctorum exemplis fidelium pietas foveretur, animique ad martyrium, si occasio id ferret, vel ad humanae vitae molestias patienter tolerandas alacriores fierent, non diffitebitur Blanchinus; vix tamen scio an in hodierno Missali de patria martyrum alicubi, ne per occasionem quidem agatur; mihi saltem nullum [Col. 0643B] de eo, aut affini argumento exemplum in promptusuccurrit.
Nunc autem (quod olim polliciti fuimus, resque ipsa quodammodo postulare videtur) inspiciendum est num Leonianum Sacramentarium, praeter Contestationem de sancto Laurentio, quam nobis Blanchinus objicit, quid aliud habeat circa temporales martyrum patrias. In toto eo Codice (quam longissime patet, ut eam praecipue ob causam reverendissimus sacri palatii apostolici magister Orsius [Col. 0644D] Reverendissimus P. S. P. A. magister Orsius in epistola ms. ad cl. Josephum Blauchinum de auctore Sacramentarii Veronensis, cujus meminit Acamus, part. II, § 13, pag. 132 seq. non Leonianum, sed omnino Gelasianum esse contendit), atque in [Col. 0644A] tanta missarum et orationum quibus abundat silva, unicum nobis exemplum praeter Laurentianam illam Contestationem occurrit in missa sancti Clementis papae et martyris, cujus verba sistere necessarium duximus [Col. 0644D] Tom. IV Anastas., Prolegom., pag. LII. :
Vere dignum. Sancti Clementis martyris tui natalitia celebrantes, qui cognationem reliquit et patriam; et post odorem nominis tui terras mariaque transmittens; abnegansque semetipsum, ut te per apostolorum tuorum vestigia sequeretur. Cui tu, Domine, secundum promissionem Filii tui, tam in praesenti quam in futuro saeculo centupli muneris praemia repensasti: nam beatissimi Petri mox tradito disciplinis, parentes quos in genitali solo perdiderat, in externa regione restituis. Deinde magistri sui vicarium per ordinem subrogando, [Col. 0644B] Romanae urbis, cujus propter te despexerat dignitatem, tenere constituis principatum
Haec autem bina omnino exempla cum sint (quod in non minimae molis opere nisi consultissime factum sciremus miraculi loco habendum) priorem illam quidem sancti Laurentii contestationem sua se fide (quae quam lubrica sit novimus) tueri oportet; non enim alium e tot liturgicis Codicibus consentientem habet; posterior autem ista sancti Clementis, millenariae antiquitatis testem pro se adducit, Missale scilicet Gothico-Gallicanum cardinalis Thomasii, in quo [Col. 0645A] totidem verbis atque in Leoniano Sacramentario, sanctissimi martyris patria, cognatio dignitasque in propriae missae contestatione habentur. Uter ab utro Codex mutuatus hunc tractum fuerit, nec hujus loci, neque facile divinare est; praesertim cum ad manum ii Codices non sint; et alias Missale illud Gothico-Gallicanum non minoris forte antiquitatis esse quam Veronense Sacramentarium, ex his quae cardd. Bona [Col. 0645D] Rer. Liturg., lib. I, cap. 12, n. 6. et Thomasius [Col. 0645D] Tom. II, col. 513, Diss. Cl. Muratorii de Liturg. Romana vetere. prodidere merito suspicari possimus.
Illud tamen interea liquet, Contestationem de patria et cognatione Clementis anilibus fabulis plenam esse; utpote quae ex conficto Petri apostoli Itinerario (quod libri Recognitionum inscribitur) a Gelasio [Col. 0645D] Conc. Rom. I sub Gelasio ad ann. 494, in decreto de apocryphis scripturis, ibi: Item: Itinerarium nomine Petri apostoli, quod appellatur sancti Clementis, libri octo (aliis novem, aut decem) apocryphum. papa in concilio Romano I inter apocrypha relato, [Col. 0645B] fere ad litteram desumpta sit; eamque etiam ob causam a reliquis liturgicis libris merito proscriptam fuisse, quod nec Blanchinus inficiabitur. Eliciat hinc quaeso lector aequus, cum non minus Laurentii Contestatio, quam modo adducta Clementis, patriam sanctissimi levitae praeseferre videatur, nullumque praeterea e tot liturgicis Codicibus in auxilium suum advocare queat, quanta demum ei fides adhibenda sit.
Vidimus ex uno importunitatis argumenti capite (si patriam Laurentii in ejus missae Contestatione, quae nobis objicitur, contineri Blanchinus velit) quantum ea Contestatio de falsitatis, aut interpolationis vitio suspecta sit. Nunc si ad phrasim nascendo civis esse animum tantisper advertere volumus: eam profecto nec Latini sermonis genio, neque aetati aut [Col. 0645C] stylo Leonis Magni, cui tamen Blanchinus omnino attributam vult, ullatenus convenire deprehendemus. Primum quod spectat, nemo, opinor, lectorum erit qui nesciat parum Latine dici nascendo quem civem, ingenuum, aut libertinum esse. Veteres, imo mediae quos vocant Latinitatis auctores, dicerent: natura, seu si paulo depressius loqui vellent: naturaliter; quo sensu Carthaginienses Cicero natura mendaces [Col. 0645D] De Leg. Agrar. victoriam natura superbam [Col. 0645D] Pro M. Marcell. IX. vocat; Horatius, carmen natura laudabile [Col. 0645D] In Arte poet., vers. 408. , Romanos natura sublimes [Col. 0645D] Epist. lib. II, 1, vers. 165. atque alii auctores passim. Scio equidem solvendo fidejubendo, satis dando esse Latinissime a veteribus jurisconsultis dici; imo agnascendo proximiorem haeredem fieri, testamentum rumpi, quod et apud Ciceronem legimus [Col. 0645D] In I de Orat, 241. ; et Virgilius alicubi fortunam ferendo [Col. 0645D] superandam [Col. 0645D] Aeneid. V, 710. dixit. Diversa tamen haec sunt; in his enim phrasibus, voces idoneus vel par subintellectae efficiunt ut eadem sit locutio ac si dicamus [Col. 0646A] trabem, exempli causa, oneri ferendo parem, virginem viro maturam, et similia quae ex germana Latinitate sunt; vel si simpliciter Gerundium ponitur, ex vetere id aliqua atque obsoleta jurisconsultorum formula descendere putandum est.
De aetate autem phraseos nascendo civem, ingenuum, aut tale aliquid esse, nullum mihi hactenus, nec apud medii aevi scriptores exemplum reperire licuit, ex quo illam elicere possimus. Cl. Ducangius unicum profert e Langobardorum legibus in quibus habetur [Col. 0646D] Litt. N, in Nascendo esse, e Leg. Langobard., lib. II, tit. 21, § 9. : Et ille qui pulsat, et wadiam suscepit, PROXIMIORES SACRAMENTALES QUI NASCENDO SUNT debeat nominare tantum. Quae quanquam Latine scripta videantur, ita me Deus amet, non magis ego intelligo quam Poenulum Plauti; nec nisi ab septimum, fortassis [Col. 0646B] etiam nisi ad octavum saeculum, referri posse arbitror. Sed quid exemplis opus est? Verba ipsa nascendo civis esse, pingue nescio quid atque agreste, imo barbarum sonantia, ex infimae Latinitatis faecibus hausta e vestigio sese produnt, iis qui Latii non penitus hospites fuerint.
Quae cum ita sint, si quis etiamnum phrasin de qua loquimur cum stylo sancti Leonis congruere, aut ex ipsius ore prodisse contendat: nae illum eloquentissimo pontifici injurium fore necesse est. Scio equidem, et in ejus stylo reperisse quod carperent morosiores aevi nostri grammaticos, queis cor, summique ipsi digitorum articuli Tullianum sapiunt; nec dissimulabo nonnulla in ejus Operibus inveniri quae non satis nervose dicta videri possint; tinnulum [Col. 0646C] praeterea dictionis genus, nimisque fortassis anxiam in periodis τῶν ἶσοκώλων, seu parimembrium consectationem; verum ut certa ea sint, quod nos non definimus, ad sententiam orationisque structuram, potius quam ad verborum proprietatem spectant; in quibus alioqui serendis, si unum aut alterum naevulum excipias, egregie cautum sanctissimum doctorem fuisse scimus.
Verum ego tamen nec phraseos nascendo civis stridorem, neque argumenti importunitatem interea moratus, alia via bina illa verba (si ad Leonis aetatem ea cum Blanchino referri volumus) incerta, inconcinna, aut male cum aliis cohaerentia ostendere in animo habeo; imo ipsorum occasione integram Laurentianae de qua agimus missae Contestationem (quae [Col. 0646D] de caetero sanctum Leonem fortassis auctorem habet [Col. 0646D] Habetur eadem, aut affinis sententia apud sanctum Leonem sermone 1 de Natali apostolor., his verbis: Verum hodierna festivitas (Petri scilicet et Pauli) praeter illam reverentiam quam toto terrarum orbe promeruit, speciali et propria nostrae urbis exsultatione veneranda est; ut ubi praecipuorum apostolorum glorificatus est exitus, ibi in die martyrii eorum sit laetitiae principatus. Muratorius quoque (Dissert. de Vet. Liturg., cap. 3, col. 18) eam contestationem usque ad verba nascendo civis, Leonianam phrasin sapere innuit. ) vitiatam, atque e libris liturgicis proscriptam fuisse. Id ut plenius innotescat sciendum est, postquam, [Col. 0647A] sedato persecutionum turbine, reddita fuit Ecclesiae per Constantinum pax, sparsa fidelium animis, diuque occlusa pietatis semina illico erumpere, atque in dies crescere coepisse, Deo scilicet incrementum dante. Hinc novae sensim in Ecclesia preces, novae divinam opem implorandi formulae, nova denique orationum liturgicarum seges exorta est, cui, ut fit, nonnihil etiam infelicis lolii succrevit. Quanquam enim eae preces a viris doctis in eam rem adhibitis frequentissime ordinarentur: nonnullae tamen pietatis potius quam doctrinae studiosos auctores habuere; atque hinc factum ut plurima aut superflua, aut etiam incerta, parumque cum aliis cohaerentia cum auctorum, tum etiam antiquariorum vitio in Codices liturgicos irreperent.
[Col. 0647B] Huic malo, quod tempore procedente alte in liturgiae interiora descenderat, jam inde a saeculo quarto, aut ineunte quinto per ecclesiasticas leges mederi coeptum fuit. Itaque concilii Milevitani Patres: ne forte quid contra fidem per ignorantiam, aut minus studium componeretur, ut ipsi loquuntur, legem edixere: ne scilicet preces, aut orationes aliquae, sive Praefationes, sive commendationes, sive manuum impositiones in ecclesia dicerentur, nisi quae a prudentioribus tractatae, vel in synodo comprobatae fuerint [Col. 0647D] Can. 12, tom. III Coll. concilior. Labb., Edit. Venetae col. 383. Incertum tamen est an is canon ad I, an ad II Milevitanum concilium referri debeat; bina enim haec in unum, librariorum, aut collectorum incuria, conjuncta sunt. Vide Labb. ibid. et in conc. Milev. I. ejusdem tom. III, col. 83. , quod et ipsum in codice canonum Ecclesiae Africanae [Col. 0647D] Apud Labb., tom. III Coll. conc., col. 1336, sub init. , atque in aliquo ex Carthaginensibus conciliis, teste Walafrido Strabone [Col. 0647D] Lib. de Reb. ecclesiasticis, cap. 22 Edit. Romanae ann. 1591, pag. 346, col. 2. Ideoque credimus (ait) conciliis Carthaginensi et Milevitano statutum, ut preces et orationes . . . nisi probatae fuerint in Concilio non dicerentur. , cautum pridem fuerat. Gelasium quoque papam saeculo quinto exeunte in idem studium incubuisse, Sacramentarium [Col. 0647C] ejus nomine inscriptum testatur; id quod idem Strabo atque Anastasius confirmant; ille enim Gelasium tam a se quam ab aliis compositas preces ordinasse [Col. 0647D] Loco proxime allegato. , hic vero scriptor: Sacramentorum praefationes cauto sermone [Col. 0648D] In Vita Gelasii. (id est cum delectu et critice adversus obtrectatorum ictus, quo sensu eam vocem alicubi [Col. 0648D] Art., vers. 266:
De sancto Gregorio Magno, qui non minus sedulo quam Gelasius aut priores illi Patres in eamdem curam incubuit, locupletem habemus testem Joannem Diaconum in ipsius Vita: Sed et Gelasianum (inquit [Col. 0648D] In Vita Greg. Magni, lib. II, cap. 17. ) Codicem de missarum solemniis, multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens pro exponendis evangelicis lectionibus, in unius libri volumine [Col. 0647D] coarctavit: quid autem ex liturgicis libris Gregorius subtraxerit, indicat Walafridus loco citato, inquiens [Col. 0648D] Lib. de Reb. ecclesiasticis, cap. 22, pag. 346, col. 2. : Et quia tam incertis auctoribus multa videbantur [Col. 0648A] incerta et sensus integritatem non habentia, curavit Gregorius rationabilia quaeque condunare, et, seclu sis iis quae vel nimia vel inconcinna videbantur, composuit librum qui dicitur Sacramentorum, sicut ex titulo ejus manifestissime declaratur.
Cum itaque omnino extra dubium sit, Gelasium et Gregorium eos maxime liturgicos Codices ordinasse atque in meliorem formam reduxisse, quibus Ecclesia Romana utebatur; nec potuisse alios nisi qui priorum pontificum temporibus conscripti fuissent, quod utrumque Veronensi Sacramentario ex Blanchini [Col. 0648D] In praefixo eid. titulo, tom. IV Anast., p. 12. , Muratorii [Col. 0648D] Diss. de Liturg. Rom. vetere tom. I, cap. 3, col. 18 et 23. , et aliorum [Col. 0648D] Euseb. Amort apud Acamum P. II, § 14, pag. 149, et Acamus ipse P. I, § 13, pag. 41. sententia mirifice congruit. Praeterea cum, sicut ex Walafrido didicimus, incerta, inconcinna, maleque cum aliis cohaerentia Gelasius et Gregorius ex antiquioribus [Col. 0648B] Romanae Ecclesiae Sacramentariis sustulissent; neque amplius jam in Gelasiano cardinalis Thomasii, aut in triplici Gregoriano Pamelii, Rocchae, et Menardi Codice verba illa nascendo civis, imo nec Laurentianae missae, de qua agimus, Contestatio reperiantur: consequens omnino fieri videtur, nonnihil in ea Contestatione (vel si ipsam ad Leonis tempora cum Blanchino referamus) incertum, inconcinnum, aut male cum aliis quae historica fide nituntur cohaerens a Gelasio et Gregorio deprehensum fuisse, ob quod illam e liturgicis libris proscriberent. Quid autem id, quaeso, nisi verba illa nascendo civis; cum quod reliquum Contestationis est nihil incongruum contineat, Magnique praeterea Leonis stylum ac doctrinam sapiat, ut pridem dicebamus?
[Col. 0648C] Jam vero si nostras has nugas Blanchinus esse aliquid putaverit, eo demum haec omnia spectare existimabit, ut verbis illis nascendo civis, seu spuriis ac textui subinductis, nullam prorsus vim aut fidem inesse asseramus, hancque responsionis nostrae summam fore; imo, qua est providentia ac sagacita e vir, ex ipsa etiam responsione urgentissime adversus nos eliciturum: eum saltem, verba NASCENDO CIVIS Codici adjunxit, locumque de quo agimus vitiavit aut interpolavit, jam de Laurentii patria dubitasse; quodque huic proximum est; jum inde a saeculo octavo, aut ineunte nono, quo Veronense Sacramentarium exaratum dicitur, de Laurentii patria in utramque partem disputatum fuisse.
[Col. 0648D] Satisne autem sint quae adduximus, ut eorum verborum fides in universum traducatur, lectorum erit arbitrium atque existimatio; nobis longe alia mens est, quam ut hac via Blanchini conatibus occurramus. [Col. 0649A] Sed finge unam Hispanis in ea responsione spem collocatam esse. Nec tunc defore credimus quod reponi posset: si enim data opera Codex ille ab Antiquario corruptus fuisset: utique is de Laurentii patria dubitasse credendus esset; eoque consilio verba nascendo civis textui subinduxisse, ut litem quae jam tum erat dirimeret. Verum quidni incuria id potius aut oscitantia antiquarii, ut olim in Simplicii mentione contigit, factum putamus? Quidni, latini sermonis ignoratione, quae quo tempore scriptus Codex dicitur, insignis et prope stupenda erat? Potuit facillime descriptor, dum orationis sensum assequi non valet, priore inexpleta periodo incaute in aliam transire, atque ex duabus unam, hybridam tamen sententiam conficere, quod [Col. 0649B] in Simplicii mentione accidisse Muratorius suspicatus fuit. Potuit verbum, comma, colum, aut aliud quidpiam, quod in autographo esset, omittere, quo adjecto longe alia contestationis sententia futura esset.
Potuere item bina illa verba nascendo civis, aut saltem prius illud nascendo a glossatore, qui non id ad temporalem Laurentii patriam retulisset, margini antiquioris Codicis adjici, in leque ab antiquario bona fide in textum admitti; ut germana Contestationis, de qua agimus, littera haec esset: peculiarius Roma laetatur, cujus sacer minister, aut, cujus civis, sacer minister, etc. Quidni autem ita factum suspicemur, cum si utrumque id verbum, vel prius illud nascendo funditus e textu avulseris, nedum periodus [Col. 0649C] sententiaque perseverat integra (quod non minimum est glossematis hisce internoscendis adminiculum); sed geminus ille barbarismi, atque importunitatis argumenti scopulus devitatur?
Potuit demum, ne lectores obtundamus, affinitas vocum CVIVS et CIVIS (si spreto sono quem prolatae edunt earum tantum picturam attendamus) verbis de quibus agimus in ea Contestatione locum facere. Haec autem affinitas ut clarior fiat, sciendum est initio litteram V, seu consona sive vocalis esset, e duabus lineis superne patulis, inferne vero connexis atque in punctum quod basi lineae incumbit desinentibus, hac figura V a Romanis perpetuo depingi; neque illis lunatam, aut arcuatam illam una tantum inflexa linea constantem, cujus ima curvatura basi [Col. 0649D] innititur hac forma U, cognitam usquam fuisse [Col. 0649D] Forsan singularis erit vetus Tiburtina inscriptio ap. Ill. equit. Paulum Columnam, in qua littera U consona ad arcuatae illius Gothicae figuram accedit apposito quoque in sinistra parte obtusiori fulcro. Eam quod recens eruta atque, ut putamus, inedita sit ex archetypa a nobis descriptam repraesentamus:
Hinc autem analogiam inter voces CVIVS et CIVIS, si octavi saeculi scripturam attendamus, paulo jam dilucidiorem fore arbitror. Secundum eam enim in Codice ex quo Leonianum Sacramentarium descriptum fuit ita omnino eas voces CUIUS CIUIS, aut non multo dissimiliter scribi oportuit, quod et multiplici exemplo ex ejus aetatis Codicibus probare possemus, nisi res manifesta esset. Jam vero librarius Latini, ut supponimus, sermonis ignarus, cum in alteram earum incidisset, ratus utrumque et CVIVS et CIVIS ibidem legi posse, dubius tamen utra [Col. 0650B] lectio praestabilior esset, ex simplici geminam vocem fecit, aliamque in textu, aliam ad oram Codicis e regione collocavit; eo videlicet consilio ut quam lector sententiae, quam ipse non assequebatur, congruentiorem judicaret eam altera rejecta praeferret. Hoc autem semel admisso, facillime marginalis vox in textum irrepere potuit, et conjungi CVIVS CIVIS; ac demum verbum NASCENDO ad tollendam posterioris vocis ambiguitatem superaddi.
Atque hac ego ratione planissime fieri potuisse existimo, ut verba illa nascendo civis, quae tot nobis turbas concitarunt, genuino sancti Leonis textui, sine alicujus flagitio, ex sola antiquariorum imperitia aut oscitantia adreperent; quod innumeris praeterea vitiatorum Codicum exemplis confirmare in promptu [Col. 0650C] esset, nisi praestaret verborum compendium facere. Sane vero vitiatam an integram Blanchinus eam Contestationem velit, nostra non multum refert, cum praedixerimus alia nos via ipsius conatibus obstituros; refert autem sancti Leonis plurimum ut ab ipso barbarismi labem eluamus, multo autem plus ne prudentissimus pontifex importuna, atque a spiritu Ecclesiae alienissima, liturgicis libris inseruisse dicatur.
Quorsum tamen ista, Blanchinus inquiet, si quidem nihil inde praesidii responsioni nostrae afferri volumus? Scilicet ut ex praemissa doctrina binas theses, imo vero liturgica ut putamus dogmata elicere nobis per ipsum liceat, e quorum altero Contestationis de qua agimus interpretatio omnino petenda est. [Col. 0650D] Sunt autem haec:
Primum.
Alienum perpetuo a proposito Ecclesiae fuisse, ut temporales sanctorum patrias liturgicis libris insereret; ac proinde si quid uspiam ejus argumenti in veteribus Sacramentariis, maxime vero ad Ecclesiae Romanae usum adornatis, reperiatur: tanquam parum cum spiritu Ecclesiae cohaerens, falsitatis aut vehementissimae suspicionis vitio laborare.
[Col. 0651A] Secundum.
Sicubi in veteribus Ecclesiae, praesertim Romanae, Sacramentariis, aliisve libris liturgicis locus aliquis aut verbum occurrat, quod ad sanctorum patrias, et ad aliud quidvis significandum, ambiguum aut aequivocum sit: ea ex Ecclesiae mente minime ad temporales sanctorum patrias referenda.
His igitur praemissis, ut aliquanto propiores responsioni fiamus, inquirendum est an locus quem ex Veronensi Sacramentario nobis Blanchinus objicit, quanquam illico Laurentii patriam praeseferre videatur, aliam interpretationem commode recipere possit; quidve in illis verbis CVIVS NASCENDO CIVIS (quando ea, ut mos Blanchino geratur, sancto Leoni attribuenda interea sunt) sibi voluerit sanctissimus pontifex? Rem puto veterum potius exemplis, atque [Col. 0651B] ecclesiasticorum Patrum testimoniis, quam argumentorum ratiociniis dilucidiorem fore.
Cum Hierosolymis Romani milites Paulum e Judaeorum manibus eripuissent, edixissetque eis tribunus ut ad castra delatum verberibus caederent, quo Judaici tumultus causam proderet: jamjam verberandus Apostolus adstantem sibi centurionem his verbis interpellat: Si hominem Romanum et indemnatum licet vobis flagellare (Act. XXII, 25) ? Inique atque injuste secum agi quaeritur Paulus, quod scilicet poena contra commune jus gentium condemnationem praecederet; quodque Romanus civis contra leges Porciam [Col. 0651D] Sed per deos immortales (inquit Sallustius in Catilin.) quamobrem in sententiam non addidisti (Deci Silane), ut prius in eos (Lentulum aliosque conjuratos intelligit) verberibus animadverteretur? An quia lex PORCIA vetat? et Semproniam [Col. 0651D] Duas tulit leges (C. Sempronius Gracchus) alteram ut si quis in magistratu CIVEM ROMANUM sine judicio necasset, in eum populi judicio animadverteretur. Plutarch. in Gracch. verberibus caeli juberetur.
His centurio auditis rem tribuno aperit, inquiens: [Col. 0651C] Quid acturus es? Hic enim homo civis Romanus est (Act. XXII, 36) . Commotus ad haec tribunus, nonnihilque jam de Paulo sollicitus, ipsum adit, id quod res habebat ex ore ejusdem excepturus et: Dic mihi (inquit) si tu Romanus es (Act. XXII, 27 seq.) ? At ille dixit: Etiam. Pergit tribunus: Ego multa summa civilitatem hanc (Romanam) consecutus sum. Et Paulus. Ego autem, et natus sum (civis Romanus scilicet). Si per Latini sermonis genium licuisset, aut saeculo demum octavo liber Actorum scriptus, Latiove donatus fuisset, credibile est auctorem interpretemve pro: Ego autem et natus (civis) sum, ex ejus aevi Latinitate redditurum: Ego autem et nascendo civis sum; praesertim cum Graecus textus eam versionem non respuat [Col. 0651D] Ἐγὼ δὲ καὶ γεγέννημαι. Actor. XXII, 28. . Tunc autem nedum [Col. 0651D] eamdem in Actis atque in Leoniano Sacramentario sententiam, sed totidem ipsisque omnino verbis utrobique expressam haberemus.
Interea vero tractus ille Auctorem sedulo nobis ut jacet considerandus est. Et primo quidem Paulus in eo se Romanum hominem dicit; mox a centurione [Col. 0652A] civis Romanus appellatur. Iterum se Paulus tribuno respondens simpliciter Romanum vocat; ipsoque denuo interpellante, seque privilegiario quoddam jure Romanum civem asserente, subjungit illico Paulus, se non factum, sed natum esse Romanum civem. Haec autem primo quidem aspectu tam diserte Pauli patriam praeseferre videntur, ut nisi alibi [Col. 0652D] Sub initium ejusdem capitis XXII, V\ 3 et cap. XXII, V\ 39. ipse se Tarsi Ciliciae natum [Col. 0652D] Scio Paulum a Hieronymo Gischalis, quod Judaeae oppidum est in tribu Beniamin, natum dici: quo a Judaeis capto cum parentibus Tarsum Ciliciae commigravit. Vid. S. Doct. in libro de Vir. illustrib. , ejusque urbis ἀναντιῤῥήτως municipem dixisset, non ambigo quin, ipso etiam Blanchino judice, Paulus aeque in urbe natus, ac Scipio, aut Laelius haberetur.
Id ut paulo fiat dilucidius haec nobis hypothesis adornanda est. Finge sacrum Actorum Codicem periisse, aut hactenus irrepertum delitescere; neque aliud praeterea ex veteribus monumentis ad nostram [Col. 0652B] aetatem pervenisse, unde Pauli patriam certo dignoscere possemus; deque, ea non secus atque Hispanis nunc de Laurentii patria, litem quae etiam num foret sub judice Tarsensibus intentatam Blanchinum praeterea, dum strenue Romanorum partes agit, eximiae vetustatis, atque auctoritatis Codicem, in nescio quo veteri chartophylacio reperisse cui Biblicus ille cento, quem modo ex Actis apostolicis retulimus, incidenter assutus fuerit, cum longe diversum esset ejus Codicis argumentum.
Videres Blanchinum exsultare, triumphare, causam pro Romanis dictam e vestigio a serere, sibique in frequenti Patrum concione, quod Paulum civem illustrissimum Urbi restituisset, quernam more majorum poscere. Contra vero miserum illum [Col. 0652C] qui Tarsensium partes ageret, nequidquam inclamare Sapientum fidem, locumque illum Actorum non de Pauli patria, sed de jure Romanae civitatis, seu municipali, quo Tarsus ex Dionis, Plinii atque ipsius Pauli testimonio [Col. 0652D] Actor. XXI: 39 Ego (inquit Paulus) homo sum quidem Judaeus a Tarso Ciliciae non ignotae civitatis municeps, etc. fruebatur, intelligendum esse obtestari: urgeret enim ex adverso Blanchinus, nec tantum eo loco Paulum Romanum civem (id enim non tanti esse), sed disertissime natum pronuntiari: jam vero natum nisi de patria proprie non dici, nam reliquae ejus vocis usurpationes translatitiae ac metaphoricae sunt: frustra autem ubi propria suppetit ad impropriam significationem confugiendum. Ad haec millenariam Codicis antiquitatem, auctoritatemque ad coelum efferret: bina ternave hinc illinc negativa, aut conjecturalis generis argumenta corraderet, [Col. 0652D] queis praecipuum illud in aciem stipatum procederet; eoque demum fucato ac fallaci verborum apparatu Tarsensium causae patronum ne hiscere quidem sineret. Jam vero, quicunque incautior Blanchinianis dictis aurem accommodaret, quantum ille, detecta demum re, ludibrium prudentioribus deberet!
[Col. 0653A] Haec autem eo pertinent ut meminerit Blanchinus quam non temere centonibus hisce consutitiis, ut maxime a se ipsis purpurei ac pretiosi sint, ubi in aliorum labores diversi praesertim argumenti commigrant, fides adhibenda sit. Quid vero si flexilis praeterea planeque ambigua sit ipsorum sententia (qualis certe Veronensis Sacramentarii in loco de quo agimus Contestatio est), multiplicisque interpretationis capax? Eat nunc ergo cum Codice suo Blanchinus, extollat quam potest ejus antiquitatem, fidem caeterasque dotes: nunquam, opinor, ut gratis eum purum Leonianum esse concesserimus, cum Actorum Apostolorum volumine comparandum esse existimabit; neque alias apertius est Sacramentarii pro Laurentii patria testimonium, quam pro Pauli locus Actorum quem nuper expendimus.
[Col. 0653B] Jam vero si volumus Blanchino respondere, quo sensu Paulus in Actis, eodem et in Veronensi Sacramentario Laurentium civem Romanum dici, nihil ab Hispaniae urbibus quae de Homero nostro certant, quominus id libere asseramus, nobis obstiturum puto. Oscae enim, seu potius Cordubae, aut Valentiae nostrae in Edetanis Laurentium natum dixerimus (quam nos disputationem missam facimus quod vel tractatam nitescere posse desperemus), non minus eum Romanum civem tueri possumus, quam vel Paulum, quod Tarsi natales hauserit; nam ternae quas memoravimus urbes (consulto Caesaraugustam non adjicimus) Romanorum coloniae aut municipia erant [Col. 0653C] De Corduba vide Plinium lib. III, qui eam urbem inter Baeticae colonias numerat. Apud Cl. Antonium Augustinum Dial. VIII. Item Vaillantium Num. Imper, [Col. 0653D] in Col., tom. I, pag. 53, in Augusto. —Oscam, Civium Romanorum appellat alicubi Plinius apud Antonium Augustinum Dial. VII, quam vocem, Municipium interpretatur clarissimus vir. In nummis passim V. V. OSCA, id est, urbs victrix: interdum VRB. VICT. Vid. Vaillant in August., tom I Col. et Munic. pag. 55.—Valentia demum a Plinio inter Hispaniae Citerioris colonias numeratur, lib. III. cap. 3. Vid. Ant. August. Dial. V, et Vaillant in Julio. . Scimus praeterea Cordubam per [Col. 0653C] ea tempora gloria et potentia celebrem [Col. 0653D] Strabo, lib. III: Πλεῖστον δ` ἣ Κόρδυβα εὔξηται Μαρκέλλου κτίσμα καὶ δόξη καὶ δυνάμει. Id est: Plurimum autem Corduba, Marcelli opus, et gloria, et virtute crevit. , Oscam jam a Sertorii aetate magnam urbem, studiorumque in Hispania parentem [Col. 0653D] Plutarch, in Vita Sertorii: Τοὺς γὰρ εὐγενεστάτους ἀπὸ τῶν ἐθνῶν συναγαγῶν εἶς Ὄσκαν πόλιν μεγάλην διδασκάλους ἐπιστήσας Ἑλληνικῶν τε καὶ Κωμαικῶν μαθημάτων. Quem locum Summus Vaillantius, licet alioqui Graece scientissimus, nescio an satis accurate, in hunc modum transtulit (Tom. I Col. et Municip. pag. 55, in Augusto) : Nam ex parentibus sibi gentibus nobilissimam (forsan is auctor vertit nobilissimos) Oscam, amplam urbem contraxit, iisque [Col. 0654D] doctores praefecit litterarum Graecarum et Latinarum. Ego sic redderem: Congregans autem (earum) gentium nobilissimos in Oscam, urbem magnam, praefecit eis doctores Graecarum et Romanarum disciplinarum; ut τὸ εὐγενεστάτους non ad urbem, sed ad Hispanos ephebos, quos in eam contraxit Sertorius, referri debeat. , Valentiam denique a Cn. Pompeio deletam [Col. 0654D] Vid. Sallust. III Historiar. et Vaillantium in Julio, tom. I Num. in Col. et Municip. mox restitutam, et coloniam a Caesare factam, cujus et nomen ob eam causam sortita fuisse dicitur. Ternas insuper cudendae monetae praerogativa decoratas, ut perplures eorum nummi declarant a Vaillantio et aliis evulgati.
Verum insurgeret tunc Blanchinus, nec satis esse causae subesse diceret, ut peculiarius prae caeteris in Laurentii solemnitate Roma laetaretur, si non specialius atque Paulus fuit sanctissimum levitam civem [Col. 0654A] Romanum facimus. Quo enim tempore Laurentius in lucem edi potuit, tam pervulgata erat Romana civitas ( πολιτείαν intelligo), ut potius non esse civem ignominiae ac dedecori quam e se laudi duceretur. Paucis rem expediam. Temporibus reipublicae, et illico post eam a Caesare occupatam civium jus summo honore apud Romanos habitum, nec nisi parcissime cum exteris gentibus communicatum fuisse scimus [Col. 0654D] Vid. Suelon. in Julio, qui tamen secundo ipsius consulatu Gaditanos et alias Hispaniae urbes civitate donavit, ut auctor est Dio Cass., lib. XLI et XLIII. : Augustum quoque Romanae civitatis tam tenacem legimus, ut affirmaret facilius se passurum fisco detrahi, quam civitatis Romanae honorem evulgari [Col. 0654D] Suetonii verba sunt in Augusto. . Nec Galbam [Col. 0654D] Civitatem Romanam raro dedit. Suet. in Galba. eosque qui ad Trajanum imperium tenuere multo indulgentiores fuisse constat. Trajanus vero et post eum Hadrianus, Antoninus Pius, et alii crebris civitatis Romanae concessionibus sensim ejus [Col. 0654B] juris pretium imminuere, donec edita ab Antonino Caracalla per speciem largitionis avarissima lege [Col. 0654D] Occasionem ejus legis edendae, lege apud Heineccium, ex quo haec nos mutuati fuimus, Antiq. Rom. Jurisp. illustr. in append. libri I, § XIX. , ut in orbe Romano qui essent, omnes cives efficerentur [Col. 0654D] Ea est lex: in Orbe 17, ff. De statu hominum. : summum illud civium Romanorum jus pessumdatum ac pro nihilo habitum fuit. Jam vero cum ea lex ab anno 211 ad 218 quo tempore Caracalla imperavit, promulgata fuerit; Laurentium autem, juvenili aetate florentem anno 258, Tusco et Basso coss., passum sciamus: liquidum fieri videtur post editam demum Caracallae constitutionem atque evulgatum Romanae civitatis jus, sanctissimum levitam in lucem prodiisse, quo scilicet tempore nihil jam erat cur de Laurentii civitate peculiarius Roma laetaretur.
Si in ea Contestatione non alia designaretur peculiaris laetitiae ratio, agnoscerem ego quidem hujus [Col. 0654C] argumenti vim, verum in ipsa sacrum quoque Laurentii ministerium, ejusque passio (ita enim posteriora verba dicatum nomini tuo munus est proprium intelligenda puto) continentur, ex quibus geminum praeterea Roma duceret laetitiae peculiaris argumentum. Audiamus Leonem de sanctis apostolis dicentem: ibi (Romae scilicet) oportere ut sit laetitiae principatus, ubi ipsorum glorificatus exitus fuit [Col. 0654D] Serm. 1 de natal. SS. apostolor. ; Maximum item Taurinensem, qui de sanctissimo levita nostro loquens: Hinc est (inquit) quod insuperabilem Laurentii fidem laetior Roma miratur [Col. 0654D] Homil. 11 de S. Laurentio. ; Augustinum demum veteresque Ecclesiae Patres, qui ex triumphali [Col. 0655A] martyrum exitu praecipuum spiritualium gaudiorum argumentum, laudisque materiam desumpsere.
Verum si rem paulo accuratius examinare volumus, vel post Caracallae tempora non minimum adhuc superesse honoris in ipsa civitate Romana deprehendemus; cum enim constet pro his tantum latam a Caracalla legem fuisse qui ingenui nati, non qui libertinae conditionis essent [Col. 0655C] Novell. Justinian. LXXVIII, cap. 5, apud Heinecc. in append. lib. I Antiq. Rom. Jurispr. illustr., § XX. : possumus utique civitatis jus Laurentio in contestatione attributum, ad ipsius ingenuitatem, id est, nobilitatem referre, de qua inter alia Roma in ejusdem solemnitate laetaretur. Et quidem quicunque apud Ciceronem [Col. 0655C] In orat. contra Verr., V, 54, et alibi in eod. et recentiores qui de eo argumento egere [Col. 0655C] Car. Sigonius de antiq. jure civium Romanor. Card. Norisius de Epoch. Syro Maced., IV, pag. 428; [Col. 0655D] apud Heinecc. App. Antiq. Rom., lib. I, pag. 428, et alii. , Romanorum civium jura atque immunitates considerare velit: [Col. 0655B] ei profecto minime absurdum videbitur si civitas hic a nobis pro ingenuitate usurpetur. Sane cum longe inferior esset Italicorum quam civium conditio, scimus tamen prius illud jus pro immunitate a tributis passim usurpari [Col. 0655D] Vide tit. ff. de Censibus. Rob. Steph. in Thesaur. L L, verbo Jus Italicum. ; quam quia patricii equitesque (quos nobiles vocamus), exclusis plebeiis, in Hispania nostra obtinent, hidalgos, id est Italici vernaculo sermone [Col. 0655D] De hoc etymo praeter significationis affinitatem, quae magna sane inter eas voces est, insignis etiam earumdem, quod ad structuram spectat, analogia, securiores nos reddit. Sic enim et Galgo, qua voce leporarium canem Hispani significamus, a Latino Gallicus (scilicet canis ) descendit; sicut et ab aliquid, algo quae idem omnino valent; item a caballico, id est, equito (quod verbum non semel in legibus Langobardorum, imo et in Wisigothorum, atque in usaticis Barcinonensibus occurrit) fit Hispanicum ejusdem significationis cabalgo, quod ex usu potius quam ex origine cavalgo frequenter scribimus. Suboluerat haec pridem originatio Cl. nostrati Joanni Genesio Sepulvedae in Epist. ad Hispaniar. principem lib. III, epist. 34. etiam num apud nos appellantur; et hidalguia, quam Latine Italicitatem diceremus, nobilitas.
Verum et Laurentii nostri temporibus CIVIS ROMANI nomen, quidquid tandem ea voce contineretur, magno in honore ac pretio habitum fuisse; neque id ecclesiasticos Patres ignorasse: Mozarabici hymni de sancto Juliano Antiocheno martyre, quem Baronius [Col. 0655C] Isidoro tribuit [Col. 0656C] In Not. ad Martyrol. IX Jan., litt. A. Affertur autem is Hymnus a Blanchino in Annot. XX Orationarii Antiquiss. rit. Goth., pag. 161. , locus plenissime convincit; in eo enim sic legitur:
Superest alia, quam ego, si bina illa verba pro genuinis Leonianis admitti volumus, sanctorum Patrum sententiis, ipsiusque Ecclesiae spiritui congruentiorem [Col. 0656B] puto Notissima est Latina significatio vocis nascor; quam tamen sicut ejus sermonis dictatores Cicero, Sallustius, Livius, caeterique pro in lucem edi, aut prodire, perpetuo usurpavere: ita e contrario Patres ecclesiastici jam inde a saeculo quarto, in Actis martyrum eorumque homiliis, praecipue vero in sacra Liturgia pro eo quod Latine sonat mori constanter accepere, atque in eo sensu interpretati sunt. Cum enim quo die martyres agonem consummabant, coelo, id est aeternae patriae nasci crederentur: ex fide ac pietate potius quam ex Latini sermonis usu propriam hujus verbi significationem in eam quae non diversa modo, sed planissime contraria est, transtulere. Hinc natalitia, et natales martyrum dies, quos profani scriptores emortuales [Col. 0656C] Latine dicerent; cujus usurpationis et in hodiernis quoque missarum Codicibus non obscura nobis vestigia supersunt.
Exemplis in hujus doctrinae confirmationem obruendum plane Lectorem putamus, adeo multa succurrunt in veteribus tum Latinae, tum Graece Ecclesiae Patribus [Col. 0656D] Sancti Polycarpi γένεθλιον ἡμέραν quem Latine natalitium diem ad litteram diceremus, Ruffinus vertit diem passionis apud Ducangium, verbo Natalis. . Nec tantum nasci cum apposito coelo, sed simpliciter nasci dicebantur, idque sequioribus etiam saeculis, quoscunque pro Christo, aut in ipsius osculo mori contingeret; qua de re elegans Nicolai papae I [Col. 0657A] testimonium [Col. 0657C] «Nec novum cuiquam videri debet si natus dicitur qui ex hac vita migraverit. Quomodo enim usitato [Col. 0657D] more dicitur nasci, quando quis ex utero materno procedens in hanc lucem exit: sic quoque jure natus appellari potest, quilibet ab hujus vitae tenebris ad lumen pertingens viventium.» Nicolaus PP. I, in respons. ad consulta Bulgaror., apud Labbaeum, Coll. Conc., Edit. Venet., tom. IX, col. 1537. e regione sistimus. Quod autem adjunctum coelo, non modo apud veteres Patres, sed in hodiernis etiam Martyrologiis, imo et in officio et missis sanctorum verbo nasci interdum apponi videamus: id antitheseos causa factum, et ut temporalis martyrum nativitas dilucidius cum aeterno ipsorum natali committatur. Sic Nicomedienses martyres: eo die in coelis (martyrologii verba sunt [Col. 0657D] Die XXV Decembris. ) nasci meruisse dicuntur, quo Christus in terris. Et Paula Romana in ejus Officio [Col. 0657D] Die XXVI Januar., qui dies Paulae proprius est in Offic. SS. Hispan. : ibi coelo nata memoratur, ubi Christus mundo nasci dignatus fuit.
Usque eo autem apud auctores ecclesiasticos vocum natale et natalitium usurpatio in sensu de quo agimus invaluit; ut si quis jam natale proprium, ut Venusinus dixit [Col. 0657D] Lib. IV, od. 11 ad Phyllid., vers. 18. , aut natales ut in Constantini [Col. 0657B] nummo legitur [Col. 0657D] Legitur in ejus aversa parte: PLURES NATALES FELICITER, quem e Nummaria regis Catholici gaza, cui praeest, eximie illustravit Cl. Hispaniensis mihique in primis observandus Alexander Xaverius Panel S. I. presbyter, edito in eam rem ante paucos hos annos commentario, quem nunc ad manum non habemus. , exprimere vellet: opus omnino haberet genuinum, aut tale quid adjicere; ne forte, contra animi sententiam, de morte potius quam de nativitate locutus fuisse crederetur. Exstat in eam rem luculentum in Gelasii Sacramentario testimonium, cujus proinde missam sistimus inscriptam [Col. 0657D] Murator. Liturg. Rom. Vet., tom. II, col. 724. .
IN NATALE GENUINUM Secreta.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hanc oblationem famuli tui Illius [Col. 0657D] Illius. Id est, incerti quem mente concipimus [Col. 0658C] ac designamus, ejus tamen proprium nomen reticemus; pro quo in hodiernis Missalibus aliisque ecclesiasticorum [Col. 0658D] Officiorum libris est N. Itali d' il tale, Graeci τοῦ δεῖνος, seu δείνατος, id est, cujusdam; Hispani autem Fulano dicimus forte ex Hebraico ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740658A.bmp)
[Hebrew Text] polah, seu [Hebrew Text] pala, quod inter alia occultum fuit significat; unde et [Hebrew Text] peloni: occultus, innominetus, absconditus. Ruth IV 1: [Hebrew Text] xebah pon peloni, id est: sede, seu mane hic Peloni, pro quo Graecus textus habet: κάθισον ὧδε κρύφιε : Sede hic, o abscondite. Hebraei quoque in contractuum suorum formulis sic exordiuntur: ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740658B.bmp)
[Hebrew Text] : ani Peloni bar Peloni. Id est: Ego N. filius N. Hispanice: lo Fulano, hijo de Fulano; et si femina sit ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0740658C.bmp)
[Hebrew Text] pelanitha, Hispanice totidem fere verbis, Fulanita. , quam tibi offert ob diem natalis sui genuinum, quo die eum de maternis visceribus in hunc mundum nasci jussisti, placidus ac benignus assume. Per Dominum, etc. Et in postcommunione: Qui famulum tuum ad hanc diem natalis sui genuini, exempto anno perducere dignatus es, etc.
[Col. 0657C] Quae cum ita sint, et alias ex praestituta a nobis regula, ubi in libris liturgicis, quale Sacramentarium Leonianum est, in voce aut sententia, quae ad martyrum patrias atque aliud quidvis significandum ambiguae sunt, dubium occurrit, priorem de martyrum patria interpretationem ex mente atque spiritu Ecclesiae refugere debeamus: quidni, quando verba NASCENDO CIVIS, nulla licet non ex parte suspecta, pro puris Leonianis agnoscere cogimur invitissimi, ad Laurentii potius mortem, qua coelo nascendo, civis Romanus effectus fuit, quam ad temporalem sanctissimi levitae patriam referamus?
[Col. 0658A] Eo plane sensu ab auctoribus ecclesiasticis martyres, neglecto natali ipsorum solo, iis urbibus attributos scimus, in quibus extrema pro CHRISTO perpessi fuere. Prudentius certe non alio jure Hemeterium et Chelidonium Calagurri, Paulum Narboni Martio, Felicem Gerundae, Cucufatem Barcinoni, aliosque aliis urbibus martyres adscribit. Sicut enim natalis martyrum dies, qua mundo scilicet editi fuere, prae triumphali eorum die ab ecclesiasticis Patribus negligebatur, unaque haec piis fidelium coetibus et votis anniversario cultu celebris erat: ita temporali ipsorum patria praetermissa, eam tantum qua coelo per passionem nati fuerant veram martyrum patriam veteres illi Patres agnoscebant.
In specie autem de Cucufate loquens Isidorianus [Col. 0658B] hymnus a Blanchino relatus [Col. 0658D] Ann. CII in Orationar. antiq. rit Goth., pag. 276. , hunc martyrem aperte CIVEM BARCINONENSEM vocat. Dixerat modo ipsius auctor [Col. 0658D] Stroph. IV vers. 13 seq. martyris Sanctissimi cruorem Barcinone sedem fixisse, eoque ex Africa domicilium laresque transtulisse, his verbis:
Clarius tamen aliud, reique de qua agimus conficiendae praesentissimum, Damasi testimonium adducimus, ex epigrammate quod olim Romae in basilica sancti S. bastiani ad Catacumbas, ubi sanctorum [Col. 0659A] apostolorum corpora quieverunt, legebatur, ut Baronius [Col. 0659D] Ad ann. 384 int. carm. Damasi, et apud Sarazan in not. pag. 188. , Sarazanius [Col. 0659D] In not. ad Damasi carmina Epigramm. XXX ex Beda, Anastasio, Adone, et Breviario Rom. vet. et Merenda (qui apertum illud atque antiquissimum praeterea appellat [Col. 0659D] De Damasi Carminib., num. 3, pag. 137, col. 1. scriptum reliquere. In eo autem epigrammate Petrus et Paulus disertissime a Damaso CIVES ROMANI vocantur. Integrum illud sistimus, ut eadem opera qua occasione compositum fuerit lector intelligat [Col. 0659D] Affertur a Sarazanio inter carm. Damasi, pag. 91, et a Merenda, pag. 226. :
Licet enim de Paulo quem Tarsi natum et municipem fuisse ex libro Actorum praediximus, suspicari etiam num quis posset ad jus potius civitatis, quam ad martyrii locum respexisse in eo epigrammate Damasum: in Petro tamen, quem Bethsaidae, exiguo scilicet Galilaeae pago nihilque cum jure illo civium commune habente, modicis item parentibus natum constat, si passionis locum demas, vix scio an supersit aliud cujus intuitu Damasus eum ROMANUM CIVEM [Col. 0659C] appellare potuerit. Fuit igitur utriusque apostoli conditio, seu genus sive patriam attendamus, dispar: quare nec locus iis unus, neque eadem obtigit supplicii sors [Col. 0659D] Fleuri, Hist. Eccl. I s culi ad ann. 66. ; verum par eorum fortitudo ac triumphus, quem insignissimum Romae peperere, summum illud Quiritium jus utrique acquisivit, ut ex eo ambo aeque Romani cives effecti atque habiti fuissent. Atque eo fortassis respexit Ambrosius in hymno cujus initium est: Apostolorum passio, quo loco de sanctis Petro et Paulo loquens ait [Col. 0659D] Ap. Blanchin. Annot. XCIX Orationar., pag. 270. :
[Col. 0660A] Nec ambigo quin si prisca excutiantur martyrum Acta, quosque de eorum passionibus tractatus habuere veteres Ecclesiae cum Graecae tum Latine scriptores: non unum praeterea locum inveniendum fore, quo martyres ejus potissimum urbis oppidive, ubi palmam adepti sunt, civibus annumerentur [Col. 0659D] Consonat Missale Mozarabicum a Lesleo editum, in cujus Missa de S. Vincentio martyre (Pag. 292, col. 2) legitur: Tuoque (Vincenti) interventu et [Col. 0660D] incolam laetificaturus, et advenam, aequale tuitionis auxilium reddat pro cineribus mundo CIVIBUS PRO SEPULCRO, id est, VALENTINIS, nam ea in urbe tumulatus fuit sanctissimus levita.—Praeterea in missa de SS. Servando et Germano (Pag. 395, col. 1) : Deus qui martyrum tuorum corpore (sic) unius gloriae remuneratione indivise (sic) divisis regionibus locas: et Servandum Gaditano situi donas: et GERMANUM EMERITENSIUM CIVIBUS accommodas. De sancti Germani corpore Emeritam translato loquitur, qua de re videndus ipse Lesleus in notis, pag. 597, col. 1. Sunt fortassis alia. ; imo ubi longo tempore commorati demum in pace quieverunt, ut de Paula Romana suo loco dicemus. Verum allatis hactenus exemplis lectoribus satisfactum iri putamus, ut existiment scilicet, verba illa nascendo civis de adepta potius a Laurentio nostro per martyrii palmam, quam per temporalem nativitatem Romana civitate, congruentissime atque ex veterum Patrum, imo et ipsius Ecclesiae usu interpretari posse.
Est tamen adhuc ubi forsan Blanchinus haerebit. [Col. 0660B] Si enim verba NASCENDO CIVIS ad Laurentii mortem referri volumus, cui tandem bono comma: dicatum nomini tuo munus est proprium, quo scilicet eadem, aut affinissima sententia continetur, ab auctore contestationis frustra repetitum dicimus? Sed τοῦ μερισμοῦ seu distributionis rationem haberi oportet. Si enim priori interpretationi adhaerentes verba nascendo civis de civium jure interpretari volumus, nihil prohibet quominus sequentia: dicatum nomini tuo munus est proprium, ad Laurentii passionem referamus; si vero, ut in secunda interpretatione, verba illa de martyrii loco intelligimus, tunc consequens proxime comma, quo Deo dicatum munus Laurentius dicitur, ad divinum cultum cui in Levitico [Col. 0660C] gradu specialiter addictus erat, aut ad virginitatis votum, vel alio referemus, ne scilicet bis eamdem sententiam ibidem inculcari asseramus.
Postremam autem hanc secundi commatis interpretationem, ne quis eam gratis a nobis confictam arbitretur, ipsos Blanchinum et Muratorium pridem amplexatos fuisse, ex eo mihi videtur, quod uterque cum in Sacramentarii Leoniani textu legeretur: Sacer minister et dicatum nomini tuo munus est proprium, conjunctivam particulam rejicientes, proque et dicatum, dedicatum restituentes [Col. 0660D] Blanchin., tom. IV Anastas., pag. 38. Pro et dicatum, lege dedicatum. Muratorius in ipso textu edidit: Sacer minister, dedicatum nomini tuo, etc. Tom I Liturg. Rom. vet., col. 398. , ex bina quae pridem fuerat, simplicem, bimembrem tamen enuntiationem fecere, in cujus posteriori parte, nihil nisi prioris explicatio contineatur, quasi dicerent: Sacer minister, dedicatum scilicet nomini tuo munus [Col. 0660D] est proprium.
Sed neque hic nobis consistere per Blanchinum et [Col. 0661A] Merendam licet, sed alia ratione Hispanorum opinioni contraire student. Si enim, inquiunt, Veronensem Codicem in quo Laurentii contestatio reperitur saeculo jam octavo scriptum fuisse ab Hispanis conceditur, etsi nos interea gratis eis dederimus id Sacramentarium a sancto Leone compositum non fuisse, habemus saltem pro nobis antiquius testimonium prae iis quibus Hispani auctores innituntur, atque adeo longe validius argumentum. Et quidem si, omissa interea disputatione de antiquitate Sacramentarii Veronensis [Col. 0661D] De hoc argumento pridem egere CC. VV. Meratus, Amortius, Muratorius, Cennius, Orsius et alii, quorum sententia eo recidere videtur, ut saeculo jam quinto Sacramentarium confectum fuisse existiment; sunt tamen fortassis in ipso plura sequentibus saeculis adjecta quae alibi a nobis indicantur; praeter commune liturgicorum Codicum ingenium novis additionibus patens, ut in caeteris ejusdem argumenti libris passim factum videmus. , vera esse volumus quae circa aetatem Codicis a Blanchino eruti sub hujus capitis initium a nobis dicta sunt: adigimur profecto ut agnoscamus integro minimum saeculo antiquiorem eum Codicem esse, quam Ado ex cujus [Col. 0661B] Martyrologio pressius pro nostra sententia testimonium mutuati sumus.
Verum cum, etiamsi saeculo octavo Blanchinianum Codicem scriptum fuisse asseramus, ejus testimonium de Laurentii civitate aut patria, quinque minimum saeculis re de qua perhibetur recentius fore necesse sit: non video quid major illa unius saeculi prae Adone antiquitas, ut caetera sint paria, fidem ejus Codicis, rei de qua agimus confirmandae juvare possit; non magis ac si quis, exempli gratia, pro astruendo facto quod in annum incidit Christi 1200, saeculi XVII quod proxime elapsum fuit, quam XVIII in quo vivimus, testimonium praestabilius existimaret. Jam vero Blanchinianum Codicem, imo etiam Laurentianae missae Contestationem, qualis ex ipso [Col. 0661C] nobis objicitur, saeculo VIII antiquiores non esse: prioris illius characteris specimen a Blanchino exhibitum, et posterioris hujus phrasis conjiciendi occasionem praebent.
Consulto adjeci: ut caetera sint paria. Quid vero si potior prae antiquiore recentior Codex, aut hujus prae illius testimonium apertius atque incorruptius fuerit? Et quidem Adonem clarum saeculi IX auctorem, multiplicique testimonio commendatum [Col. 0662D] Vid. Cl. Dominicus Ceorgii in Praef. nov. edit. Adonis, Romae 1745, n. 10. scimus; cum quisquis ille fuerit Veronensis Codicis, licet antiquioris, scriptor, seu potius consarcinato, obvias quascunque liturgicas preces sine delectu, atque ordine [Col. 0662D] Murator., Diss. de Liturg. Rom. vet., cap. 3, col. 21 et 29. in unum Codicem coegerit. Praeterea Veronensis codicis locus non modo ad patriam, civitatem, [Col. 0661D] passionem, et incolatum Laurentii significandum ambiguus, sed de vitio aut interpolatione suspectissimus est, ut vidimus: Adonis incorruptus ac pressior, deque sanctissimi levitae patria omnino interpretandus. Rursum: Adonis sententiam nemo non veterum, nec recentium ab ejusdem aevo scriptorum secutus fuit; Veronensis Codicis, si Manlium [Col. 0662A] Calvinistam demas, nullus. Denique Adonis testimonium vetustorum codicum fide, multiplicique conjectura ex libris liturgicis, atque Ecclesiae Patribus adjuvatur; Veronensis Codicis auctoritas singularis est, nam Vaticani Codicis locus, quem Blanchinus unicum in ejus confirmationem affert, nihil concludit, ut inferius dicemus. Mitto infirmam Veronensis Codicis fidem in eo tractu qui Clementis papae et martyris patriam exhibet; ut si in Laurentii Missae Contestatione, de eodem argumento agi Blanchinus contendat, eam quoque Contestationem sublestam fore credibile sit.
Imo, si rem paulo diligentius examinare volumus, non satis exploratum erit, nostrisne an potius adversariorum fundamentis antiquitatis praerogativa debeatur; [Col. 0662B] cum enim, sicut pridem dicebamus, Baronius binos, eosque pervetustos Codices in Ecclesia olim recitari solitos se vidisse affirmet, in quibus Damasus Laurentii compatriota legebatur; et alias sanctus ille pontifex ab auctore catalogi Romanorum praesulum sub Felice, id est, ineunte saeculo VI scripti, disertissime Hispanus appelletur: quidni binos illos Codices, vel eorum alterum, saeculo VIII antiquiorem fuisse suspicemur; aut in una Damasi patria, quam Felicianus pontificum catalogus exhibet, non etiam Laurentii patriam contineri existimemus; praesertim cum eum Damasi compatriotam fuisse, adversarii [Col. 0662D] Merend., Opusc. et gest. Damasi sub. init., pag. 2. nobiscum agnoscant? Sed de his fortassis ad nauseam.
Nollem, quod ex Tullii sententia [Col. 0662D] De Senectute, num. 2. facere inertes poetae solent, extremo in actu negligentior videri; verum non magni momenti, jamque alibi ex parte confutata sunt quae nobis hoc loco Blanchinus objicit; et alias mos lectoribus gerendus est, quorum hactenus patientia fortassis abusi sumus. Ergo, quam in prioribus argumentis eluendis, re scilicet ita exigente, prolixe egimus: in eo quod unum superest tam verborum parci futuri sumus.
Objicit igitur nobis postremo loco Blanchinus Vaticanum Codicem saeculo, ut ipse asserit, nono exaratum, Actaque sanctorum Sixti, Laurentii et Hippolyti inter alia continentem, in quibus levita noster [Col. 0662D] apertissime dicitur Romanus civis. Inducitur in Actis Sixtus, imminente ipsius passione, Laurentium vocans, eique Ecclesiae facultates pauperibus erogandas committens, his verbis [Col. 0662D] Blanchinus, Annot. CVI in Orationar., pag. 283. : Cumque haec, et his similia suo sancto sermone disseruisset (Sixtus), vocavit Laurentium, archidiaconum suum, CIVEM ROMANUM, dignum Deo, et Deo (sic) virum, et habitu et [Col. 0663A] sanctitate conspicuum, tradiditque ei universas facultatis Ecclesiae, etc. De antiquitate porro Codicis, non est quod addubitemus (subdit Blanchinus [Col. 0663D] Loco proxime allegato. ); prostat enim liber in omnium Urbis principe bibliotheca, num. 612.
Jam vero haec tanto prae iis quae capite praecedenti expendimus probabilius dicta videbuntur, quanto nihil prohibet, quod in verbis illis civem Romanum, Laurentii patria contineatur; cum enim ea verba non ex libro aliquo liturgico, sed ex Actis martyrum descendant, quibus ipsorum patrias inseri nihil vetabat: potuit eorum de quibus agimus scriptor Laurentii natale solum, aliunde sibi cognitum, per occasionem narrationi suae attexere, quin aliquam ex eo reprehensionem incurreret.
[Col. 0663B] Verum quanti haec Acta facienda sint, alibi jam a nobis indicatum [Col. 0663D] Supra, cap. 2, pag. 78. . Blanchinus ipse maxime depravata esse non inficiatur [Col. 0663D] Annot CVI, pag. 293. ; nos autem addimus, ternos quos praediximus falsitatis characteres, nempe historiam sanctorum Abdon et Sennen, qui a Decio ex Perside abducti in Actis memorantur, fictitiam ejusdem imperatoris in Orientem expeditionem, ridiculam demum planeque insanam Decii et Valeriani eodem temporis momento repente exstinctorum fabulam, quorum disjunctim singuli maximam conflaturi erant Actis mendacii suspicionem, conjunctim in ea, quasi in sentinam confluxisse. Mittimus sanctorum Sixti, Laurentii et Hippolyti passiones sub Decio, quae res tot peperit molestias Adonianis Actis; aliaque scopulis atque ambagibus plena, praeter [Col. 0663C] inconstantem styli varietatem: quae omnia Actorum fidei elevandae undique videntur conjurare.
Praeterea, quis non ubi in Actis inter ecclesiasticum Laurentii gradum, ejusdemque elogium, civis Romani nomen importunissime collocatum videt; quis, inquam, non illico surculum insititium, aegreque caudici coalescentem deprehendit? Sed cur, quaeso, Romanum tantum civem, ambigua sane phrasi multiplicisque sensus capaci, Laurentium dixit Actorum consarcinator; neque ejus loco scripsit Romae natum, patria Romanum, aut tale quidpiam, quo litem universam verbo dirimeret? Atqui non majore impendio id facere potuisset, quam quo paulo ante Sixtum Athenis natum [Col. 0663D] Sub initium Actorum apud Blanchin., Annot. CVI, pag. 293. atque eruditum dixerat. [Col. 0663D] Quo tamen id jure? Superum fidem! Graecum Sixtum ex Anastasio atque aliis passim, imo ex vetustissimis pontificum catalogis a Scheelstraatio [Col. 0663D] Tom. I, Antiq. ecclesiast., in append. ad Opus Chronologicum, num. 22, pag. 611. , et Seniore Blanchino [Col. 0663D] Tom. I Anastasii, pag. 24. Item, tom II, p. 14 et ejusd. tom. pag. 222 in Sixto. primum evulgatis noveramus (quanquam non desit qui Romanum [Col. 0663D] Catalogus Rom. pont. ex Veronensis Ecclesiae [Col. 0664D] Codice, quem Junior Blanchinus Prolegomenis, tom. IV Anastasii inseruit, pag. 4, col. 1. eum velit); Athenis tamen Atticis Sixtum natum, nusquam alias nisi in Actis me legisse memini, quorum propterea auctori, [Col. 0664A] modo de veritate caveat, τὸ εὐαγγέλιον ab Atheniensibus decernendum puto. Est quidem in duplici Mazzarinensi, et Thuanensi Codice: Graecus, de Athenis [Col. 0664D] Apud Seniorem Blanchin., tom. II Anastasii, pag. 26, inter Variantes Fabretii. ; posteriorem tamen vocem sublestam, imo et subdititiam censent eruditi, quod nec Blanchinus inficiabitur.
Nollem tamen haec a me in eum finem praejacta censeri, ut responsionis necessitatem effugiam. Quare, si sincera genuinaque Actorum, quae nobis Blanchinus objicit, verba esse volumus, ea de jure civitatis, vel de ingenuitate, maxime vero de Romano Laurentii incolatu commode interpretari possumus. Cum enim Romae Laurentius a puero altus atque educatus, insignique ecclesiastico gradu auctus fuisset; ibidemque sine animo ad propria redeundi domicilium [Col. 0664B] fixisset: Romam, non secus ac M. Cato apud Tullium, juris patriam [Col. 0664D] «Itaque (inquit Cicero II de Legib. 2) cum ortu Tusculanus esset (Cato), civitate Romanus, habuit alteram loci patriam, alteram juris, Romam scilicet.» nancisci potuit, eoque sensu civis Romanus appellari; praesertim cum eo tempore vetus illud municipum atque incolarum discrimen [Col. 0664D] Vid. Tit. ff. Ad Municipal. et ibi Heinece. Elem. Jutis sec. ordin. Pandectar. jam pene exolevisset. Sane non alio quam incolatus jure Paula Romana, quia scilicet exiit de terra sua, perpetuumque Bethlehemi domicilium fixit, CIVIS SALVATORIS, id est, BETHLEHEMITIS a Hieronymo [Col. 0664D] In Epitaphio Paulae ad Eustochium sub fin. effecta, dicitur.
De patria ut Actorum verba intelligamus officit Adonis auctoritas, quam alibi pro nobis allegavimus. Cum enim in hujus Martyrologio Laurentius disertissime Hispanus dicatur: nisi Actorum verba, quae longe quam Adonis generaliora sunt, alio divertimus, alterum ex his scriptoribus necessario mendacem [Col. 0664C] efficiemus. Jam vero egregiam ecclesiasticus interpres laudem referret, si ubi non plane contraria, sed diversa tantum occurrunt veterum testimonia, praesertim ubi non de jure, sed de facto ejusque veritate, ut nunc, controversia est: mallet ea inter se collidere, falsumque alterutrum ex auctoribus dicere, quam parce alterius verba detorquendo amice utriusque sententiam conciliare!
Quod si Actorum de quibus agimus locum ad Laurentii patriam omnino referri debere Blanchinus velit; atque adeo non diversa tantum, sed pugnantia et plane contraria esse contendat utriusque ejus scriptoris testimonia: non Ado singulare cum actorum scriptore certamen detrectabit; cum nec si hunc saeculo jam IX vixisse Blanchino dederimus, [Col. 0664D] antiquior Adone futurus sit; et alias anonymum eum planeque ἄδηλον, multiplicisque falsitatis reum esse sciamus: cum e contrario nihil in Adone sit, quod historiae fidei adversetur, saltem quod aliqua ratione sustineri non possit, ut alibi a nobis ostensum est.
Sed ego, si Blanchinus insistat, non solum parem, sed longe majorem atque Adonis auctoritas est, [Col. 0665A] Actorum de quibus agimus scriptori gratis concessero; verba tantum utriusque conferri inter se cupio. Acta Laurentium civem Romanum dicunt: Ado quoad genus Hispanum eum asserit, eruditum tamen et nutritum Romae; quorum quanquam prius colon ad originem forsan referri possit, contrahitur tamen a posteriori, et de patria omnino periodum intelligendam esse apertissime convincit; prorsus ut Actorum [Col. 0666A] locus longe quam ille Adonis generalior sit. Jam vero ex optimae interpretationis canone: in conflictu duplicis, Scripturae sacrae, aut veterum Patrum testimonii, quorum alterum cum altero pugnare videatur, generalius minus generali, non e contrario accommodari debet, quod Jurisconsulti vulgari axiomate generi per speciem derogari [Col. 0665A] Leg. in toto 80, ff. de R. I. , dicunt. Nunc autem jam Operi finem imponamus.
[Col. 0665B] Adducta pro vulgari, receptissimaque de Laurentii patria sententia sufficere arbitror, ut Blanchini atque adversariorum argumentis tantisper occurri ab Hispanis possit, dum industrior eorum aliquis non perfunctorie, ut nos, hanc sibi ornandam spartam deposcat, quod, ut initio monuimus, propositum nobis fuit. Erit et in iis fortassis, quo vetus illa eorumdem opinio attributum ipsi non a domesticis modo, sed et ab exteris quibusque scriptoribus majoris prae aliis probabilitatis gradum dignitatemque facile tueri; traditioque ipsorum a majoribus accepta, antiquis monumentis confirmata, continentique et perpetuo filo ad haec usque tempora deducta, novas vires capere possit; imo etiam, quo priscam illam, nedumque ab hominum memoria remotissimam (quam immemorialem [Col. 0665C] vulgus appellat), sed fere sesquimillenariam Hispanorum de Laurentii apud ipsos natali possessionem, qua demum eosdem excidisse adversarii jactitant, retinendae quod vocant interdicto, quod scilicet nec vi, nec clam, nec precario, alter ab altero, Laurentium hactenus possederimus, aut possideamus, per litterarium praetorem adjuvandam, atque adversus eam vim fieri vetandum Hispani speremus.
Sin vero praeter animi sententiam, certe contra votum conatibus hisce nostris publicam Hispanorum causam minime juvari contigerit (eadem de priori in quo de Damaso egimus opusculo dicta censentor): nostram potius tenuitatem incusandam volumus, quam quod utrique, aut alteri ex his opinionibus apud viros doctos vel minimum probabilitatis decedat. [Col. 0665D] Nos certe suscepti laboris nunquam poenitebit, quem nec aliis districti majorem adhibere, neque, si primum omnium erga Deum officium dempseris, honestius quam bene merendo de patria collocare unquam potuimus.
Interea vero si vel insipientibus cum Apostolo debitor esse Blanchinus velit, sustineat me quaeso amice commonentem, ne ex Hispaniae nostrae jactura novas Urbi laudes asserere deinceps studeat, alioque potius commendabiles labores, ac vigilias suas transferat; si enim Laurentii natales Hispanis eripuerit, plurimum sibi honoris gens avitae religionis, pietatisque, [Col. 0666B] et gloriae retinentissima decessurum esse existimabit; cum si e contrario levitam sanctissimum. Urbi Blanchinus ascribat, non magis idcirco rem Romanam aucturus sit, quam si aquae situlam pelago infuderit. Habet praeterea Roma multo plus quam Hispania nostra quod sibi vindicet in Laurentio, quem gremio puerum excepit, pro suo educavit, ecclesiasticisque honoribus viventem auxit; mortuum vero honorificentissimo tumulo composuit, sacrosque ipsius cineres eximie ad hanc usque diem coluit. Gaudeat igitur, exsultet, ac triumphet alumno ac martyre suo Roma; non enim orbis dominae, communique religionis parenti veras minimeque fucatas laudes Hispania nostra invidet, aut invidebit usquam; neque Urbem vicissim obsequentissimae omnium filiae Laurentii [Col. 0666C] natales invisuram pertimescit; praesertim cum illa tot martyres nedum Christo, sed et mundo pepererit, ut eo etiam nomine beata, aeterna, princepsque urbium appellari meruerit.
Tot ergo dapes cum habeat Roma quibus instructissimas confluentibus ex toto orbe convivis epulas sine aliorum dispendio praeparare potest: parcat quaeso Blanchinus oviculae, quam hactenus pro sua inter filios enutrivit Hispania nostra, quamque de ipsius pane comedentem, de calice bibentem, atque in matris sinu dormientem aluit, nisi iratum indignatione Dominum, aut prophetam audire velit, pronuntiantem: Vivit Dominus quoniam filius mortis est vir qui fecit hoc (II Reg. XII, 5) .
Quando autem in extrema disputationis parte veniam [Col. 0666D] ab Hispanis Blanchinus petit quod pro tanto (quantus Laurentius est) martyre repetundo veritatis amore et charitate non ficta pugnaverit [Col. 0665D] Annotat. CVI Orationar., pag. 294 in fin. : superest ut si illatam ab ipso Hispanis, ut putamus, injuriam ulturi, justae atque urbanae defensionis modum excesserimus, aut paulo quam expediret acriores lectoribus visi sumus, benigne nobis per hos indulgeri speremus; summo autem viro, amico item nostro, deque Hispanis alias optime merito Blanchino accinamus Horatianum illud [Col. 0666D] In Art. Poet :
[Col. 0667A] Postquam bona hujus operis pars e typographorum manibus dimissa fuerat, cum in aliquot illustrium scriptorum loca incidissem, quibus doctrinam superius traditam confirmari aut explicari posse existimo, placuit eadem hic breviter indicare, designato itidem ejus paginae numero, cui singula loca respondent, ut facile lector utraque inter se conferre possit.
Et primo quidem (Col. 559, in not. litt. c) , cum agerem de aetate ad lectoratus gradum prioribus Ecclesiae saeculis requisita, Messii cujusdam lectoris pueri exemplum a Bonarotio allatum (Observ. ad fragm. vitr. col 626) cum ex rudiore epigrammatis stylo, tum etiam ex adjecto e regione ejusdem vulgari Christi monogrammate, Constantini imperatoris aevo recentius existimavi; non quod me omnino fugeret, vel ante Constantinum id monogramma apud Christianos, fortassis et apud ethnicos ipsos in usu fuisse, sed quod eo tempore non ita frequenter, imo raro a Christianis usurparetur, quod et exemplorum paucitas [Col. 0667B] declarat (Vid. eruditiss. Mamachium, Orig. et antiq. Christian. tom. III, pag 54 seqq.) , cum saeculo IV, et deinceps, nusquam non obvium fuisset, non in sepulcris modo, sed et in lucernis, annulis, bastis, clypeis, aliisque passim Christianorum monumentis. Qua de re cum doctissimo viro et singulari amico nostro, quo tempore id folium typographorum operis urgebatur, nonnihil haerere scrupuli animadvertissem, placuit pro tum etiam, quod in paucis quae jam tum excussa fuerant exemplaribus legitur, in iis quae edenda supererant tum forte reponere, deque eo lectares hic admonere, ne nos inconstantiae aut levitati arguant.
Secundo, conjecturae nostrae, qua de eodem argumento agentes (Col. 562) non nisi post pacem Ecclesiae a Constantino redditam pueris ad lectoratus gradum aditum patuisse suspicabamur, refragari videtur admirandae doctrinae et eruditionis vir Alexius Symmachus Mazochius Neapolitanae Ecclesiae canonicus, [Col. 0667C] qui in animadversionibus ad Acta Graeca sanctorum Theoduli et Agathopi a Bollandianis Patribus, sub tinem tomi I Aprilis allata, loquens de Theodulo martyre, quem sub Maximiano passum constat (Comm. ad vet. marmoreum Kalendar. Eccl. Neapol., pag. 152, col. 2) eumdem vix pubertatem ingressum lectorem fuisse asserit, subdens: Id quod animadvertisse proderit, ne quis putet, eo tempore majorem quam nunc aetatem ad lectoratum fuisse necessariam. Verum ea tamen in re clarissimo viro assentiri nequeo; locus enim Actorum cui innititur, meo quidem judicio, non conficit Theodulum in ipso statim pubertatis limine, cum eo jam tempore lector esset, sed juvenem, aut summum adolescentem ad martyrium raptum; nam licet in Actis id aetatis fuisse dicatur, cui non ita pridem lanugo circa genas effloruerat; hoc tamen antitheseos causa factum arbitror, ut illa scilicet florensque Theoduli juventa cum senili Aga hopi aetate et canitie vividius committeretur; paucis [Col. 0667D] enim interjectis in Actis legitur: Καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ Θεόδουλος, ὁ δὲ το τοῦν [ F. τούτῳ, id est, huic ] συμπνέων Ἀγαθόπους, ἀνὴρ πρεσβὐτης, ἤδη τῇ πολιᾷ τὴν κεφαλὴν ἔντιμος· Ἀμφότεροι καθαροὶ, etc. Id est: Et talis quidem Theodulus (erat), Agathopus autem cum hoc (ad martyrium) conspirans, vir jam senex capitis canitie venerabilis. Ambo puri, etc. Jam vero haec Theoduli cum Agathopo comparatio, cum stet optime, quamvis priorem illum juvenem dicamus, satis indicat non ita presse lanuginis verbum in Theodulo accipiendum, quasi vix cum ille, quo tempore martyrium lector subiit, pubertatem ingressus fuisset. Sensus est: Nondum Theodulus lanuginem omnino deposuerat, id est, juvenilem fervorem despumaverat. Quae de priore ejus periodi parte dicta sunto. [Col. 0668A] Posteriorem autem quod attinet, in qua idem vir cl. Actorum scriptorem ad illud: Corpus humilitatis nostrae (Philipp. III, 21) allusisse existimat, defaecatissimum ipsius ingenium demirari, magis quam ejus in hac parte sententiam amplecti subit; nam cur non potius Actorum scriptor ad alia Scripturae loca respexisset, in quibus parvuli jubemur effici, si regnum coelorum ingredi volumus? Sane, quanquam vox ταπεινοφροσύνη proprie animi demissionem, seu humilitatem sonet, hic tamen nisi eam per metaphoram, aut acyrologiam, alio detorquemus, incongruam, imo absurdam, ejus commatis sententiam efficiamus necesse est. Quid enim, quaeso, sibi vult: Vir quippe erat Theodulus recentem lanuginem in genis habens; caeterum adhuc puer, quod attinet ad incorrupti corporis humilitatem, seu animi abjectionem? Aut quo jure mentis abjectio corpori tribuitur? Hac ego de causa crederem τὸ ταπεινοφροσύνης, , eo de quo quaerimus loco, pro integritate, aut virginali modestia, id est, verecundia. quo sensu Cicero (I de Divinat.) posteriorem hanc [Col. 0668B] vocem intellexit, non absurde usurpari posse; ut haec sit ejus periodi sententia: Theodulus, florente juventa. fervidus versabatur quidem in aetatis lubrico; sed adhuc puer erat, quod ad incorrupti corporis integritatem, seu virginalem vultus modestiam pudoremque spectat. Illud monendum denique, τὸ ἀνὴρ tam in Theodulo quam in Agathopo nullam continere emphasin, sed utrobique ex vulgari idiotismo redundare. Sed haec paulo forsan quam oportuisset longius protracta.
Tertio (Col. 605 seq., in not. c) , quo loco Missale Gothico-Gallicanum a ven. car. Thomasio primum editum non ad eam Galliarum partem quae Francorum regibus parebat, ut vult cl. Lesleus, sed ad aliquam ex Narbonensis Galliae Gothorum imperio subditae Ecclesiis pertinuisse dicebamus, est quod in ejus rei confirmationem adduci ulterius possit. Atque ille quidem auctor, ut vidimus, ex triduanarum Rogationum ante Ascensionem usu, quem in Ecclesia, ad [Col. 0668C] quam Missale Gothico-Gallicanum pertinuit, non autem in Hispaniae Ecclesiis obtinuisse noverat, atque ex ecclesiasticorum rituum communione inter Hispaniae et Galliae Narbonensis Ecclesias in Toletana synodo IV praescripta, atque observari jussa, conficere sibi videtur, neque in Gallia Narbonensi triduanas, Rogationes usu receptas fuisse; atque adeo Missale, de quo agimus, ad eam Galliae partem non pertinuisse. Nos contra, vetustum illum populorumque Galliae animis infixum Rogarionum triduanarum usum, vel post concilii IV Toletani tempora, id est, post coaptatos Hispanicos ritus, potuisse a Gallo-Narbonensibus Ecclesiis retineri, ibidem dicebamus, cujus rei maxima haec documenta insunt. Primo enim Gregorii Turonensis, apud Amalarium Fortunatum (Lib. I de eccl. Off., cap. 37) testimonio scimus, triduanas Rogationes a sancto Mamerto Viennensi sub saeculi V finem contra terrae motus et luporum rabiem institutas, ejusdem Gregorii aevo, id est, paulo [Col. 0668D] ante concilii IV Toletani tempora, apud omnes Ecclesias (Galliarum scilicet, ut Amalarius eodem loco interpretatur) obtinuisse. Walafridus quoque Strabo (De reb. Eccl., cap. 28) easdem Rogationes in omnibus Galliarum, imo etiam Germaniae Ecclesiis suo tempore, id est, sub medium IX saeculi consuetas fieri asserit. Leonem praeterea III, qui eodem IX saeculo ineunte, et exeunte VIII, pontificatum tenuit, easdem Rogationes in urbem Ecclesiamque Romanam invexisse, docet nos Anastasius in ejus Vita. Taceo Rhabanum Maurum, cujus nos pridem de ea re testimonium adduximus; taceo vulgarem Albinum, seu Alcuinum, qui (Lib. de div. Off., rubr. de dieb. Rogationum) earumdem consuetudinem apud Gallos ad sua usque tempora pro diversis calamitatibus [Col. 0669A] devotissime recoli affirmat. Ex quibus testimoniis illud mihi omnino videtur confici, non modo ab universa Gallia triduanas ante Ascensionem Rogationes usu receptas, sed alibi quoque propagatas fuisse ad publicas scilicet calamitates depellendas, et placandam divini Numinis iracundiam. Jam vero cum non longe post concilii IV Toletani tempora, imo eodem ipso saeculo VII exeunte, Narbonensis Gallia tot calamitatibus vexaretur, ut Flavii Egicanis Gothorum regis testimonio (Hortator. ad Patres XVII concil. Toletan., ap. Labb., tom. VIII, col. 83) et externae gentis incursu, et plagae inguinalis interitu deserta et plane desolata dicatur, eamque ob causam concilii Patres rex hortetur, ne quid gravius in Hebraeos ejus regionis incolas statuant, quis credat eas Rogationes, quae olim in Gallia Gothica obtinuerant, quasque finitima Viennensis urbs binis retro saeculis praesentissimum adversus mala publica remedium experta fuerat, in tanto rerum discrimine ab iisdem Gallo-Narbonensibus [Col. 0669B] intermissas fuisse? Quae de triduanis Rogationibus dicta sunto.
Circa non jugem autem ac per totos XL esuriales dies Quadragesimae observationem, quam in Ecclesia quae Missali Gothico utebatur viguisse idem clarissimus auctor affirmat, satis superque a nobis eodem loco (Col. 606, in not.) dictum existimo, ut lectores intelligant non amplius in ea Ecclesia, quam XXXVI diebus esurialibus, quinquies ob totidem occurrentes Dominicas interruptis, Quadragesimale jejunium constitisse, quod et ipsum in Hispaniae Ecclesiis observatum scimus. Sunt tamen alta permulta quae a nobis in ejus doctrinae confirmationem adduci possent, nisi faciendum esset verborum compendium. Verum, cum idem cl. auctor statuat qui eodem Missali Gothico uterentur, cum XL omnino diebus, minutatim tamen interruptis, jejunarent, eos non Quadragesimam, sed Quinquagesimam, et fortasse Sexagesimam aut Septuagesimam observasse, atque ob eam causam illud Missale non in Gallia Gothica, sed in Gallia [Col. 0669C] Francorum imperio subdita usitatum fuisse asserat, fit ex utroque, in Gallia Francorum imperio subdita, non Quadragesimam, sed Quinquagesimam, et fortasse Sexagesimam, aut etiam Septuagesimam omnino observatam fuisse; quae conclusio nescio quo pacto a cl. viro sustineri possit, cum in Sacramentario Gallicano Bohiensi sancti Columbani, atque in Lectionario Luxoviensi à Mabillonio editis (Tom. I Mus. Ital., et in Liturg. Gallicana) quod utrumque ad Vesontionensem provinciam, id est, ad Gallo-Francos pertinuisse pridem dicebamus, nulla Quinquagesimae, nec Sexagesimae aut Septuagesimae, sed unius Quadragesimae mentio fiat, ejusque observatio sex tantum hebdomadis concludatur; imo cum ab ipsis Gallo-Francis Patribus in prima et Quarta Aurelianensibus synodis, Quinquagesimae et Sexagesimae observatione rejecta, unam tantum Quadragesimam ab omnibus ejus Galliae tractus Ecclesiis aequaliter celebrari praecipiatur. Sistimus utriusque concilii verba, [Col. 0669D] prioris quidem, can. 24 (App. Labb., tom. V, col. 547) : Id a sacerdotibus omnibus decretum est, ut ante Paschae solemnitatem non Quinquagesima, sed Quadragesima, teneatur; posterioris vero, can. 2 (Ap. eumd., tom. V, col. 1364) : Hoc etiam decernimus observandum, ut Quadragesima ab omnibus Ecclesiis aequaliter teneatur; neque Quinquagesimam, aut Sexagesimam ante Pascha quilibet saverdos praesumat indicere. Consulto mittimus Missale Francorum, et Gallicanum vetus, sive Altissiodorense ad Gallo-Francos pertinentia, nam in hoc paucissimae, in priori autem nulla omnino occurrit missa de tempore.
Quarto (Col. 609, litt. a) , dixi ter in Sacramentario Leoniano Laurentii mentionem fieri, extra missam in ejusdem natali, quod et verum est; sed addere insuper debuissem, inter missas de Aprili mense, sub numero 20 (Tom. IV Anast., pag. 14, col. 1) mensionem quoque Laurentii reperivi; verum cum eo [Col. 0670A] loco Commune martyrum agatur, et reliquae ejus mensis orationes, paucissimis exceptis, communes sint, iniquibus propria martyrum nomina reticentur, ut Muratorius observavit (De Liturg. Rom. vet., tom. I, col. 293) , credibile est ibidem Laurentii nomen in ejus Sacramentarii textum irrepsisse, pro Illius, seu hodierno N; potuit quoque a compilatore codicis integra Laurentii oratio e propriis missis divulsa hoc loco reponi, quod et alibi ipsius oscitantia factum scimus; imo inter ipsas Laurentii missas, non semel ejusdem pervigilium festo postpositum fuit (Vid. Sacram. Leon., tom. IV Anast., pag. 37, col. 2, num. 9-12) . Ut ut sit, ea Laurentii mentio, cum sine elogio fiat, nihil proposito nostro officere potest.
Quinto (Col. 611, in not. a) , quo loco adversus cl. Lesleum dicebamus Eulaliam, cujus in Missali Gothico Gallicano mentio fit, non Barcinonensem, sed Emeritensem, fuisse, confusaque utriusque Eulaliae [Col. 0670B] Acta, subit ipsius Leslei testimonium adducere, qui cum in Missali Mozarabico ( Pag. 31) de Emeritensi quoque Eulalia dictum observasset: Vadit ad tribunal cruenti praesidis, nec quaesita, subbit ( In not. pag. 482): Haec non ad Emeritensem. sed ad Eulaliam Barcinonensem pertinent. Praeterea idem cl. auctor ( In not. pag. 481) apud omnes Occidentalis Ecclesiae Gentes Eulaliam Emeritensem celebertimam fuisse testatur; ut nihil mirandum fuerit, quod apud Gallo-Gothos, imo et apud remotiores gentes ejus natale peculiari missa celebraretur.
Sexto (Col. 622, not. b.) inter sanctos quorum non meminit Orationarius Blanchini Codex, licet vere Hispani sint, recenseri etiam debent Faustus, Januarius et Martialis Cordubenses martyres, quorum natale in Missali Mozarabico celebratur IV Kal. Octobris, et habetur propria eorumdem missa in Edit. Leslei, pag. 387. Prudentius quoque fortas is eosdem martyres intellexit, cum, enumeratis Acisclo et Zoello Cordubensibus (Hymn. de XVIII Mart. Caesaraug.) [Col. 0670C] tres insuper eidem urbi coronas adjicit, inquiens:
Illud tandem, quod suo nobis loco exciderat (nempe (Col. 535) , quo loco de antiquitate vitae Damasi a Benedicto presbytero scriptae sermonem habuimus) addendum visum fuit, quod apud Mabillonium (Tom. I Mus. Ital., 129) me legisse memini, scilicet in Oratorio sancti Sebastiani de Urbe, vulgo San Bastianello, ad clivum Palatini montis, supra arcum Titi Augusti, in antiquiotis Ecclesiae apside pone aram ejusdem maximam veterem picturam reperiri, in cujus infima parte Mabdiomi aevo legibatur:
EGO BENEDICTVS PRB. ET MONACHVS PINGERE FECI.
Hunc autem Benedictum eumdem esse cum eo qui vitam Damasi de qua agimus scripsit, suspicatur vir [Col. 0670D] eruditissimus (Ibid., pag. 130) . Nos autem, quibus alte insederat studium ejus Benedicti aetatem, si fieri posset, inquirendi, picturam quidem diligentissime lustravimus, ejus autem inscriptionis fugientes ductus vix deprehendere potuimus. Verum si is idem Benedictus, cujus nomen ibidem legebatur, vitae Damasi Scriptor fuerit, non ambigerem eumdem ad VIII, fortassis etiam ad VII saeculum referre; pictura enim, seu ejusdem genium, sive Christi et sanctorum Sebastiani, incerti martyris, Laurentii et Stephani eidem astantium, maxime vero quorumdam regia, ut videtur, dignitate fulgentium, quas exhibet, imagines eorumque ornatum atque habitum spectes, non minorem antiquitatem praeseferre videtur. Sed de huc sagaciores alii judicabunt.
Sunt fortassis alia in quibus uberiorem lucem lector desideret, verum ea minutiora sunt quam ut in iisdem diutius immorari oportent.
Carmina
Honoratissimis dominis Miller et Aubenas, dum olim, in recensione Revue bibliographique inscripta, tomum Patrologiae nostrae vigesimum ad benevolam aequissimi examinis trutinam perpenderent, in versus panegyricos de S. Martino contigit incidere, quos antea ineditos non absurde Sulpicio Severo tribui posse opinati sunt, primique ex membranaceo codice bibliothecae regiae sancti Victoris, num. 480, folia 123 continente in lucem protulere. In illo autem codice exstant: 1 o Vita S. Martini Turonensis, auctore Sulpicio Severo; 2 ejusdem epistolae tres: unam Eusebio, alteram Aurelio, tertiam Bassulae: 3 o dialogi tres in S. Martinum; 4 o demum supra memorati versus, qui folio 53 verso occurrunt, hic autem a nobis in supplementi vicem exscribuntur. Similem tomi tredecimi lacunam versibus S. Damasi ineditis jam superius explevimus, doctissimorum Miller et Aubenas supra laudatorum honoratissimis admonitionibus gratam simul et facilem aurem praebentes. EDIT.
Discipulis praecipiente Domino in mari navigantibus ventis flantibus, fluctibus excitatis, Dominus super mare pedibus ambulat et sancto Petro mergenti manum porrigit et ipsum de periculo liberat. Sanctissima Christi Ecclesia quae est mater omnium Ecclesiarum [Col. 0673A] quam fundaverunt apostoli, in qua descendit Spiritus sanctus super apostolos in specie ignis linguarum, in ea positus est thronus Jacobi apostoli et columna in qua verberatus est Christus.
[Col. 0673C] Quam metuendus est locus iste vere templum Dei et porta coeli.
Hic conditus est sanctae memoriae Martinus episcopus cujus anima in manu Dei est, sed hic totus est praesens manifestus omni gratia virtutum.
Certamen bonum certavit, cursum consummavit, fidem servavit, de caetero reposita est illi corona justitiae quam reddet illi Dominus in illa die justus judex.
III id. novembris pausavit in pace Domini, nocte media.
Monitum
In praevia dissertatione satis superque pertractantur quae ad Idatii vitam et scripta attinent [Col. 0675A] Vid. pag. 9 et seqq. . Pauca tamen de ipsius Chronico, quod Garzonius omnium optime illustravit, hoc loco praemonenda sunt.
Chronicon istud, inter praecipua historiae suae monumenta ab Hispanis habitum, decurrit ab anno aerae Christianae 379 ad annum ejusdem aerae 469 [Col. 0675A] Sig. bertus Gemblacensis, ad annum 490, ait: Idatius Chronica hucusque perduxit. Vossius recte observat errasse Sigebertum, quod in aliquem incidisset Codicem, ubi Idatiano textui aliquot anni ab alio adjecti fuissent. Cfr. Nicolai Antonii Hispalensis Bibliotheca Hispana vetus. Madriti, 1788, in-fol., tom. I, p. 259. . Complectitur itaque, a Theodosio ad Leonem, annos fere nonaginta. Ab ipso auctore in duas partes ita divisum fuit, ut priorem quidem ab aliis sumptam ingenue fateretur; posteriorem vero, ab anno 427 ad finem, a se immediato teste conscriptam affirmaret [Col. 0675A] Cfr. Idatii praefat., p. 50. . Christianus Fredericus Roesler ait [Col. 0675A] Chronica medii aevi argumento generaliora, auctoritate celebriora, usu communiora, post Eusebium atque Hieronymum res saec. IV, V et VI exponentia. Tubingae, 1798, in-8 o , p. 90. scriptores quos Idatius in priori Chronici parte secutus esse videri possit Sulpicium fuisse atque Orosium, communes eorum temporum et scriptorum fontes, Hispanis etiam proxime notos. Inde autem a Valentimani anno 3, id est aerae Christianae anno 427, Idatius ipse fons esse incipit, e quo multi post prata sua satis profecto arida irrigarunt. In his nemo magis quam Isidorus, tum Hispalensis, tum Pacensis.
Ut oculatum veracumque inter optimos saeculi quinti scriptores merito numerandum esse Idatium, testatur Papirius Massonus [Col. 0675A] Hist. calamit. Galliae, p. 97. . Erat enim eo constitutus loco, ex quo multa accuratius poterat et circumspicere et judicare. Episcopatu non tantum multis annis perfunctus est, sed etiam ad legationes et officia publica adhibitus [Col. 0675A] Cfr., infra, p. 16 et 74. . Rebus ipsis immistus, quae propria didicit experientia, litteris commendavit. In scribendo plerumque utitur stylo breviori, eoque barbaro ac difficili; neque hoc obstare potest quo minus summo in pretio habeatur Idatii Chronicon. Enim vero non solum ab hoc fonte hausta sunt, inquit Sirmondus [Col. 0676A] In praefat. ad Idatii Chronicon. , quae de Gothorum, Suevorum, aliarumque gentium rebus in Hispania Galliaque, per ea tempora gesti, apud Isidorum et alios scriptores non aliis ferme quam ipsius Chronici verbis contexta leguntur; sed alia praeterea tum ad sacram tum ad civilem historiam plurima hic docentur, quae ut caeteris omnibus intacta qui exstant, ipsi etiam nos, nisi ab Idatio prodita essent, ignorare cogeremur.
Nullus fortasse meliorum Chronicorum aut celebriorum superest, cujus tam rari sunt Codices mss. In ipsa etiam Hispania vix obvios esse, et ex eorum collatione nihil fere ad textus emendationem desumi posse, testatur Floresius [Col. 0676A] España sagrada, tom. IV, p. 321. . Ut autem Idatius extra Hispaniam saepius describeretur, vix tulisse videtur insignis illa auctoritas qua Prosperi Chronicon valuit.
Plures tamen tum fragmentorum tum integri Idatiani Chronici exstant Editiones [Col. 0676A] Roesler, op. cit., p. 92, et Bahr, Die christlichen Dichter und Geschichtschreiber Roms. Carlsruhe, 1856, in-8 o . .
Excerpta quaedam ex hoc Chronico a quodam collectore Gallo. Caroli Magni aequali, primus publici juris fecit Henricus Canisius [Col. 0676A] Lectionum antiq. tom. II Ingolstad., 1602. Cfr. ejusd. op. Edit. Amstelod., 1725, tom. II, part. I, p. 165. . Compendium illud in prima sua Eusebiani Chronici Editione retinuit Josephus Scaliger [Col. 0676A] Thesaurus temporum. Genevae, 1609, in fol. ; legitur quoque in Andreae Schotti Hispaniae illustratae tomo quarto, a Francisco ejus fratre edito [Col. 0676A] Hispania illustrata, seu rerum urbiumque Hispaniae, Lusitaniae, Aethiopiae et Indiae Scriptores varii. Francof., 1603-1608, 4 vol. in-fol. .
Post tres illas male breviati Chronici publicationes, prodiit tandem integrum Chronicon Ludovici sancti Laurentii Cordubensis cura, Romae anno 1618, ex Codice, ut ait ille, Parisiensi desumptum. Mox nova prodiit Editio Parisiis ex officina Sebastiani Cramoisy, anno 1619, in-8 o , opera eruditissimi viri Jacobi Sirmondi, qui eumdem ms. Codicem, unde Romanus profecit Editor, non quidem Parisiensem, sed vere Metensem, scilicet Metis scriptum, eumque antiquum archetypon se habuisse fatetur. Hujus ms. Codicis meminit Labbeus [Col. 0676A] Bibl. librorum mss., p. 2. ; alterum ad manus habuit ante annos septingentos exaratum Papirius Massonus [Col. 0676A] Hist. calamitat. Galliae, p. 98. .
[Col. 0677] Romanam Editionem, eodem aut sequenti anno quo prodiit, repetiit Prudentius Sandovalius Benedictinus, Pampilonensis episcopus. Sirmondiana vero Editio saepius novis typis reddita est, in primis ab ipso Sirmondo [Col. 0677A] Anno 1629. Cfr. Sirmondi op. Venetiis, 1729, tom. II, p. 228. , deinde ab Andrea Duchesnio [Col. 0677A] Hist. Franciae script. Paris. 1636. , ab Alexandro Moro [Col. 0677A] Scaligeri, Thesaurus temp., nov. Editio Amstelod., 1658, in-fol., p. 17. , ab Editoribus Bibliothecae Patrum [Col. 0677A] Bibl. Patr. max. Lugduni, 1677, tom. VII, pag. 1231, et Gallandii Bibl. Patrum, tom. X, p. 323. et Conciliorum Hispaniae [Col. 0677A] Collectio max. Concil. Hispaniae, tom. II, p. 168. , a Bouquetio [Col. 0677A] Recueil des historiens des Gaules et de la France, tom. I, p. 612. , a Floresio [Col. 0677A] España sagrada, tom. IV, p. 239-415. , a Roncallio [Col. 0677A] Vetust. Latt. Script. Chronic., ad mss. Codices emendata. Patavii, 1787, in 4 o , part. 2. et a Roeslero [Col. 0677A] Op. cit., p. 84 et 131. .
Librariorum incuria evenit ut pluribus in locis Idatiana chronologia vitiata fuerit. Praeterea ex uno exemplari et ms. Codice omnes fluxerunt Editiones; itaque ex Codicum mss. comparatione Idatii textus plane emendari nondum potuit [Col. 0677A] Cfr. Roncallius ex praefat. op. cit., p. 24. .
In illustrando Idatio nemo diligentior fuit Floresio, qui Hispanico idiomate prolegomena et notas conscripsit [Col. 0678A] Idacio illustrado con notas, correcciones, y distribucion mas exacta que en las Ediciones anterio es. Añadidos dos Chronicones ineditos: Fastos Idacianos, y tablas de olympiadas, consulados, y años de la fundacion de Roma, reducidos a los de Christo. Todo con nuevas observaciones. O. cit., tom. IV. . Pagius in Critica Baronii saepe et multum usus est Idatio, atque etiam Petavius in Doctrina temporum. Horum prior Chronici locis quam plurimis interpretatione, emendatione et notis succurrit. Sed Pagius, quemadmodum alii chronici Editores, saepissime lapsus est, ita ut Matthaeus Aimerichius jure observaverit Garzonium in pluribus Pagium emendasse et sexaginta eoque amplius Pagii errores circa Hispanorum praesertim res adnotasse in annis nonaginta Chronici Idatiani [Col. 0678A] Specimen veteris Romanae litteraturae deperditae vel adhuc latentis. Ferrariae, 178, in-4 o , pa t. I, p. 14. .
Nostrum illum Garzonium Aimerichius praecipuis aetatis suae chronologis adnumerat, hocque de eo et de opere quod typis excudimus, testimonium tulit: Chronicon, inquit [Col. 0678A] Op. cit., p. 173. , a Sirmondo inventum, correctionibus, notis et dissertationibus illustravit sodulis olim et amicus meus Joan. Matthaeus Garzon Hisp., chronologus doctissimus. Hoc opus posthumum, quod jussa cl. J. Santanderii reg. bibliothecarii, nuper defuncti, in regia bibliotheca asservatur Madriti, typis editum jam esset cum nostra Historia naturali et Oeconomica Cataloniae, me curante utriusque editionis correctionem, ni Fortuna, ludum insolentem ludere pertinax, repentino excitato turbine, totum negotium disturbasset. Eo enim tempore quo nova illa Idatiani Chronici Edito typis excudenda erat [Col. 0678A] Ut ty, is excuderetur, die 30 Septembris 1763, facultatem concesserat Petrus Navarro, societatis Jesu praepositus provincialis in provincia Aragoniae. Eamdem facultatem censores regii dederant. , in Hispania societas Jesu suppressa fuit, ejusque alumni iniquo multati sunt exsilio.
Gaizonii Codicem ms. Joannes Santander testamento suo legavit Carolo de la Serna Santander, bibliothecae publicae Bruxellensis custodi. Cum viri illius clarissimi bibliotheca venalis proposita esset Bruxellis anno 1816, Carolus Van Hulthem, die 19 mensis Martii, sibi comparavit illum Garzonii Codicem, qui nunc exstat in regia bibliotheca Bruxellensi, sub n o 17971 Codd. mss.
Ex hoc Codice autographo descripsi quod nunc in lucem prodit Idatii Chronicon illustratum. Quantum laborem, quantumque studium in adornando hoc opere Garzonius adhibuerit, intelligent omnes qui novissimam hanc Idatii Editionem cum prioribus comparare voluerint.
Lovanii, die 16 mensis Maii 1845.
P. F. X. DE RAM.
Ad lectorem
[Col. 0677B] 1 I. Ecce tibi, mi lector, Idatii episcopi Aquiflaviensis Chronicon recens cusum, perpetuis fere scholiis et notis brevioribus ad calcem cujusque paginae, fusioribus vero ad finem operis adjunctis, nonnullisque interdum correctionibus illustratum.
Post novissimas, inquies, Bouquetii atque Florii Editiones? Ita enim vero, nec sine causa opinor atque aliquo operae pretio. Nam doctissimus Bouquetius non Idatii Chronicon, sed indicem quemdam sive commentarium rerum Idatii tempore 2 gestarum nobis offert, siquidem chronologicas omnes notas, quibus Idatius opus suum in annales digessit, ab eo rescidit, novasque alias pro opinione sua obtrusit. Eruditissimus autem Florius characteres sane chronologicos, quos libri editi praeferunt, universos servavit; sed tamen annos Abrahamiticos et Olympiadicos a locis quibus insiti erant avulsit, et imperatoriis ab auctore consignatis suos saepe adjunxit, ut eum, quia a vera chronologia aberrarre existimavit, in viam reduceret. Utrique tamen, quod ipsorum [Col. 0677C] ductu chronologicas antiquarum Editionum salebras superare poterunt, multum Idatii lectores debebunt; at Idatius ipse non ita, quia dum illi sospitalem manum admovere prae se ferunt, si licet dicere, Bouquetius [Col. 0678B] rheda eum, quasi utroque pede claudum, scipione vero quasi altero tantum pede claudicantem Florius donavit, quo quidem ejus ipsi aegritudinem immedicabilem esse denuntiarunt.
II. At mihi Chronicon istud contextumque illius diligenter scrutanti longe aliter visum est. Nam in eo non ita chronologia perturbata est, ut si modo oculos ad illius verba adjicere, animumque ad totius scripti seriem advertere velimus, non inveniamus auctorem recta fere semper via incedere; neque illis auxiliis, tanquam potis non sit, suis ambulare gressibus, indigere, quinimo quandocunque librariorum imperitia sive oscitantia factum est, ut ab aequabili, cui insistit, cursu abducatur; ipse per sese lectori suo ostendit illatam sibi vim esse, atque eum quodammodo deprecatur, ut ab injuria impactoque 3 sibi vitio vindicatum se ire velit. Quod ut uno atque altero exemplo palam fiat, sume, lector, Chronicon a Sirmondo editum atque ibi inter paragraphum Asturius vir (ad annum 26 Theodosii atque Placidi Valent.) [Col. 0678C] et paragraphum Secundo regni anno principis Marciani, numeros chronologicos mutatos reperies. Quid igitur? Idatiusne aetate prope sexagenarius, dignitate episcopus et hucusque tam accuratus scriptor, redditus [Col. 0679A] nunc est adeo indiligens, ut Theodosii atque Placidiae mortem unum post annum quam quo reipsa evenit commemoret? Sed esto. Nescierit Idatius Theodosium atque Placidiam obii se anno aerae vulgaris 450, qui fuit ipsius Theodosii et Valentiniani 26, ascribiturque in Editione Sirmondania eidem § Asturius, an ignorare potuit bellum Attilianum atrosque illud praelium, quo in campis Catalaunicis anno ejusdem Valentiniani 27, aerae communis, 451, pugnatum fuisse, quod cunctarum gentium linguis et litteris pervulgatum est? At si Idatius § Valentiniani imperatoris mater annum ipsius 28 adnexuit, praelium illud in annum communis aerae 452 conjecisse dicendus est. Verumtamen conjecturis neutiquam egemus, quandoquidem § In Gallaecia, qui in Editione Sirmondiana subjicitur anno 28 Valentiniani, diem quartum aprilis incidisse ait Idatius in feriam tertiam. Atqui hoc contigit anno aerae Dionysianae 450, imperii Valentiniani 26, qui cyclo solis 11, litt. Domin. A insignitus fuit. Idatius igitur § illum In Gallaecia 4 et [Col. 0679B] qui que praecedentes sub eo anno 26 consignavit, pessimeque cum eo actum est a librariis, qui annos duos 27 et 28 Valentiniani eidem § praeposuere, quos eidem postposuerat manifeste Idatius. Sed plura de his in notis.
III. Paulo post Idatius, ad § Romanorum XLIII, hanc notam 1 apposuit, qua annum 1 Aviti designare voluit. Attamen librarii eamdem notam non ut solius primi Aviti anni, sed ut novi etiam Olympiadici atque Abrahamitici signum accepere. Quasi Idatius ipse ad annum 17 Theodosii Magni non praemonuisset propter hanc quinti anni imperii adjectionem turbandam non esse, neque praevertendam Olympiadum seriem; quandocunque uno eodemque anno civili seu Juliano et primus imperium adeuntis et ultimus decedentis ab eo principis designaretur. Id quod de Abrahamiticis etiam annis intelligendum est. Mentem hanc suam de illius notae significatione declarat evidentissime Idatius eodem loco, dum nullam ibi in annos [Col. 0679C] Marciani mutationem inducit, sed eumdem illum retinet, quem antea consignaverat § Quarto regni anno. Item dum statim post scribit: Gaisericus . . . priusquam Avitus Augustus fieret, Romam ingreditur, etc., quibus verbis clarissime significat se narrationem continuare illiusmet anni quo occisus est Valentinianus, renuntiatique Maximus et Avitus, quorum successiones ut uno tenore redderet, irruptionem Gaiserici in urbem quae inter mortem Maximi et Aviti renuntiationem facta est, post hanc renuntiationem tradit, id ipsum expresse 5 admonens: admoniturus pariter ad annum praecedentem irruptionem illam pertinere, seque eam extra locum et tempus narrare, si ab illo § I, Romanorum XLIII, novum annum civilem, scilicet 456, auspicaretur.
IV. Sed simile a librariis Chronico illatum vitium longe manifestius deprehenditur § Theodoricus adversis. Induxerat paulo antea Idatius Theodoricum post Rechiarii mortem, qui occisus fertur mense decembri, Emeritae civitatis depraedationem molientem, [Col. 0679D] intereaque novus cum advenisset annus, eum consignavit § Avitus tertio anno; atque Aviti et Marciani obitu Leonisque ac Majoriani ad imperii fastigium ascensu cursim commemoratis, resumpsit iterum actorum Theodorici narrationem, quam sequitur a § illo Theodoricus adversis, eique notam hanc 1 apponit, initium principatus Leonis atque Majoriani denotantem. Librarii autem nimis quam oscitanter haec legentes, novumque aperiri annum exi timantes, numerum annorum civilium ibi adaugent, et Theodoricum sexdecim fere menses Emeritae cunctari fuciunt, cum vix quatuor in ea urbe permansisse Idatianae narrationis ordo perspicue demonstrat.
V. Hi naevi sunt atque etiam alii, sed sane non [Col. 0680A] multi, quibus a librariis Idatius devenustatus est. Ut miraculo proprius sit scriptorem hunc tam sui similem in unico Ms (namque hucusque nullum aliud inventum est) conservari potuisse. Ergo pauculas istas labes cum detegere possent viri clarissimi, qui 6 Chronico isti illustrando operam navarunt, nescio cur suam potius chronologiam huc invehere quam Idatianam restituere voluerunt. Sed contra fidem Ms., inquient, quis hoc audeat? Imo vero, quis non audeat, si de auctoris sententia certo constet? Majorne adhibenda fides est librariorum calamis quam ipsorum auctorum verbis? Quaenam, rogo, religio est, ut librario parcas opem negare scriptori dignissimo, qui eam implorat, et quasi admota manu inflictum sibi vulnus indicat, ut ei mederi velis? Ego autem contrarium facere decrevi; atque in hac Editione loca superius adducta ac alia nonnulla corrigam, germanamque Idatii lectionem restituam, eam expungens, quam librariorum sive incuria, sive imperitia, sive audacia invexit. Cumque nullum Ms. suppetat aliqua [Col. 0680B] ex conjectura et historica veritate emendabo, quae paucissima erunt; plura ex ipso hujus Chronici contextu, caetera vero aut ex Fastis ipsius Idatii, aut ex Isidoro, aut ex excerptis quae tomo IV Hispaniae illustratae excusa sunt, aut denique ex Chronico Parvo atque alio Chronico Severo ascripto, quae Florius in lucem protulit tomo IV Hispaniae sacrae.
VI. Dum autem singula persequor, quibus has emendationes fieri posse quam probatissimas existimavi, nimius alicui justoque diffusior fortasse videar. Sed advertat hic, quaeso, animadversiones illas, in quibus de notis numerorum, et quo quaeque loco ab auctore inscripta sit, agitur, ad summam rei pertinere. Quotiescunque enim id sub 7 dubio maneat atque sub lite, Idatii opus commentarius aliquis historicus dici poterit, Chronicon dici non poterit. Istud igitur causa fuit quamobrem ego, dum de numeris chronologicis quaestio orta est, argumenta cuncta protulerim, quae mihi visa sunt aliquid lucis genuinae lectioni [Col. 0680C] restituendae allatura. Nec me pertaesum est hanc in rem tempu et operam liberaliter impendere. Has autem atque alias ad historiam et ad Hispaniae laudem spectantes longiores annotationes ad calcem Chronici amandavi; ne si ipsius Chronici contextui, ubi occurrunt, subjicerem, nimis illum discerperem, et lectoribus qui Idatium festina volent lectione percurrere interjectionibus hujus modi moras obtenderem.
VII. Ut autem de antiquis Editionibus nihil lectori depereat, si quid in ista detractum est aut inversum, id omne ne una quidem litterula minus in scholiis exhibeo, simulque quid, quove loco, vel additum vel expunctum vel immutatum est, indico. De epochis quibus Chronicon Idatius insignavit dicam infra, cum de illius scriptis sequenti dissertatione agam. Christianam autem aeram aliis, quas ipse adhibet, ego adjunxi, quia haec cum in usu communi omnium sit, et mihi et lectori commodior ac expeditior futura est; [Col. 0680D] compendii etiam causa, dum hac epocha utor, atque etiam dum aliorum scriptorum loca allego, Arabicas notas (sic vulgo appellari solent) saepe usurpo; nam velocius scribo 450, quam XXVI Theodosii et Valentiniani III 8 annorum; velocius item 389 quam CCCLXXXIX.
VIII. Demum si hic aliqua invenis quae occupata prius fuerint a Bouquetio, scito me nunquam eum vidisse, neque in nidulo, in quo nunc habito, videre licet. Quae autem de eo supra praelocutus sum, ex R. P. Florio didici. Sed neque scio an quidquam omissurus sim, etiam si antequam haec in lucem proferam, opus illius nactus fuero. Ego enim haec ex publica silva collegi, nihilque Bouquetio debent.
Dissertatio praevia
1. Idatius, ut ipse de se testatur, provinciae Gallaeciae in Lemica civitate natus est. An Lemica vel Limica ab Idatio scriptum fuerit, divinare non possumus. Inter Durium et Minium Gallaeciae fluvios, flumen aliud est, quod Plinio (L. IV, c. 20) et Melae (L III, c. 1) Limia, Ptolomeo (Tab. II Europae) Limius, Straboni (L. III) demum Limaea dicitur, tertia vocali li non secunda le cunctis scribentibus. Ad haec inter decem civitates, quas recenset inscriptio, quae hodiedum ad Aquasflavias (vulgo Chaves ) in ponte ad Tamagam fluvium visitur, quamque Gruterus (p. 245, n. 2) et alii exhibent, septimo loco Limici numerantur. Tempus quo ea inscriptio posita est, ipsa per se prodit. En illius principium:
[Col. 0681B] IMP. CAES. VESP. AUG. PON. MAX. TRIB. POT. X IMP. XX P. P. COS. IX IMP. VESP. CAES. AUG. FIL. PON. TRIB. POT. VIII IMP. XII. COS. VII.
Eadem profecto verba quae lectoribus suis offert Panvinius (L. II in Fast., an. U. c. 832) , nisi quod apud eum consulatus Titi VII inscriptus 10 est; hic autem VI. Isti tamen lectioni consentiunt Fasti Idatiani, atque Graeci et liber Cuspiniani, qui, ipso Panvinio teste, insequenti anno Urbis 833 consulatum Titi VII praefert.
2. Verum id modo nostra non refert. Haec autem omnia eo solum fine commemoravi, ut palam fieret verisimilius esse ante Idatii saltem tempora Limicus adjectivum a Limia tertia vocali, non autem secunda Lemicus, efferri solitum fuisse. Quin etiam hodierna [Col. 0681C] die flumen illud Lima, et tractus ipsi vicinus Limia appellatur. Quare quod nunc Lemica in Idatio legatur, ex librariorum forsan errore natum est. Quid si exinde ille etiam derivatus est ut Idatium Lamecensem episcopum plurimi scriptores fecerint. Porro si Limica in Idatio legeretur, Sigebertus Limicensem illum episcopum dixisset, non vero Lemicensem. Alii autem scriptores Forum Limicorum in Ptolomaeo et Limicos in lapide Aquiflaviensi invenientes, aut cum Sigeberto episcopum Limicensem appellarent, aut saltem nihil commenti essent de episcopatu Lamecensi, quem Idatio tribuunt pari ac Sigebertus Lemicensem errore; sed qui plurium insedit animis, penitiusque inhaesit non sine aliqua veritatis specie. Nam episcopatus Lamacensis etiamnum perseverat in ora Gallaeciae veteri [Col. 0681D] vicina prope Durium flumen. At Lemica nullibi, neque apud antiquos geographos, neque in ecclesiarum monumentis apparet. Caeterum urbem Lemicam vel Limicam, ubi natum se ait Idatius, in eo loco fuisse ubi nunc vicus est vulgo Puente de Lima dictus, opinio fuit D. Nicolai Antonii. Sane Itinerarium Antonini XIX m. Bracara Tydem versus Limiam statuit, fluvium, non oppidum, si Zuritae credimus. Sed nihil prohibet quominus et urbem et fluvium Limiam inibi [Col. 0682A] fuisse dicamus, sicut 11 in aversa Hispaniae ora Sucro fuit et flumen et oppidum, teste Plinio (L. III, c. 3) , qui etiamoppidum et flumen Aerninium in vicina Lusitania memorat (L. IV, c. 19) .
3. Quo anno natus fuerit Idatius etiam in incerto est; sed si datur conjectationibus locus, in annum circiter 393 natalem ejus incidisse non imprudenter statuam. Opinatus quidem est vir impense doctus et de Idatio optime meritus eum circa annum 390 natum fuisse, confectaque in Palaestinam peregrinatione anno 400 ad suos rediisse. Sed quod attinet ad regressum Idatii ex Oriente, humanitus vir tantus deceptus est, uti Acta sancti Porphyrii episcopi Gazensis [Col. 0682B] apud Surium et Bollandum die 26 Februarii certo nos docent. Namque ibi, cap. 8, legimus Joannem Caesareae Palaestinae episcopum anno 401, die post Pascha 15, ex itinere Constantinopolitano Majumam appulsum, inde tertio post die Caesaraeam abiisse, sanum utique ac vegetum, ut qui media hieme mari se ac navigationi satis difficili commiserit. Cumque eo anno Pascha celebratum fuisset a Graecis die 14 Aprilis, Joannes die 2 Maii ejusdem anni inter vivos erat. Atqui dum Idatius Palaestinam lustrabat, Joanne vita functo, Caesariensem Ecclesiam Eulogius regebat. Legesis Idatium ipsum ad annum 12 Honorii, Christi 406, itemque ad annum ejusdem Honorii 13, aerae communis 407, ubi infantulum se et pupillum hunc eumdem Eulogiam Caesareae 12 jam tum episcopum [Col. 0682C] vidisse testatur. Neque, si dicam ideo Idatium ad hunc annum 407 Joannis Hierosolymitani, Eulogii Caesariensis et aliorum meminisse, quia eodem ipso anno factum est ut eos viderit in Palaestina, quemquam me erroris accusatum ire metuo.
4. Existimavit praeterea idem cl. vir Idatium, dum anno Theodosii et Placidi Valentiniani 11 vulgaris aerae 435 ait: Quo tempore sancti Joannes, Hieronymus et alii, quos supra diximus, obierint . . . referentem sermo non edidit, de his loqui quos anno 406 laudaverat; cumque inter eos commemoratus fuisset et Epiphanius Salaminae in Cypro episcopus, tempus quo hic obierit ignorasse Idatium credidit, quia in Hispaniam ex Syriaca peregrinatione se recepisset ante diem 12 Maii, anno 401, quo ab aliquibus obiisse [Col. 0682D] dicitur Epiphanius. At imprimis multo probabilius est Idatium ad annum 435 de iis loqui quorum anno 407 meminerat, inter quos non est Epiphanius. Deinde fieri non potuit ut Eulogium in Ecclesia Caesariensi episcopum videret, utque a Palaestina ipse ante Epiphanii mortem, si is obiit anno 401, recesserit, nisi si Joannes Eulogii decessor statim a Constantinopolitano itinere vivere desierit, statim Eulogius in Joannis locum allectus fuerit, Idatius jam [Col. 0683A] tum in Palaestinam navigaverit, atque ab ea provincia, nulla interposita mora, recesserit. Quae omnia uno non integro mense fieri nemo sine tabulis, sine testibus, sibi persuadeat.
5. Verum licet Epiphanius diem obierit extremum anno 402 aut 403, de quo disputant Baronius (An. 402, n. 25) , Pagius (An. 402, n. 7) , Papebrochius (In Vita, n. 42) et Valesius (Not. ad. Socrat. l. VI, c. 14) , non ideo consequens 13 erit Idatium illius obitum ignorasse, quia, antequam eveniret, ab Oriente in Hispaniam reversus fuerit. Fieri enim potuit ut, etiamsi in Syria et praesertim in Palaestina celeberrimum fuisset Epiphanii nomen, dum viveret, nihil Idatius, quandiu illic fuit, de illius morte audierit, quia videlicet tertio vel quarto ab Epiphanii excessu [Col. 0683B] anno, id est 406 aut 407, in Palaestinam advenerit, quando cuncti de Epiphanio sermones sopiti erant. Cumque juxta opinionem nostram decimum tertium aetatis annum numeraret tunc Idatius, verum se infantulum ac pupillum appellare potuit. Hieronymus profecto saepe se adolescentem, alicubi etiam pene puerum in eremum secessisse ait, et tamen juvenem vel etiam virum tunc fuisse apud omnes constat. Cornelius etiam Nepos (In Vita Attici, cap. 8) adolescentem appellat M. Brutum post illud tempus quo ab ipso cum sociis occisus fuerat Caesar in senatu, et ipsum Atticum adolescentem vocat cap. 2, cum jam annum 23 ageret. Itaque hujusmodi verba nos saepe fallent, si ad praescriptas vulgo metas infantiae, pueritiae et adolescentiae, reducantur. Quando vero finem [Col. 0683C] Chronico imposuit Idatius, non immerito extremum se vitae curriculum peragere scripsit in prologo; namque erat tunc fere octogenarius, ut infra videbimus.
6. Regressus ex Syria ante annum 412, quo obiit Theophilus Alexandrinus (nam cum illinc discessit, vivum reliquit Theophilum, uti ea ostendunt quae scribit anno 11 Placidi Valentiniani), Deo se devovet clericum, 14 monachum aut religiosum, quam antea vitam professus, anno aerae vulgaris 417 aut 418. Id nihilque aliud significant verba illa quae in Chronico Parvo (sic illud appellare visum est Editori Florio), post Constantii nuptias et Placidiae, ante Walliae mortem [Col. 0683D] leguntur, scilicet: Idatii ad Dominum conversio peccatoris. Equidem Salvianus (L. IV de Gubern. Dei) illius temporis scriptor, eadem phrasi: Si quis, ait, nobilium converti ad Deum coeperit. Statimque, quid intelligat conversionis nomine declarans, inquit: Si quis melior esse tentaverit; rursumque: Si honoratior quispiam religioni se applicuerit. Similiter de Paulino Ausonius (Epist. 25) :
[Col. 0684A] 7. Anno deinde 3 Theodosii junioris et Valentiniani, aerae vulgaris 427, creatus est episcopus Aquiflaviensis. Quod cum primus animadverterit Philippus Labbeus, insignis soc. Jesu scriptor, dum Fastos Idatianos integros publicaret, novissime multis confirmat doctissimus Florius. Urbem episcopatu dignam probat inscriptio apud Gruterum (P. 23, n. 10) , in qua coloniae titulo honestatur. Sigebertus, ut supra innui, Lemicensem, plures Lamecensem episcopum fecerunt, omnium pessime Paschasius Quesnellus Lucensem. Qui errores insuper accumulans, Idatium metropolitam 15 fuisse affirmat, idque Idatium ipsum significare ait, dum in prologo ad Chronicon scribit se summi praesulem creatum officii. At Lucus Augusti metropolis honore non nisi multos post annos decoratus [Col. 0684B] est. Sed neque summum praesulatus officium metropolitas tantum, verum quemlibet etiam episcopum designat; siquidem de potestate ordinis, ut theologi et juris ecclesiastici interpretes loquuntur, sermo sit. Antiquus scriptor [Col. 0683] Vita sancti Castrensis, cap. 1, apud Bollandum, 1 Febr. de sanctis Castrense, Romo, Prisco et Tammaro, episcopis Africae, non metropolitanis, summi sacerdotii honore praeditos fuisse ait; et sanctus Gaudentius Brixiensis de se loquens sermone in die suae ordinationis et de suo episcopatu: Suscepi, inquit, summi sacerdotii munus. Si vero de potestate jurisdictionis loquamur, nec metropolitani quidem summo sacerdotii officio gaudent, cum habent supra se patriarchas aut primates et summum pontificem. Haec necessaria adnotanda fuerunt, quia res nobis est cum implacabili Ecclesiae supremique ejus [Col. 0684C] capitis hoste.
8. Vixit in episcopatu Idatius, ut minimum annos 42; nam Chronicon suum usque ad annum 469 perduxit. Imo in eo nonnulla legimus quae ab Idatio scribi non potuerunt ante annum 472, ut infra ostendam (Num. 34) . Attamen necesse est eum ante annum 474 extremum diem obiisse, si sub Leone Augusto decessit, uti narrat sanctus Isidorus (De Vir. ill., c. 9) , cui satius est credere quam Sigeberto, qui ad annum usque 490 vixisse eum affirmat. Leo autem mense Januario an. 474 vitam finivit. Quare Idatius annos fere octoginta vitam produxisse ambigi vix potest.
9. Ab eo vero tempore quo episcopus factus est, 16 maximis laboribus ingentibusque aerumnis in Christianae patientiae gymnasio exercitus est. Nam [Col. 0684D] atrocia continuo bella, et quae bellis annexa, incendia, rapinae, captivitates, caedes, miseram Gallaeciam attriverunt. Hae tamen injuriae erant corporum atque bonorum. Angores animi multo acrius sanctum episcopum cruciabant, cum videret gregem suum huc atque illuc distrahi, dispergi, lupisque irruentibus, hoc est haereticis Priscillianistis et Arianis, saevissime dilacerari. Interea tamen principibus et populis charus erat atque venerabilis, ita ut legatione pro suis Gallaecis ad Actium suscepta, hic, precibus ejus victus, Suevorum regem Hermericum ad ineundam cum Gallaecis pacem paulo post induxerit. Idatius vero, nomen suum reticens, pacem hanc interventu episcopali obtentam esse affirmat. At ista pluraque [Col. 0685A] alia lector ex ipso Chronico melius intelliget. Silentio tamen praeterire non possum verba sancti Leonis Magni, quae Idatium nostrum maxime commendant. Agens enim vigilantissimus pontifex de generali concilio ex omnibus Hispaniae provinciis cogendo, ut Priscillianistarum furori occurreretur, haec inter alia ad Turibium Asturicensem scribit: Si autem aliquid, quod absit, obstiterit quominus possit celebrari generale concilium, Gallaeciae saltem in unum conveniant sacerdotes; quibus congregatis, fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt, conjuncta cum eis instantia tua, quo citius vel provinciali conventu remedium tantis vulneribus afferatur (Epist. mihi 93, fin.) . Haec sanctus Leo, qui Idatium et Ceponium nominatim appellasse videtur ex Turibii commendatione; nam et Turibius ipse ad eosdem de secta Priscillianistarum [Col. 0685B] litteras dedit, quas apud Moralem reperies (L. XI, c. 26) .
10. Duo Idatio scripta tribuuntur, Chronicon scilicet et Fasti consulares. Et Chronicon quidem omnium temporum ac eruditorum consensu; at de Fastis antiqui scriptores omnino tacent; posteriores vero alii dubitant, alii etiam incunctanter negant. Sed genuinum Idatii opus esse hos Fastos invictis, ni fallor, argumentis, mox § 11 evincam. Chronicon Parvum paucis abhinc annis publica donatum luce, cento est ab imperita manu ex integro Chronico exsectus et male consutus. Liber contra Priscillianum, quem a nostro Idatio scriptum refert Trithemius, alterius [Col. 0685C] Idatii seu potius Itarii est, qui, teste divo Isidoro (De Vir. ill., c. 15) , pluribus annis antiquior fuit hoc nostro Idatio episcopo Aquiflaviensi
Post haec scripta venit in manus meas eruditi viri Francisci Girvesii de historia Priscillianistarum dissertatio, ubi (Part. I, n. 33) existimare se ostendit Idatium nostrum diversum non esse ab eo cujus in Biblioth. PP. (Tom. V) opus exstat adversus Varimadum Ansanum. Sed cum Idatius noster ad extremum usque senium annumque 471 aut 472 a Gallaecia non recesserit, uti constat ex Chronico, obieritque uno aut altero anno post, colligitur inde Idatium neutiquam scribere ea potuisse quae initio operis illius contra Varimadum leguntur: Dudum in Neapoli urbe Campaniae constitutus, etc.
11. Ut a Chronico incipiamus, utilitatem ejus a magnis viris Sirmondo et Florio commendatam non est cur ego exaggerem. De chronologicis autem notis, quibus hoc opus suum insignivit Idatius, libere atque ingenue dicam nusquam epocham aerae Hispanae ab eo in Chronico usurpatam fuisse. Quid enim? Continuandum suscipit Chronicon Idatius ab Eusebio et Hieronymo, qui illud Olympiadum atque Abrahami principumque annis consignaverant. Ergone novam ipse exterisque gentibus ignotam adjecisset epocham, quin de ea quidquam praefatus lectores suos admoneret? [Col. 0686A] Nullumne verbum toto usquam Chronico de hac novae epochae adjectione mutiret? Praeterea sic istud Chronicon continuandum suscepit Idatius, ut in unum volumen, quasi unicum esset opus et unius solius scriptoris labor, tres ejus partes compegerit, et ita compactum promulgaverit. Ita Labbeus testatur, qui in illo Ms. collegii soc. Jesu Parisiensis Eusebii Chronicon cum auctariis Hieronymi et Idatii uno continenter volumine reperiri affirmat. Verum potissima est Idatii ipsius auctoritas, tum in prologo, ubi haec scribit: Quia ad nostri temporis cursum, ut superior lectio docet, descriptio defluxit annorum; nam verba ista superior lectio Chronicon Eusebii et Hieronymi significavit Idatius praepositum in eodem volumine: tum etiam in Chronico ad annum 13 Honorii, [Col. 0686B] ubi haec leguntur: Post suprascriptos sane Arianos, qui Hierosolymis ante Joannem episcopi fuerint, etc. Inquire, lector, ab initio auctarii Idatii, ubinam ille de his episcopis Arianis mentionem 19 fecerit. Nullibi invenies; invenies autem in adjectionibus Hieronymi, anno 1 Olympiadis 283. Quis igitur non videt Idatium non ita loqui potuisse, nisi cum Hieronymiano Chronico librum suum quasi appendicem quamdam in unicum volumen conjunxisset? Si autem conjunxit, credibilene est novae epochae charactere, et quidem lectore non praemonito, hoc suum auctarium a reliquo corpore discriminasse?
12. Sed Hispanam aeram, inquies, semel atque iterum non in ora tantum libri, sed intra ipsa Idatii verba reperimus. Probe id scio; verum nec sic quidem [Col. 0686C] mihi certo persuadeam duplicem illam aeram Chronico insertam, alteram anno 15 Honorii, alteram anno Leonis 6, esse ab Idatii manu. Utraque primum libri aerae ab uno librario ascribi, et exinde transcribi ab alio potuit in operis Idatiani contextum. Porro in Fastis Mss., sub coss. Augusto II et Paulo (lege Tullo) haec, eruditissimo Labbeo teste, habentur: His coss., aera prima. Cursus lunae inventus. Anonymus autem Cuspinianeus consulatu L. Antonii et Iaurici, in quem forte primus aerae Hispanae annus incidit, pro aera prima legit luna prima. Haec autem varietas argumento est quantum sibi permiserint librarii, dum antiqua monumenta exscribebant, quando alter aera prima scripsit, alter luna prima. Atque prior ille, Idatium describens, aeram primam anno ante [Col. 0686D] Christum 33 tribuit, quod non fecerit Idatius. Itaque quod evenit in Fastis, ut naevo illo aera prima a librario deturparentur, sic etiam contigisse Chronico existimo duobus in locis qui nobis objiciuntur. Denique distributio aerarum, quam in Chronico, sed in Fastis praecipue animadvertimus, quia nimis exacta, mihi suspecta valde est, ut infra dicam.
20 13. Ego equidem non modo non invite, verum libentissime manus darem his qui Idatium Hispanae aerae characterismo Chronicon distinxisse suum opinantur, praesertim quia satis certo constat hanc epocham in aliquo usu publico fuisse circa annum Leonis 6, communis aerae 462, ubi Chronicon aeram 500 exhibet. Quippe apud diligentissimum et eximii candoris [Col. 0687A] virum Ambrosium Moralem (L XI, c. 31) hanc inscriptionem nulli non probatam legimus:
ALEXANDRIA CLARISSIMA FEMINA VIXIT ANNOS PLUS MINUS XXV, RECESSIT IN PACE DECIMO KAL. JAN. ERA DIH; PROBUS FILIUS VIXIT ANNOS DUOS MEN. I.
Verumtamen argumenta supra exposita et sancti Isidori ac Joannis Biclarensis exemplum, qui hanc aerae Hispanae epocham in Chronicis suis per annos principum digestis nunquam (nisi semel fortasse in fine Isidorus) usurpant, dissentire ab eis me viris cogunt. Maxime de aeris per singulos annos aerae Chronici adjectis; nam de duabus aliis supra memoratis infraque Chronici contextum rejectis, non est cur tam constanter refragemur ab ipso Idatio illis in [Col. 0687B] locis inscriptos fuisse.
14. Reliqui characteres, nimirum anni Abrahami, imperatorum atque Olympiadum, ab Idatio profecto sunt. Et annos quidem Abrahami, Hieronymum Idatiumque Latinis scribentes a Januario auspicari argumento est, 21 quod ab initio Chronici annorum illorum notae continuo secus ac Olympiadum lateri ascriptae sunt annorum principum, quos a capite ad calcem cum annis Julianis fluere, vix in dubium verti potest. Sed tamen quisquis de hoc ambigat, legat hoc. Chronicon in ipsius fere vestibulo, nimirum ad annum 4 et 5 Theodosii Magni; inveniet anno 4 pacem Romanos inter et Gothos Idatium consignasse, [Col. 0687C] quam in Fastis Idatius ipse perfectam fuisse ait quinto Non. Octob., assentiturque ei Pagius (In Critic., an. 481, n. 2) . Ab hac autem die ad XVII vel (ut demus id Pagio, ne de nihilo disputemus) ad XIV ante Kal. insequentis Februarii, cui inaugurationem Arcadii consignat, in iisdem Fastis transiens, annum 5 praefigit. Unde a nemine negandum puto Idatium annos Abrahamiticos et imperatorios a Januario auspicatum fuisse. Ad annum praeterea 4 Majorani et Leonis idem observare licet. Nam ibi Idatium a Februario ad Novembrem, decem continuos menses, sub unius ejusdemque anni nota, decurrit. Si autem ab Octobri initium annorum sumeret, uti assidue inculcat Pagius, cum ad § Idatius qui supra pervenit, aut etiam antea, novum annum designasset. Sed id [Col. 0687D] saepius recurret in notis.
15. Nunc autem de Hieronymo dicamus, qui anno 20 Constantii, Constantini Magni filii, haec scribit: Julianus frater Galli Mediolani Caesar appellatur VIII Idus Novemb., subsignatoque mox anno 21 ejusdem Constantii ait: Reliquae apostoli Timothei Constantinopolim invectae sunt. Atqui Idatius in Fastis contigisse id testatur die Kal. Junii. Neque est qui evectionem hanc longius protrahat, nisi Theodorus Lector (L. II Collectan.) , qui tamen in diem 24 22 ejusdem mensis Junii illa refert. Hieronymus ergo, a Novembri in proximum Junium procedens, novum annum inchoavit. Quo igitur mense nisi Januario? Certe autumnum non exspectavit. Verum et Eusebium in Latino Chronico annorum principum exordium [Col. 0688A] a Januario capere clarissime constat. Siquidem Constantini Magni anno 7 mortem adnectit Diocletiani. Verene an falso, quod disputat Pagius (In Critic., an. 316, n. 3) , nihil nunc refert, adnectit. Eam autem mortem evenisse narrat Idatius in Fastis III Non. Dec. Narraturus deinde Eusebius nuncupationem trium Caesarum Crispi, Licinii et Constantini, quae, eodem Idatio teste, facta est die Kal. Martii proxime insequentis, annum ejusdem Constantini Magni 8 praescripsit. Atque Decembrem inter et Martium duos tantum numeramus menses Januarium et Februarium. Puto Eusebium principium illius anni 8 Constantini Februario non illigasse. Haec pluribus confirmari possent; sed ea satis fore Petavio credam, qui de Eusebio probabile tantum ac verosimile esse [Col. 0688B] scribit (Ration. part. II, l. I, c. 10) annos ab autumno cum Syris inchoare.
16. Cum eruditissimo tamen Pagio non ita paucis agendum est mihi, quia et frequentius et asseverantius, neque de solo Eusebio, verum de Hieronymo etiam atque Idatio id ipsum in Critica affirmat, exque hac sua opinione methodum praescribit certum, ut ait, et facilem ad Eusebianorum, Hieronymianorum et Idatianorum annorum ineundam rationem; et non tantum ad agnoscendos errores Eusebii, Hieronymi et Idatii, sed et eorum omnium qui eosdem perperam citant (Dissert. de period. Graecoroman., n. 79) . Igitur hac ipse opinione imbutus, cum Idatium, quem quia non viderat emin. 23 Baronius atque adeo Annalibus suis non inseruerat, magna ex parte in sua [Col. 0688C] Critica describendum sibi esse censuit, saepe corrigat, suggillet ac sinistre interpretetur, propterque a me frequenter redarguendus sit, altius hanc de annorum Idatianorum exordio disputationem repetere atque perspicuis argumentis definire nunc statui, ne cui postea videar ex lubidine potius viro doctissimo contradicendi quam ex officioso Idatium defendendi studio illi frequenter refragari.
17. Igitur cum in Chronico, quale illud habemus ab Hieronymo, annos Abrahami e regione annorum principum, neque latum unguem superius aut inferius, consignatos videamus, quis sibi a Pagio persuaderi patiatur Latinum Eusebium (ne de Graeco authographo disputemus), Hieronymum ac Idatium, Abrahami annos ab Octobri, principum vero a Januario, ut demonstratum [Col. 0688D] est, auspicari, praesertim cum annos Olympiadicos, quibus principium aliud dederunt quam imperatoris, alio etiam loco vel anterius vel posterius designasse perspicuum sit? Praeterea ita Idatius a multiplicandis in epochis quas usurpat annorum initiis abhorret, ut siquando principes imperium adeunt post Januarium postque praenotatum in Chronico currentem annum, aut novam aditi imperii notam non adhibeat, vel, si eam adhibet, cum primum se dat occasio, supprimat; quippe, recurrente proximo Januario, etiamsi principatus expletus non sit annus primus, secundum de ignat. Cujus utriusque exempla habes in Placido Valentiniano, in Avito, Majorano et Leone. Prudens sane consilium quo cautum esse voluit ne chronologiae, quae res est satis per se implexa, [Col. 0689A] novae offunderentur tenebrae, quibus lector praepeditus in errorem laberetur. Non longe abibo, neque a via cui insistere debeo recedam, dum ostendo interpretationem 24 hanc de annis Eusebianis, Hieronymianis et Idatianis, ab Octobri sive autumno incipientibus (praeterquam quod falsa est), sexcentorum errorum causam non solum tironibus sed etiam chronologis non indoctis futuram esse.
18. Porro idem doctissimus Pagius, dum de hac re disputat, non sine aliqua erroris ac contradictionis specie locutus est. Nam testimonio Eusebii adducto scribentis (Dissert. de period. Graeco-roman., n. 78) : Colliguntur omnes anni Abrahami usque ad Nativitatem Christi anni IIM.XV, incluso scilicet in his anno primo Christi, subjungit: Certum est anno Juliano 43 [Col. 0689B] Eusebium primum Incarnationis annum incoepisse. Et ne quis ita possit haec interpretari, quasi sensus sit Eusebium Christi ortum illi anno Abrahami alligasse, qui ab autumno anni 43 Juliani exordium sumpsit, continuo addit: Eusebium Incarnationis principium ab anno Juliano 43 repetere. Principium Incarnationis (sumpta Incarnatione pro Nativitate), prout nunc loquimur, diem Christi nati primum, aut aliquem illi proximum esse nemo non fatebitur, sicut nemo item est qui nesciret annos Julianos a Kal. Januarii initium capere. Cum igitur Eusebius, Graecos imitatus, alligaverit Natalem Christi diei sextae Januarii anni ejusdem Abrahami 2015, potuitne Pagius, sine erroris ac contradictionis specie, scribere Incarnationis initium ab anno Juliano 43 Eusebium arcessere? [Col. 0689C] Nam dies illa 6 Januarii, Eusebius cui Natalem Christi ascripsit, 6 pariter erat dies anni 44 Juliani, siquidem iste inchoatus est die prima ejusdemmet Januarii. Igitur quemadmodum etiam si Eusebius annum cui adnectit Incarnationem ab Octobri anni 43 Juliani auspicatus fuisset, non propterea dici posset eum 25 Christi Natalem alicui ex tribus prioribus ejusdem anni mensibus Octobri, Novembri aut Decembri, neque consulatu Lentuli et Messallini ascripsisse, quia et consulatus iste et tres illi menses finiti jam erant die sexta insequentis Januarii, ita neque affingi Eusebio potest eum anno 43 Juliano Natalem Christi alligasse, quandoquidem annus hic non minus ac tres illi menses consulatus Lentuli et Messallini eadem illa die sexta penitus effluxerat.
[Col. 0689D] 19. Ego sane non video cur Pagius, qui in apparatu ad Annales, n. 146, cui inscriptus est annus Julianus 43, disertis verbis fatetur Eusebium existimasse Christum natum die sexta Januarii sequentis anni, quem ibidem, n. 153, ipse 43 ex Julianis facit; non, inquam, video, cur in Critica (Ad an. 14, n. 6) Petavium corrigat, quod in eumdem annum 44 Julianum Eusebium Christi Natalem retulisse scribat. An quia Eusebius annos quibus Chronicon suum insignivit, ab autumno, ut existimat Pagius, inchoavit, annos Julianos, quos nunquam usurpat, a suis finibus avellere potuit, efficereque, ne 44 annus Kal. ejusdem mensis Januarii, cujus sextae diei Natalem Christi annexuit, inchoatus fuerit? Observaverat Petavius (Ration. part. II, l. I, c. 10) , priusquam [Col. 0690A] Pagius, verisimile esse annos Eusebianos ab autumno exordium sumere; attamen, quia major Eusebianorum pars cum Julianis sequentibus concurrit, suadet ut in usu annus Abrahami, exerupli gratia, 2015, cum 44 Juliano conferatur, quorum per novem menses concurrit, non vero cum 43, cum quo praedicto anno Abrahami 2015 trium tantum mensium communitas est. Et haec quidem Petavius consultissime; nam quaenam, 26 rogo, chronologiae confusio et perturbatio est, si aut annum Christi primum cum Abrahamitico 2015 a die sexta Januarii conjungens, eumdem sejungas ab anno Juliano 44, qui sex prius diebus inchoatus fuit? aut Christum natum asserens consulatu Augusti XIII, natum esse neges eodem illo anno Juliano 44, atque eos etiam carpas qui hoc affirmant? [Col. 0690B] Annon consulatus iste atque annus 44 Julianus eadem die initium habuere? Sed miseret me humanae imbecillitatis, dum video eumdemmet Pagium idipsum quod in Petavio hic reprehendit alibi probare (Prolog. ad dissert. Hyp., n. 15) , Petavianaque regula utendum esse docere. Agens enim de anno 2 imperii C. Caligulae, haec scribit: Alter imperii Caligulae annus Christi potius 38 quam 39 est, cum 38 Christi annus correspondeat novem ejusdem secundi imperii anni mensibus, 39 vero tribus tantum iisque incompletis.
20. Auget deinde tenebras Pagius, inquiens: In aera Dionysiana primus Christi annus inchoatur Kal. Januarii anni Juliani 46. Namque annus Julianus 43 annis tribus a 46 distat; et qui Natalem Christi anno [Col. 0690C] Juliano 44 ascribit, illum tres anterius annos statuere censetur, quam qui eum consignat anno 46 (Dissert. de period. Graecoroman., n. 79) . Cum ergo dixerit Pagius Eusebium alligasse Natalem Christi anno Juliano 43, Dionysium vero anno 46, nemo ipsum audiet, quin sibi persuadeat Natalem Christi Eusebianum annis tribus Dionysianum anteire. Sane doctissimo viro haec Pagii verba imposuerunt, ut crederet quod modo inquiebam, quodque ipse ita exposuit: «Eusebio anexo cl. año primero de Christo al año 43 Juliano, y Dionysio al 46, 27 como dize Pagi en la dissert, del periodo Graecorom., num. 78 y 79. En fuerza de esto elque de los años de Abrahan quiera sacar los de Christo, segun nos otros los contamos, se ha de diferenciar en tres [Col. 0690D] unidades, etc.» Deceptus est vir cl. Pagium legens, et ex eo hausit Natalem Christi Eusebianum tribus annis Dionysianum praevertere. Neque hic stetit error. Factum exinde est ut haec labes in novam Chronici Editionem ab ipso ornatam derivaretur. Neque enim animadvertit vir doctissimus Hieronymum non potuisse finem Chronico suo imponere Abrahami anno 2395, imposuisse vero anno 2394. Vide infra, n. 26 et seqq. Quin etiam, quod valde mirandum est, Pagius, qui in hunc errorem Florium induxit, eum ipse non contraxit; nam Idatii Chronicon ab anno Abrahami 2395 exordiri existimare se ostendit, cum anno post ejus initium sexto annum 2400 ascribat.
21. At Pagius, inquies, eodem illo loco contrarium expresse docuit- nam conceptis verbis edixit: [Col. 0691A] Constat Eusebium annos Incarnationis triennio ante aeram Dionysianam inchoare. Audio equidem. Verum diversitate illa annorum Eusebianorum et Julianorum distentus ita scriptionem suam obscurat, ut ipse pugnantia loqui videatur, et lector, cujus modo memini, neque indoctus, neque indiligens, quique a Pagio de initio annorum Idatianorum dissentit, quos non ab Octobri, sed a Januario fluere opinatur, in errorem propter ipsum lapsus sit. Itaque ut hos scopulos evitaret Hieronymus (nam verissime idem Pagius alibi scripsit [Ibid.] : Periodorum multiplicatio memoriae animoque onerosa est ), licet in Chronico Eusebii annos Abrahamiticos ab autumno deductos invenerit (quod 28 in praesentiarum nihil attinet quaerere), eos atque etiam imperatorios cum Julianis [Col. 0691B] et civilibus annis Romanorum, quibus Chronicon illud Latinum faciebat, quibusque ignorata erat Syrorum annos putandi ratio, a Januario inchoavit, ne triplici periodo, altera Abrahami, altera Olympiadis, tertia denique principum, quarum unaquaeque diverso ae alio mense annos suos auspicaretur, lectorum animos obrueret. Porro quantum sibi Hieronymus indulserit in vertendo Eusebii Chronico disertis ipse verbis in praefatione professus est, dum ait se esse et interpretis et scriptoris ex parte officio usum. Idatium autem Hieronymum imitatum fuisse tam mihi certum est, ut Chronicon Graecum, quale ab Eusebio prodiit, ne quidem legisse putem.
[Col. 0691C] 22. De his aliter ac de Abrahamiticis et imperatoriis statuendum est, incunctanterque asserendum Eusebium, Hieronymum et Idatium aestivo tempori Olympiadum initium alligasse, idque ipsarum Olympiadum positu atque consignatione testatum reliquisse. Quapropter in novissima Idatii Editione non recte factum est, dum anni Olympiadici cum Abrahamiticis et imperatoriis ex aequo conferuntur; quasi illi non secus ac isti a Januario numerandi sint. Non ita profecto connectendi fuerunt in Chronico harum epocharum anni, sed sexto praeterpropter mense ab initio et fine aliorum incipere et desinere debuerant Olympiadici. Id nos docet clarissime Idatius, dum in Editione Sirmondiana, quae expressa est unico Ms. quod superest, Olympiadem [Col. 0691D] 290 non e regione anni 2 Theodosii, sed inferius medio utique spatio inter 2 et 3 ad § Alexandriae 29 inscripsit. Quod reliquo deinceps Chronico toties retinet, quoties librariorum incuria depravatus non est. In quo Eusebium et Hieronymum secutus est, qui in hoc ipsi praeiverunt. Nam Eusebius inter 7 et 8 Diocletiani et inter 1 et 2 Constantini, annos aequali ab utriusque intervallo, Olympiades 268 et 272 consignavit. Hieronymus etiam inter annos ejusdem Constantini 25 et 26 atque 11 et 12 Valentis Olympiades 218 et 289 inscripsit. Plurima sunt hujusmodi exempla toto sparsa Chronico, Venetiis anno 1483 et Basileae anno 1529 impresso. Sed ista tantum placuit adducere quae nullum relinquunt vitilitigationibus locum.
23. Nec mirari debet lector si annos Abrahamiticos [Col. 0692A] secus ac Olympiadicos a Januario initium ducere apud Eusebium et Idatium dixerim. Nam praeterquam quod id evincunt exempla superius adducta, annus ab autumno iniens, qualem vult Pagius, Syris, ut dictum est, tantum in usu erat, illisque solis notus, at annus Olympiadicus ab aestate incipiens, et in aestatem anno consequenti desinens, cunctis gentibus, qua late patebat Romanum imperium, erat notissimus, atque ab omnibus una eademque ratione putabatur. Quapropter aequale errandi periculum lectoribus crearetur, si annus Olympiadicus in Chronicon insertus esset cum anno Juliano, parili cursu fluens quam si inductus esset annus Abrahamiticus cum Syrorum civili anno decurrens. Sed haec certa cunctis esse debent. Silentio tamen ea praeterire nolui [Col. 0692B] propter Pagium et Florium, quorum ille annos Olympiadicos ab Octobri, hic a Januario numerandos esse in nostro Chronico docent, cum eos a mense Julio Idatius certissime auspicatus sit.
24. Nunc autem quoniam quae hucusque dicta sunt de initio anni Olympiadici, deque illius tam apud Graecos quam apud Latinos usurpatione, nota sunt apud omnes, solius Censorini testimonium adducam, non ut rem indubiam confirmem, sed ut ex eo ad annum primum et ultimum auctarii Idatiani inquirendum transeamus. Igitur Censorinus: Hic annus, ait, cujus velut index et titulus quidam est Ulpii et Pontiani consulatus, ab Olympiade prima millesimus [Col. 0692C] est et 14 ex diebus tantum aestatis, quibus agon Olympicus celebratur. A Roma autem condita 991 et quidem a Palilibus, unde Urbis anni numerantur. Eorum vero annorum quibus Julianis nomen est, 283, sed ex die Kal. Januarii. Haec Censorinus. Ex quibus liquide constat annorum Olympiadicorum initium allegandum fuisse ab Hieronymo et Idatio diebus aestatis, ne novam atque insolentem eos numerandi rationem in Chronicon inferrent. Atque exinde etiam demonstrari posse existimo Hieronymum manum a Chronico sustulisse anno Abrahami 2394, Olympiadis 289 anno tertio, mense hujus sexto labente, Christi vero, juxta Eusebium, 380; proptereaque Idatium, qui sequenti anno calamum applicavit eidem Chronico continuando, consignare in vestibulo operis sui [Col. 0692D] debuisse annum Abrahami 2395, Olympiadis praedictae annum item 3, Christi, si hac epocha juxta Eusebii opinionem usus fuisset, annum 381.
31 25. Itaque annum quem tot characteribus designat Censorinus eumdem esse cum anno 238 aerae vulgaris autumant hoc tempore plerique omnes. Ab eo autem anno usque ad finem Chronici Hieronymiani CXL anni numerantur; siquidem illud finivit consulatu Valentis VI et Valentiniani junioris II, qui annum aerae Dionysianae 378 aperuit. Atqui hoc anno numerasse necesse est Hieronymum CCCLXXX, id est duos amplius annos quam Dionysius, quotquot ab initio aera Christi Eusebiana Dionysionam antevertit. Quisquis ergo antiquis Hieronymianis Chronici exemplaribus credidit, in quibus annus [Col. 0693A] quo desinit Hieronymus 381 Christi designatus est, falsus est vehementer. Namque ex epochis, quarum anni eodem dierum numero constant, neque plures una quam alia, neque pauciores in eodem spatio temporis numerare potest. Quare si ab anno primo aerae communis usque ad consulatum Valentis VI haec aera CCCLXXVIII annos numerat, eosdem non autem plures Eusebianam putare necesse est. Quod si in Chronico Hieronymi invenis annos CCCLXXXI, scito id sine subdititia unius anni intercalatione fieri non potuisse. Rursus si Hieronymus anno 15 Tiberii et 30 Christi ad 14 Valentis hujusque interitum CCCLI annos fluxisse affirmat (In praefat. ad Chron. Edit. Basil., 1529) , aut in hac summa 15 Tiberii et 30 Christi annum includit, aut librariorum negligentia [Col. 0693B] corruptus etiam est ille locus. Idatius profecto annos tantum CCCL numerat, ut statim demonstrabo; et argumentum ex tot characteribus certisque positionibus modo deductum, summam illam CCCLXXXI annorum a Natali Christi Eusebiano ad exitum Valentis sextumque illius consulatum, manifestae falsitatis 32 convincit, atque adeo et postremam hanc annorum CCCLI a 15 Tiberii et 30 Christi ad ejusdem Valentis mortem, nisi si annus Tiberii 15 et Christi 30 hanc eamdem summam ingrediatur.
26. Ubi semel demonstratum est Hieronymum Chronico finem fecisse anno Natalis Christi Eusebiani 380, non est cur eruditissimus Florius illud absolvisse inficietur anno Abrahami 2394. Caeterum ad hoc ipsum comprobandum novum praebet nobis [Col. 0693C] argumentum Censorinus, dum consulatum Ulpii et Pontiani incidisse ait in annum ex Julianis 283. Nam si ex his subducas annos XLIII, qui ante Natalem Christi Eusebianum decurrerant, habebis CCXL; his adde CXL, quos ex Fastis elicies a consulatu illo ad consulatum Valentis VI, summam conficies annorum CCCLXXX. Quibus tandem si annos Abrahami adjicias IIM.XIV, quos ante Natalem Christi Eusebius numeraverat, conficient anni IIM.CCCXCIV. Hoc igitur anno Abrahami Hieronymus Chronicon absolvit, atque insequenti 2395 Idatio illud continuandum dereliquit.
27. Ut autem Florius crederet, Hieronymum ad annum usque Abrahami 2395 Chronicon perduxisse, fefellerunt dictum virum tum libri editi, qui in fine auctarii Hieronymiani hunc numerum exhibent, tum [Col. 0693D] Pagius, cujus verbis propter magnam viri auctoritatem sine discussione subscripsit. Caeterum Pagius de annis Abrahami ita disertis verbis pronuntiat: Epocha ab ortu Abrahae, quam Eusebius, Hieronymus et Idatius in Chronicis adhibent, auspicatur anno periodi Graecoromanae 3477, et quidem a primo die Octobris (Dissert, de period. Graecoroman., n. 78) . Igitur si, spretis anni illius 33 mensibus Octobri, Novembri atque Decembri, primum Abrahami annum anno insequenti, id est periodi Graecoromanae 3478 illigasset Pagius (ut illigandum esse monuit Petavius, illigatque re ipsa Florius), nunquam periodi Graecoromanae par annorum numerus epochae Abrahamiticae numero, neque impar impari responderet. At si Hieronymus ad annum 14 Valentis, quo finiit [Col. 0694A] Chronicon, consignavisset annum Abrahami 2395, cum Pagius periodi Graecoromanae annum 5871 eidem anno Valentis 14 inscribat, par hujusmodi periodi numerus pari epochae Abrahamiticae respondet, et impar impari, ut per se liquet. Restat ergo ut Hieronymus anno Abrahami 2394, non vero 2395, Chronico suo finem fecerit. Id quod et cognovisse et approbasse condemnet Pagium, supra, n. 20, observatum est.
28. Sed jam ex ipso Eusebii Chronico rem demonstremus. Igitur Eusebius in Chronico annum Abrahami 2020 adnectit anno Augusti 47, qui fuit aerae vulgaris IV. Ergo necesse est ut exinde decimus quisque annorum Abrahamiticorum in 4 post decimum quemque ejusdem aerae vulgaris incidat. Ita [Col. 0694B] annus Abrahami 2030 incidet in Dionysianum 14; Abrahami 2040 in Dionysianum 24; Abrahami denique 2400 in annum aerae communis 384. Et sane Idatius ab eodem hoc anno Abrahami 2400, qui ex decennalibus primus ipsi occurrit, ad 2460 decennia cuncta praedicto ordine distribuit. Neque hic ordo in Chronico turbatus est, nisi postquam reliquae omnes numerorum notae extrema libri parte corruptae sunt. Hunc ordinem praefert Editio Sirmondiana, qui nullo modo praevertendus erat, traductis, ut modo factum est, annorum Abrahamiticorum decadibus in 3 post decimum quemque aerae Dionysianae annum. Nam et Pagius 34 ipse hunc ordinem unice laudat in Chronico, primamque illam decadem anno 6 Theodosii Magni, qui Florio est aerae communis 484, alligavit. [Col. 0694C] Jam ergo si anno Dionysiano 384 respondet annus Abrahami 2400, Dionysianio 379, quo Idatius Chronicon exorsus est, alius respondere non potest nisi Abrahami annus 2395.
29. Quapropter neminem deinde fallat regula quam praescribit Pagius (Dissert. de period. Graecoroman., n. 79) ad annos aerae Dionysianae ex Abrahamiticis eruendos. Nimirum ait subducendos esse ex Abrahamiticis annos IIM.XVII, quique post hanc subductionem reliqui fient, exhibebunt annum Dionysianum. At quoto mense illum exhibebunt? Octobri, scilicet, atque adeo post novem illius menses jam elapsos. Exempli gratia, ex anno Abrahami 2018 detrahe 2017, restat 1. Itaque elicitur annus primus Dionysianus, sed non tunc incipiens, sed decimum [Col. 0694D] mensem tum decurrens. Et haec quidem juxta Pagii opinionem, qui annos Idatianos ab Octobri auspicatur. Caeterum qui eos a Januario insequenti numeret, ut numerat quidem Florius, ex ea regula annum 1 Dionysianum eliciens, planissime decipietur. Namque Abrahami 2018 ab Octobri inchoatus non nisi decimo mense annum primum Dionysianum assequitur, quippe hic Pagii sensus est; annus idem Abrahamiticus, a Januario sequenti incipiens, annum eumdem Dionysianum nulla sui parte assequetur. Quare qui annos Eusebianos, Hieronymianos, Idatianos, a Januario auspicetur, ex eorum Abrahamiticis, ut eliciat Dionysianos, detrahere debet IIM.XVI non autem IIM.XVII, sicut ut eliciat annum primum Christi Eusebianum, subtrahere debet IIM.XIV, non vero IIM.XV.
30. Nunc quod de anno Olympiadico, quo desiit Hieronymus et unde Idatius exorsus est, asserui, paucis comprobabo. Porro, quod ad Idatium attinet, ipse per se loquitur; nam post sesquiannum ab incoepto Chronico Olympiadem 290 praefixit, uti ex Editione Sirmondiana constat. Itaque de Idatio ambigi non potest a septimo circiter mense anni 3 Olympiadis 389 auctarium suum auspicatum fuisse, Hinc consequens est Hieronymum sexto ejusdem anni Olympiadici mense Chronicon suum absolvisse. Quod etiam ipse aperte testatur cum ab Olympiade 1 ad consulatum Valentis VI fluxisse affirmat [Col. 0695] Ita in multis Manuscriptis reperiri testatur Pontacus. annos Olympiadicos MCLV, non quidem integros; hujus [Col. 0695B] enim postremi anni sex tantum menses elapsi erant, cum clausulam Chronico posuit. Sed hoc satis fuit ut ab Olympiade prima usque ad annum illum Valentis, Chronici ultimum, MCLV annos numeraret. Totidem namque deduces ex integris Olympiadibus CCLXXXVIII, quater multiplicatis et tribus insuper annis Olymp. 289. Ex hoc autem testimonio Hieronymi, sed praecipue ex Idatio, satis certo colligimus post utriusque tempora adhaesisse Chronico Hieronymi labem illam, qua nunc, imo vero a tempore Marcellini Comitis (si verum est quod hic narrat in praefatione Chronici sui), sordet, praeferendi in fine annos mundi 5579, sive Abrahami 2395 et Olympiadis 1156, qualibet ex his epochis uno aucta anno. 36 Quod etiam mendum irrepsit in Socratem, qui [Col. 0695C] necem Valentis consignat anno Olympiadis 289. Sed quidquid de occasione ac tempore quo hoc vitium Chronicon Hieronymianum occupavit, a nemine tamen negandum esse puto, aut Idatium illud non offendisse, aut, si offendit, correxisse, ut ex dictis abunde liquere existimo.
31. Quod ut iterum clarius demonstrarem, non pigebit argumentum hic repetere deductum ex comparatione annorum Olympiadicorum cum Abrahamiticis. Igitur cum Eusebius Olympiadi initium fecerit anno Abrahami 1240, cui primum Olympiadis supposuit, necesse est ut annum 1155 Olympiadicum, qui fuit annus tertius Olympiadis 289, anno Abrahami 2344, annum vero quartum ejusdem Olympiadis (qui primus occurrit in Idatio) Abrahami anno [Col. 0695D] 2395 supposuerit. Neque unquam in Eusebii chronologia fieri potest ut per annorum Olympiadicorum numerus a numero Abrahamiticorum pari, aut impar ab impari initium capiat. Quod cum non animadvertit recens Idatii illustrator, annum 4 Olympiadis 289, qui ab exordio Olympiadum Eusebianarum annus est 1156, anno Abrahami 2396 illigat. Itaque in aditu Chronici Idatiani ita annorum notae ordinandae sunt, ut § Theodosius natione apponatur annus 1 Theodosii et Abrahami 2395, et § Inter Romanos Olympiadis 289 annus 4, uti his qui annorum rationes inire velint evidentissime constabit.
32. Verum enimvero si Censorinus anno aerae [Col. 0696A] vulgaris 238 adnectit Olympiadis annum 1000 et 14 a diebus aestatis ejusdem anni Dionysiani ineuntem, post annos dein CXL, quot a 238 ad 378, ubi desinit Chronicon Hieronymianum, fluxerunt, annos tantum MCLIV numeraturus erat. 37 Atqui in Hieronymo et Idatio eadem illa aestate completus est annus 1154 ab Olympiade prima et incohatus 1155. Uno ergo anno Hieronymus et Idatius in computatione Olympiadum Censorinum antevertunt. Ita quidem est. Nam Eusebius, quem Hieronymus et Idatius secuti sunt, Olympiadis initium uno anno altius quam Censorinus et reliqui vulgo scriptores desumpsit; exordium enim illius non cum anno Abrahami 1241, ut ait Petavius (Ration. part. II, l. I, c. 10) , sed ut ex ipso apparet Chronico, cum anno 1240 conjunxit, [Col. 0696B] qui cum anno confertur periodi Julianae 3937. Censorinus vero aliique fere omnes sequenti anno illigant Olympiadis initium. Sed de hoc inter Olympiadas Eusebianas et communes discrimine jam antea Pagius et Florius egerunt. Illud etiam Petavio occurrit et prius in mentem venerat; at rem noluit morosius examinare, neque in tricis diutius immorari, ut ibidem ait. Tandem silentio praetereundum non est eum qui Hieronymum absolvisse Chronicon existimet anno Abrahami 2395, non recte in ejusdem Chronici fine annum Olympiadis 1155 putaturum, sed numerare debere 1156, quotquot al anno Abrahami 1240, cui Eusebius adnectit initium Olympiadis, ad ejusdem Abrahami annum 2395 numerantur. Indeque Olympiades Eusebianae non una tantum, sed [Col. 0696C] duobus annis Olympiades vulgares antevertent. Quippe consulatu Valentis sexto, in quo finit Chronicon Hieronymi, Olympiadis vulgaris numerabatur annus 1154. Hoc autem ratiocinio valide roborantur quae hucusque dicta sunt de anno quo finivit Hieronymus et exorsus est Idatius Chronicon.
33. Historiam complexus est Idatius annorum XCI. Unde manum a Chronico sustulit anno Abrahami 2485, Olympiadis 312 anno 2, Christi secundum Eusebium anno 471, secundum Dionysium 469, Leonis Augusti anno 13, Anthemii 3. Caeterum observare diligenter oportet ab anno Leonis 8 omnia perturbata esse in Chronico, seu potius indiscreta; [Col. 0696D] quia et hic annus 8 Leonis a sua sede amotus est, et reliqui omnes usque ad 13, in quo desinit Chronicon, jam inde ab Isidori aetate, ut ex ipso colligitur (De Vir. ill., c. 10) , omissi fuerunt; unde nescias quid huic, quid illi anno respondeat. Simile quid evenit in Fastis: namque ibi, adnotato Olybrii consulatu, tres consequentes scilicet annorum 465, 466 et 467, praetermissi sunt. Et post consulatum Anthemii Augusti, quem ille de more sumpsit anno 468, consulatus etiam insequentis anni 469 omissus est. Nimirum quatuor his annis cum nullus ex Occidente consul assumptus fuisset, Idatius in extrema Gallaecia constitutus, ac bellis quaqua versum strepentibus, [Col. 0697A] quinam in Oriente consules renuntiati fuissent, penitus ignoravit. Imo et de consulatu Olybrii nihil eum nisi aliquot post annos audivisse videtur. Siquidem Fastis ascriptus est his verbis: Dño Olybrio. Ex quo colligitur consulatum hunc adnotatum ibi non fuisse ante annum 472, cum antea Olybrius renuntiatus 39 non fuerit Augustus, ut dominus dici posset. Ob eam epochae principis omissionem errores aliqui in Isidorum et alios derivati sunt, nobisque et annis Leonis 9, 10 et 11 locum in Chronico quaerendi, et annum 8 in suam sedem revocandi, labor relictus est. At cum in Fastis consulatus Anthemii, qui nomen dedit anno aerae Dionysianae 468, et in Chronico tertius etiam ejusdem Anthemii principatus annus, qui in annum incidit 469, adnotati sint, [Col. 0697B] profecto ex eo, maximeque ex Olympiade 312, sesquianno ante finem Chronici etiamnum consignata, historiam in eo contineri deducitur annorum XCI, ab anno scilicet 379 ad 469; nam utrumque Chronicon amplectitur.
34. Atque haec quidem ita statuenda sunt, quandocunque notae numerales ultra hunc annum non excurrunt. Attamen cum in fine Chronici Asparis exauctoratio filiique ejus caedes memorentur, quae anno 471 evenerunt, non temere scriptum est ab eruditissimo Labbeo (Praef. in Fast. Idat., t. I nov. Bibl.) Chronicon istud ab anno aerae Christianae 379 ad annum ejusdem aerae 471 decurrere. Verum ea de Aspare et filio vix dubium est, quin post absolutum Chronicon ab Idatio aut ab alio margini ascripta [Col. 0697C] fuerint, posteaque librarii operis contextui intulerint. Quod vero ad Isidorum attinet, dum ait: Idatius ab anno primo Theodosii Augusti usque in annum imperii Leonis 8 subjunctam sequitur historiam (Ubi supra ), certum nobis esse debet ultra Leonis 8 annum nullum alium, neque ipsius Leonis neque Anthemii, designatum invenisse eum in Chronico. Nam postquam ea scripserat de Idatio, ex ipsius Chronico 40 verba describens ( Hist. Goth. ), inquit: Anno imperii Leonis 8, Euricus pari quo frater scelere succedit in regno. Ista autem leguntur nunc in Chronico ad annum 1 Anthemii, qui Leonis erat 11. Haec vero alia, quae ex eodem Idatio exscribit ( Hist. Suev. ): Olysipona quoque ab eo (a rege Suevorum) occupatur, cive suo, qui illi praeerat, tradente Lusidio, consignata [Col. 0697D] nunc sunt prope finem Chronici ad annum 3 Anthemii. Ex his autem omnibus duo profecto deduci posse videntur: 1 o Isidorum cuncta quae in Chronico nunc habentur usque ad haec saltem verba: Olysipona quoque, etc., quae ad annum Anthemii 3, Leonis 13, aerae communis 469 pertinent, vidisse; 2 o in exemplari quo Isidorus usus est Leonis 8 tantum annum, Anthemii vero omnino nullum consignatum fuisse; alioquin si Chronicon ad annum usque 3 Anthemii deductum, et Euricum anno ipsius primo regnantem legeret, neutiquam scripsisset Idatium usque ad 8 solummodo annum historiam secutum fuisse, et Euricum eodem octavo anno regnum invasisse. Sed an librarius in exemplari quod habui: Isidorus illorum annorum notas oblitus sit ascribere? [Col. 0698A] An, sicut de consulatibus supra aiebam, Idatius. Severo Augusto mortuo, dubiusque an Leo etiam tum in Oriente viveret, illas omiserit, posteaque vel ipse Idatius vel alius annos Anthemii adjecerit, quis divinet? Interim tamen major nobis libertas relicta esse videtur ordinandi notas chronologicas in postremo Chronici quinquennio, utpote quas non certo constat ab Idatio esse. Verum hac ego libertate non utar, nisi in annis 8, 9, 10 et 11 Leonis digerendis, intactis, penitus his notis quae annos Anthemii referunt.
35. Alterum Idatii opus, ut ego opinor, Fasti sunt consulares, qui in manuscripto Codice Parisiensi Chronico adjuncti sunt. Eos dum ederet ingentis [Col. 0698B] doctrinae vir Sirmondus, ita praefatus est: Hos Fastos Idatianos nominavimus, non tam quod in eodem Codice Idatii Chronico subjiciantur; quam quod . . . reliqua infra dabo. Verum quod hi Fasti Chronico Idatii adjecti sint, nullum auctoris nomen praeferentes, non tam leve quam Sirmondo visum est, sed potius grave mihi videtur argumentum idcirco ita factum, quia integrum illud volumen, quale in Codice illo etiam nunc exstare dicitur, ex Idatii officina prodiit, proptereaque auctoris nomen illis subditum non fuisse, quia praefixum jam fuerat initio Chronici, quod praecedit.
36. Porro Fastos hos jam inde ab auctore suo in eum Codicem, cujus exemplar Parisiis asservatur, collatos fuisse, ea profecto declarant quae ibi habentur [Col. 0698C] consulatu Veri III et Quadrati, scilicet: In Chronico passos legis . . . (caetera truncavit librarius). Nam auctoris laudati Chronici nomen a Fastorum scriptore necessario designandum fuerat, nisi si idem Chronicon Fastis praepositum, et in eo auctoris sui nomen expressum erat. Sed prorsus inscriptum ibi erat Eusebii nomen ejusque Chronicon, in quo, ad annum M. Aurel. Antonini 7, qui illi consulatui respondet, haec leguntur: Persecutione orta in Asia, Polycarpus et Pionius fecere martyrium. In hunc locum auctorem Fastorum oculos intendisse nullum mihi dubium est. Atqui hunc morem observat Idatius, ut Eusebium appellat tacito ipsius nomine. Nam in prologo ad Chronicon, sub illis verbis: 42 In praecedenti opere, et in ipso etiam Chronico, sub his: Post [Col. 0698D] praedictos Arianos, Eusebianum Chronicon ab Hieronymo auctum designat. Hinc non temere et Fastos et Chronicon ejusdem auctoris opus esse existimo, et ab eodem in unum volumen cum Chronicis Eusebii atque Hieronymi cuncta simul conjecta fuisse.
37. Verum, inquies, in iisdem Fastis martyrium Polycarpi et Pionis consignatum supra legimus consulatu, ut ibi dicitur, Antonini V et Aurelii Caesaris. Ita sane; sed ea una labes est ex multis quae hos Fastos inquinavere. Porro magnus Baronius, in notis ad Martyrologium 26 Januarii, haec de Polycarpo scribit: Passus est, ut scribit Eusebius, anno 7 M. Aurel. Antonini et Lucii Veri, coss. Lucio Aurelio tertium et Quadrato. Quare martyrium istud primum [Col. 0699A] optime, utpote ab Idatio ipso sub his coss. consignatum est. Deinde caecutiens aliquis librarius sex annos illud anticipavit. Inde postremo contigit ut alius quispiam ad consulatum Veri et Quadrati his descriptis: In Chronico, his coss., passos legis . . . Polycarpi et Pionis nomina omiserit, quae sexto antea consulatu ex vitiato exemplari descripserat. Sicut Polycarpi et Pionis, sic etiam mors Ciceronis in iisdem Fastis bis adnotata est errore pari, sed dispari vitio; nam primo loco recte, secundo perperam consignata est. Hi autem naevi in antiquis manuscriptis frequentes sunt, quos expertus non mirabitur lector. Hic monitum volo Pionis nomen additum fuisse ab Hieronymo, nam in Graeco Eusebii Chronico non invenitur, multosque postquam Polycarpus annos passus est sub Decio ( Vid. Bolland., 1 Febr. ). [Col. 0699B] Itaque Idatius ex Chronico Hieronymi Latino, Graeco inconsulto, haec in Fastis transcripsit.
43 38. Sed multo efficacius argumentum de auctore horum Fastorum nobis praebet eorum finis, fini Chronici, ut supra monui, n. 33, longe simillimus. Nam ubi ad quinque postremos annos ventum est, utrobique pari, imo eadem gestorum extra Hispaniam ignorantia laborasse auctorem deprehenditur. Fasti carent consulibus, qui in ipsis annos distinguant; Chronicon Leonis chronologia spoliatum est Simile quid in ipso fere vestibulo utriusque operis observare quivis poterit; utrobique enim inauguratio Honorii, qui in Occidente imperavit, silentio praetermittitur ad annum 393. Incredibile autem est hujus modi sive [Col. 0699C] ignorantiam sive oblivionem accidisse duobus diversisque scriptoribus iisdemque latinis, quorum neuter oblitus fuit ad annum 383 Arcadii, qui in Oriente semper fuit, ad annum 383 inaugurationem adnotare. Ad haec si quis error reperitur in Chronico, non quidem librarii sed auctoris, eumdem in Fastis offendimus. Ita terraemotus quibus conquassata est Palaestina anno 419, tam in Chronico quam in Fastis contigisse dicuntur episcopo Hierosolymorum Joanne, qui secundo aut tertio anno prius decesserat. Lege notam 30. Quis igitur post haec neget Fastorum et Chronici eumdem esse auctorem, nempe Idatium? Sed pergo. Sirmondus, ut hos Fastos Idatio adjudicaret, hac, ut ipse fatetur, ratione motus est: Quod rerum et verborum in utroque opere (in Fastis ipsis et [Col. 0699D] in Chronico) affinitas et cognatio epocharumque ac temporum par observatio, totius denique scriptionis color idem ac genius, eumdem utriusque auctorem fuisse satis ostendunt, tametsi auctoris nomen nullum praeferat inscriptio. Haec Sirmondus in praefatione ad Chronicon et Fastos. At styli affinitatem, et quod idem sit utriusque scripti color et genius negant nonnulli, qui purius et 44 accuratius scriptum fuisse Chronicon quam Fastos affirmant. Sed imprimis non est cur quispiam Idatii Latinitatem nimis extollat, quae satis aetatem suam prodit. Praeterea Fastos forsitan privato usui sibi concinnavit. Quando vero quis privatim sibi scribit, nemo est qui nesciat verbis [Col. 0700A] eum uti consuevisse atque locutionibus vulgo tritis. Atque haec esse causa potuit cur hos Fastos sanctus Isidorus non viderit, quia videlicet Chronicon in publicam lucem emittens Idatius, Fastos domi inter schedas continuit. Postmodum vero, vel amicorum importunitate, vel eo vita functo, quod in eodem volumine cum Chronico conjuncti essent, fieri potuit ut evulgarentur; quin hujusmodi exemplar, quod utrumque opus amplectebatur, tam late distraheretur quam Chronicon.
39. Major autem rerum copia quam a Constantino ad Arcadium nobis hi Fasti exhibent, cum nuda ferme consulum nomina reliquo in opere designent; dum longe abest ut diversum ab Idatio auctorem denotet, ut e contrario efficacissime ex eo comprobari [Col. 0700B] existimem non nisi Idatium hujusmodi opus scribere potuisse. Quis enim praeter Idatium hos Fastos scriberet, et de rebus ante annum 400 gestis tam multa narrare, praetermissis his quae quinto saeculo, hoc est quae suo tempore acta sunt? At Idatium ita sibi ipsi privatoque usui scribere recte conjicit, quia ab Arcadio et Honorio ad annum 369, in quo finiunt Fasti, quae sibi digna visa sunt ut posteritati mandarentur, in Chronico tradiderat. Caeterum de rebus ante Magnum Theodosium nihil, a Theodosio ad filios perpauca in eo narraverat. Fortasse etiam propter chronologiae studium, quae certior ex serie consulum eruitur, Fastos conscripsit, ideoque ipsi in hoc opere consulatuum sui temporis potior quam historiae cura fuit.
[Col. 0700C] 45 40. Sed videamus jam quaenam in Fastis improbent, qui stylum causantes eos Idatio abrogant. Ista nimirum: ad Fossatum, Romania, levatus est imperator. Addunt praeterea auctorem Fastorum parum fuisse accuratum in eclipsibus notandis, Idatium vero in Chronico diligentissimum. Verumtamen ut a Fossato incipiam, dum auctor Fastorum consulatu Valentis sexto ita scribit: Profectus est Valens Augustus ex urbe ad Fossatum, quid doctis viris displicet? verbumne hoc Fossatum, an constructio? Sed constructio qui potest, cum sit, ut ita dicam, Latinissima? Ergo vox Fossatum? Atqui Plinii historici aevo juris erat Latii, ut indicant variae lectiones Codicum Mss. ipsi operi ascriptae [Col. 0699] Ad oram, cap. 21 lib. XVIII, in Editione Lugdun. 1561. . Si tamen testimonium istud non placet quia incertum, alia Idatio antiquiora [Col. 0700D] exhibet Gothofredus comment. in leg. 1 de Limitaneis Cod. Theod., qua in lege vox Fossatum reperitur; lataque illa est anno 409, sexagesimo scilicet antequam Idatius Chronicon finiret.
41. Deinde Romaniae nomen vulgo usitatum erat Orosii tempore. Quod testatur ipse dum ait (L. VII, c. 43) : Essetque, ut vulgariter loquar, Gothia, quod Romania fuisset. Possidius etiam, qui Idatio aliquanto fuit antiquior, eamdem vocem usurpat (In Vit. S. Aug., c. 30) . Demum licet in nullo auctore qui ante Idatium scripserit ea locutio reperiatur Levatus est (sane ego non legi), attamen Anoymus Cuspinianeus frequenter illa utitur. De tempore autem quo is scribebat [Col. 0701A] auctor, magnae diligentiae atque eruditionis vir Panvinius statuit (L. III Fast.) : Incertus hic auctor procul dubio per haec tempora vixit, nimirum 46 circa annum aerae vulgaris 455. Atqui tunc vivebat Idatius, et quindecim ut minimum annos ulterius vitam produxit. Quare non est cur illum loquendi modum indignum Idatii aevo et calamo reputemus. Quid quod qui hos Fastos Idatii esse negant, quia, ut aiunt, scriptionis hujus stylus ac genius recentioris sequiorisque eis esse videtur, in alium scopulum impingunt, quod nullam causam invenire neque reddere possent cur illorum auctor nullius ultra Idatii aetatem consulatus meminerit, nihilque fere de rebus quinti saeculi tradiderit. Nonne si cum Marcellino comite, aut cum Cassiodoro, aut cum Mario Aventicensi [Col. 0701B] vixisset, ex ipsis, vel unde ipsi plura alia consulum paria, multaque de rebus gestis insequentium annorum excerpere potuisset?
42. Quod ad eclipses attinet, cum Idatius hos Fastos Chronico subjecisset, in quo eas satis accurate descripserat, Fastis rursus inserere supervacaneum duxit. Profecto defectum solis, quem anno 8 [Col. 0702A] Honorii primum his verbis expressit: Solis facta defectio III Idus Novemb., feria secunda, cum consulatu Arcadii et Honorii V, qui in eum annum incidit, transcribere coepisset in Fastos; percursis primis verbis: Solis facta defectio III Idus Novemb., calamum stitit, praetermissis duobus reliquis: Feria secunda. Quod ab eo non alia de causa factum existimo, nisi quia cum in Fastis talia praeterire decrevisset, propositi immemor, eclipsim illam ex Chronico coepit exscribere, propositique, antequam finivisset cuncta describere, recordatus, duo posteriora verba omisit.
43. Ut finem tandem faciam, de aerae Hispanae notis per omnes Fastos digestis idem esto judicium ac de pauculis Chronico adjectis. Imo de his minus dubito Fastis ingestas fuisse post Idatii aevum. Tum [Col. 0702B] quia ab aera 10 reliquae 47 continuo et corrupte fluunt, quod in antiquis Mss. non solet; tum quia prima aera intra Fastorum corpus reperta cum caeteris non cohaeret; cohaereret autem, si ab Idatio cunctae adnotatae in libro fuissent; quod si cunctae ab Idatio non sunt, neque ulla.
Chronicon
48 Idatius, servus Domini Nostri Jesu Christi, universis fidelibus in Domino Nostro Jesu Christo et in veritate salutem.
Probatissimorum in omnibus virorum studia, quos praecipue in fide catholica et conversatione perfecta testis veritatis divini cultus docet assertio, ut ornantur decore dictorum, ita et commendantur honore meritorum, ut miram in omni opere obtineant firmitatem. Verum Idatius provinciae Gallaeciae natus in Lemica [Col. 0701C] De nomine et situ hujus urbis egi supra in dissert praevia, n. 2. civitate, mage divino munere quam proprio merito, summi praesul creatus officii [Col. 0701C] Episcopatum intelligit, de quo in eadem dissert., n. 7, et dissert. de Priscill. , ut extremus plagae ita extremus et vitae, perexiguum informatus studio saeculari, multo minus docilis sanctae lectionis volumine salutari, sanctorum et eruditissimorum Patrum in praecedenti opere suo [Col. 0701C] Chronicon scilicet Eusebii ab Hieronymo auctum, quod in eodem volumine suo cum appendice conjunxerat Idatius. , pro capacitate proprii sensus aut verbi secutus exemplar [Col. 0701C] Protracta nimium est et suspensa oratio, neque unquam infra completur. . Quorum primus Eusebius, Caesariensis episcopus, qui 49 ecclesiasticas sui numeri libris scripsit historias, ab initio Nini Assyriis et sancti Abrahae patriarchae Hebraeis, et reliquorum contemporales his annos regum in vicesimum Constantini Augusti, quo imperabat, annum, Graeci sermonis chronographiae concludit historia. Post hunc successor syngraphaeus perfectus universis factorum dictorumque monumentis Hieronymus presbyter, idem Eusebius cognomento, de Graeco in Latinum scripturae hujus interpres, a vicesimo anno supradicti imperatoris in 14 Valentis Augusti annum subditam texit historiam: qui [Col. 0701C] In aliis Editionibus legitur esto ut, omisso qui; [Col. 0702C] sed correctione ista aut simili alia indigere locum istum nemo non videt. esto in sanctis quibus deguit Hierosolymorum locis, a memorato Valentis anno in tempus quo in praesenti vita duravit, forte quam plurima de his quae sunt insecuta subjecerit, quia haud unquam, dum valuit, a diverso styli opere cessavit; quem quodam tempore propriae peregrinationis in supradictis regionibus adhuc infantulus vidisse me [Col. 0702C] Vide Chronicon, ad annum 407. certus sum. Qui post aliquot annos beato, ut erat, mansit in corpore, si tunc proprio operi quod subdidit [Col. 0702C] Auctarium, quod Hieronymus subjecit Eusebii Chronico. aliqua subjunxerit, apud eos ad quos scriptorum ejus omne opus vel summa pervenit, certa et plena cognitio est. Sed quoniam in cujusdam studii sui scriptura [Col. 0702C] Haec ex fine praefat. Hieronymi in Chronicon desumpta videntur, quanquam alibi similia in Hieronymo legisse me puto. dixisse eum constat: Debacchantibus jam in Romano solo Barbaris, omnia haberi permista atque confusa, opinamur ex hujus indicio sermonis in hoc per se annorum volumine subdito [Col. 0702C] Chronicon Eusebio Hieronymianum, quod ad 14 usque Valentis annum historiam continet, quodque, [Col. 0703A] antea, nunc iterum, et paulo post per ea super lectio tertio testatur praepositum a se fuisse Chronico suo in eodem volumine. Hoc autem si quo modo ab Idatio emissum est in publicum, ad nostra tempora pervenisset; non dubito quin in fine auctarii Hieronymiani Abrahami annus 2394, et sub ipso Olympiadis [Col. 0704A] 289 annus tertius consignatus reperiretur; nam quae in Chronico Idatii subsequuntur chronologiae notae, eas Hieronymiano requirunt. de successione temporum 50 ab ipso nihil adjectum. [Col. 0703] Tamen quia ad nostri temporis cursum, ut superior lectio docet, descriptio defluxit annorum, cum membrana hujus historiae curam contigisset expertis, mentem monuit imperiti, ut de cognitis (etsi in omnibus impari gressu) vel vestigiis se substerneret praecessorum. Quae fideli suscipiens cordis intuitu, partim ex studio scriptorum, partim ex certo aliquantorum relatu, partim ex cognitione, quam jam lacrymabile propriae vitae tempus ostendit, quae subsequuntur adjecimus; quorum continentiam gestorum et temporum qui legis, ita discernes. Ab anno primo Theodosii Augusti in annum tertium Valentiniani Augusti Placidiae filii ex supradicto a nobis conscripta sunt studio, vel ex scriptorum stylo, vel ex relationibus indicantum. Exin immerito allectus ad episcopatus officium, non ignarus omnium miserabilis temporis aerumnarum et conclusi in angustias imperii Romani, metas subdidimus ruituras. Et quod est luctuosius, intra extremam universi orbis Gallaeciam, deformem ecclesiastici ordinis statum creationibus indiscretis honestae libertatis interitum, et universae propemodum in divina disciplina religionis occasum, ex furentium dominantem [Col. 0704A] Legerem dominatum, aut, quod magis arridet, imminentem. permista iniquarum perturbatione nationum. Haec jam quidem inserta, sed posteris in temporibus, quibus offenderint, reliquimus [ Al., relinquimus] consummanda.
51
Romanorum XXXIX
[Col. 0703B] Idatius ordinem servat Chronici Hieronymiani, in quo proxime praecedit: Valentinianus et Valens XXXVIII. At Orosio et Paulo Diacono Theodosius XL est; Marcellino vero Comiti XXXVIII.
Theodosius per Gratianum in consortium regni assumptus cum ipso et Valentiniano juniore regnat annis XVII.
Abrahae
[Col. 0703] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II].
CCCXCV. Olympiadis 289 annus ab aestate praecedenti inchoatus.
I. IMP. ANNI. III. OLYMP. 379 AN. CHR.
Theodosius natione Hispanus, de provincia Gallaeciae, civitate Cauca (1)
[Col. 0703B] Non modo Idatius sed Zosimus etiam, lib. IV, Theodosium Caucae natum esse affirmat. At Marcellinus in Chronico, et Jornandes, de regnor. Success., Italicae ortum autumant. Vide, infra, post Chronicon, notam 1.
, a Gratiano Augustus appellatur
[Col. 0703B] Sirmii Augustus renuntiatus est Theodosius XIV Kal. Feb. Ita idemmet Idatius in Fastis et Marcellinus in Chronico. Eratque tunc Theodosius XXXIII annorum, ut ex Victore colligitur et Paulus Diaconus diserte tradit.
.
Inter Romanos et Gothos multa certamina conferuntur.
IV. OLYMP.
Theodosius Constantinopolim ingreditur in primo consulatu suo quem cum Gratiano agebat Augusto
[Col. 0703B] Ingressus hujus diem designavit, opinor, in Fastis Idatius VIII Kal. Decemb., sed librariorum negligentia factum est ut pro VIII legatur nunc XVIII. In Vita sane sancti Isaaci confessoris (30 Maii) dicitur Theodosium ingressum fuisse Constantinopolim die 24 Novemb., idque etiam colligitur ex lege 15 de petitionibus [Col. 0703C] Cod. Theod., uti observat Gothofredus.
.
II. IMP. ANNI. 380 AN. CHR.
52
Alexandriae XXI
[Col. 0703C] Prolepsi hic usus est Idatius loquens de Theophilo quasi jam nunc episcopo. Vid. notam 2.
habetur episcopus Theophilus (2), vir eruditissimus, insignis, qui a primo consulatu Theodosii Augusti laterculum per centum annos
[Col. 0704B] Cyclus Theophili 437 annorum erat. Sed in Occidente visa tantum est excerpta ex eo periodus annorum C vel XCV a Cyrillo Theophili nepote. Meminit illius Leo, epist. 64.
digestum de Paschae observatione composuit.
Athanaricus (3) rex Gothorum
[Col. 0704B] Visigothis nonnullis imperabat tunc Athanaricus. Alii ejus imperium detrectabant, seditionis auctore Fritigerne, sub quo sive regulo sive duce erant reliqui Visigothi.
apud Constantinopolim, XV die
[Col. 0704B] Juxta Idatium in Fastis, ingressus est Athanaricus Constantinopolim III Id. Jan.; obiit ergo 25 die ejusdem mensis. Vid. notam 3.
ex quo a Theodosio susceptus erat, interiit.
III. IMP. ANNI. II. OLYMP. 381 AN. CHR.
[Col. 0704B] In aliis Editionibus notae istae Hispanae aerae 420 et Jubilaei 7 margini ascriptae sunt e regione 4 anni Theodosii, sicut e regione anni ejusdem 6 Abrahami annus 2400. Sed cum duo tantum aerae octoque annorum Abrahami decades toto reperiantur Chronico, visum est eas omnes a libri ora removere; nam neque aliis immisceri sine erroris periculo, neque ab eis separari possunt sine chartae dispendio.
420. VII jubilaeus, ex quo Dominus ascendit.
IV. IMP. ANNI. OLYMP. 382 AN. CHR.
Gothi in foedera
[Col. 0704C] Vulgati libri legunt infida, corrigo in foedera ex excerptis seu fragmentis quae habentur tom. IV Hispaniae illustratae. Vid. notam 4.
Romanis pace se tradunt (4).
Ambrosius in Italia Mediolani episcopus, Martinus in Galliis Turonis episcopus, et vitae meritis et patratis miraculis virtutum habentur insignes.
III. OLYMP.
53
Theodosius Arcadium (5)
[Col. 0705A] Arcadius declaratur Augustus die XVII Kal. Feb., ut tradit Idatius noster in Fastis. Refragatur Pagius, sed immerito. Vid. notam 5.
filium suum Augustum appellans regni facit sibi esse consortem.
V. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 383 AN. CHR.
Abrahami annus
[Col. 0705A] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCC
[Col. 0705A] Cum hoc Theodosii anno VI, aerae vulgaris 384 conjunxit Idatius annum Abrahami II. CCCC. Vid. dissert. praev. n. 26.
.
VI. IMP. ANNI. 384 AN. CHR.
Honorius nascitur filius Theodosii
[Col. 0705A] Natalem Honorii consignant etiam Prosper et Marcellinus et Chronicon Alexandrinum sub hujus anni consulibus. Diem adnotant Socrates, lib. V, cap. 12, atque anonymus Cuspiniani auctor (in Actis SS. Antwerpiensibus, tom. VI Junii) V Idus Sept. Verum anonymus annum anticipat designatque praecedentem.
.
Legati Persarum ad Theodosium Constantinopolim veniunt (6)
[Col. 0705A] De hac legatione vide notam 6.
.
291 OLYMP.
(7)
[Col. 0705A] Annum hunc 7 Theodosii vacuum reliquit doctissimus Florus. Editio Sirmondiana sub eo victoriam et § hunc Priscillianus declinans praefert. Separari debent, et alterum sub anno 7, alterum sub anno 8 consignandum est, ut factum hic vides. Vide notam 7.
Priscillianus declinans in haeresim Gnosticorum per episcopos, quos sibi in eadem pravitate collegerat, Abulae
[Col. 0705B] Abylae scribit Hieronymus, lib. de Script. Eccl., n. 131. Severus, lib. II Hist. In Labilensi oppido, lege Abilensi.
episcopus ordinatur. Qui aliquot episcoporum conciliis auditus
[Col. 0705B] Hinc constat non unum tantum Caesaraugustanum concilium, sed etiam aliquot alia contra Priscillianum in Hispania coacta fuisse, antequam is supplicio afficeretur anno 386.
Italiam petit et Romam
[Col. 0705B] Damasus obiit anno 384; ultra hunc annum iter istud differi non potest.
, ubi ne ad conspectum quidem sanctorum episcoporum Damasi et Ambrosii receptus, cum his cum quibus iverat,
54
redit ad Gallias. Inibi similiter a sancto Martino episcopo et ab aliis episcopis haereticus judicatus
[Col. 0705B] In concilio Burdegalensi, anno 385.
, appellat ad Caesarem, quia in Galliis his diebus potestatem tyrannus Maximus
[Col. 0705B] Occiso Gratiano VIII Kal. Sept. anni 383, Maximus, ut tradunt Marcellinus et incertus Cuspiniani auctor, imperium arripuit. Prosper et Cassiodorus perperam hoc referunt in annum sequentem.
obtinebat imperii.
VII. IMP. ANNI. II. OLYMP. 385 AN. CHR.
[Col. 0705B] Praecedenti anno alligatum id est in Editione Sirmondiana, restitui suo loco ex Fastis Idatii. Vide notam 7, n. 2.
Greothingorum
[Col. 0706A] Greothingi Ostrogothorum erant portio. De his et de hoc bello nonnulla dabo nota 8.
gens a Theodosio superatur (8).
VIII. IMP. ANNI. 386 AN. CHR.
[Col. 0706A] Ordine praepostero vulgati libri prius § Arcadius anno Theodosii 8, deinde § Priscillianus propter anno 9 subjectos offerunt. Verum ordinandos esse, sicuti hic eos exhibeo, ostendam nota 7, n. 3 et 4.
Priscillianus propter supradictam haeresim ab episcopatu depulsus, et cum ipso Latronianus (9)
[Col. 0706A] Matronianum vocat Hieronymus, De Script. eccles., n. 130. At Prosper et Severus Latronianum cum Idatio appellant. De sociis Priscilliani supplicio affectis, vid. notam 9.
aliquantique sectatores, apud Treverim sub tyranno Maximo
[Col. 0706A] Sententiam tulit Evodius et praefectus praetorio.
caeduntur.
Exin in Gallaeciam Priscillianistarum haeresis invasit.
[Col. 0706A] Vide, supra, ad notam 3.
Arcadii quinquennalia celebrantur
[Col. 0706A] Die XVII ante Kal. Febr., ut ait Idatius in Fastis, quem immerito corrigit Pagius.
. Romanae Ecclesiae XXXVI
[Col. 0706A] Cum Idatio Prosper et Marcellinus XXXVI pontificem numerant Siricium, secuti Eusebium, qui a Lino numerare exorsus, et Cletum cum Anacleto, Marcellumque cum Marcellino confundens, Felicem praeterea, quia intrusum putavit, praetermittens, [Col. 0706B] quem XL dicturus erat, XXXVI facit. Siricius creatus est pontifex anno 385, non autem 387, quo illius meminit Idatius. Quem Florius putat non adepti sed habiti episcopatus tempus respicere, dum in Chronico Romanorum pontificum meminit.
habetur episcopus Siricius.
IX. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 387 AN. CHR.
55
Maximus tyrannus occiditur per Theodosium tertio lapide ab Aquileia V Kalendas Augustas (10)
[Col. 0706B] De loco et tempore necis Maximi eadem repetit Idatius in Fastis sub consulibus hujus anni. Socrates, lib. V, cap. 14, necis diem designat VI Kal. Augusti. Incertus Cuspiniani V Kal. Sept. Vide alia, nota 10.
. Et eodem tempore vel ipso anno in Galliis per Arbogastem comitem filius Maximi, nomine Victor, exstinctus est.
X. IMP. ANNI. 293 OLYMP. 388 AN. CHR.
Cynegius Theodosii praefectus habetur illustris (11)
[Col. 0706B] Plura de hoc illustri viro prodit Idatius in Fastis hoc eodem anno. Ea, si vis, lege, nota 11.
. Qui factis insignibus praeditus, et usque ad Aegyptum penetrans, gentium simulacra subvertit.
Theodosius cum Honorio filio suo Romam ingressus est
[Col. 0706B] Idatius ipse, in Fastis, Idibus Junii Romam ingressum fuisse Theodosium prodit. Cui anonymus Cuspiniani suffragatur. Idatius addit Theodosium congiarium dedisse Romanis ex quo intelligimus triumphum etiam tum egisse.
.
XI. IMP. ANNI. II. OLYMP. 389 AN. CHR.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XII. IMP. ANNI. 390 AN. CHR.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XIII. IMP. ANNI. III. OLYMP. 391 AN. CHR.
Aera CCCCXXX.
XIV. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 392 AN. CHR.
Valentinianus junior apud Viennam scelere comitis Arbogasti occiditur
[Col. 0706B] Idatius, in Fastis, eadem habet. Verum Cassiodorus, [Col. 0707A] in Chronico: Valentinianus, ait, vitae taedio apud Viennam laqueo suspensus est. Ita quidem per summam calumniam ab interfectoribus vulgatum est. Rem ad unguem exponit Orosius, lib. VII, cap. 35. Pressius ac significantius divus Hieronymus, epist. 3. Valentinianus, inquit, necatus est, et cadaver exanime suspendio infamatum. Occisus est Idibus Maii pridie Pentecostes, uti ex Epiphanio observarunt jam alii.
. Et
56
Eugenius tyrannus efficitur (12)
[Col. 0707A] Eodem hoc anno Eugenius tyrannidem arripuit. Vide notam 12.
.
293 OLYMP.
(13)
[Col. 0707A] Oblitus est hic adnotare Idatius Honorium hoc anno a patre in consortium regni assumptum. Vide notam 13.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XV. IMP. ANNI. 393 AN. CHR.
Abrahami II.CCCCX.
XVI. IMP. ANNI. II. OLYMP. 394 AN. CHR.
Eugenius a Theodosio Augusto superatus
[Col. 0707A] Victus est Eugenius, Arcadio III et Honorio II consulibus hoc scilicet anno. Ita Claudianus in IV consulatu Honorii, vers. 637, Idatius ipse in Fastis, Marcellinus anonymusque Cuspiniani, qui diem adnotat 6 Sept., Prosper et Cassiodorus sequenti anno victoriam de Eugenio non recte ascribunt.
occiditur.
Theodosius invaletudine hydropis apud Mediolanum defunctus est anno regni sui XVII
[Col. 0707B] Theodosius annum imperii 18 non modo non explevit, sed neque attigit; siquidem appellatus est Augustus 19 Jan. ann. 379, obiitque hoc anno 15 ejusdem mensis, juxta incertum Cuspiniani, vel 17, juxta Socratem, lib. VI, cap. 1. Idatius tamen omnes annos civiles seu Julianos quos regnando contigit, illi tribuit.
. Et iste annus, qui Theodosii XVII, ipse Arcadii et Honorii in initio regni eorum
[Col. 0707B] Primum appellat, quia, vivente patre, filii, quamvis in imperio socii, nullam illius administrandi partem sortiti sunt, neque aetas ferebat. Caeterum in edendis quinquennalibus, decennalibus, etc., ratio habebatur primaevae inaugurationis.
primus est. Quod ideo indicatur, ne Olympiadem quinque annorum turbet adjectio, in hoc loco propter regna tantum
[Col. 0707B] Reliqui libri habent: In hoc loco tantum propter regnantum inserta principum. Vid. not. 14.
inserta principum (14).
XVII. IMP. ANNI.
57
Romanorum XL Arcadius et Honorius Theodosii filii, defuncto patre
[Col. 0707B] Iterum Idatius declarat se imperii Arcadii et Honorii annos ab hoc ipso auspicari.
, regnant annis XXX (15)
[Col. 0707B] Quomodo hi anni intelligendi sunt explico nota 15.
.
I. IMP. ANNI. IV. OLYMP.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
II. IMP. ANNI. 294 OLYMP. 396 AN. CHR.
(Romanae ecclesiae XXXVII habetur episcopus Anastasius)
[Col. 0707B] Sirmondus, in prima editione ansulis haec conclusit, quae in Veneta diverso charactere expressa [Col. 0707C] sunt. An quia Chronico infarta censuit? Ut ut sit, [Col. 0708A] Anastasius inter pontifices Romanos XLI pontificatum adeptus est anno 398 exeunte, non vero 397.
.
III. IMP. ANNI. II. OLYMP. 397 AN. CHR.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
IV. IMP. ANNI. 398 AN. CHR.
[Col. 0708A] In Sirmondiana Editione 5 huic anno subditus est § In provincia Carthaginensi, et annus 6 vacuus relictus est. E contrario fieri debuit. Vid. not. 16, n. 1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
V. IMP. ANNI. III. OLYMP. 399 AN. CHR.
In provincia Carthaginensi in civitate Toleto synodus episcoporum contrahitur, in qua, quod gestis continetur, Symphosius
[Col. 0708A] Cum ex concilio ipso constet Symphosium jam tum senem fuisse, alius procul dubio est ab eo Symphosio de quo loquitur Chronicon ad annum 435, sicut etiam alius est hic Dictinius ab eo de quo agitur anno 460.
et Dictinius et alii Gallaeciae
[Col. 0708A] Hinc apparet merito scripsisse Idatium anno 386 a Priscilliani morte ejus haeresim in Gallaeciam invasisse. In universum affirmarat olim Severus, lib. II Hist., in fine: Priscilliano occiso, non solum non repressa est haeresis, quae illo auctore proruperat, sed confirmata latius propagata est.
provinciae episcopi Priscilliani sectatores, haeresis ejus blasphemissimam cum assertore eodem professionis suae subscriptione condemnant. Statuuntur quaedam etiam
58
observanda de Ecclesiae disciplina
[Col. 0708A] Etiam nunc XX canones exstant in hoc concilio confecti. De eo plura in dissert. de Priscillianistis; ibi fidem horum canonum contra Quesnellum ostendam.
, Communicante in eodem concilio Ortigio episcopo, qui Coelenis
[Col. 0708A] Sensus est Ostigium tanquam legitimum Caelenarum [Col. 0708B] episcopum sedisse in concilio, Aquae Caelenae, Antonino Caelenae, nunc Orense.
fuerat ordinatus; sed agentibus Priscillianistis pro fide catholica pulsus factionibus exulabat.
VI. IMP. ANNI. IV. 295 OLYMP.
[Col. 0708B] Verba ista in vulgatis libris perperam anno 9 ascripta sunt. Vide notam 16, n. 2.
Theodosius Arcadii filius nascitur (16).
VII. IMP. ANNI. II. OLYMP. 401 AN. CHR.
Solis facta defectio III Novemb., feria II
[Col. 0708B] In Fastis feriam silentio praeterit Idatius, quam forsitan neque hic expressit. Porro cum alicujus eclipsis meminit Chronicon, frequenter mensis aut hebdomadae diem male designat. Namque haec eclipsis feria 3, non autem 2, contigit, anno 418, feria 6, non autem 5. Anno 447, defectus solis evenit X Kal. Dec., pro quo habet Chronicon IX Kal. Quae omnia castigavit doctissimus Florius, notis 5, 7 et 13, in Idatium. Denique Petavius, Ration., p. II, lib. IV, cap. 13, pro V Kal. Octob., quem diem praefert Chronicon, defectum lunae narrans anno 451, legendum esse ait VI kal.
.
VIII. IMP. ANNI. 402 AN. CHR.
Romanae ecclesiae XXXVII habetur episcopus Innocentius
[Col. 0708B] Innocentius in ordine Romanorum pontificum XLII est renuntiatus, initio anni aenae vulgaris 402.
.
III. OLYMP.
[Col. 0708B] Hoc loco vulgati libri natalem Theodosii exhibent, [Col. 0708C] quem dedi an. 7. Vide notam 16, p. 2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
IX. IMP. ANNI. 403 AN. CHR.
Abrahami II.CCCCXX.
X. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 404 AN. CHR.
Constantinopoli Joannes episcopus praedicatur insignis, qui ob fidem catholicam
59
Eudoxiam Arcadii uxorem infestissimam patitur
[Col. 0709A] Sicut Justina Ambrosium, ita etiam Eudoxiam fidei causa persecutam fuisse Chrysostomum credidit Idatius; et in Occidente forsan ita pervulgatum est. At Eudoxia non Ariana sed catholica fuit.
Arianam.
296 OLYMP.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XI. IMP. ANNI. 405 AN. CHR.
Hierosolymis Joannes. Caesarea Eulogius, Cypro Epiphanius
[Col. 0709A] Epiphanius hoc anno inter vivos non erat; namque antea obiit.
, Alexandria Theophilus, qui supra
[Col. 0709A] Anno 380 de Theophilo locutus est, et nunc eo respicit.
, episcopi habentur insignes.
XII. IMP. ANNI. II. OLYMP. 406 AN. CHR.
Hieronymus presbyterio praeditus, in Bethleem Judae vicinia consistens, praecipuus habetur in cunctis.
III. OLYMP.
Post supradictos
[Col. 0709A] Arianos episcopos intelligit, quos Hieronymus commemorat anno 11 filiorum Constantini Magni, quos ideo supradictos ait, quia in eodem volumine Chronicon suum cum Eusebiohieronymiano Idatius conjunxit, ut observatum est in diss. praevia, n. 11, confirmatque Isidorus. de Viris ill., c. 9, cum historiam Idatii Chronico Hieronymi subjectam esse innuit.
sane Arianos, qui Hierosolymis ante Joannem episcopi fuerint (17)
[Col. 0709A] Omnino scire non potuit, quia nullus alius praeter eos quos recenset Hieronymus episcopatum illum tenuit Arianus. Vid. not. 17.
, Idatius, qui haec scribit, scire non potuit. Hunc vero sanctum cum sanctis Eulogio, Theophilo et Hieronymo vidit
[Col. 0709B] Horum omnium meminisse videtur nunc Idatius, quia hoc anno factum est ut eos videret, cum infantulus peregrinaretur per Palaestinam.
et infantulus et pupillus.
XIII. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 407 AN. CHR.
[Col. 0709B] Hoc anno Arcadius his Kal. Maii. decessit successore relicto filio Theodosio.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XIV. IMP. ANNI. 297 OLYMP. 408 AN. CHR.
Alani et Vandali et Suevi
[Col. 0709B] De his gentibus nonnulla dicemus dissert de Gothis.
Hispanias
60
ingressi
[Col. 0709B] Suspecta mihi sunt quae sequuntur usque ad finem §. Idatius has et similes notas ubique omittit, nisi ubi de defectibus solis aut lunae agit, tum enim diem et feriam designare solitus est. Vide notam 18.
aera CCCCLVII, alii quarto Kal., alii III Idus Octob. memorant die, tertia feria, Honorio VIII et Theodosio Arcadii filio III consulibus.
XV. IMP. ANNI. II. OLYMP. 409 AN. CHR.
(19)
[Col. 0709B] Cl. Florius hoc loco annum Honorii 16 consignat. [Col. 0710A] Sirmondus vero Ms. secutus, eum annum praefert § Debacchantibus. Medium inter utrumque tenere mihi visum est, et Idatium tenuisse verosimilius est. Vide notam 19, n. 1, ubi de anno excidii Urbis agitur.
Alaricus, rex Gothorum, Romam ingressus cum intra et extra Urbem caedes agerentur, omnibus indultum est qui ad sanctorum limina confugerunt (20)
[Col. 0710A] Verissime scriptum id ab Idatio; haud enim una tantum ecclesia sed plures asylo Romanis fuerunt. Vide not. 20, ubi de Gothorum moderatione in ea urbis irruptione.
.
Placidia, Theodosii filia, Honorii imperatoris soror, a Gothis in Urbe capta
[Col. 0710A] Capta est Placidia anno 409. Vide not. 10, n. 5.
.
(21)
[Col. 0710A] Huc a § Debacchantibus hanc anni 16 notam retraxi. Vide notam 21, ubi de Alarici morte et Ataulfi successione agitur.
Alaricus moritur, cui Ataulfus succedit in regno
XVI. IMP. ANNI. 410 AN. CHR.
Barbari, qui in Hispanias ingressi fuerant, caede depraedantur hostili. Pestilentia suas partes non segnius operatur.
[Col. 0710A] Hoc loco Sirmondus ex Ms. annum expressit Honorii 16, quem ego supra ad illa Alaricus moritur apposui, ductus Isidori auctoritate, qui initium regni Ataulfi anno 410 alligat, quo etiam necesse est obiisse Alaricum; et haec est communis omnium sententia.
Debacchantibus per Hispanias Barbaris, et saeviente nihilominus pestilentiae malo, opes et conditam in urbibus
61
substantiam tyrannicus exactor diripit, et miles exhaurit.
III. OLYMP.
Fames dira grassatur adeo, ut humanae carnes ab humano genere vi famis fuerint devoratae, matres quoque necatis vel coctis per se natorum suorum sint pastae
[Col. 0710A] Rem distinctius narrat Olympiodorus inquiens: [Col. 0710B] Mulier una quatuor liberorum mater omnes devoravit, ad singulos praetexens reliquos se alere et salvare velle; donec, omnibus absumptis, lapidibus a plebe obruta est. Hoc ipso anno Romani, fame ac peste conflictati, circo tamen vacabant, ibique feralis illa vox audita est: Pone pretium carni humanae. Ita Zosimus.
corporibus. Bestiae occisorum gladio, fame, pestilentia, cadaveribus assuetae, quosque hominum fortiores interimunt, eorumque carnibus pastae, passim in humani generis efferuntur interitum. Et ita quatuor plagis, ferri, famis, pestilentiae, bestiarum, ubique in toto orbe saevientibus praedictae a Domino per prophetas suos annuntiationes implentur.
Subversis memorata plagarum grassatione Hispaniae provinciis, Barbari ad pacem ineundam, Domino miserante, conversi, sorte
[Col. 0710B] De hac inter Barbaros provinciarum sortitione meminit Orosius, lib. VII, cap. 40, scribens: Actis aliquandiu magnis cruentisque discursibus, post graves rerum atque hominum vastationes, quarum ipsos quoque modo poenitet, habita sorte et distributa usque ad nunc possessione consistunt.
ad habitandum sibi provinciarum dividunt regiones.
XVII. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 411 AN. CHR.
Gallaeciam Vandali occupant
[Col. 0711A] Vandali regi Gunderico parebant, filio Godigiseli sive Godagisci sive Gudegiscli (namque ita nomen ejus variant auctores, sub quo Vandali Rhenum transire aggressi sunt. Sed ibi, Godigiselo a Francis occiso, ut ex Frigerido narrat Gregorius Turonensis lib. II, cap. 9, Gundericus primus in Hispania Vandalorum rex fuit, ut recte in eorum historia prodit Isidorus. Quare corrigendus est Procopius, qui lib. I de Bello Vandalico Godigiselum in Hispaniam venisse affirmat.
et
62
Suevi
[Col. 0711A] Suevi regem habebant Hermericum, cujus apud Idatium crebra deinceps mentio.
sitam in extremitate Oceani maris occidua; Alani Lusitaniam et Cartnaginensem provincias
[Col. 0711A] Atax rex erat Alanorum; meminit illius Idatius, infra, anno 418.
; et Vandali cognomento Silingi
[Col. 0711A] Cum Fredibalum regem Vandalorum appellet Idatius anno 416, Vandalos Silingos intelligo, nam reliquis imperabat Gundericus.
Baeticam sortiuntur. Hispani per civitates et castella
[Col. 0711A] Gentes, quae Hispanias irruperant, loca aut natura aut arte munita obsidione cingere et machinis expugnare admotis nesciebant. Ideo Hispani ad ea [Col. 0711B] loca confugerunt.
residui a plagis Barbarorum per provincias dominantium se subjiciunt
[Col. 0711B] De hac servitute dicam nota 22.
servituti (22).
Constantinus
[Col. 0711B] De eodem Constantino Idatius noster in Fastis, sub consulibus hujus anni, ait: Constantini tyranni in conto caput allatum est XIV Kal. Octob. Anno igitur 408 tyrannidem arripuit.
, post triennium invasae tyrannidis, ab Honorii duce Constantio intra Gallias occiditur
[Col. 0711B] Prosper victum et captum ait Arelate (Orosius addit occisum) per duces Honorii Constantium et Ulfilam. Hujus etiam meminere Sozomenus et Olympiodorus.
.
Jovinus et Sebastianus fratres intra Galliam, et in Africa Heraclianus pari tyrannidis inflantur insania.
XVIII. IMP. ANNI. 412 AN. CHR.
Augustinus Hipponensis episcopus
63
habetur insignis. inter cujus studia magnifica Donatistas ab eo Dei adjutorio superatos probata fides demonstrat actorum
[Col. 0711B] In vulgatis libris legitur auctorum; sed constat manifesto legendum esse actorum. Saepe enim Augustinus cum Donatistis disputavit, collationumque harum acta, a notariis excepta, deinde in publicum emissa sunt. Horumque fidem appellat hic Idatius.
.
298 AN. CHR.
Jovinus et Sebastianus, oppressi ab Honorii ducibus
[Col. 0711B] Marcellinus in Chronico tyrannidis et necis Jovini et Sebastiani meminit anno praecedenti. De iis vide notam 23.
, Narbona interfecti sunt
[Col. 0711B] Adventum Gothorum in Gallias recte Prosper et Cassiodorus anno superiori illigant; neque adversantur Idatio, quia Ataulfus Gallias ingres us Narbonam non contendit perpeti cursu. Qui poterat, [Col. 0712A] cum parvulorum, senum, feminarumque populum secum duceret, quibus annonam providere atque etiam saepe armorum vi aperire sibi viam necesse habuit? Olympiodorus sane Massiliam obsedisse in itinere Ataulfum et ab Bonifacio inde repulsum testatum reliquit.
(23).
XIX. IMP. ANNI. 413 AN. CHR.
Gothi Narbonam ingressi vindemiae tempore
[Col. 0712A] Orosius, lib. VII, cap. 42, tyrannidem Heracliani, irruptionem ejus in Italiam atque supplicium exponit, additque expeditionem adornasse, instructa 3700 navium classe.
.
Heraclianus
[Col. 0712A] Numerum occisorum ad Utriculum non L sed XX millia praefert Chronicon Parvum, quod fortasse verius est.
movens exercitum de Africa adversus Honorium, Utriculo in Italia in conflictu superatus, effugit in Africam, caesis in loco supradicto L millibus
[Col. 0712A] Novus hoc loco annus ab Idatio designatus evidens argumentum est ipsum a Januario annos auspicari.
armatorum. Ipse post Carthagine in aede Memoriae per Honorium percussoribus missis occiditur.
II. OLYMP.
Abrahami II.CCCCXXX.
XX. IMP. ANNI. 414 AN. CHR.
64
Ataulfus apud Narbonam Placidiam duxit uxorem (24)
[Col. 0712A] De his nuptiis nonnulla ex Olympiodoro describam nota 24.
. In quo prophetia Danielis putatur impleta
[Col. 0712A] Daniel, cap. XI, de rege Aegypti Ptolemaeo Philadelpho vaticinatur, qui filiam suam Berenicem [Col. 0712B] nuptui dedit Antiocho, qui Theos cognominatus est, Syriae regi. Laodice autem, prior Antiochi uxor, repudiatam se dolens, necem ipsi Antiocho, Berenici et utriusque filio intulit, et Callinicum, suum ex eodem Antiocho filium, regem constituit. Rem fusius narrant Hieronymus, Apianus et Justinus.
, qui ait filiam regis Austri sociandam regi Aquilonis, nullo tamen ejus ex ea semine subsistente
[Col. 0712B] Sicut ex Berenice nullus superstes filius Syriae regnum obtinuit, ita neque ex Placidia et Ataulfo natus filius, Theodosius nomine, in regno parentibus successit; obiitque paulo postquam natus est, et in templo juxta Barcinonem argentea capsula cum ingenti utriusque parentis luctu sepultus est.
.
III. OLYMP.
Hierosolymis Joanne, de quo supra
[Col. 0712B] Supra, anno 406 et 407.
, episcopo praesidente, sanctus et primus post Christum Dominum martyr Stephanus revelatur (25)
[Col. 0712B] Eadem habet Marcellinus in Chronico. Idatius vero in Fastis nonnulla addit, quae videre potes nota 25, ubi de patria Pauli Orosius inquiritur ex conjectura.
.
XXI. IMP. ANNI. 415 AN. CHR.
Hieronymus, qui supra
[Col. 0712B] Supra, anno 406 et 407.
praecipuus in omnibus, elementorum quoque peritissimus Hebraeorum, in lege Domini, quod scriptum est, diurna nocturnaque meditatione continuus, studia operis reliquit innumera. Ad ultimum Pelagianorum sectam
[Col. 0712B] Hieronymus primum epistola ad Ctesiphontem, quae justi voluminis librum conficit, Pelagium exagitavit, deinde tres contra ipsum dialogorum libros conscripsit, et utrumque opus etiamnum exstat.
cum ejusdem auctore adamantino veritatis malleo contrivit.
65
Adversus hos et alios haereticos exstant ejus probatissima monumenta.
IV. OLYMP.
Ataulfus a patricio Constantio pulsatus, ut relicta Narbona (26)
[Col. 0713A] Ataulfus, anno superiori Narbonam relinquens, Barcinonam devenit, ubi hoc anno, qui fuit aerae communis 416, occiditur. Vide notam 26, n. 1.
Hispanias peteret, per quemdam Gothum
[Col. 0713A] Interfectorem Ataulfi Olympiodorus Bobbium, Jornandes Vernulfum vocat. Vide notam eamdem.
apud Barcinonam inter familiares fabulas
[Col. 0713A] In stabulo occisum ait Olympiodorus.
jugulatur. Cui succedens Vallia
[Col. 0713A] Orosius, lib. VII, c. 43, Jornandes in Geticis, n. 45, Isidorus et alii Sigericum successorem Ataulfi faciunt. At Idatius et Prosper Sigericum silentio praetereunt; quia, ut refert Olympiodorus, septem dies cum imperasset, interfectus est.
in regno cum patricio Constantio, pace mox facta (27)
[Col. 0713A] De tempore confectae hujus pacis sententia Pagii refutatur nota 27. Ubi ad quos pertineat lex 14 Cod. Theod. De infirmandis quae sub tyrannis, indico.
Alanis et Vandalis Silingis in Lusitania et Baetica sedentibus adversatur.
XXII. IMP. ANNI. 416 AN. CHR.
Alexandrinae Ecclesiae post Theophilum quis praesederit
[Col. 0713A] Seriem episcoporum Alexandrinorum Chronico suo innectere voluisse Idatium, uti ab Hieronymo et Eusebio factum fuerat, ex hoc loco intelligimus. Sed non hos tantum, verum et Hierosolymitanos Antiochenosque omisisse videtur, quia eorum scire non potuit successiones.
ignoravi haec scribens.
Constantius Placidiam accipit uxorem (28)
[Col. 0713B] Dei primo sequentis anni alligat has nuptias Olympiodorus. Vide notam 28.
.
66
[Col. 0713B] Editio Sirmondiana lincolis circumclusa ista exhibet. An subdititia visa sunt Sirmondo? Sane Chronicon Parvum ea omittit et eorum loco haec habet: Idatii ad Dominum conversio peccatoris. Isidorus quoque illa de Fredibalo praeteriit. At Sigonius, lib. XI de Occidentali imperio, Jornandi tribuit in Annalibus, sed nullibi in Jornande a me reperta sunt.
Fredibalum regem gentis Vandalorum
[Col. 0713B] Vandalos Silingos intelligit; namque aliis imperabat Gundericus.
,
sine ullo certamine ingeniose captum ad imperatorem Honorium destinat
[Col. 0713B] Destinat Constantius, a quo captus est Fredibalus.
.
Vallia, rex Gothorum, Romani nominis causa, intra Hispanias caedes magnas efficit Barbarorum.
XXIII. IMP. ANNI. II. OLYMP. 417 AN. CHR.
Solis facta defectio die XIV Kal. Augusti, qui fuit feria V
[Col. 0713B] Lege feria 6, uti supra ad annum 402 adnotatum est.
.
XXIV. IMP. ANNI 418 AN. CHR.
Romanae Ecclesiae XXXIX praesidet
[Col. 0713B] Praesidet ab initio 417 inter Romanos pontifices XLII.
Zosimus.
[Col. 0713C] Nodus hic occurrit, qui necesse est ut scindatur: cum nullo modo solvi possit. Itaque traducendus est § Durante episcopo, etc. invenies post duos sequentes [Col. 0714A] Vandali et Alani, et cum eo traducendae etiam sunt hae notae XXV. Vide not. 29.
Durante episcopo quo supra,
etc. (29).
Vandali Silingi in Baetica per Valliam regem omnes
[Col. 0714A] Chronicon Parvum verbum omnes omittit.
exstincti.
Alani, qui Vandalis et Suevis potentabantur, adeo caesi sunt a Gothis, ut exstincto Atace
[Col. 0714A] Ex quatuor regibus Barbarorum, quos supra ad annum 411 distinxi, Atace nunc exstincto, et anno 416 Fredibalo, tuo tantum relicti sunt, scilicet Hermericus Suevorum et Vandalorum Gundericus.
rege ipsorum, pauci, qui superfuerant, abolito regni nomine
[Col. 0714A] In aliis editionibus legitur: Abolito regni nomine de Gunderici regis, etc.: erasi praepositionem de, quae contra leges grammaticae irrepsit.
,
67
Gunderici, regis Vandalorum, qui in Gallaecia resederat, se patrocinio subjugarent.
III. OLYMP.
[Col. 0714A] Omnino consignandus hic fuit ex mente Idatii, exque ipso rerum gestarum ordine § iste Durante cum anno 25 Honorii, uti ostensum est nota 29.
Durante episcopo quo supra
[Col. 0714A] Supra, anno 415, meminit Idatius Joannis, eumdemque nunc designari ex Fastis ejus discimus. At Joannes secundo aut tertio abhinc anno decesserat. Vide notam 30.
, gravissimo terraemotu sancta in Hierosolymis loca quassantur (30). Et caetera
[Col. 0714A] Ea innuit Marcellinus in Chronico sub consulibus hujus anni.
de quibus in Gestis ejusdem episcopi.
XXV. IMP. ANNI. 419 AN. CHR.
Gothi, intermisso certamine quod agebant
[Col. 0714B] Bellum intelligit cum Vandalis et Alanis, de quo antea.
, per Constantium ad Gallias revocati, sedes in Aquitanica
[Col. 0714B] Lege ex Chronico Parvo Aquitania, vel ex Isidoro secunda Aquitanica, cujus caput Burdegala, quaeque cum aliis quibusdam civitatibus confinium provinciarum, ut ait Prosper, ab Honorio hoc anno Gothis data est. Ex confinibus provinciis Novempopulana et Narbonensi prima, in qua Tolosa, pars certo Valliae attributa fuit.
a Tolosa usque ad Oceanum acceperunt.
Vallia eorum rege defuncto (31)
[Col. 0714B] Isidorus, in Hist. Gothor., aerae 457 mortem Valliae annectit. Vide notam 31.
, Theodores (32)
[Col. 0714B] Quem Theodorem vocat Idatius, Teudoredus, Theudores, Theudoridus, Theodoricus et Theudo dicitur ab aliis. Ab Hispanis vulgo Theodoredo appellatur. De ejus genere not. 32.
succedit in regno.
[Col. 0714B] Consignatum hoc loco offerunt aliae Editiones, una excepta Floriana, annum 25 Honorii; sed ascribendum fuisse § Durante supra demonstratum est, simulque eum § loco suo restitui, nihil veritus ne [Col. 0714C] quis correctionem improperet, aut eam ex Idatii mente esse neget.
Inter Gundericum Vandalorum et
68
Hermericum Suevorum reges certamine orto, Suevi in Nervasii
[Col. 0714C] Ptolomeus Tori Narbassorum meminit in Europae [Col. 0715A] tabula 2, quam urbem collocat Ortelius ad Durium amnem. Hinc Idatii tempore Nervasius sive Narbassus mons dictus est, qui olim Herminius dicebatur, non longe ab hodierna civitate Roderici. Morales et Mariana aliter opinantur, et Nervasios montes, de quibus hic loquitur Idatius, eos esse existimant quos nunc Arvas appellamus, Legionem inter et Ovetum.
montibus obsidentur a Vandalis.
IV. OLYMP.
Valentinianus
[Col. 0715A] Hoc anno natus est profecto Valentinianus, cum prius nata esset Honoria. Nota 33.
Constantii et Placidiae filius nascitur (33).
In Gallicana regione, in civitate Biterris multa signa effecta terrifica Paulini epistola ejusdem civitatis episcopi enarrat ubique directa.
Vandali, Suevorum obsidione dimissa, instante Asterio
[Col. 0715A] Asterius, sive Asturicus, utroque enim nomine ab Idatio et ab aliis appellatur, vir fuit comitiva, magisteria utriusque militiae, consulatu demumque patriciatu insignis. De eo plura ad annum 449.
Hispaniarum comite, et sub vicario
[Col. 0715A] Ex hoc loco discimus, per vicarium PP. Galliarum Hispanias hoc tempore administratas fuisse.
Maurocello, aliquantis Bracarae in exitu suo occisis, relicta Gallaecia ad Baeticam transierunt.
XXVI. IMP. ANNI. 420 AN. CHR.
(Romanae Ecclesiae XL
[Col. 0715A] Anno 418 exeunte, electus fuit Bonifacius Romanae Ecclesiae pontifex XLIV. Haec autem (sicut et [Col. 0715B] illa quae de Anastasio, supra, anno 397, et de Leone, infra, 441 leguntur) adjecta fuisse Idatio videntur.
praesidet episcopus Bonifacius.)
Honorius apud Ravennam Constantium
69
consortem
[Col. 0715B] Constantii inaugurationem Prosper et Cassiodorus huic anno ascribunt, quibus et Idatio major prae Orientali Theophane habenda est fides, qui in annum sequentem eam differt.
sibi facit in regno
[Col. 0715B] Libri editi hoc loco annum Honorii 27 exhibent, contra clarissima Idatii verba, quae nos cogunt ejus anni notas hinc abjicere. Vide notam 34.
. Constantius imperator Ravennae moritur in suo tertio consulatu (34).
300 AN. CHR.
[Col. 0715B] Vacuum reliqui hunc annum, quia sub ipso praeferunt aliae Editiones quae ad praecedentem annum, ut dictum est, pertinent.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XXVII. IMP. ANNI. II. OLYMP. 421 AN. CHR.
Castinus magister militum cum magna manu et auxiliis auxiliis Gothorum bellum in Baetica Vandalis infert
[Col. 0715B] Eodem hoc anno Cassiodorus hujus belli meminit. Meminit etiam Prosper, qui tum hic, tum anno 425, sub consulibus Theodosio XL et Valentiniano pluscula alia addit de Castino.
; quos cum ad inopiam vi obsidionis arctaret, adeo ut se tradere jam pararent, inconsulte publico certamine confligens
[Col. 0715B] Quas ob causas expeditio ista male cesserit, ex Prospero et Salviano disces nota 35.
, auxiliorum fraude deceptus
[Col. 0716A] Nihil de hac fraude Prosper, nihil Salvianus. Superbiens Castinus sibique praefidens temere conflixit et exercitum perdidit; nam XX millia suorum occisa sunt, si Prospero Pithaeano credimus.
, ad Tarraconem victus
[Col. 0716A] Romanos tum temporis Hispaniam citeriorem, excepta Gallaeciae provincia, retinuisse ex hoc atque aliis Idatii locis apparet.
, aufugit.
XXVIII. IMP. ANNI. III. OLYMP. 422 AN. CHR.
Bonifacius palatium deserens
[Col. 0716A] Bonifacium a Castino discedentem primum in Italiam, deinde in Africam devenisse docet Prosper. Vide not. 35 n. 2.
Africam invadit (35).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XXIX. IMP. ANNI. 423 AN. CHR.
70
Abrahami
[Col. 0715] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCCXL.
XXX. IMP. ANNI. IV. OLYMP.
Honorius, actis tricennalibus suis, Ravennae obiit (36)
[Col. 0716A] De Honorii obitu Idatius noster in Fastis sub consulibus Asclepiodoto et Maximiano ait: His consulibus Honorius Augustus recessit Ravennae. Eidem anno, qui fuit aetae Dionysianae 423, Honorii mortem alligant Prosper, Marcellinus, Cassiodorus. Socrates, lib. VII, cap. 22, mortis diem designat 15 Augusti, Olympiodorus 27; quod fortassis verius est, etiamsi Socrati astipuletur Theophanes. Aquae intercutis morbo interiisse Olympiodorus et alii tradiderunt. [Col. 0716B] Tricennalia agere non potuisse post annum 423 evidens est, namque eo vita excessit. Cur ergo Idatius, qui id non ignoravit, et obitum et tricennalia ipsius huic anno 424 alligavit? Conjecturam meam exponam nota 36.
.
424 AN. CHR.
Paulinus nobilissimus et eloquentissimus, dudum conversione ad Deum nobilior factus, vir apostolicus, Nola Campaniae episcopus habetur insignis; cui Therasia de conjuge facta soror testimonio vitae beatae aequatur et merito. Exstant operis ipsius egregii studia praedicanda.
Romanorum XLI Theodosius Arcadii filius ante aliquot annos regnans
[Col. 0716B] A Kalendis Maii, anno 408; eo enim die obiit Arcadius pater.
in partibus Orientis, defuncto patre, post obitum Honorii patrui monarchiam tenuit imperii
[Col. 0716B] Monarchiam tenuit, quia solus ipse legitimus erat princeps; Joannes autem tyrannus erat.
, cum esset annorum XXVI
[Col. 0716B] Librarius, ex XXIV, quod scripsit certissime Idatius, XXVI fecit, unitatis notam I facili lapsu notae V postponens, cum anteponere debuisset. Vide not. 37.
(37).
Joannes arripit tyrannidem
[Col. 0716B] Joannes ex Primicerio notariorum tyrannidem arripuit vel desinente anno 423, quo Prosper, vel ineunte 424, quo Idatius et Marcellinus illius meminere. Adjutores perduellionis illi fuerunt Castinus et Aetius, teste Prospero.
.
71
[Col. 0717A] Hinc Idatius simplici numerali nota non tantum Theodosii, ut plures sentiunt, nec solius Valentiniani, ut autumat Florius, sed utriusque annos designat, ut ex initio et fine hujus epochae perspicuum fit, siquidem initio illius Valentinianus nondum factus fuerat Augustus et in fine Theodosius jamdiu obierat.
Theodosius Valentinianum, suae amitae Placidiae filium
[Col. 0717A] Thessalonicae Caesarem renuntiatum fuisse tradit Olympiodorus. Vide notam 38.
, Constantinopoli Caesarem facit et contra Joannem mittit (38).
425 AN. CHR.
Sub quo a ducibus, qui cum eo per Theodosium missi fuerant, apud Ravennam primo anno invasae tyrannidis occiditur (39)
[Col. 0717A] Expeditionem hanc multis narrat Socrates, lib. VII, cap. 23, et Olympiodorus atque Philostorgius, quos, si libet, leges. Praecipui in ea duces Ardaburius, Aspar, Candidianus et Helion fuere. Vide notam 39.
. Et Felix patricius ordinatur
[Col. 0717A] Florentio et Dionysio consulibus, id est anno 429, Felicem patricium factum scribit Prosper.
ex magistro militum.
II. OLYMP.
Valentinianus, qui erat Caesar Romae
[Col. 0717A] Ravennae ait Marcellinus in Chronico; sed fallitur. Vide notam 40.
, Augustus appellatur (40).
Vandali Balearicas insulas depraedantur
[Col. 0717A] Ex hoc Idatii loco maximeque ex Isidoro in Historia Vandalorum, ubi easdem insulas circa annum 411 Vandalos Silingos depraedatos esse scribit, ostenditur [Col. 0717B] non undequaque verum esse quod de Vandalis tradit Prosper sub consulibus Hierio et Ardaburio, scilicet usque ad transitum in Africam, qui anno 429 contigit, navibus eos uti nesciisse.
. Deinde Carthagine Spartaria
[Col. 0717B] Major huic urbi illata clades est quam Hispali. Ita quae de Hispali narrantur anno 428 ostendunt. Neque dubito quin eversa penitus fuerit tunc Carthago.
et
72
Hispali eversa, et Hispaniis depraedatis, Mauritaniam invadunt
[Col. 0717B] Invadunt praedandi, non vero manendi ibi causa; id enim quarto deinde anno evenit.
.
Romanae Ecclesiae XLI
[Col. 0717B] Coelestinus ordine XLV creatur pontifex anno 422, mense Septembri.
praesidet episcopus Coelestinus.
II. IMP. ANNI. III. OLYMP. 426 AN. CHR.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
III. IMP. ANNI. 427 AN. CHR.
Gundericus rex Vandalorum, capta Hispali
[Col. 0717B] Igitur tertio retro anno, cum iidem Vandali His palim irruperunt, neque eam penitus vastarunt, neque sibi retinuerunt. Mansit ergo sub Romanis, sub quibus ipsa sicut etiam Carthago ante illud tempus erat.
, cum ipse elatus manus in ecclesiam civitatis ipsius
[Col. 0717B] Sanctus Isidorus, in Hist. Vandal., ecclesiam hanc [Col. 0717C] martyri Vincentio dicatam fuisse tradit.
extendisset, mox Dei judicio daemone correptus interiit
[Col. 0718A] Gundericus XIX annos regnavit, juxta Isidorum, ubi supra, quos non ab ingressu Barbarorum in Hispanias, anno 409, sed a sortitione provinciarum ab illis facta anno 411 numerare videtur. At cum de Hermerico rege Suevorum agit, regni ejus initium ab anno 409 desumit.
. Cui Gaisericus frater
[Col. 0718A] Gaisericus Victori Vitensi Geisericus est, reliquis fere omnibus Gensericus. Filius fuit Godigeli et Gunderici frater, sed ex impari matre, uti observat Procopius, lib. I Hist. Vandal., cap. 3, et, si Sidonio credimus, serva; nam de eo in Paneg. Anthemii, vers. 358, loquens ait:
succedit in regno. Qui, ut aliquorum relatio habet, effectus apostata, de fide catholica in Arianam dictus est transiisse perfidiam.
IV. IMP. ANNI. IV. 302 OLYMP. 428 AN. CHR.
Gaisericus rex de Baeticae provinciae littore cum Vandalis omnibus
[Col. 0718A] Numerata Gaiserici jussu Vandalorum multitudine, quam secum ferebat, qui reperti sunt (ait Victor, initio libri I) senes, juvenes, parvuli, servi, domini, octoginta millia numerati.
, eorumque
73
familiis mense Maio ad Mauritaniam et Africam relictis, transit Hispaniis (41)
[Col. 0718A] Gaisericus regnum Africanum hoc anno auspicatus [Col. 0718B] est, quo, ut narrat Idatius, Africam invasit. Vide notam 41.
. Qui priusquam pertransiret admonitus, Hermigarium Suevum vicinas in transitu suo provincias depraedari, recursu cum aliquantulis suis facto, praedantem in Lusitania consequitur. Qui haud procul de Emerita, quam cum sanctae martyris Eulaliae injuria spreverat, multis per Gaisericum caesis ex his quos secum habebat, arrepto, ut putavit. Euro velocius fugae subsidio, in flumine Ana divino brachio praecipitatus interiit. Quo ita exstincto, mox quo coeperat Gaisericus enavigavit.
V. IMP. ANNI. II. OLYMP.
Suevi sub Hermerico rege
[Col. 0718B] Hermericum hunc regem fuisse Suevorum, supra, anno 411, adnotatum est, regnavitque solus et cum filio Rechita usque ad annum 441, ut saepe repetit Idatius. Quare Hermigarium, de quo paulo ante, ducem aliquem seu praefectum Suevorum fuisse oportet. Florius Hermigarium regem facit eique successisse Hermericum falso asserit, tom. XIII, pag. 82.
medias partes Gallaeciae depraedantes per plebem, quae castella tutiora retinebat
[Col. 0718B] Hispanos in ingressu Barbarorum ad urbes et castella confugisse, ubi suam adversus hostium incursus tuebantur libertatem, saepe meminit Idatius, et nota 22 declaratum est.
acta suorum partim caede, partim captivitate, pacem, quam ruperant, familiarum quae tenebantur redhibitione instaurant.
VI. IMP. ANNI. 430 AN. CHR.
Per Aetium comitem non procul de Arelate quaedam Gothorum manus exstinguitur (42)
[Col. 0718B] Bellum istud sex annos antehac non bene consignat Prosper. Isidorus de eo quaedam addit. Vide not. 42.
,
74
Anaolfo optimate eorum capto
Juthungi per eum similiter debellantur
[Col. 0718B] Meminit hujus belli Sidonius in Aviti panegyrico, [Col. 0718C] versu 233 inquiens:
et Nori.
III. OLYMP.
Felix, qui dicebatur patricius, Ravennae tumultu
[Col. 0719A] Felicem hunc, virum fuisse improbum ea ostendunt quae narrat Prosper de Patroclo, episcopo Arelatensi, et Tito, Romano diacono, illius jussu occisis. Vide not. 43.
occiditur militari (43).
Aetius, dux utriusque militiae, Noros edomat rebellantes. Rursus Suevi initam cum Gallaecis pacem libata sibi occasione conturbant. Ob quorum depraedationem Idatius episcopus
[Col. 0719A] Auctor hujus Chronici.
ad Aetium ducem, qui expeditionem agebat in Galliis, suscipit legationem (44)
[Col. 0719A] Ex numero sequenti apparet, expeditionem istam susceptam fuisse adversus Francos, quos Aetius ultra Rhenum trusit. De ea praemature agit Prosper. Vide notam 44.
. Vetto
[Col. 0719A] Quos dolos struxerit Vetto, tacente Idatio, divinare non possumus.
, qui de Gothis dolose ad Gallaeciam venerat, sine aliquo effectu redit ad Gothos.
VII. IMP. ANNI. IV. OLYMP.
Superatis per Aetium in certamine Francis et in pace susceptis, Censorius
[Col. 0719A] Censorius Romanarum partium comes fuit, qui non unica ad Suevos legatione functus fuit. Meminit illius Idatius annis 433, 437 et 448.
comes legatus mittitur ad Suevos, supra dicto secum Idatio redeunte.
VIII. IMP. ANNI. 432 AN. CHR.
Bonifacius in aemulationem Aetii de
75
Africa per Placidiam evocatus in Italiam ad Palatium redit (45)
[Col. 0719B] Bonifacius in multis vir egregius fuit, et erga Placidiam eximiae fidelitatis, teste Olympiodoro. De eo plura si vis, vide notam 45.
. Qui, depulso Aetio, in locum ejus succedens, paucis post mensibus inito adversus Aetium conflictu, de vulnere quo fuerat percussus interiit. Cui Sebastianus gener substitutus per Aetium de palatio superatus expellitur
[Col. 0719B] Sebastianus non isto, sed secundo post anno ab Aetio palatio exactus est, ut ibi narrat Idatius. At nunc cum de Socero Bonifacio locutus fuisset, haec de Sebastiano adjecit, ut quae uterque ab invidentia Aetii passus est, oculis lectorum simul exponeret.
.
303 OLYMP.
Regresso Censorio ad palatium, Hermericus pacem cum Gallaecis, quos praedabatur assidue, sub interventu episcopali datis sibi reformat obsidibus.
IX. IMP. ANNI. 433 AN. CHR.
Symphosius episcopus, per eum ad comitatum legatus missus, rebus incassum frustratur arreptis
[Col. 0719B] Cum inter Censorium et Hermericum de pace non convenisset, illo discedente et episcopis provinciae adnitentibus, pax tandem constituta est, tradentibus Gallaecis Hermerico aliquos obsides. Ut autem Romanorum nomine firmaretur, missus est ab Hermerico episcopus Symphosius ad comitatum; sed frustra. Spes ibi de pace penitus abrupta est. Ita quod duobus hisce §§ ait Idatius, capio. An ipsum non capio? Pro arreptis lege abruptis. Et hunc Symphosium diversum esse ab eo cujus mentio [Col. 0720A] fit anno 400, ubi de synodo Toletana, scito.
.
II. OLYMP.
In conventu Lucensi contra voluntatem Agrestii episcopi Lucensis
[Col. 0720A] In Agrestii dioecesi, licet metropolita non esset, extraneus episcopus absque illius consensu id praestare non poterat. Quare perperam Quesnellus ex hoc Idatii loco Lucum metropolim tunc fuisse infert.
, Pastor
[Col. 0720A] An Pastor is est de quo Gennadius, de Script. eccles., n. 76, agit? Libri argumentum Hispano episcopo, tempus ipsum huic etiam congruit.
et Syagrius episcopi ordinantur.
76
Aetius, dux utriusque militiae, patricius appellatur.
Abrahami
[Col. 0719] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCCL.
X. IMP. ANNI. 434 AN. CHR.
Sebastianus exsul et profugus effectus
[Col. 0720A] Expulsum ab Aetio Sebastianum, praemisit supra Idatius. Idipsum nunc repetit, quia re ipsa hoc anno in Orientem aufugit. Rem ex Prospero lege nota 46.
, navigat ad palatium Orientis (46).
Romanae Ecclesiae XLII
[Col. 0720A] Xistus sive Sixtus XLVI pontifex Romanus renuntiatus est anno 432, mense Maio.
habetur episcopus Xistus.
III. OLYMP.
Hierosolymis Juvenalem episcopum praesidere
[Col. 0720A] Praesidebat quidem hoc anno Hierosolymitanae Ecclesiae Juvenalis, idque vere narrat Idatius; at longe antea episcopatum illum obtinuerat. De quo dictum est nota 30.
, Germani presbyteri Arabicae regionis exinde ad Gallaeciam venientis, et aliorum Graecorum relatione comperimus, adjicientibus, Constantinopolim eum cum aliis et Palaestinae provinciae et Orientis episcopis evocatum, sub praesentia Theodosii Augusti contracto episcoporum interfuisse concilio
[Col. 0720A] Concilium istud habitum est Ephesi anno 431. [Col. 0720B] Quare aut Germanus aliique Graeci tempus quo coactum est Idatio non indicarunt, aut Idatius, cum haec scriberet, illius oblitus erat. Ad illud accessit Juvenalis intra octavas Pentecostes, ibique partes Ecclesiae suae (forsan ultra quam par erat) strenue egit.
ad destruendam Hebionitarum haeresim
[Col. 0720B] Ebionaeum haereticum appellat etiam Nestorium Cassianus, lib. I de Incarn. Verum non Ebionem modo, sed et Paulum Samosatenum et duos Theodoros, Mopsuestenum et Tarsensem, suae haeresis magistros habuit.
, quam Nestorius, ejusdem urbis
[Col. 0720B] Nimirum Constantinopolis.
episcopus, pravo
77
stultissimae sectae resuscitabat ingenio.
XI. IMP. ANNI.
Quo vero tempore sancti Joannes
[Col. 0720B] De anno mortis Joannis vide not. 30.
, Hieronymus
[Col. 0720B] De Hieronymo Prosper, ad annum 420: Hieronymus, inquit, presbyter moritur anno aetatis 91, prid. Kal. Octob. De anno emortuali Hieronymi nullum, de aetate aliquod dissidium est. Vide Pagium, anno 420, n. 21.
et alii, quos supra diximus,
[Col. 0721A] Praeter Joannem et Hieronymum duos alios laudavit supra Idatius, anno 407, Eulogium Caesariensem et Theophilum Alexandrinum. Theophilus obiit anno 412 Id. Octob. Ita Socrates, lib. VII, cap. 7. De Eulogio, primas tenuisse constat in synodo Diospolitana, quae habita est post diem 20 Decemb., anno 415. Quandiu post illam vixerit Eulogius nondum scire potui.
obierint, vel quis Joanni ante Juvenalem successerit, sicut et fecisse cognitum est in brevi (47)
[Col. 0721A] Senior qui Joanni successit in Ecclesia Hierosolymitana, Praylius fuit. Nomen ignoravit Idatius, at illum brevi obiisse diserte testatur. Unde opinio Papebrochii de excessu Praylii ante annum 421 contra card. Norisium et Pagium confirmatur. Vid. not. 47.
seniorem quemdam, referentum sermo non edidit.
IV. OLYMP.
Narbona obsideri coepta per Gothos. Burgundiones, qui rebellaverant
[Col. 0721A] Prosper et Cassiodorus rebellionem hanc sub consulibus anni 435 designant; sed forsan eo anno incepit, isto finivit.
, a Romanis duce Aetio debellantur.
XII. IMP. ANNI. 436 AN. CHR.
Uno eodemque tempore Alexandriae Cyrillum episcopum praesidere et Constantinopoli Nestorium haereticum Hebionaeum
[Col. 0721A] Ita quidem tribus annis et tribus fere mensibus ab initio Aprilis anni 428 ad exitum Julii anni 431 Cyrillus et Nestorius, hic Constantinopoli, ille Alexandriae, [Col. 0721B] episcopatum eodem tempore gesserunt. At hic sextus erat annus ex quo Nestorius ab Ecclesia Constantinopolitana ejectus fuit.
, Cyrilli ipsius ad eumdem epistola
78
et haeresim destruentis et regulam fidei exponentis ostendit. Haec cum aliis
[Col. 0721B] De his Cyrilli scriptis vide notam 48.
habentur allata (48).
Narbona obsidione liberatur
[Col. 0721B] De Narbonensis civitatis liberatione sub consulibus anni 436, quo, ut adnotavit Idatius, obsideri coepta est, Prosper: Gothi, inquit, pacis placita perturbant, et plurima municipia sedibus vicina suis occupant, Narbonensi oppido maxime infesti, quod, cum diu obsidione et fame laboraret, per Litorium comitem ab utroque periculo liberatum est.
Aetio
[Col. 0721B] Non Actio duce, sed Litorio, ut ait Prosper, Narbona liberata est, quod non ignoravit Idatius. Locus itaque sic est interpungendus, ut ea Aetio duce cum sequentibus, non autem cum praecedentibus conjungantur.
duce et magistro militum. Burgundionum caesa
[Col. 0721B] Rursus Burgundio rebellat bellumque infert. Vide not. 49.
XX millia (49).
XIII. IMP. ANNI. 437 AN. CHR.
Rursus Censorius et Fretimundus legati mittuntur ad Suevos
II. OLYMP.
Gothorum
[Col. 0721B] Gothi ab obsidione Narbonae non a bello discesserant. [Col. 0721C] Dum ergo cum Aetio pugnant, octo eorum millia occisa sunt.
caesa octo millia sub Aetio duce.
438 AN. CHR.
Suevi cum parte plebis Gallaeciae, cui adversantur, pacis jura
[Col. 0721C] Inter Suevos et Gallaecos pax nunquam stabilis, [Col. 0722A] breves aliquando induciae erant. Censorius et Fretimundus, qui anno superiore legati a Romanis ad Suevos venerant, hanc inter utrosque qualemcunque pacem composuisse videntur.
conficiunt.
Hermericus rex morbo oppressus, Rechilam filium suum substituit in regnum
[Col. 0722A] Isidorus in Hist. Suev. eadem habet, praetereaque, Hermericum, morbo antea tentatum, pacem cum Gallaecis, de qua modo Idatius, fecisse tradit. Adnotat insuper, Andevotum Romanae militiae ducem fuisse. Unde Romani tunc temporis praeter oppida et castella, quae in Gallaecia sub eorum nomine ab indigenis tenebantur, reliquas Hispaniae provincias sub se habuisse videntur; nisi si ex Lusitania jam tum aliqua Suevi decerpserant.
.
Qui Andevotum cum sua quam
79
habebat manu ad Singilionem
[Col. 0722A] Singilio Hispanis nunc est Genil.
Baeticae fluvium aperto marte prostravit, magnis ejus auri et argenti opibus occupatis.
Carthagine fraude decepta (50)
[Col. 0722A] Marcellinus perperam eversionem Carthaginis ascribit diei X Kal. Octob.; nam Prosper eumdem ac Idatius diem praefert, doloque captam urbem affirmat. Idatius excidium ejus anno 439 consignat, non autem 438, ut ait Pagius. Vide notam 50.
XIV Kal. Novem., omnem Africam rex Gaisericus invadit.
XV. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 439. AN. CHR.
Bello Gothico sub Theodore rege apud Tolosam Litorius Romanus dux inconsultius cum auxiliari manu irruens, caesis his
[Col. 0722A] Hunnos intelligit, quos secum in auxilium ducebat [Col. 0722B] Litorius, ut exprimit hoc anno Prosper.
, ipse vulneratus
[Col. 0722B] Latius haec exponuntur ex Prospero et Salviano. Vide notam 51.
capitur et post dies paucos occiditur (51).
[Col. 0722B] Pacem hanc petiisse et impetrasse Romanos, contra quam Prosper narrat, ostendo nota 52.
Inter Romanos et Gothos pax efficitur (52). Gaisericus elatus impie episcopum clerumque Carthaginis depellit ex ea
[Col. 0722B] Crudelitatem Gaiserici in Catholicos graphice depingit Victor Vitensis, toto lib. I de Persecutione Vandalica. Episcopus erat Quodvuldeus, quem ejectum sua Ecclesia hoc anno locus hic Idatii invicte probat.
. Et juxta prophetiam Danielis
[Col. 0722B] Abominationem desolationis intelligit, quam vaticinatus est Daniel cap. XI, 31, quamque Antiochum Hierosolymitano templo intulisse legimus lib. II Machab., cap. VI.
demutatis
80
ministeriis, sanctorum ecclesias catholicas tradit Arianis.
Rechila rex Suevorum Emeritam
[Col. 0722B] Apparet Rechilam strenuum ac bellatorem fuisse, qui Romanis tot provincias, scilicet Lusitanam, Baeticam et Carthaginensem, ademerit. Vide, infra, anno 441. Isidorus usurpatam nunc Emeritam sibi in posterum retinuisse affirmat.
ingreditur.
Gaisericus Siciliam depraedatus, Panormum diu obsedit (53)
[Col. 0722C] Ex quo Gaisericus Carthaginem expugnavit, continuo maritimas omnes utriusque imperii provincias incursionibus vexavit. Vide not. 53.
; qui damnati
a catholicis episcopis Maximini (54)
[Col. 0723A] Hic, ut opinor, Maximinus est, cum quo Augustinus Hippone regio disputationem illam habuit, quae inter ipsius Augustini Opera reperitur. Vide not. 54.
, apud Siciliam Arianorum ducis, adversus Catholicos praecipitatur instinctu, ut eos quoquo pacto in impietatem cogeret Arianam. Nonnullis declinantibus, aliquanti durantes in fide catholica consummavere martyrium.
XVI. IMP. ANNI. 305 OLYMP. 440 AN. CHR.
Censorius comes, qui legatus missus fuerat ad Suevos
[Col. 0723A] De hac legatione Idatius, supra, anno 437. Ea autem obita, Censorius in Hispania resedit.
, residens Myrtili
[Col. 0723A] Oppidum est Lusitaniae ad ulteriorem Anae fluminis ripam, quod nunc parum immutato nomine Mertola dicitur.
, obsessus a Rechila, in pace se tradit.
Rex Suevorum diuturno per annos septem morbo afflictus moritur Hermericus
[Col. 0723A] In Historia Suevorum eadem narrat Isidorus, adnotatque, Hermericum XXXII annos regnasse; qui cum hoc anno obierit, id enim testatur Idatius, qui inter Suevos degebat, quemque Isidorus exscribere solet, illius regnum necesse est anno 409 exordium, anno vero 441 finem accepisse. Quapropter initio Suevicae historiae aera 447 et in morte Hermerici aera 479 consignandae erant, et non aliae, ut jam antea animadvertit Floresius, tom. VI Hispaniae sacrae, pag. 526.
,
XVII. IMP. ANNI. 441 AN. CHR.
81
Rex Rechila, Hispali obtenta, Baeticam et Carthaginensem
[Col. 0723A] Easdem provincias retinet anno 446.
provincias in suam redigit potestatem.
Romanae Ecclesiae XLIII praesidet episcopus Leo
[Col. 0723A] Cum Leonis pontificatus iterum adnotatus sit [Col. 0723B] infra ad annum 447, ista certo ab alio quam ab Idatio scripta sunt et Chronico subdita, nam de hac Leonis electione nihil Idatium scivisse, currente anno 445, denotant praecipue verba quae ibi leguntur, videlicet: Per episcopum Romae tunc praesidentem, etc. Sane si scivisset pontificis nomen, non ita loqueretur, sed diceret: Per Leonem, etc.
.
Sabino episcopo de Hispali factione depulso
[Col. 0723B] Chronicon Parvum de hoc Sabino sub aera 495 ait: Post annos XX, quam certaverat, expulsus de Galliis, ad propriam rediit Ecclesiam. Si ergo ejectus fuit hoc anno, redire non potuit ante aeram 499.
, in locum ejus Epiphanius ordinatur fraude, non jure.
Asturius
[Col. 0723B] Quem anno 420 Astericum vocat, nunc Asturium appellat, itemque annis 443 et 449.
dux utriusque militiae ad Hispanias missus Tarraconensium caedit multitudinem Bacaudarum (55)
[Col. 0723B] De Bacaudarum factione vide notam 55.
.
II. OLYMP.
Cometae sidus apparere incipit mense Decembri
[Col. 0724A] Meminit de hoc cometa Marcellinus sub consulibus Eudoxio et Dioscoro. Ex hoc loco denuo discimus, Idatium annos deducere non ab Octobri in Octobrim, sed a Januario in Januarium. Siquidem December anni Abrahami 2458, cui adnectit Idatius hunc cometam anno 441, nisi is a Januario incipiat, concurrere non potuit cum Decembri anni 442 aetae vulgaris, quo hi consules fuerunt.
, quod, per menses aliquot visum,
82
subsequentis in pestilentia plagae, quae fere in toto orbe diffusa est, praemisit ostentum.
XVIII. IMP. ANNI 442 AN. CHR.
Constantinopolitanae Ecclesiae, depulso Nestorio, praesidet episcopus Flavianus
[Col. 0724A] Ecclesiae Constantinopolitanae nondum hoc tempore praeerat Flavianus, qui, Nestorio ab ea exturbato anno 451, non proxime successit. Nam post Nestorium primum Maximianus annis III, deinde Patroclus XIII Ecclesiam illam rexerunt. Postremo Flavianus anno 447 episcopatum illum tenuit.
.
III. OLYMP.
Asturio, magistro utriusque militiae, gener ipsius successor ipsi mittitur Merobaudes, natu nobilis et eloquentiae merito vel maxime in poematis studio veteribus comparandus, testimonio etiam provehitur statuarum (56)
[Col. 0724A] Haec de nostrate Merobaude confirmata reperies not. 56.
. Brevi tempore potestatis suae Aracellitanorum
[Col. 0724A] Plinius, lib. III, cap. 3, meminit Arocelitanorum, quos conventui Caesaraugustano attribuit et stipendiarios fuisse affirmat. An Arocelitani Plinii, Arracillum Flori, Aracillum Orosii, et quod Aracoelim [Col. 0724B] vocat Antoninus, idem omnino sint ac quos Aracellitanos hic vocat Idatius, incertum est. Sed verisimile valde est de eodem cunctos loqui oppido, quod nunc etiam exstare et Araciel vulgo appellari censet Zurita.
frangit insolentiam Bacaudarum. Mox nonnullorum invidia perurgente ad urbem Romam praeceptione evocatur.
XIX. IMP. ANNI IV. OLYMP. 443 AN. CHR.
Abrahami
[Col. 0723] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCCLX.
XX. IMP. ANNI. 444 AN. CHR.
Sebastianus, illic quo confugerat deprehensus, sibi adversa moliri e Constantinopoli fugit admonitus, et ad Theodorem regem Gothorum veniens, conquisitam
83
sibi, qua potuit, Barcinonam
[Col. 0724B] Decimo abhinc anno Sebastiani aufugium in palatium Orientis narravit Idatius. Illinc, anno 440, in Africam transmisisse, refert Prosper, cum Idatius ex Oriente ad Aquitaniam venisse hoc anno et insequenti ex Hispania in Africam commigrasse affirmet. Vide not. 57.
hostis ingreditur (57).
306 OLYMP.
In Austuricensi urbe Gallaeciae quidam ante aliquot annos latentes Manichaei gestis episcopalibus deteguntur, quae ab Idatio et Turibio (58)
[Col. 0724B] Idatius et Turibuis haec gesta conficiunt Leonis exemplo provocati. An ea ad Antonium Emeritensem miserunt tanquam metropolitam? Vide notam 58.
, qui eos audierant, ad Antonium Emeritensem episcopum directa sunt.
XXI. IMP. ANNI. 443 AN. CHR.
Vandali, navibus Turonio
[Col. 0724B] Meminit Turonii hujus divisio episcopatum concilio, [Col. 0725A] ut fertur, Lucensi, aera 607 celebrato, annexa, quae inter paroecias Tudensis episcopatus Turonium numerat. Anno 1171 comes Urgellae dominans in Limia et Turonio confirmat privilegium, quod describit Florius tom. XVI Hispaniae sacrae. Nomen illi erat Armengaudus, obiitque anno 1184, uti narrant Zurita et Mariana.
in littore Gallaeciae repente advecti, familias capiunt plurimorum.
II. OLYMP.
Sebastianus de Barcinona fugatus migrat ad Vandalos
[Col. 0725A] Sebastianum praecipitem vocat Sidonius carm. IX, 277, quia, varia et subita consilia secutus, non diu in eodem animi proposito permanere visus est.
.
Per episcopum Romae tunc praesidentem
[Col. 0725A] Leo Magnus is erat.
, gesta
[Col. 0725A] Causa cur Leo haec gesta ad provincias miserit, prodit Prosper anno superiori, inquiens: Confessionibus in Urbe captorum Manichaeorum, qui doctores eorum, qui episcopi, quive presbyteri, in quibus provinciis vel civitatibus degerent, patefactum est. Detecti ergo Manichaei provinciis denuntiantur, ut ab illis hae caveant.
de Manichaeis per provincias diriguntur.
84
Vitus, magister utriusque militiae factus, ad Hispanias missus, non exiguae manus fultus auxilio
[Col. 0725A] Vitus a Valentiano missus, ut Hispanias a Suevico jugo vindicaret, ipse e converso eas depopulatus est.
, cum Carthaginenses vexaret et Baeticos, succedentibus cum rege suo illic Suevis, superatis etiam in congressione, qui ei ad praedandum in adjutorium venerant, Gothis
[Col. 0725B] Gothos ex foederatis intelligo, qui ea tempestate plurimi inter Romanos militabant, quique Viti exemplum secuti, ipsi pariter provincias, quibus auxilio venerant, depraedabantur.
, territus miserabili timore diffugit. Suevi exin illas provincias magnas depraedatione subvertunt.
XXII. IMP. ANNI. III. OLYMP. 446 AN. CHR.
Romanae Ecclesiae XLIII
[Col. 0725B] Leo ab anno 440, mense Julio, Romanae Ecclesiae praeerat ordine XLVIII.
praesidet episcopus Leo. Hujus scripta per episcopi Turibii diaconum Pervincum contra Priscillianistas ad Hispanenses episcopos deferuntur. Inter quae ad episcopum Turibium de observatione catholicae fidei et de haeresum blasphemiis disputatio plena dirigitur (59)
[Col. 0725B] Multa hic praestringit Idatius, quae brevi scholio explicari nequeunt. Vide ergo notam 59.
, quae ab aliquibus Gallaecis subdolo probatur arbitrio.
XXIII. IMP. ANNI. IV. OLYMP. 447 AN. CHR.
Solis facta defectio die IX Kal. Jan. (60)
[Col. 0725B] Ad annum 402 monui legendum esse X Kal. Jan., non vero IX Kal., quia re ipsa eclipsis hoc anno contigit die 23 Decembr., qui incidit in feriam 3 designatam ab Idatio, dies autem 24 feria 4 fuit. Corrigendi item sunt Pagius et Calvisius. De quibus not. 60.
, qui fuit III feria
85
Rechila, rex Suevorum, Emeritae gentilis moritur mense Augusto, cui mox filius suus catholicus Rechiarius
[Col. 0725B] Suevi ethnici erant. Rechiarius fidem catholicam primus ex eorum regibus professus est. Verum [Col. 0726A] post ejus obitum, ab Atace quodam Galata seducti, in Arianam impietatem prolapsi sunt anno 466, ut ibi narrat Idatius. Eam tandem sub Theodomiro rege, anno circiter 560, ejurarunt, et catholici facti sunt praedicatione sancti Martini Dumiensis. Ita Isidorus in Historia Suevorum.
succedit in regnum, nonnullis quidem sibi de gente sua aemulis, sed latenter. Obtento tamen regno, sine mora ulteriores regiones invadit ad praedam.
XXIV. IMP. ANNI. 307 OLYMP. 448 AN. CHR.
Pascentium quemdam urbis Romae
[Col. 0726A] An hic Pascentius Roma aufugit, dum ibi Leo; Asturica vero, dum in ea Turibius et Idatius in Manichaeos inquirebant?
, qui de Asturica diffugerat, Manichaeum Antoninus episcopus comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitana
[Col. 0726A] Observa jus et antiquam consuetudinem episcoporum agendi contra haereticos.
facit expelli.
Per Ajulfum
[Col. 0726A] Agiulfum vocat Chronicon Parvum. Jornandes in Gethicis, n. 74, Athiulfum Varnorum stirpe genitum longe a Gothici sanguinis nobilitate sejunctum fuisse scribit. Suevis hoc tempore adhaesisse videtur. Inter quos cum esset Censorius, qui Myrtili regi eorum sese dederat, potuit (jure an injuria quis statuat?) ab Ajulfo jugulari.
Hispali Censorius jugulatur.
Rechiarius, accepta in conjugium Theodoris regis filia
[Col. 0726A] Nomen filiae hujus Theodoris nusquam, quod sciam, proditur, sicut neque annus quo nupsit [Col. 0726B] Rechiario.
, auspicatus initium regni,
86
Vasconias depraedatur mense Februario.
XXV. IMP. ANNI. 449 AN. CHR.
Basilius
[Col. 0726B] Basilius fortasse ex imperii perduelle Bacaudarum dux evasit, cujus audax factum fuerit, quod ex saltibus, fragosisque ac praeruptis montium jugis in aperta et plana loca descenderit, bellumque urbibus et provinciis intulerit. Sed haec conjecturae sunt.
ob testimonium egregii ausus sui, congregatis Bacaudis in Tyriassone foederatos
[Col. 0726B] Ad foederatos pro militibus, qui ita appellabantur, accipiat Idatius, an simplicius pro populo in ecclesia congregato, quis statuat? Primum videtur verisimilius; nam neque caedem istam factam in ecclesia fuisse ait expresse Idatius, neque plebem ac cives foederatorum nomine appellaturus videtur. Tyriasso, aliis Turiaso est, aliis Turiasso; sed in nummis Turiaso constanter legitur. Vulgo nunc Tarazone appellatur.
occidit. Ubi et Leo, ejusdem Ecclesiae episcopus, ab iisdem qui cum Basilio aderant in eo loco obiit vulneratus.
Rechiarius mense Julio ad Theodorem socerum suum profectus, Caesaraugustam regionem cum Basilio in reditu depraedatur. Irrupta per dolum Ilerdensi urbe, acta est non pauca [
Al.,
non parva] captivitas.
[Col. 0727A] Hic etiam, sicut supra, dum consulatum Constantii meminit Idatius, librarius notam chronologicam anticipavit. Utrobique enim lecto consulatus nomine, quasi novus aperiretur annus, novum numerum inscripsit, cum tamen utrobique uno post versu consignandus esset. Neque aliter scriptum fuisse ab Idatio quemquam dubitaturum existimo, et ideo neque ego utrumque locum corrigere dubitavi.
Asturius vir illustris (61)
[Col. 0727A] De Asturio aliqua dixi ad annum 420. Vide not. 61.
ad honorem provehitur consulatus.
[Col. 0727A] Annus 26, quem librarius § Asturius ante tempus apposuit, hic certissime, aut insequenti § De Galliis consignatus est ab Idatio. Vide not. 63, n. 2.
Sebastianus (62)
[Col. 0727A] De Sebastiano vide notam 62.
exsul factus, ad perniciosam sibi,
87
sicut post exitus docuit, Gaiserici confugit potestatem; parvo post tempore
[Col. 0727A] Sebastianus quinto abhinc anno ad Gaisericum confugit. Si ergo parvo post tempore occisus est, ante hunc annum occidendus fuit.
quam venerat, per eum jubetur occidi,
XXVI. IMP. ANNI. 450 AN. CHR.
De Galliis (63)
[Col. 0727A] Sanctus Leo per Gallias haec ad Hispanias scripta misit. Exinde insulse Quesnellus occasionem arripuit [Col. 0727B] extollendi episcopos Gallos, et Hispanos deprimendi. Vide not. 63, n. 1.
epistolae deferuntur Flaviani episcopi ad Leonem episcopum
[Col. 0727B] Binae litterae sunt, quae inter Leoninas post VIII reperiuntur in veteribus Editionibus.
missae
[Col. 0727B] Haec parenthesi conclusi, ne cum sequentibus conjungantur; nam ad superiora certe pertinent, quibus ita sunt connectenda: de Galliis epistolae deferuntur Flaviani episcopi ad Leonem episcopum missae de Eutychete, etc.; siquidem Cyrilli scripta Nestorium impugnabant, non autem Eutychem. De his Cyrilli scriptis egi nota 48.
(cum scriptis Cyrilli episcopi Alexandrini ad Nestorium Constantinopolitanum) de Eutychete Hebionita haeretico
[Col. 0727B] Cur Eutyches Hebionita dicatur penitus ignoro. Ab Hebionis enim haeresi, quae Christum purum hominem esse docebat, tam longe abfuit Eutyches, ut in oppositum Apollinaris errorem declinaverit, qui in Christo hominem negavit; quanquam Flavianus de eo loquens: Nestorii, inquit, impietatem confirmabat et succingebatur pro Nestorio militare in pugna. Haec Idatium in errorem ducere potuerunt; nam Nestorius Hebionita fuit. Sed et Avitus Viennensis [Col. 0727C] post Idatium Nestorii errores Eutycheti applicuit, epistola 2.
et Leonis episcopi ad eumdem responsa
[Col. 0727C] Leo Flaviano respondit celeberrima epistola Lectis dilectionis tuae, etc., de fide Incarnationis, quam ipsi cardinalis Norisius nimis quam immerito abrogat, ut Prospero adjudicet. Vide notam 63, n. 3 et 4.
, quae cum aliorum episcoporum
88
et gestis et scriptis
[Col. 0727C] Horum gestorum meminere Flavianus, epist. 1 alias 2, et Leo, epist. olim 16.
per Ecclesias diriguntur.
III. OLYMP.
[Col. 0728A] Inscriptam hoc loco notam 27 contra manifestam Idatii mentem, ut ostendi in prologo et mox iterum demonstrabo, incunctanter erasi.
Theodosius imperator moritur Constantinopoli, anno aetatis suae quadragesimo octavo (64)
[Col. 0728A] Theodosius aetatis anno 49 expleto obiit. Nota 64.
.
Post quem XLIII
[Col. 0728A] XLI transit ad XLIII, praetermisso XLII; parum hoc refert, sed tamen notandum est.
statim
[Col. 0728A] Auctor Chronici Alexandrini sub hujus anni consulibus initium assumpti a Marciano imperii consignat his verbis: Marcianus in Hebdomo ab exercitu mense Augusto VIII Kal. Septemb. die Jovis imperare jussus est. Ubi tamen aut in mensis aut in septimanae die errat; nam hoc anno dies 25 Augusti non 5, sed 6 feria erat.
apud Constantinopolim Marcianus a militibus et ab exercitu, instante etiam sorore Theodosii Pulcheria regina
[Col. 0728A] Reginam appellat Pulcheriam illius aevi more. Ita enim vulgo appellabantur filiae aut sorores Augustorum. Cyrillus Alexandrinus ad eamdem Pulcheriam et sorores duos libros misit, quos de Fide ad reginas inscripsit. Quin etiam Claudianus, si male non memini, [Col. 0728B] Serenam, Honorii fratris Theodosii Magni filiam, reginae nomine alicubi honorat. Caeterum Pulcheria a fratre Theodosio Augusta renuntiata est anno 414, ut tradunt Marcellinus et auctor Chronici Alexandrini.
, efficitur imperator qua sibi in conjugium
[Col. 0728B] Data Pulcheriae fide de ipsius virginitate non tameranda, quam Deo devoverat.
assumpta, regnat in partibus Orientis.
[Col. 0728B] In aliis Editionibus ita legitur: XXVIII Valentiniani imperatoris mater Placidia moritur apud Romam. Notam chronologicam et tria priora verba delevi. Vide notam 65, n. 1.
Placidia moritur apud Romam (65).
89
In Gallaecia terraemotus assidui; signa in coelo plurima ostenduntur. Nam pridie Nonas Aprilis, tertia feria
[Col. 0728B] Haec manifeste declarant, Idatium anno Dionysiano 450, Valentiniani 26, eadem subjecisse; nam eo anno dies 4 Aprilis incidit in feriam tertiam; habuit enim cyclum solis XI, litteram dominicam A.
, post solis occasum, ab Aquilonis plaga coelum rubens sicut ignis aut sanguis efficitur, intermistis per igneum ruborem lineis clarioribus in speciem hastarum rutilantium deformatis
[Col. 0728B] Ostenta et signa hujusmodi quid divinitus portendere existimavit antiquitas; neque falsam semper fuisse hanc interpretationem credere nos cogit auctor lib. II Machab. cap. 5. Nunc etiam nihil prohibet, [Col. 0728C] quominus hisce signis praemonstrare voluisse Deum dicamus dirum ac ferale illud Attilae bellum, ut innuit Idatius, et cum eo Isidorus. At si quis portentum hic nullum agnoscere velit, recurratque ad auroram, ut dicunt, Borealem, suo fruatur judicio.
. A die clauso usque in horam fere tertiam signi durat ostensio, quae mox ingenti exitu
[Col. 0728C] Pugnam Attilanam intelligit.
perdocetur.
[Col. 0728C] Notas has XXVII. I. hoc loco inscripsit Idatius, easque perperam librarii ad § Placidia retro traxerunt. Vide notam 66.
Gens Hunnorum (66), pace rupta, depraedatur provincias Galliarum. Plurimae
civitates effractae
[Col. 0729A] Multa de hoc Attiliano bello apud Paulum Diaconum, lib. XV, et Jornandem, n. 60. Praeterea in Actis fusioribus sancti Lupi episcopi Tricassini die 29 julii non pauca invenies de provinciis ab Attila vastatis, de urbibus direptis aut etiam excisis. Quae omnia pleraque alia collegit Hadrianus Valesius, tom. l Rerum Franciae, lib. IV.
. In campis Catalaunicis (67)
[Col. 0729A] Gregorius Turonicus Mauriacos vocat hos campos. Utrumque nomen habuerunt, teste Jornande, n. 6. De eorum situ vide notam 67.
, haud longe de civitate quam effregerant
90,
Mettis, Aetio duci
[Col. 0729A] In Chronico Parvo ita legitur: Cum gente ejus ducis gens regis Theodori, etc.: puto germanam lectionem fuisse: Cum gente Aetii ducis et regis Theodoris, quibus, etc.; nam confligere cum gente dicimus, non autem confligere genti.
et regi Theodori, quibus erat in pace societas (68)
[Col. 0729A] Idatius Gothos tantum Aetii in hoc praelio socios numerat. Sidonius insuper Francos cum Attila fuisse diserte tradit. Itaque improbabilia narrant Pagius et alii scriptores Galli, qui Meroveum Francorum regem [Col. 0729B] cum suis Aetio adhaesisse, eosdemque reportatae de Attila victoriae partem magnam vel etiam praecipuam fuisse jactant. Vide notam 68.
, aperto marte confligens, divino caesa superatur auxilio. Bellum nox intempesta diremit. Rex illic Theodores prostratus
[Col. 0729B] De Theodoris morte, regno atque filiis, nonnulla dabo nota 69.
occubuit (69); CCC ferme millia hominum
[Col. 0729B] Enormis visus est aliquibus occisorum hic numerus. Apud auctorem Miscellae et Jornandem ad CC millia non ascendit. Isidorus Idatium exscribit.
in eo certamine occisa numerantur.
XXVII. I. IMP. ANNI. IV. OLYMP.
Multa anno signa procedunt. Quinto Kal. Octob.
[Col. 0729B] Istic dies corrigendus est, ut ad annum 402 docui, et ex Petavio pro V Kal. reponendum VI Kal. esse monui. Hic autem solis defectus novum suppeditat nobis argumentum, quo librariorum negligentiam demonstremus. Incredibile enim est Idatium, qui accuratissime annos eclipsium adnotavit, hanc Valentiniani anno 28, Christi 452 subjecisse. Itaque anno 27 Valentiniani, Christi vero 451 eam consignavit.
, a parte Orientis luna fuseatur. In diebus sequentis Paschae
[Col. 0729B] Vereor ne praecedentis Paschae Idatius scripserit; nam si hoc ad consequentem annum pertineret, utquid praesenti anno illud subdidisset? De Eufronio nonnulla dicam nota 67.
, visa quaedam in coelo in regionibus Galliarum, epistola de his Eufronii Augustodunensis episcopi
91
ad Agrippinum comitem facta evidenter ostendit. Stella cometes a XIV Kal. Jul. apparere incipit, quae III Kal. diluculo ab Oriente visa, post occasum solis ab occidua parte mox cernitur; Kal. Augusti a parte Occidentis apparet.
Occiso Theodore, Thorismo filius ejus succedit
[Col. 0729C] Theodores, ait Jornandes, quatuor filiis domi dimissis, Frederico et Turico (lege Eurico) Rotemero et Himmerit, secum tantum Thorismund et Theodoricum participes laboris assumit, id est, secum duxit in bellum contra Attilam. His docemur Thorismundum [Col. 0730A] aetatis praerogativa patri ex electione tamen successisse. Regnum illi delatum est inter fremitus exsultationesque militum; nam eodem ipso tempore, ut narrat Jornandes, n. 6, Theodori adhuc justa solventes Gothi, armis insonantibus, regiam deferebant Thurismundo majestatem. Hic observa, hunc qui Thorismo est Idatio, Thorismodum Prosper, Thorismund Jornandes, Isidorus Thurismundum appellant.
in regno.
Hunni cum rege suo Attila, relictis Galliis post certamen, Italiam petunt
[Col. 0730A] Nunquam alias nisi numeralibus tantum notis annos principum designat Idatius. Unde neque annum 1 Marciani, expressis id genus verbis, adnotasse videtur: alioquin in tanta luce annus ille 1 effugere non potuisset librariorum oculos, ut sane effugit, quandoquidem designatum eum in Chronico non reperimus. Ergo ista subdititia sunt atque hoc et consequentibus annis expungenda erant, repositis numeralibus notis. At notas ego reposui, sed verba etiam servavi, ne antiquis Editionibus quidquam detraherem.
(id est,
secundo regni anno principis Marciani
) Hunni, qui Italiam praedabantur, aliquantis etiam civitatibus irruptis, divinitus partim fame, partim morbo quodam, plagis coelestibus feriuntur; missis etiam per Marcianum principem, Aetio duce, caeduntur auxiliis; pariterque in sedibus suis et coelestibus plagis et per Marciani subjugantur exercitum;
92
[Col. 0730B] Ex his apparet, belium hoc anno cum Hunnis et in Pannonia et in Italia gestum fuisse auspiciis Marciani.
et ita subacti, pace facta cum Romanis, proprias repetunt sedes. Ad quas rex eorum Attila mox reversus
[Col. 0730B] Immanis generis humani hostis Attila non tam armis militum quam coelesti vi victus et interfectus est, ut indicat Idatius. Vide notam 70.
interiit (70).
XXVIII. II. IMP. ANNI. 452 AN. CHR.
Ad Suevos Mansuetus comes Hispaniarum
[Col. 0730B] Comes erat Mansuetus Hispaniarum, qua hae Romanis parebant.
, et Fronto
[Col. 0730B] De hoc Frontone iterum Idatius anno 456. Arvernus erat, laudaturque a Sidonio, lib. IV, epist. 21.
similiter comes, legati pro pace mittuntur et obtinent conditiones injunctas.
Thorismo rex Gothorum, spirans hostilia
[Col. 0730B] Tyro Prosper sub consulibus insequentis anni inquit: Apud Gothos intra Gallias consistentes inter filios Theodori regis, quorum Thorismodus maximus natu patri successerat, orta dissensio est. Et cum rex ea moliretur quae et Romanae paci et Gothicae adversarentur quieti, a germanis suis, quod noxiis dispositionibus irrevocabiliter instaret, occisus est. Gregorius, Hist. Franc. l. II, c. 7, narrat Thorismundum Alanos bello domuisse.
, a Theodorico et Frederico fratribus jugulatur (71)
[Col. 0730B] De anno mortis Thorismundi agam nota 71.
, cui Theudoricus succedit in regno.
[Col. 0730C] E regione anni 3 Marciani exhibent libri editi annum Abrahami 2470: nimirum, aucto numero annorum principum supra § Theodosius imperator, consequens fuit, ut citius quam par erat ad eum Abrahami annum perveniretur.
(id est,
tertio regni anno principis Marciani
)
93
regina moritur Pulcheria mense Julio (72)
[Col. 0730C] Divam Pulcheriam diem suum obiisse hoc anno [Col. 0731A] Vincomalo et Opilione consulibus, testantur etiam Marcellinus et Chronicon Alexandrinum. De mense cardinalis Norisius et Pagius immerito ab Idatio dissentiunt. Vide notam 72.
.
XXIX. III. IMP. ANNI. 453 AN. CHR.
Per Fredericum Theudorici regis fratrem Bacaudae Tarraconenses caeduntur ex auctoritate Romana
[Col. 0731A] Quia auspiciis Romani imperii non autem Gothico nomine hoc bellum gessit Fredericus, ideo auctoritate Romana Bacaudas cecidisse dicitur.
.
In Gallaecia terraemotus et in sole signum in ortu, quasi altero secum concertante, monstratur.
Abrahami
[Col. 0731] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCCLXX.
XXX. IV. IMP. ANNI. 454 AN. CHR.
[Col. 0731A] Hoc loco has excidisse notas XXX. IV, designantes trigesimum annum Valentiniani et quartum Marciani, ostendam nota 73, neque mihi religio fuit eas huc revocare, licet in reliquis Editionibus omittantur.
Aetius dux (73) et patricius, fraudulenter singularis accitus, intra palatium manu ipsius Valentiniani imperatoris occiditur
[Col. 0731A] Procopius, lib. I de Bello Vandal., narrat, Valentianum, deceptum ab Eunuchis (unum tantum Heraclium exprimit Prosper sub consulibus hujus anni, ejusdemque meminit Marcellinus sequenti consulatu), credidisse Aetium sibi insidias struere. Fraudis hujus auctorem accusat Maximum; quod etiam infra innuit Idatius affirmatque expresse Marcellinus. Porro Sidonius, carm. V, 203, Aetium ejusque conjugem, quam Gethico et regio sanguine ortam affirmat, Gaudentio [Col. 0731B] filio imperium concupivisse prodidit. Joannis insuper tyrannidi Aetium favisse Prosper suo loco commemorat. Denique hoc eodem tempore, ut altera ex filiabus Valentiniani filio suo nuberet, instanter urgebat. Caetera Aetium virum fuisse bello et pace clarissimum quis neget?
. Et cum ipso per spatarium ejus aliqui singulariter intromissi jugulantur honorati.
94
His gestis legatos Valentinianus mittit ad gentes, ex quibus ad Suevos venit Justinianus.
III. OLYMP.
[Col. 0731B] Libri editi sic habent: XXXI. Quarto regni anno principis Marciani. Verba haec delevi et notam V addidi, quia ex dictis constat annum hic quintum Marciani Idatium ascripsisse.
Per duos barbaros Aetii familiares
[Col. 0731B] Hos Barbaros Optilam et Transtillam vocat Marcellinus; a quo nihil fere discrepat Jornandes de rerum et temp. Success.
Valentinianus Romae imperator occiditur in Campo
[Col. 0731B] In campo Martio, ut expressit Marcellinus sub hujus anni consulibus.
, exercitu circumstante, anno aetatis suae XXXVI
[Col. 0731B] Incertus Cuspiniani levatum fuisse ait Maximum XVI Kal. Aprilis, et Marianus Scotus Valentinianum uno ante die occisum esse tradit, id est 16 Martii. Vixit igitur Valentinianus annos XXXVI, [Col. 0731C] menses VIII, dies XV; agebat principatus annum 30 a die X Kal. Novemb. praecedentis anni. Card. Norisius, Hist. Pelag. lib. II, cap. 13, minus exacte quam [Col. 0732A] tantum decebat chronologum ista recenset. Idatius autem ex V non integris principatus mensibus duos annos I et XXXI fecit, quod praestitit etiam in Avito.
et regni XXXI. Post quem mox Maximus ex consulibus XLIII Romae Augustus appellatur. Qui cum, imperator factus, relictam Valentiniani sibi duxisset uxorem, et filio suo ex priore conjuge Palladio, quem Caesarem fecerat, Valentiniani filiam (74)
[Col. 0732A] Utram? Placidiam an Eudociam? Nemo explicat. Vide not. 74.
in conjugium tradidisset, magnorum motuum, quos verebatur, perturbatione distortus, et quia in occisorum per Valentinianum, et in ipsius interitum Valentiniani, ambitu regni consilia scelesta patrata contulerat, cum imperium deserere vellet
[Col. 0732A] In eamdem sententiam Sidonius, lib. II, cap. 13, de Maximo ait: Quamdam potestatis immensae vertiginem sub corona patiebatur. Nec sustinebat dominus esse, qui non sustinuerat esse sub domino.
et Romam,
95
vix quatuor regni sui mensibus expletis, in ipsa Urbe tumultu populi et seditione occiditur militari (75)
[Col. 0732A] Idem Sidonius, carm. VII, 441, de nece Maximi haec scribit:
.
XXXI. V. IMP. ANNI. 455 AN. CHR.
Ipso anno in Galliis Avitus, Gallus civis
[Col. 0732A] Nempe Avitus Arvernus erat.
, ab exercitu Gallicano et ab honoratis primum Tolosae
[Col. 0732A] Sidonius, carm. VII, Theodoricum Visigothum Avito, cum hic Tolosae in illius regia esset, auctorem fuisse narrat sumendi imperii, quod invitum suscepisse [Col. 0732B] ait, ut illius regis ope atque auxilio reipublicae subvenire posset. Sed par erat ut gener soceri ambitum tegeret, et cuncta sileret quae Avitus egit ut a Gallicano exercitu Gothis consentientibus Augustus renuntiaretur. Levatus autem est (ut loquitur Anonymus Cuspinianeus) die VI Id. Julias.
, dehinc apud Arelatem
[Col. 0732B] De hac Aviti nuncupatione Sidonius, carm. VII, 574, inquit:
, Augustus appellatus, Romam pergit et suscipitur
[Col. 0732B] Avitum a Romanis susceptum, ut Idatius narrat, probat Panegyris ipsi dicta Romae a Sidonio.
.
IV. OLYMP.
(76)
[Col. 0732B] Haec nota I non initium novi anni, sed imperii Aviti designat. Nota 76.
Romanorum XLIII
[Col. 0732B] Tertium jam nunc numeratus est XLIII imperator.
, Marcianus
[Col. 0732C] Perperam vulgati libri pro quinto praeferunt quarto anno.
96
quinto jam regni sui anno obtinet monarchiam.
I. IMP. ANNI.
Per Avitum, qui a Romanis et vocatus et susceptus fuerat imperator, legati ad Marcianum pro unanimitate mittuntur imperii.
Gaisericus sollicitatus a relicta Valentiniani, ut malum fama dispergit
[Col. 0733A] Ita etiam narrant Marcellinus in Chronico, Jornandes, lib. de rer. et temp. Success., et Paulus diaconus, lib. XV, atque etiam alii.
, priusquam Avitus Augustus fieret
[Col. 0733A] Haec perspicue denotant, Idatium etiam nunc gesta anni 455 et 5 Marciani narrare; quibuscum 1 Aviti annum conjunxit, uti supra 1 Arcadii et Honorii cum 17 Theodosii copulavit. Sed de his actum est memorata nota 76.
, Romam ingreditur, direptisque opibus
[Col. 0733A] De hac urbis direptione Prosper: Post XIV dies secura et libera scrutatione omnibus opibus suis Roma vacuata est, multaque millia captivorum, prout quique aut aetate aut arte placuerunt, cum regina et filiabus ejus Carthaginem abducta sunt. Haec Prosper, quae auctor Miscellae transcripsit lib. XV; regina Eudoxia, filiae Eudocia et Placidia vocabantur.
Romanorum, Carthaginem redit, relictam Valentiniani et filias duas et Aetii filium Gaudentium nomine secum ducens.
Suevi Carthaginienses regiones, quas Romanis reddiderant
[Col. 0733A] Isidorus in Hist. Suevor. Rechilam has provincias Romanis reddidisse tradit. Rechila autem anno 448 obiit.
, depraedantur. Marcianus et Avitus concordes principatu utuntur imperii.
[Col. 0733A] Ineunte novo anno civili, qui fuit aerae vulgaris [Col. 0733B] 456, Idatius 6 Marciani annum et Aviti 2 (nam utriusque imperatoris annos conjungere, ubi primum se dat occasio, mos illius est) designavit. Et quidem hoc eodem loco annum 6 Marciani retinet Chronicon Parvum. Vide notam 77.
Per Augustum Avitum (77) Fronto comes
97
legatus mittitur ad Suevos. Similiter a rege Gotho Theudorico, quia fidus Romano esset imperio, legati ad eosdem mittuntur, ut tam secum quam cum Romano imperio, quia uno essent pacis foedere copulati, jurati foederis promissa servarent
[Col. 0733B] Avitum non solum Marciani, sed aliorum quoque principum amicitias sollicite sibi quaesivisse, Theodorico juvante, clare ista ostendunt.
. Remissis legatis utriusque partis, atque omni juris ratione violata, Suevi Tarraconensem provinciam, quae Romano imperio deserviebat
[Col. 0733B] Ex his evidenter colligitur, Idatium a § Per Augustum Avitum res gestas anno aerae communis 456 atque adeo 6 Marciani narrare incepisse. Sed et quae narrat usque ad § Mox Hispanias, idipsum etiam evidentius demonstrant. Nam tot tantaeque res confici non poterant a die X Julii anno 455, quo Avitus factus est imperator, ad finem illius anni. Itaque mirum est annum ipsius 2, qui totus cum 6 Marciani decucurrit, potuisse a librariis tanto post ad § Rechiarius transferri.
, invadunt.
II. VI. IMP. ANNI. 456 AN. CHR.
De Erulorum gente (78)
[Col. 0733B] De Erulis paucula nota 78.
septem navibus in Lucensi littore aliquanti advecti, viri ferme CCCC expediti, superventu multitudinis congregatae, duobus tantum ex suo numero effugantur occisis. Qui ad sedes proprias redeuntes, Cantabriarum
[Col. 0733B] Antiqui scriptores Cantabros, Vardulos, Vasconos dixere, non autem Cantabrias, Vardutias, Vasconias; haec enim nomina deterioris sunt aetatis. Plinius, lib. III, cap. 3: Ad Oceanum, inquit, reliqua [Col. 0734A] vergunt, Vardulique ex praedictis et Cantabri.
et Varduliarum
[Col. 0734A] Vardulorum civitas et portus Flaviobriga fuit. Idem Plinius, lib. IV, cap. 2. Flaviobrigam autem eam esse urbem quae nunc Hispanis Bilbao dicitur, multorum opinio est.
loca maritima crudelissime depraedati sunt.
98
Legati Gothorum rursum veniunt ad Suevos. Post quorum adventum rex Rechiarius cum magna suorum multitudine regiones provinciae Tarraconensis invadit
[Col. 0734A] Rursus postquam Avitus imperator renuntiatus est, legati Gothorum veniunt ad Suevos, ut hos de irruptione in provinciam Tarraconensem arguerent. Sed nihil hac expostulatione profecerunt; imo Suevi eamdem provinciam secundo invasere. Hinc luce clarius ostenditur, duplicem hanc Gothorum legationem Suevorumque irruptionem, nisi caecus penitus esset Idatius, in annum 455 post Aviti nuncupationem congerere nequivisse.
, acta illic depraedatione et grandi ad Gallaeciam captivitate deducta.
Mox
[Col. 0734A] Rerum gestarum hoc tempore hic ordo fuit. De sinente anno 455 concordia Marcianum inter ac Avitum stabilita, hic Frontonem legatum suum cum legatis Theudorici ad Suevos mittit initio anni 456. Sed Suevi, nulla datae fidei ratione habita, Tarraconensem [Col. 0734B] provinciam invadunt. Quod cum audivisset Theudoricus, secundam ad Rechiarum legationem direxit. Nihil tamen profecit, Suevique iterum in Tarraconensem irrumpunt. Interea annus 456 in autumnum vergebat, cum Theudoricus contra Rechiarium in Hispanias venit, uti narrat hoc loco Idatius.
Hispanias rex Gothorum Theudoricus cum ingenti exercitu suo
[Col. 0734B] Eadem habet Isidorus in Hist. Gothor., eaque alligat anno 5 regni Theodorici. Annum autem 1 ipsius conjunxit cum anno 2 Marciani. Unde liquet haec ascripta fuisse anno 6 Marciani ab Idatio, atque adeo anno 456. Jornandes in Geticis, n. 74, narrat Burgundionum reges Gnudiacum et Hilpericum cum Theudorico in Hispanias venisse.
et cum voluntate et ordinatione Aviti imperatoris
[Col. 0734B] Isidorus, laudato loco: Theudoricus, ait, in Hispaniam cum ingenti multitudine exercitus, et cum licentia Aviti imperatoris ingreditur anno 5 regni. Unde Theodoricus aequo jure Hispaniarum regnum a Suevis extorsisse sibique comparasse constat.
ingreditur. Cui cum multitudine Suevorum
99
rex Rechiarius occurrens, duodecimo de Asturicensi urbe milliario, ad fluvium nomine Urbicum
[Col. 0734B] Hodie Orbigo vulgo appellatur et ab Euro Asturicam respicit. Praelium istud ad oram Chronici Victoris Tunensis anonymus adnotator sed antiquus contigisse ait in campo Paramo, juxta flumen Orbicum. Unde duo colligimus: 1 flumen illud Orbicum et [Col. 0735A] Urbicum dictum, frequenti u in o et e converso facta commutatione; 2 o Sepontiam Paramicam Ptolomaei in hoc fuisse tractu ab urbe quae nunc Miranda de Duero dicitur, satis dissitam.
III Non. Octob. die, quarta [
Al.,
sexta] feria, inito mox
certamine superatur. Caesis suorum agminibus, aliquantis captis, plurimisque fugatis, ipse ad extremas sedes Gallaeciae plagatus vix evadit ac profugit.
309 OLYMP.
Theudorico rege cum exercitu ad Bracaram extremam civitatem Gallaeciae pertendente V Kal. Novemb. die Dominico
[Col. 0735A] Dies ista 28 Octob. in Dominicam, et dies 5 ejusdem mensis, de qua paulo antea in feriam quartam inciderunt anno 456. Quare nullum dubium relinquitur Idatium acta hujus anni nunc persequi, recteque supra annum 6 Marciani et 2 Aviti inscriptos esse.
, etsi incruenta, fit tamen moesta et lacrymabilis ejusdem direptio civitatis. Romanorum
[Col. 0735A] Scilicet Gallaecorum, qui sub Romanorum imperio aut protectione erant.
magna agitur captivitas captivorum; sanctorum basilicae effractae, altaria sublata atque confracta; virgines Dei exin quidem abductae, sed integritate servata
[Col. 0735A] Gothorum pudicitiam mirifice laudat Salvianus, lib. VI de Providentia.
. Clerus usque ad nuditatem pudoris exutus; promiscui sexus
100
cum parvulis, de locis refugii sanctis populus omnis abstractus; jumentorum, pecorum, camelorumque horrore locus sacer impletus, scripta super Jerusalem ex parte coelestis irae
[Col. 0735A] Daniel. IX, 24; Matth. XXIX, 15.
revocavit exempla.
[Col. 0735A] Non nisi per summam librariorum inscitiam aut negligentiam fieri potuit, ut istuc annus 2 Aviti translatus fuerit. Vide notam 79.
Rechiarius (79) ad locum, qui Portucale
[Col. 0735A] Ad Durii ripam propeque illius ostium castrum hujus nominis unicum erat Idatii tempore; nam si [Col. 0735B] duplex fuisset, utique distinxisset, ut sciremus quodnam illorum fuit ad quod devenerat Rechiarius. Procedente vero tempore, novum castrum erectum est Portucale etiam dictum a Cale vico utrique vicino. Postremum hoc episcopali sede cohonestatum, antiquum episcopo Coimbricensi subjectum fuit, ut constat ex divisione sedium episcopalium, quae sub nomine concilii Lucensis fertur. Hinc itaque apparet ascendentibus a mari per Durium, castrum novum ad laevam, ubi nunc est civitas Portuensis, vetus autem ad dextram occurrere, atque huc, quia eo tempore unicum erat, appulisse Rechiarium.
appellatur, profugus, regi Theudorico captivus adducitur. Quo in custodiam redacto, caeteris, qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est
[Col. 0735B] Isidorus, in Historia Gothorum sic ista legit: Pro majori parte destructum est finitumque Suevorum regnum; in Historia vero Suevorum: Pene destructum est finitumque. An perdita sunt in Idatio illa pro majori parte, aut illud pene? Sane Suevorum reges et regnum toto deinceps Chronico legimus.
Suevorum.
Iisdem diebus Rechimeris comitis circumventione magna multitudo Vandalorum,
101
quae se de Carthagine cum LX navibus ad Gallias vel ad Italiam moverat, regi Theodorico nuntiatur occisa per Avitum.
Hesychius tribunus legatus ad Theudoricum cum sacris muneribus
[Col. 0735B] Sacra vocat, quia missa ab imperatore.
missus ad Gallaeciam venit, nuntians ei, id quod supra, in Corsica caesam multitudinem Vandalorum, et Avitum de Italia ad Gallias Arelate (80)
[Col. 0736A] Observare hoc loco maxime oportet ordinem quem tenet Idatius in his quae hoc anno gesta sunt narrandis. Nam ex eo quivus intelligere poterit, res ea continuatione et tenore processisse quo ab Idatio narrantur. Atque inde ulterius certi aliquid de tempore quo Avitus ab imperio dejectus est eliciemus. Vide notam 80.
successisse. Orientalium naves Hispalim venientes per Marciani exercitum
[Col. 0736A] Tam inepte librarii hunc locum immutaverunt, ut nullus in eo sensus sit. Quare ex Fragmento secundo Hispaniae illustratae sic legendum existimo: Orientalium naves Hispalim venientes pro Marciano exercitum caesum nuntiant; nimirum Gaiserici exercitum, qui in Corsicam descenderat. Vide not. 81.
caesas nuntiat (81).
In conventus parte Bracarensis latrocinantium depraedatio perpetratur.
Ajulfus deserens Gothos in Gallaecia residet.
Suevi, qui remanserant in extrema parte Gallaeciae, Massiliae filium nomine filium nomine Maldram sibi regem constituunt.
Theudoricus Emeritam depraedari volens beatae Eulaliae martyris terretur ostentis.
102
(82)
[Col. 0736A] Chronicon a Sirmondo editum hunc locum ita exprimit: III. Avitus tertio anno postquam a Gallis, etc. At Henricus Valesius, qui manuscriptum Sirmondi viderat, ita in eo legi testatur in notis ad lib. II Evagrii, cap. 7: Tertio anno Avitus, septimo mense postquam a Gallis, etc., atque hanc lectionem in Editione [Col. 0736B] sua offert doctissimus Florius. At germanam lectionem hanc esse, quam nos damus, demonstrabitur nota 82.
Avitus, postquam a Gallis et a Gothis factus fuerat imperator, caret imperio
[Col. 0736B] Exutus purpura a Rechimere, ut dictum est nota 80. An ad Avitum dejiciendum decretum senatus exquisierit Rechimer? Valde dubito.
, Gothorum promisso destitutus auxilio
[Col. 0736B] Avitum ordinatum fuisse Placentiae episcopum post imperii abdicationem, tradunt Gregorius Turonensis et Victor Tunensis, qui multis post annis vixerunt. Coaevi autem scriptores de Aviti episcopatu non meminere; quinimo Idatius, dum Aviti in Gallias adventum et legationem ab eo ad Theudoricum missam narrat, hujusmodi episcopatum negare mihi certo videtur. Vide notam 83, n. 5.
caret et vita.
XI. VII. IMP. ANNI. 457 AN. CHR.
In Orientis partibus VII anno imperii sui
[Col. 0736B] Marcianus imperium tenuit a die 24 aut 25 Augusti anni 450 ad initium Februarii anni 457. Itaque recte Marcellinus regnasse eum ait annos VI, menses VI, nisi quod pauculos dies praeteriit; Idatius more suo aliter numerat, ut saepe dictum est.
moritur Marcianus.
Romanorum XLIV Majorianus in Italia et Constantinopoli Leo
[Col. 0737A] Utrumque hoc anno imperium adeptum fuisse, Marcellinus et Cassiodorus aliique testantur. Majorianus, ut ait incertus Cuspiniani, levatus est Kal. Aprilis; Leo VII Idus Febr., teste Chronico Alexandrino.
Augusti appellantur.
[Col. 0737A] Tantum Leonis et Majoriani epocham designat haec nota I; chronologiam vero regit illa, quae supra ascripta est ad tertium Aviti annum. Vide notam 83.
Theudoricus (83) adversis sibi nuntiis territus, mox post dies Paschatis, quod fuit II
[Col. 0737A] In vulgatis libris legitur V Kal.; correxi II Kal., non tantum quia Pascha hoc anno 31 Martii celebratum est, nam potuisset ex oblivione errare, sed quia verosimilius est librarium ex hac nota II, quam Idatius, hanc aliam V fecisse. Insuper in vulgatis legitur Paschae quod; correxi ex grammaticae regulis Paschatis, quo nomine utitur infra Idatius § Frantanes.
Kal. Aprilis
103
de Emerita egreditur, et Gallias repetens, partem ex ea quam habebat multitudine variae nationis
[Col. 0737A] Burgundiones cum Theudorico in Hispanias venisse adnotavi supra ex Jornande.
, cum ducibus suis ad campos
[Col. 0737A] Ad campos ait, vel quia Suevi aperta tantum planaque loca possidebant, vel potius quia ad tractum illum, quem nunc Tierra de Campos dicimus, milites suos direxit Theudoricus. Campi siquidem [Col. 0737B] Palentini ab Orosio laudantur lib. VII, cap. 40, ubi tamen pro Palatinis campis, Palentinis cum Livio, aut Palantinis cum Strabone, legendum est.
Gallaeciae dirigit. Qui dolis et perjuriis instructi, sicut eis fuerat imperatum, Asturicam (quam jam praedones ipsius sub specie Romanae ordinationis
[Col. 0737B] Quod jam alias dictum est, Gallaeci, qui anno 409, irruentibus in provinciam Barbaris, in loca tutiora se receperunt, sub Romanorum nomine etiam nunc censebantur; quod significavit paulo antea Idatius, dum Bracarae magnam Romanorum captivitatem factam fuisse affirmat. Sed ergo causae fuit cur Asturica, Palentia, aliaque oppida Gothos, qui pro Romano imperio atque ex imperatoris ordinatione bellum gerere praeseferebant, intra moenia receperunt.
intraverant) mentientes ad Suevos, qui remanserant, jussam sibi expeditionem, ingrediuntur pace fucata solita arte perfidiae. Nec mora, promiscui generis reperta illic caeditur multitudo; sanctae effringuntur ecclesiae, altaribus direptis et demolitis, sacer omnis ornatus et usus aufertur. Duo illic episcopi inventi
104
cum omni clero abducuntur in captivitatem; invalidior promiscui sexus agitur miseranda captivitas, residuis et vacuis civitatis domibus datis incendio. Camporum loca vastantur (84)
[Col. 0737B] Theudoricus ob Aviti ab imperio dejectionem in Gallaecos, qui partes Romanorum sequebantur, desaevit. Vide notam 84.
, Palentina civitas simili, quo Asturica, per Gothos periit exitio. Unum Coviacense
[Col. 0737B] Anno aerae Christianae 1050 habitum est concilium in castro Coyacensi, quod aliud non est quam cujus hic meminit Idatius. Situm est in agro Ovetensi, vulgoque nunc Valencia de D. Juan appellatur.
castrum tricesimo de Asturica milliario a Gothis diutino certamine fatigatum, auxilio Dei hostibus et obsistit et praevalet. Quamplurimis ex eorum manu interfectis, reliqui revertuntur ad Gallias.
I. IMP. ANNI II. OLYMP.
Ajulfus, dum regnum Suevorum spirat, Portucale moritur
[Col. 0738A] Ajulfum neque praepositum Suevis a Theudorico neque hujus imperio occisum fuisse (quod tradit Jornandes, n. 74 in Geticis) apparet ex his quae Idatius testis oculatus scribit. Nam Ajulfus, antequam Theudoricus a provincia discederet, Gothos deseruit; et mortuus, non autem interfectus hic dicitur. Ipsum regno inhiasse non dissimulat Idatius; attamen ambire potuit regnum sine Theudorici injuria, qui Suevis potestatem fecerat eligendi sibi regem.
mense Julio.
Suevi in partes divisi pacem ambiunt Gallaeciarum
[Col. 0738A] Nempe Gallaecorum, qui libertate gaudebant, neque Barbaris subjiciebantur.
. E quibus pars Frantanem, pars Maldram
[Col. 0738A] Maldrae electionem anno superiore consignavit Idatius; sed aliquanto post, dissensione orta inter Suevos, nonnulli alium sibi regem, scilicet Frantanem constituunt. Rem dilucide exposuit Isidorus in Hist. Suevor., ubi haec scribit: Suevi Maldram Massiliae filium sibi regem constituunt. Mox bifariam divisi pars Frantanem, pars Maldram regem appellant.
regem appellant. Solito more perfidiae,
105
Lusitaniam depraedatur pars Suevorum Maldram sequens. Acta illic Romanorum caede praedisque contractis civitas Ulyxipona sub specie pacis intratur.
[Col. 0738A] Hic ex § sequenti annum 2 Majoriani et Leonis retraxi. Nota 85.
Frantanes (85) moritur per Pascha et Pentecosten. Jubente Maldra, Suevi in solitam perfidiam versi regionem Gallaeciae adhaerentem flumini Durio depraedantur. Quinto
[Col. 0738B] V Kal. Junias non autem V Idus scribendum esse docent Petavius et Ricciolus, et nos alias monuimus.
Idus Junias die IV feria, ab hora quarta in horam sextam, ad speciem lunae quintae vel sextae sol de lumine orbis sui minoratus est.
II. IMP. ANNI 458 AN. CHR.
[Col. 0738B] Libri editi annum hic 2 Majoriani exhibent vitio librariorum; nam Idatius hanc notam supra, ut demonstratum est nota 85, ad § Frantanes consignavit.
Gothicus exercitus, duce suo Cyrila a Theudorico rege ad Hispanias missus, mense Julio succedit
[Col. 0738B] Hinc rursus intelligimus, Idatium acta anni 458 a § praecedente narrare exorsum fuisse, et illic quae mense Maio, hic quae mense Julio gesta sunt, eodem anno tradere.
ad Baeticam. Legati Gothorum et Vandalorum pariter ad Suevos
[Col. 0738B] Quo tenderent istae legationes, quid Gothi, Vandali et Suevi molirentur, eventus ipse docuit. Omnes enim communi consilio in Romanos arma verterunt, quos privatis odiis dissidiisque inter se certantes, facillime vinci posse animadverterant. Theudorici tunc odium in Suevos exstinctum erat, occiso aut mortuo Avito, cujus causa in eos bellum susceperat, atque interfecto Rechiario, quem licet affinem privatim oderat ob ea quae narrat Jornandes in Geticis, n. 73.
veniunt et revertuntur.
III. OLYMP.
106
Theudoricus cum duce suo Sunierico exercitus sui aliquantam ad Baeticam dirigit manum. Cyrilla revocatur ad Gallias. Suevi nihilominus Lusitaniae partes cum Maldra, alii cum Remismondo
[Col. 0739A] In Historia Suevorum divi Isidori Recchimundum et Remismundum reperimus. Sed cum neque in omnibus illius Historiae exemplaribus, neque in Idatio Recchimundi nomen unquam legatur, unicum tantum eumque Remismundi nomine Suevorum regem fuisse hoc tempore puto. In aliquibus praeterea Gothicae Historiae ejusdem Isidori Editionibus Remismundus dicitur Maldrae filius; at in Labbeana haec verba desunt, et Idatius diversarum partium reges Maldram et Remismundum facit. Ideo verius existimo Remismundum non fuisse Maldrae filium.
Gallaeciam depraedantur.
III. IMP. ANNI. 459 AN. CHR.
Eruli maritima conventus Lucensis loca nonnulla crudelissime invadunt, ad Baeticam pertendentes.
Maldras germanum suum fratrem interficit, et Portucale (86)
[Col. 0739A] Penes Gallaecos hoc castrum eo tempore fuisse existimo. Not. 86.
castrum idem hostis invadit.
Inter Suevos et Gallaecos, interfectis aliquantis honestis natu, malum hostile miscetur.
Legati a Nepotiano
[Col. 0739A] Nunc primum apud Gothos comites et magistros militum lego. An reipsa tales erant Nepotianus et Suniericus? an Idatius a Romanis hos titulos in eos transtulit? Sane Suniericum Gothum fuisse non dubito. Et licet Nepotiani nomen Gothicum non sit, sub Theudorico militasse testatur infra Idatius; attamen [Col. 0739B] adhaesisse Gothis potuit post Aviti interitum, sicut etiam Suniericus, atque hic comitivae, ille magisteriae honorem, quem apud Romanos adepti erant, inter Gothos retinuere. Ostrogothus Theodoricus hujusmodi honoris gradus paulo post in Italicum suum regnum invexit; apud Visigothos non nisi longe serius invenimus.
magistro militum
107
et a Sunierico comite missi veniunt ad Gallaecos, nuntiantes, Majorianum Augustum et Theudoricum regem firmissima inter se pacis jura sanxisse, Gothis in quodam certamine
[Col. 0739B] Ubinam gestum sit hoc bellum, in quo Gothi a Romanis victi sunt, non exprimit Idatius. In Gallia pugnatum inter utrosque fuisse ex Sidonio colligitur. Not. 87.
superatis (87).
Maldras, in fine (88) Februarii
[Col. 0739B] Ex tempore quo Maldram regnasse constat, liquet Idatium ista ad annum Abrahami 2476 retulisse, qui cum anno aerae vulgaris 460 concurrit. Not. 88.
jugulatus, merito periit interitu.
IV. IMP. ANNI 460 AN. CHR.
Per Suevos Luco habitantes in diebus Paschae Romani aliquanti cum rectore suo honesto natu repentino (securi de reverentia dierum) occiduntur incursu.
Mense Maio, Majorianus Hispanias ingreditur imperator. Quo Carthaginensem provinciam pertendente, aliquantas naves, quas sibi ad transitum adversus Vandalos praeparabat, de littore Carthaginensi
[Col. 0739B] De littore, non de portu Carthaginensi abreptas [Col. 0740A] a Vandalis naves fuisse ait Idatius. Atqui littus longius se extendit, ad oram scilicet maritimam totius provinciae. Quamobrem verum esse existimo quod Marius Aventicensis pressius scribit, dum ait prope Ilicem ista contigisse. Porro in illa ora promontorium est, cujus nullam apud antiquos geographos mentionem invenio; nunc autem nostratibus Cabo de Santa Pola dicitur, duplicemque praebet stationem, alteram ad ortum, ubi Alona, alteram ad occasum, ubi castrum est et viculus vulgo Lugar nuevo, utramque satis navibus fidam atque opportunam.
commoti Vandali per proditores abripiunt.
108
Majorianus, ita a sua ordinatione frustratus, ad Italiam revertitur.
Pars Gothi exercitus, a Sunierico et Nepotiano comitibus ad Gallaeciam directa, Suevos apud Lucum depraedantur
[Col. 0740A] In Editione Veneta, anno 1728, haec ita in Ms. reperiri adnotatur: Suevos apud Lucum depraedatur habitantes, etc., quam lectionem germanam Idatii esse puto. Habetur id in praefatione, tom. II Oper. Sirmondi.
; quae Dictinio, Spinione et Ascanio delatoribus, spargentibusque ad terrorem propriae venena perfidiae
[Col. 0740A] Apparet Dictinium, Spinionem et Ascanium homines fuisse perfidos, qui nunc Suevos, nunc Gallaecos prodiderunt, illos Gothis, hos Suevis.
, indicata
[Col. 0740B] Suspectum mihi est verbum illud. In Sandovalii Idatio lacuna hoc loco cernitur.
recurrit ad suos. Ac mox iisdem delatoribus quibus supra, Frumarius, cum manu Suevorum quam habebat impulsus, capto Idatio episcopo VII Kal. Augusti in Aquaeflaviensi
[Col. 0740B] Quod in Aquiflaviensi ecclesia inventus fuerit Idatius a Frumario et ad eamdem post tertium mensem redierit, illius Ecclesiae episcopum fuisse affatim declarat.
ecclesia, eumdem conventum grandi evertit excidio.
310 OLYMP.
Remismundus vicina pariter Auregensium
[Col. 0740B] An quos hic Auregenses vocat Idatius iidem illi sunt qui in lapide Aquiflaviensi Aobrigenses dicuntur? Sane nomen non multum abludit. Et si Auregensium civitas eadem est ac quam nunc Orense vulgo dicimus, et ad conventum Lucensem procul dubio pertinuit, et ponti Aquiflaviensi construendo, ob vicinitatem, opem ferre et potuit et debuit. Joannes Biclarensis anno 7 Leovigildi meminit etiam montes Aregenses.
loca et Lucensis conventus maritima populatur.
Inter Frumarium et Remismundum oritur de regni potestate dissensio.
109
Gallaecorum et Suevorum pacis quaedam umbra conseritur.
A Theudorico legati ad Suevos veniunt et revertuntur.
Suniericus Scalabim
[Col. 0741A] Scalabis nota nunc est Lusitaniae civitas sub nomine Santarem. Ptolemaeo colonia, Plinio municipium civium Romanorum fuit.
, cui adversabatur, obtinet civitatem.
Idatius, qui supra, tribus mensibus captivitatis impletis, mense Novembri
[Col. 0741A] Annon clarissime ostendit nunc Idatius, se a Januario, non autem ab Octobri annum auspicari, cum a mense Augusto ad Novembrem transeat sub eadem nota chronologica qua 4 annum Majoriani designavit?
, miserantis Dei gratia, contra votum et ordinationem supradictorum delatorum
[Col. 0741A] Dictinium, Spinionem et Ascanium intelligit, Idatio, ut apparet, maxime infestos.
, redit ad Flavias
[Col. 0741A] Morales et Mariana Flavias in Iriam Flaviam commutaverunt, decepti a Roderico Toletano, qui, dum haec narrat, Flaviam pro Aquis Flaviis scribit. Isidorus etiam non Aquas Flavias sed urbem Flaviensem nominavit. Morales et Mariana Idatium non viderant.
.
De rege Theudorico legati gentis perfidae
[Col. 0741A] Suevorum scilicet gentis.
revertuntur.
Gaisericus rex a Majoriano imperatore per legatos postulat pacem
[Col. 0741A] Gaisericus equidem expeditionem Majoriani in Africam, direpta illius classe in littore Carthaginensi, [Col. 0741B] disturbaverat; sed tamen fortem strenuumque imperatorem subvereri coeperat, ideoque pacem ab eo postulat.
.
110
[Col. 0741B] Vulgati libri hoc in loco notas praeferunt duas V et I, annum Leonis quintum et primum Severi significantes. Verum Idatii perpetuus mos est ut nullius principis annos adnotet, quin prius ejusdem inaugurationem enuntiet. Atqui ita res ipsa postulat; cum agnoscere nequeat lector cujusnam principis epocham denotet novus numerus, si nondum novus princeps in Chronico apparuit. Praeterea cunctis retro principibus adjudicavit Idatius annum illum quo vita functi sunt, etiamsi initio ejus excesserint. Igitur unicam hanc notam V hic affixit, annum quintum Leonis et Majoriani significantem, qui labente anno obiit.
Majorianum de Galliis Romam redeuntem et Romano imperio vel nomini res necessarias ordinantem Rechimer, livore percitus et invidorum consilio fultus, fraude interficit circumventum
[Col. 0741B] Anonymus saepe laudatus, sub consulibus hujus anni: Majorianus depositus est a patricio Ricimere Dertonae VI Non. Aug., et occisus est ad fluvium Hyram VII Idus Augusti. Cassiodorus eumdem annum, Marcellinus eumdem et annum et locum necis designat; [Col. 0741C] diem neuter exprimit.
.
V. IMP. ANNI. 461 AN. CHR.
Romanorum XLV Severus a senatu Romae Augustus appellatur
[Col. 0741C] De Severo idem Anonymus: Levatus est imperator [Col. 0742A] XIII Kal. Decemb. Eidem huic anno alligant nuncupationem Severi Marcellinus et Cassiodorus, quam Ravennae factam fuisse ait Marius Aventicensis. At Idatius res suo tempore gestas narrat, non ita nunc Marius.
, anno imperii Leonis quinto.
[Col. 0742A] Ad 6 Leonis annum, quocum currebat aerae vulgaris 462, Severi annum 2 et Abrahami 2480 praeferunt libri editi. Sed Severi annus 1 hic consignandus est, Abrahami vero 2480, secundo post anno, quod ex dictis supra consequitur.
Suniericus redit ad Gallias. Nepotianus, Theudorico ordinante, Arborium accipit successorem.
VI. I. IMP. ANNI. 462 AN. CHR.
In provincia Gallaeciae prodigiorum videntur signa diversa. Aera D, VI Nonas Martias,
111
pullorum cantu ab occasu solis, luna in sanguinem plena convertitur. Idem dies sexta feria fuit (89)
[Col. 0742A] Ex hoc loco apparet, Idatii chronologiam a librariis fuisse perturbatam. Vide notam 89, ubi alia etiam invenies.
.
Antiochia major Isauriae (90)
[Col. 0742A] Haec dubio procul ita scripsit Idatius: Antiochia majoris Syriae inobediens monitis salutaribus . . . . aliquantis, qui ea (monita) obaudientes timori Domini, etc. Vide not. 90, n. 1.
inobediens monitis salutaribus
[Col. 0742A] Quae monita dederit hoc tempore Antiochenis sanctus Simeon Stylita. Vide eamdem notam 90, n. 2.
, terra dehiscente demergitur
[Col. 0742B] De anno quo hic terrae motus contigit, eadem nota, n. 3.
, tantum ipsius civitatis aliquantis, qui ea, obaudientes timori Domini, sunt secuti, de interitu liberatis turrium etiam solis cacuminibus exstantibus super terram.
Gaisericus Valentiniani relictam Constantinopolim remittit (91)
[Col. 0742B] Una cum Eudoxia Augusta remissa est Constantinopolim filia Placidia et quidem hoc anno, quod perperam negat Pagius. Vide notam 91.
. Filiae suae, una Gentoni
[Col. 0742B] Alii Hunnerico, alii Trasimundo Eudociam, alteram Eudoxiae filiam, nupsisse affirmant. Not. 92.
, Gaiserici filio (92), alia Olybrio, senatori urbis Romae, jure matrimonii copulantur
III. OLYMP.
Agrippinus (93)
[Col. 0742B] De Aegidio et Agrippino agam nota 93.
Gallus et comes et civis Aegidio comiti, viro insigni, inimicus, ut Gothorum mereretur auxilia, Narbonem tradidit Theudorico.
[Col. 0742B] Explorate has notas hoc loco affinxi, licet eas omittant reliqui vulgati libri; nam, ut supra demonstravi, annus 1 Severi inscribendus fuit § Suniericus redit; cum ergo § Nepotianus recedit, qui multo post sequitur, adjectus sit annus 3 ejusdem Severi, nullibi melius quam isto loco consignari potest annus illius 2: praesertim cum Marius Aventicensis hoc Aegidii cum Frederico praelium sub consulibus Basilio et Viviano, qui hoc anno consulatum gesserunt, contigisse testetur. Quod si quis praecedenti § Agrippinus has notas ascribendas esse velit, non admodum contendam, si modo mihi assentiatur alteri ex his [Col. 0742C] duobus §§ eas consignandas esse. Et sane potuit Narbona Gothis ab Agrippino tradi eodem hoc anno 463
Adversus Aegidium comitem utriusque
112
militiae virum, ut fama commendat,
Deo bonis operibus placentem
[Col. 0743A] Aegidii probitati alii etiam testimonium praebent. Quare falsum puto quod nonnullus de eo narrat, probante Pagio, per calumniam scilicet Agrippinum accusasse perduellionis apud imperatorem. Vide quae dicta sunt nota 93.
, in Armoricena provincia
[Col. 0743A] Ventum est ad pugnam, ut scribit Marius Aventicensis sub consulibus hujus anni, inter Ligerim et Ligericinum; cum autem Ligericinus seu Ligerulus una tantum exigua leuca ab Aurelia oriatur, cursumque habeat paris longitudinis aut paulo majoris, ut tradit Masson, de Fluminibus Galliae, pag. 57, pugnatum fuisse dicimus duobus aut tribus milliaribus ab ea urbe. De hoc bello vide notam. 94.
Fredericus (94) frater Theudorici regis insurgens, cum his cum quibus fuerat superatus occiditur
[Col. 0743A] Ita Frederici nomen expressi constantiae causa, quia supra, anno 452 et 453, Fredericus legitur, non vero Fridericus, ut modo in Vulgatis legitur. Frater regis erat, non autem rex, ut falso narrat Marius Aventicensis. Fredericum magnificum virum filium nostrum appellat Hilarus papa, et litteras ab eodem accepisse significat in epistola ad Leontium Arelatensem.
.
VII. II. IMP. ANNI. 463 AN. CHR.
[Col. 0743B] Sensus est: Cyrila a Theudorico ad Remismundum [Col. 0743B] regem Suevorum legatus, cum Palegorio, qui ex Gallaecia ad Theudoricum ierat (sic enim legendum esse videtur, non autem fuerat ), Tolosa profectus obvios habuit legatos, qui a Remismundo ad Theudoricum eodem tempore mittebantur. Hi legatione cito obita et Tolosa ad Gallaeciam redeuntes, Cyrilae, qui legatione itidem functus Tolosam properabat, in civitate Lucensi occurrunt, eumque in ipsa excipiunt. Nisi haec ita interpreteris, vix ac ne vix quidem intelligere poteris.
Cum Palegorio, viro nobili Gallaeciae, qui ad supradictum fuerat regem, Cyrila legatus ad Gallaeciam veniens, euntes
113
ad eumdem regem legatos obviat Remismundi. Qui regressi in celeri revertentem Cyrilam in Lucensi urbe suscipiunt. Post cujus mox egressum de Gallaecia Suevi, promissionum ut semper fallaces et perfidi, diversa loca infelicis Gallaeciae solito depraedantur.
IV. OLYMP.
Per Theudoricum ad Suevos Remismundus
[Col. 0743B] Gothum oportet fuisse hunc Regismundum, ut qui Gothorum regi Theodorico parebat. Sane distinctus omnino necesse est ut sit a Remismundo rege Suevorum.
et Cyrila cum aliquantis Gothis, qui prius venerant, remittuntur Cyrila in Gallaecia remanente, Remismundo mox recurrente ad regem, inter Gallaecos et Suevos indisciplinata perturbatio dominatur.
Romanae Ecclesiae XLIV
[Col. 0743B] Hilarus XLVIII pontifex Romanus renuntiatus est, anno 461 exeunte.
praesidet episcopus Hilarus.
(95)
[Col. 0743B] Hoc loco annus Leonis 8 adnotandus erat; sed cum librarius supra ad § Adversus Aegidium consignare omisisset annum 7, huc illum transtulit, eumque [Col. 0743C] hic offerunt lectoribus libri editi. Vide notam 95.
Abrahami
[Col. 0743] Square brackets surrounding Roman numerals indicate that they should be multiplied by 1,000. In Migne, this is represented by a line printed above the relevant letters.
[II.] CCCCLXXX:
VIII. III. IMP. ANNI. 464 AN. CHR.
Nepotianus recedit e corpore.
Frumario mortuo
[Col. 0743C] Frumarii mortem Isidorus in Hist. Suevor. aerae 502 adnectit. Quare dubitandum non est consignatum hic fuisse ab Idatio, Isidorumque consignatum reperisse [Col. 0744A] eum principatus annum, qui Hispanam hanc aeram et aerae communis annum 464 referret.
, Remismundus, omnibus Suevis in suam ditionem regali jure revocatis
114,
pacem reformat elapsam.
Mense Maio, supradicti viri Aegidii
[Col. 0744A] Aegidium auspiciis suis, non vero imperatoris Severi auctoritate, provinciam seu partem illam Galliarum quam regebat, administrasse perspicue haec ostendunt. Nec mirum si, cum vir esset egregius ac fortis, immani Rechimeris, qui insignes quoque viros conculcabat, tyrannidi sese submittere noluit.
legati per Oceanum ad Vandalos transeunt, qui eodem cursu Septembri mense revertuntur ad suos.
Decimo tertio Kal. Aug. die, II feria
[Col. 0744A] Ita quidem contigit ut anno 8 Leonis, vulgaris aerae 464, dies 20 Julii in feriam secundam inciderit, cum littera Dominica esset E. D. Eadem die solem obscuratum fuisse adnotavit Petavius in Rationario Temporum, p. II, lib. IV, cap. 13, et lib. VIII de Doctrina Temporum, pag. 848, ubi eumdem diem 20 Julii designat, non autem 22, ut male refert Pagius ad annum 464. Itaque certum nobis esse debet Idatium anno Abrahami 2480 et anno Leonis 8 ista alligasse.
, in speciem lunae quintae, sol de lumine suo ab hora tertia in horam sextam cernitur minoratus.
311 OLYMP.
Legatos Remismundus mittit ad Theudoricum, qui similiter suos ad Remismundum remittit cum armorum adjectione vel munerum, directa et conjuge
[Col. 0744A] Conjugem Remismundo missam a Theudorico hujus filiam fuisse tradunt Mariana et alii. Verisimile sane est; verum, tacentibus Idatio atque Isidoro, affirmare non audeo.
quam haberet.
Vandali per Marcellinum
[Col. 0744B] De Marcellino nonnulla ex Prisco protuli nota 94; de eodemque agam iterum nota 104. Natione erat Dalmata, et, ut ait Marcellinus in Chronico, patricius Occidentis atque paganus; tantaque crevit potentia, ut utrique imperio magno metui esset. Novis studuisse rebus indicat Procopius, lib. I de Bello Vandal. Apertius loquitur Sidonius, lib. I, epist. 11, dum ait: Cum de capessendo diademate conjuratio Marcelliana coqueretur. Sed valde vereor ne calumniam hanc passus sit a Rechimere, qui, teste Prisco, hominem pessime oderat.
in Sicilia caesi fugantur ex ea.
115
(96)
[Col. 0744B] Hae notae annum 9 Leonis et 4 Severi significantes desunt in libris vulgatis. Nota 96.
Aegidius moritur (97)
[Col. 0744B] Chronicon Virdunense ait, Childericus filius Merovei, expulso Aegidio duce Romanorum de regno atque interfecto, regnum invadit anno ab Incarnatione Domini 466. At Gregorius Turonensis, lib. II, cap. 18, Rorico, lib. I de Gest. Francor., et Aimonius, non occisum, sed mortuum fuisse aiunt. Quod utique necesse [Col. 0744C] est, ut de veneno, quod ait Idatius, rumor spargeretur; nam si in acie cecidisset, quodnam esse poterat de genere mortis dubium? Caetera quae refert illud Chronicon discutiam nota 97. Quod regiones [Col. 0745A] ait Idatius Aegidium Romano nomine tuitum fuisse, non sic capias ut credas ipsum obedivisse tum Romano imperatori; neque enim ita est. Sed ita loquitur Idatius, quia Aegidius pro imperio se stare jactabat, licet principibus, quos illegitimos habebat, sese nollet subjicere.
, alii dicunt insidiis, alii veneno deceptus. Quo desinente, mox Gothi regiones invadunt quas Romano nomine tuebatur.
IX. IV. IMP. ANNI. 465 AN. CHR.
Suevi, Conimbricam dolose ingressi, familiam nobilem Cantabri spoliant, et captivam abducunt matrem cum filiis.
II. OLYMP.
Legati eodem anno duabus vicibus a rege Suevorum mittuntur ad regem Theudoricum. Ad quem et Arborius proficiscitur
[Col. 0745A] Sulpicius Severus et Fortunatus, in Vita sancti Martini Arborii cujusdam viri praefectorii meminere, qui hujus Arborii pater vel potius avus esse potuit; namque utrumque Aquitanum fuisse existimo.
evocatus.
[Col. 0745A] Haec Idatii verba satis clare significant post annum 4 Severi ea Idatium scripsisse, alias is simpliciter dixisset: Obiit Severus, vel Legati obiisse nuntiant Severum. Ita enim debuit loqui, si mors Severi in annum quem decurrit incidisset. Quapropter nullibi melius Leonis annum 10 consignare possumus (siquidem chronologiam, quam ab anno illius 8 deseruit Idatius, continuare velimus) quam hoc post Severi mortem loco, quae anno superiore certo contigit. [Col. 0745B] Vide notam 98. Deinde cum ea quae praecedenti § Legati eodem anno scribit Idatius ad annum Leonis 9 et Severi 4 attinere demonstraverim nota 96, nunc si novus hic annus designandus est, non Leonis 9, sed 10, procul dubio est.
Reversi legati Suevorum obiisse nuntiant Severum
116
imperii sui anno quarto (98). Qui supra remittuntur ad Conimbricam.
X. IMP. ANNI. 466 AN. CHR.
Ajax, natione Galata
[Col. 0745B] An Galatam Ajacem vocat Graecorum more, cum Gallum eum esse significare velit? An potius Galatam dixit, id est Graecum, sicut in Vita sancti Epiphanii Ticinensis Ennodius Anthemium imperatorem Galatam appellat? Sane si ex Gallaecia originem duceret, Idatius Gallaecum eum nominasset, non Galatam. Quare perperam Orosius Gallaecum hunc facit. Illius omnes Hispani historici meminere, quia ab eo primum Suevorum gens Arianae haeresis veneno infecta est, cum antehac immunis hujus labis puraque vel etiam inter Vandalos permanserit.
, effectus apostata et senior
[Col. 0745B] Noluit eum presbyterum appellare.
inter Suevos, regis sui auxilio hostis catholicae fidei et divinae Trinitatis emergit
[Col. 0745B] In manuscripto ita haec scripta feruntur: Ad Gallicanam Gothorum habitationem hoc pestiferum, [Col. 0745C] etc. Sed cum in historia Suevorum divi Isidori eodem modo ista legantur, ac in Editione prima Sirmondiana retinenda est a summo viro scite adhibita emendatio.
. De Gallicana Gothorum habitatione hoc pestiferum inimici hominis virus advenit.
Suevi adversum Aunonensem saeviunt plebem. Qua de causa legati a Theudorico ad Remismundum mittuntur incassum, spretique ab eo mox redeunt.
III. OLYMP.
[Col. 0745C] Cum haec ad annum 467 pertineant, chronographi Cuspinianei, Marcellini, Cassiodori et communi scriptorum omnium testimonio conscribendus hoc loco fuit annus 11 Leonis, qui cum eo concurrit.
De Constantinopoli a Leone Augusto
117
Anthemius frater
[Col. 0746A] Nullus dubito quin pro frater Procopii legendum sit filius Procopii. Vide notam 99.
Procopii (99) cum Marcellino aliisque comitibus viris electis, et cum ingenti multitudine exercitus copiosi ad Italiam, Deo ordinante, directus ascendit.
XI. IMP. ANNI. 467 AN. CHR.
Romanorum XLVI Anthemius octavo
[Col. 0746A] Tertio ab urbe milliario in loco Brontotas, ait Cassiodorus. Nec facile statuas utri potius credas Cassiodoro an Idatio.
milliario de Roma Augustus appellatur (anno Leonis imperii octavo
[Col. 0746A] Prorsus afficta sunt Idatio haec verba: Anno Leonis imperii octavo, ex quo ad Isidorum transierunt, ut mox dicam. Error inde ortus est quod Idatius octavum Leonis annum tantummodo in Chronico designavit, ut saepe alias animadversum est. Librarius autem haec addidit, ut memoriam lectoris juvaret, si forte oblitus fuerat Idatium etiamnum res gestas narrare anno Leonis 6; ipse enim ita existimavit, cum post annum hunc 8 nullum alium designatum in Chronico reperiret.
, mense Augusto
[Col. 0746A] Incertus Cuspiniani sub consulibus hujus anni: Anthemius, inquit, levatus est imperator Romae pridie Idus April. De loco, ut vides, neque cum Cassiodoro neque cum Idatio illi convenit. Ab Idatio de mense [Col. 0746B] etiam dissentit.
).
IV. OLYMP.
(100)
[Col. 0746B] Multiplici errore annum Leonis 9 cum 1 Anthemii conjunctum praeferunt hoc loco libri editi; at in eo Anthemii annum 1, quem ipse labente Leonis 11 et vulgaris aerae 467 auspicatus est, consignandus tantum erat, uti in hac Editione factum vides nota 100.
Expeditio ad Africam (101) adversus Vandalos ordinata
[Col. 0746B] Parari coepta est hoc anno expeditio in Africam; peracta tamen non est nisi anno sequenti. Vide not. 101.
metabolorum
[Col. 0746B] Isidorus in Glossario metabulum ait prosperam navigationem significare; et in hoc sensu, vel affini huic aliquo, scilicet pro tempestivo navigationi tempore metabulum sumit Idatius, quae tamen vox mutationem alioquin aut conversionem Latine significat.
commutatione
118
et navigationis inopportunitate revocatur.
I. IMP. ANNI.
Per Theudoricum Sella [
Al.,
Salla] legatus mittitur ad Remismundum regem Suevorum, qui, reversus ad Gallias, eum a fratre suo Eurico reperit interfectum (102)
[Col. 0746B] Caedes Theudorici anno Leonis 11, Anthemii 1, aerae communis 467 contigit; nam illam Idatius subjicit Anthemii nuncupationi, quae hoc anno certissime facta est. Proinde Theudoricus regnavit annos XIV, [Col. 0746C] et quidem integros atque completos, attigitque etiam 15. Aliter numerat Isidorus. Vide notam 102.
.
Euricus, pari scelere quo frater, succedit in regnum
[Col. 0746C] Nimirum quia sicut Theudoricus per Thorismundi fratris necem ad regnum ingressus est, ita etiam Euricus regnum usurpavit, illata a se nece Theudorico fratri.
; qui honore provectus ac
crimine legatos ad regem dirigit Suevorum. Quibus sine mora a Remismundo remissis, ejusdem regis
[Col. 0747A] Dubium est ad quem ista ejusdem regis referantur, an ad Euricum, an potius ad Remismundum. Idatius dum de eodem rege ait ipsum legatos misisse ad imperatorem, ad Vandalos et ad Gothos de Remismundo loqui videtur; nam Gothus rex legatos ad se non mitteret. At Idatius paulo post legatos ad Vandalos Gothum misisse prodit, Idatiumque describens Isidorus, Euricum, statim ac regnum adeptus est, legatos ad Leonem imperatorem direxisse narrat. Quamobrem judico Isidorum haec tantum in Idatio legisse: Ejusdem regis (Eurici) legati ad imperatorem alii, ad Vandalos alii diriguntur, et duo illa verba ad Gothos post Isidori aevum subdita fuisse et adjecta Idatio.
legati ad imperatorem, alii ad Vandalos, alii diriguntur ad Gothos.
De Annonensi plebe, cui Suevorum adversabatur hostilitas, Opilio cum viris
119
secum a rege profectis, et cum aliquantis qui cum ipso missi fuerant, revertitur.
Gothi, qui ad Vandalos
[Col. 0747A] En quod antea dicebam Gothorum regem Euricum legatos suos ad Vandalos misisse, atque adeo de illo intelligenda esse illa ejusdem regis.
missi fuerant, supradictae expeditionis rumore perterriti, revertuntur in celeri
[Col. 0747A] Hinc discimus: 1 o expeditionem in Africam anno 467 apparari coeptam fuisse, famaque vulgatum classem [Col. 0747B] in Vandalos eodem anno immittendam esse, quod supra observatum jam est; 2 o non solum Vandalos sed etiam Gothos atque Suevos timore perculsos et animis suspensos fuisse, dum quem finem tantus belli apparatus habiturus sit exspectant.
. Pariter et Suevi, qui post legatos, more solito, per diversa loca in praedam dispersi fuerant, revocantur. Sed, paucis post mensibus, ipse rex Suevorum ad Lusitaniam transit.
[Col. 0747B] In vulgatis libris Leonis quoque 12 annus desideratur. Eum tamen atque etiam 13, qui pariter omissus est, adjeci, non quod illis opus esset ad chronologiae continuationem, ut sane opus fuit 10 et 11, quando interregnum erat in Occidente; sed quia his et aliquot post annis Leo imperium tenuit, illudque ab initio adnotare coeperat Idatius.
Conimbrica in pace decepta
[Col. 0747B] Conimbrica, Scalabis, Olisipo, item Lucensium, Auregensium et Aunonensium civitates et oppida in Lusitania et Gallaecia, a Gothis et Suevis per haec tempora hostili invasione direpta argumento sunt multa etiamnum oppida sub Provincialium jure ac potestate fuisse.
diripitur. Domus destruuntur cum aliqua parte murorum, habitatoribus captis atque dispersis, et regio desolatur et civitas.
XII. II. IMP. ANNI. 468 AN. CHR.
Legati de Gothico reversi
[Col. 0747C] Cum magna ex parte hunc § exscribat Isidorus in Historia Gothorum, ostentum tamen de duplici sole, quod primis versibus narrare videtur Idatius, penitus ille omittit. Sed neque aliunde caetera, quae desunt, supplere possumus, nisi hoc tantum verbum nuntiant, aut aliud simile, quod in Chronico scriptum fuisse res ipsa et grammatica docent.
nuntiant
120
portenta in Galliis visa aliquanta in conspectu
[Col. 0748A] Livius, lib. XXVIII, cap. 11, Antii cruentas spicas et Albae duos soles visos esse narrat anno Urbis 544. Simileque prodigium meminit Plutarchus in Marcello.
. . . . . similem ipsi de continuo paruisse solem, alium visum . . . . . solis occasu; congregatis etiam quodam die
[Col. 0748A] Rodericus Toletanus, lib. II, cap. 10, et Morales, lib. XI, cap. 34, evenis e haec aiunt Arelate; quod neque Idatius neque Isidorus prodiderunt. Decepit viros doctissimos idem Isidorus, qui ea narrat, postquam Arelatem et Massiliam ab Eurico captas fuisse commemoraverat, quod longe post hunc annum evenit. Sed ex verbis etiam ipsius Isidori aperte colligitur se, quoto Eurici anno portentum hoc contigerit, designare nolle, cum indiscriminatim scribat: Iste quodam die, et caetera quae statim dabo.
concilii sui Gothis, tela, quae habebant in manibus, a parte ferri vel acie, alia viridi, alia roseo, alia croceo, alia nigro colore naturalem ferri speciem aliquandiu
[Col. 0748A] In Vulgatis est: Aliquandiu non habuisse mutata. Delevi voculam non evidentissime Idatio ingestam. Afficta etiam fuit Isidoro in Historia Gothorum Editionis Labbeanae; at in aliis ita legitur: Iste (Euricus) quodam die congregatis in colloquio Gothis, tela, quae habebant in manibus, a parte ferri vel acie, alia viridi, [Col. 0748B] alia roseo, alia croceo, alia nigro colore naturalem ferri speciem vidit aliquandiu habuisse mutatam. Ex quo in Idatio mutatam reposui, cum antea mutata legeretur.
habuisse mutatam; medio Tolosae civitatis, iisdem diebus, e terra sanguinem erupisse totoque diei fluxisse curriculo.
312 OLYMP.
[Col. 0748B] Deest in Vulgatis haec nota XIII.
Legatorum Suevorum
[Col. 0748B] Ad Gothos hi Suevorum legati missi videntur, quos ex Aquitania venientes insecuti dicuntur Gothi.
reditum aliquanta Gothorum manus insequens Emeritam petit.
XIII. III. IMP. ANNI. 469 AN. CHR.
121
Ulixippona a Suevis occupatur, cive suo, qui illic praeerat, tradente Lusidio. Hac re cognita, Gothi, qui venerant, et Suevos depraedantur pariter et Romanos
[Col. 0748B] Euricus, ait divus Isidorus in Historia Gothorum, honore et crimine provectus, statim legatos ad Leonem imperatorem dirigit. Nec mora, partes Lusitaniae magno impetu depraedatur. Habes hic legationem Eurici ad Leonem imperatorem, quam supra dixi ab Isidoro commemorari; quod autem addit: Nec mora, partes Lusitaniae, etc., secundo post anno, nempe isto, contigit. Nam Euricus post regni usurpationem sese continuit, nec bellum ciere ausus est, nisi postquam de infelici exitu expeditionis Romanorum in Vandalos certior factus est. Vide not. 103.
ipsis in Lusitania (103) servientes.
Legati, qui ad imperatorem missi fuerant
[Col. 0748C] Haec rursus dubitare nos faciunt an supra de legatis ad imperatorem a rege Gothorum, an de missis a rege Suevorum loquatur Idatius; nam ii qui nunc rediisse dicuntur Suevi procul dubio erant.
, redeunt nuntiantes sub praesentia sui
[Col. 0748C] Erant igitur legati apud imperatorem anno 468, quo haec acta sunt.
magnum valde exercitum
[Col. 0749A] De ingenti militum naviumque numero totaque expeditione, vide Baronium et Pagium ad hunc annum.
cum tribus ducibus
[Col. 0749A] Praeter Basilicum et Heraclium, quos Procopius commemorat, tertium ducem, nisi is Marcellinus sit, non reperio. At alium a Marcellino fuisse significare videtur Idatius.
lectis adversum Vandalos a Leone imperatore descendisse, directo Marcellino (104)
[Col. 0749A] Marcellinus ab ipsis quibus auxilio in Africam venerat Romanis in eadem Africa occisus est, si Marcellino comiti fidem habeamus. In Sicilia interfectum narrant Anonymus Cuspinianeus et Cassiodorus. Vide notam 104.
pariter cum magna manu eidem per imperatorem Anthemium sociata; Rechimerum (105) generum Anthemii imperatoris et patricium factum
[Col. 0749A] Rechimer non isto, sed secundo retro anno, videlicet 467, Anthemii gener, iterumque Patricius factus est. Vide notam 105.
; Asparem (106)
122
[Col. 0749A] Quae ad Asparem pertinent, postquam absolutum est Chronicon, eidem certissime adjecta sunt sive ab Idatio, sive ab alio. Reliqua omnia Idatii esse videntur. Vide notam 106.
degradatum ad privatam vitam, filium ejus occisum, adversus Romanum imperium, sicut detecti sunt, Vandalis consulentes.
Hilaro defuncto sex sacerdotii sui annis expletis
[Col. 0749A] Nescio quo pacto Pagius ad annum 457, n. 3, oblitus fuit sententiam suam de annis pontificatus [Col. 0749B] Hilari expresso hoc Idatii auctoris coaevi testimonio confirmare; praesertim cum nullum alium, cujus nomen cognitum sit, aetatis tantae, quanta Idatio est, haberet, opinioque sua tot adversarios pateretur. Sed reipsa vera illa est, si credimus Idatio.
, XLV
[Col. 0749B] Simplicius juxta Pagium laudato loco ordinatus est die 25 februarii, sexta a morte Hilari, anno 468, Romanus pontifex XLIX.
Romanae Ecclesiae Simplicius episcopus ordinatur.
Aunonenses
[Col. 0749B] Ubi Aunonenses constituti fuerint nondum scire potui. Intra conventum Lucensem fuisse vel juxta ipsum opinor.
pacem cum rege faciunt Suevorum; qui et Lusitaniae et conventus Asturicensis quaedam loca praedantes invadunt.
Gothi circa eumdem conventum pari hostilitate desaeviunt, partes etiam Lusitaniae depraedantur
[Col. 0749B] Hispanos, qui in Lusitania et Gallaecia libertatem suam tuebantur, saepe alias vidimus a Gothis et Suevis oppugnari.
.
Lusidius per Remismundum, cum suis hominibus Suevis, ad imperatorem in legatione
[Col. 0749B] Hinc deducitur Lusidium intra Olisiponis moenia [Col. 0750A] Suevos admisisse, ut eam urbem a Gothis defenderent, qui tunc Romanis infestiores erant quam Suevi. Ideo non veretur cum Suevis ad imperatorem acedere.
dirigitur.
II. OLYMP.
123
Durissimus extra solitum hoc eodem tempore annus hiberni, veris, aestatis, autumni, in aeris et omnium fructuum permutatione diffunditur.
Signa etiam aliquanta et prodigia in locis Gallaeciae pervidentur
[Col. 0750A] Sigebertus, in Chronico ad annum 494, haec aliter narrat; ait enim in flumine Minio captos fuisse pisces qui inscriptam habebant aeram Hispanam quae illum annum referebat, ac proinde aera 532 futura erat. Verum Idatius non epochae alicujus certum annum, sed numerum dierum, quo quilibet annus solaris constat expressum prae se tulisse eos pisces affirmat. Vel ergo aliud portentum est quod narrat Sigebertus, vel si unum idemque est, ascita sunt haec Idatio post absolutum Chronicon anno 25; aliter narrata hic sunt, ac in scripto illo, unde ea desumpsit Sigebertus. Quid litterae Hebraeae, quid Graecae significarent, non prodit Chronicon. Neque ego quid sibi illa velint pari mensium intervallo capio.
.
In flumine Minio, de municipio Lais milliario fere quinto, capiuntur pisces quatuor novi visu et specie, sicut retulere qui ceperant Christiani et religiosi, autem Hebraeis et Graecis litteris
[Col. 0750A] Aliquid hinc excidisse videtur, ex quo suspensa et hiulca mansit oratio. Id autem fortasse erat, quod [Col. 0750B] Hebraeae atque Graecae litterae significabant, vel verba ipsa Hebraea atque Graeca.
, Latinis aerarum numeris insigniti, ita CCCLXV
[Col. 0750B] Tria modo conjungit Idatius, vel si quis ista Chronico adjecit, aeram, numerum et annum, quae nisi aliquatenus distincta sint, male ipsum locutum fuisse necesse est. Igitur aerarum nomine significari hic puto notas numerales, quales apud Latinos sunt I, V, X, et quales apud nos sunt, quas cifras dicimus, 1, 5, 10.
anni circulum continentes, pari mensium intervallo. Haud procul de supradicto municipio, in speciem lenticulae viridissimorum, ut herba quaedam, forma
124
granorum plena amaritudine defluxit e coelo. Et multa alia ostenta memorare prolixum est.
FINIS CHRONICI [Col. 0750B] Garzonius ad calcem paginae verba quae sequuntur Hispano idiomate ascripsit: «Esta cita de Sigeberto esta tomada de Morales, lib. XI, cap. 38, en donde por hierro de Imprenta se pone la era 432; mas si era el âno de 494, la era no puede ser otra que la 532, porque esta es que corresponde a tal âno.» .
Notae in Idatium
Caucam, quae Livio Caucia est, inter Vaccaeorum urbes numerant Plinius, lib. III, cap. 3, et Plolemaeus, in 2 Europae tabula. Eam ibi fuisse ubi nunc Coca [Col. 0750B] est affinitas nominis, et situs ipse suadet; nam si Antonini Itinerario credimus, XXIX milliario Segovia Palantiam tendentibus occurrit. Gallaeciae contributam fuisse Idatius, ut vides, et ex eo explicandus [Col. 0751A] Orosius, lib. V, cap. 7, testantur. Accinit Claudianus, carm. de laudibus Screnae, Honorii, Theodosii fratris filiae, ubi natale solum in ejus ortu laetitia exsultans depingit a versu 70, inquiens:
Haec Serenam in Gallaecia natam innuunt, Caucae nimirum, ubi familia Theodosii consederat. Alioquin, si Italicae nata fuisset, Baetim atque Baeticam mareque Ta tessiacum carmini suo inseruisset Claudianus, non vero Gallaeciam, Durium et Oceanum Cantabricum. Durium, inquam; nam si qui ea roseis formosus Duria ripis de Turia Edetanorum flumine interpretentur, credet his qui volet, mihi nunquam imponent. Qui enim fieri poterat ut poeta neque indiligens neque ineruditus ex Gallaecia, quam floribus ridentem [Col. 0751B] depinxerat, Durio ipsius 128 provinciae fluvio praetermisso, saltu se proriperet ad Turiae ripas, nulla decori ratione habita? Durium autem Duriam dixit, uti antea Straboni dictus fuerat Dorias. Nec me quidquam movet auctoritas Melae, apud quem Duria legitur, cum de Turia illi sermo ibi sit; nam librariorum hic error est, quem Hermolaus, Pincianus, Schottus, et praeter hos Petrus Joannes Oliverius atque etiam Petrus Joannes Hunnesius, uterque patria Valentinus et eruditione clarissimus, jam olim castigaverunt. Scio Claudianum non semel Honorii originem ad gentem Ulpiam referre, quae Italicensis erat. Aurelius etiam Victor Theodosium ipsum a Trajano principe originem ducere affirmat. Esto; sed non propterea Italicae nasci debuit.
Theophilus, anno 385, Alexandrinus creatus est episcopus XXIII, non vero XXI, ut ait Idatius, qui Eusebii in numerandis illius Ecclesiae praesulibus ordinem [Col. 0751C] secutus, non a sancto Marco, sed a Marci successore Aniano antistitum Alexandrinorum catalogum, sicut Romanorum a Lino, et Antiochenorum ab Evodio, non autem a sancto Petro exorsus est. Ad haec ipse Idatius post Petrum, quem ultimum nominaverat Hieronymus, Timotheum praetermisit, qui Petro ante Theophilum successor datus est circa an. 380. Sancto itaque Marco atque hoc Timotheo ad itis Alexandrinorum patriarcharum numero, recte in eorum chronologia praefixa V tomo Sanctorum mersis Junii Jesuitae Antuerpienses XXIII episcopum numerant Theophilum.
Consulatu Syagrii et Eucherii, qui nomen fecerunt anno aerae vulgaris 381, haec de Athanarico scribit Idatius in Fastis: Ingressus est Athanaricus rex Gothorum Constantinopolim die III Idus Januar., eodem mense diem functus idem Athanaricus VIII Kal. Februar. Eumdem annum ac mensem designat Marcellinus [Col. 0751D] in Chronico; diem omittit. Porro pulcherrimus hic de hoste formidabili triumphus praemium fuit ob debellatum anno 129 superiore Arianismum religiosissimo imperatori Theodosio divinitus destinatum. Ita interpretatur sanctus Ambrosius in prologo ad lib. I de Spiritu sancto. Sed praestat audire Marcellinum, qui sub Gratiano V et Theodosio consulibus haec narrat: Theodosius Magnus, postquam de Scythicis gentibus triumphavit, expulsis continuo ab orthodoxorum ecclesia Arianis, qui eam per XL annos tenuerant, nostris catholicis orthodoxus restituit imperator mense Decembri. Ecclesiam intelligit urbis Constantinopolitanae, ad quam anno elapso directum est a Theodosio celeberrimum illud edictum l. II de fide catholica, Cod. Theod. De Constantinopoli et de Athanarico loquens Ambrosius loco laudato, inquit: Postea vero quam fidei exsules abdicavit (Constantinopolis) hostem ipsum, quem regnum semper timere consueverat, deditum vidit, supplicem recepit, morientem [Col. 0752A] obruit, sepultum possidet. Nimirum quanquam Theodosius post initum principatum nondum Constantinopolim ingressus fuerat, eratque in ea haereticorum ingens potentia, par audacia, ille tamen, nihil horum veritus, statim a suscepto Thessalonicae baptismo bellum haeresi indixit felici adeo exitu, ut dum ipse pro fide ac religione pugnat, Deus illi cunctos imperii hostes subdiderit, tyrannosque Maximum et Eugenium procedente tempore conculcandos subjecerit. Sed ante haec Athanaricum, ut ait Ambrosius, deditum ac supplicem recepit.
Orosius, lib. VII, cap. 34, de pace inter Romanos et Gothos inita anno 4 Theodosii, Christi 382, ita scribit: Universae Gothorum gentes, rege defuncto, aspicientes virtutem benignitatemque Theodosii, Romano sese imperio dederunt. Paulus Diac., lib. XI, et Marcellinus, in Chronico Orosium exscribunt. Sanctus Isidorus, in Histor. Gothor.: Gothi, inquit, proprio [Col. 0752B] rege defuncto . . . inito foedere Romano se imperio dediderunt. Sed et Sinesius, in Orat. ad Arcadium, de Theodosio et de hac pace loquens, inquit: Gothos una cum uxoribus suis ad pedes ejus 130 procumbentes supplices excitavit, belli socios ascivit, civitate donavit, honores omnes communicavit et partem agri Romani attribuit. Nullus praeterea est scriptor vetus, qui de hac pace loquens malae fidei Gothos arguat. Imo divus Ambrosius, quo nemo melios res hoc tempore gestas cognovit, de his agens, epist. 22, ait: Nonne in Macedonia similia (videlicet similia his quae de Eliseo, IV Reg. VII, narrantur) Dominus per orationes sancti Acholii fecit miracula, aut prope majora? Non enim inani metu, nec superflua suspicione, sed saeviente lue et ardenti pesti entia perturbati Gothi ac territi sunt. Denique tunc fugerunt, ut evaderent; egressi postea pacem rogaverunt, ut viverent. Tangit in his Ambrosius aliquorum annorum gesta. Primo bellum innuit, de quo in Chronico Idatius, anno 371, [Col. 0752C] ait: Inter Romanos et Gothos multa certamina conseruntur. Et in Fastis eodem anno victorias amborum Augustorum nuntiatas fuisse tradit. Has Ambrosius, ut vidimus, non tam armis militum quam orationibus sancti Acholii Thessalonicensium episcopi obtentas refert, cujus precibus lues pestilentiaque Gothos perculit atque fugavit. Deinde pacis, de qua nunc agimus, quaeque ad annum 382 pertinet, meminit Ambrosius, quam profecto neque Acholii meritis partam neque divinitus concessam praedicaret, si mala Gothi fide eam rogassent ac obtinuissent. Quapropter recte, opinor, pro infida, quod habent libri editi, reposui in foedera; sed si magis arridet, lege, ex Isidoro et Jornande, inito foedere. De hac Romanos inter et Gothos pace iterum Idatius scribit in Fastis consulatu Syagrii et Antonii: Universa gens Gothorum cum rege suo in Romaniam se tradiderunt die V Non. Octobr. Diem nunc exprimit, quem in Chronico praeterierat. Atque inde videtur corrigendus Marcellinus, in quo legitur: Eodem anno universa [Col. 0752D] gens Gothorum. Athanarico rege suo defuncto, Romano sese imperio dedit. Mense Octobri Damasus, etc. Legendum est enim: Romano sese imperio dedit mense Octobri. Damasus, etc.; ita ut illud mense Octobri ad deditionem Gothorum referatur, non autem ad mortem Damasi, quae secundo post mense contigit. Quod Idatius ait: Cum rege suo, de Fritigerne 131 intelligo; nam tunc cum Gothis, qui sub ipso erant, de pace actum; nimirum cum illis, quibuscum post fatale illud praelium quo Valens ejusque exercitus perierunt, Theodosius bellum gessit annis 379 et 380.
Ad haec Gothi, qui partes Athanarici secuti fuerant, cum illo sublato rege carerent, Theodosio sese submittere decreverunt, a quo et humanissime susceptum et splendidissime habitum regem suum laetantes audierant. Atque ita factum est ut universa Visigothorum gens, vivo ex suis regibus altero, altero exstincto, pacem a Theodosio peteret et acciperet. Quare non est cur Idatium corrigamus et quod ait [Col. 0753A] cum rege suo, scilicet Fritigerne, in cum regno suo mutemus, quod tentavit Pagius, in Critica, ad annum Christi 381, n. 2.
Arcadium in consortium regni ascitum a patre ait Idatius in Fastis die 16 Januarii. Sed Pagius, in Dissert. Hypat., in coss. anni 383, inaugurationis hujus diem 19 ejusdem mensis fuisse affirmat. Cujus testes adducit Marcellinum in Chronico, Paulum Diaconum et Chronicon Alexandrinum. Sed Marcellinus et Paulus Diaconus diem non exprimunt. Chronicon Alexandrinum in his frequenter errat. Quare non est cur illi potius quam Idatio credamus; praesertim si Idatio Socrates adhaerere testatur ibidem Pagius. Socratis tamen exemplar, quo utor, diem praefert 19. Quod autem in Critica, ad. an. 383, n. 12, addit idem Pagius, scilicet electum fuisse diem illum XIV Kal. Febr. ad Arcadii inaugurationem, quia eodem die Theodosius pater imperator renuntiatus est, nullius [Col. 0753B] est momenti; nam et Honorius ab eodem Theodosio patre et minor Theodosius ab Arcadio Augusti nuncupati sunt alio quam ipsorum parentes die. Idatius insuper, in Fastis ad annum 383, quod de die inaugurationis Arcadii in Chronico scripserat confirmans, ait quinquennalia ipsius celebrata fuisse XVII Kal. Febr. Quod iterum suggillat Pagius, in Critica, eo anno, inquiens id esse in errore 132 perstare. Verum eidem diei initium imperii et quinquennalia ascribere, non quidem erroris, sed constantis veritatis indicium est.
De legatione Persarum ad Theodosium, Orosius, lib. VIII, cap. 37, ait: Persae . . . ultro Constantinopolim ad Theodosium misere legatos pacemque supplices poposcerunt; ictumque foedus tunc est, quo universus Oriens ad nunc tranquillissime fruitur. Pro isto foedere cum Persis feriendo missus est a Theodosio legatus Stilico, uti nos docet Claudian., paneg. I in [Col. 0753C] ipsius laudem, vers. 51, ubi inquit:
1. Theodosium de Greothingis triumphasse, anno imperii sui 8, aerae Dionysianae 386, nos dubitare non sinit Claudianus, Honorii IV consul., vers. 654, ubi ipsum Honorium alloquens ait:
Nam haec ad primum Honorii consulatum refert, quem gessit eo anno. Non id latuit Idatium: siquidem in Fastis sub eodem consulatu scribit: His consulibus victi atque expugnati et in Romaniam captivi adducti gens Greothingorum a nostris Theodosio et Arcadio. Deinde cum victoria et triumpho ingressi sunt Constantinopolim die IV Idus Octobris. Quapropter [Col. 0753D] triumphum de Greothingis optime et ex auctoritate Idatii ab anno 7 Theodosii, cui ascriptus est in Editione Sirmondiana, in annum 8 transtulit Florius.
2. Sub eodem anno 7 Theodosii consignatus est in Chronico Sirmondi § Priscillianus declinans, in quo Idatius ea de Priscilliano 133 narrat quae ante annum 8 Theodosii aerae communis 386 gesta esse satis certo constat, uti in scholiis per singula notatum est. Proindeque § iste Priscillianus declinans sub anno 7 Theodosii relinquendus erat, ubi eum ex Ms. exhibuit Sirmondus. Neque enim consequens est ut ad annum 8 pertineat, si ad hunc pertinet § Greothingorum, qui ante ipsum descriptus est. Namque hoc vitium in Chronicon irrepsit ex librarii oscitantia, qui a § Legati Persarum ad § Greothingorum transiit, praetermisso § Priscillianus declinans. Cumque errorem hunc suum corrigere debuisset, deleto ibi § Greothingorum, et in locum suum (ad annum scilicet 8) translato, emendatione hac contempta, satis [Col. 0754A] illi fuit § Priscillianus declinans subjicere § Greothingorum, utrumque anno 7 Theodosii consignando cum hic anno 8, § vero Priscillianus declinans anno 7 ascribendus esset; quod ex Idatio et ex dictis patere existimo.
3. Cum § Greothingorum sub eodem anno 8 Theodosii conjunxit Idatius § Priscillianus propter. At librarius, qui hunc locum dederat § Priscillianus declinans, coactus est § Priscillianus propter alio traducere, ne quos et loco et anno sejunxerat Idatius, ipse utroque conjungeret. Hinc post § Priscillianus declinans, quem subjecerat anno 7 Theodosii, annum adnotavit 8 et Arcadii quinquennalia. Post haec sub anno 9 conscripsit § Priscillianus propter, atque his interpolationibus trium annorum chronologiam penitus evertit. Conanti eam restituere facem mihi praetulit Idatius ipse, dum in Fastis victoriam de Greothingis anno 8, ut dictum est, adnectit, Arcadiique quinquennalia anno 9 aerae vulgaris 387; quippe sub hujus anni consulibus [Col. 0754B] haec scribit; Quinquennalia Arcadius Augustus propria cum Theodosio Augusto patre suo editionibus ludisque celebravit XVII Kal. Febr. Quapropter ista sic ordinanda sunt, ut sub anno 7 consignetur § Priscillianus declinans; sub 8 § Greothingorum et § Priscillianus propter; sub 9 § Arcadii quinquennalia; quae omnia ex Chronico et Fastis Idatii desumuntur. Cujus ope quod 134 vulnera ipsimet a librariis inflicta curemus, quis reprehendat? Tantum de § Priscillianus propter dubitare quis poterit an ab Idatio alligatus sit anno Theodosii 8. Sed praeterquam quod verosimillimum est quod supra dixi, eum § a librario ejectum fuisse loco suo, cum in eum intulit § Priscillianus declinans, ea etiam quae in eo narrantur illo Theodosii 8 anno certissime contigerunt.
4. Itaque Priscillianus, quemadmodum refert Prosper in Chronico sub consulibus Arcadio et Bautone, qui anno 385 nomen dederunt, damnandum se intelligens in synodo Burdegalensi, ad imperatorem Maximum [Col. 0754C] provocavit. Idatius in Chronico a Sirmondo edito haec etiam alligat eidem anno 385, dum ait Priscillianum in Galliis a sancto Martino et ab aliis episcopis haereticum judicatum ad Caesarem appellasse. Cum ex his ergo praecipuum sit supplicium de Priscilliano, post concilium Burdegalense et ante invasam a Maximo Italiam, sumptum fuisse; cogimur anno 8 Theodosii, aerae Dionysianae 386, necem illius illigare. Maxime cum quae Severus, lib. II Histor. scribit inter synodum et Priscilliani necem intercessisse; ante exitum anni 385 peragi nequaquam potuerint, rursusque quae in eadem Historia et in lib. II Dialog. gesta esse narrat, a nece Priscilliani admotum in Italiam Maximi integrum ut minimum annum requirant. Atqui Maximus anno 387, autumno appetente, aut etiam antea, bellum in Italiam tulit. Hinc consequens est ut Priscillianus et socii anno. 386, Theodosii 8, plexi fuerint.
1. Greothingos inter Ostrogothos numerant Jornandes et Ammianus Marcellinus. Nam Jornandes, in Geticis, n. 46, Hermanaricum Ostrogothorum regem appellat, eumdemque Marcellinus, lib. XXXI, regem vocat Greuthingorum. Eosdem Claudianus Gothunes ubique nominat. Quare iidem omnino sunt Greothingi Idatii, Ammiani Greuthingi et Claudiani Gothuni, quidquid contradicat 135 Salmasius in notis ad Trebellium, pag. 329. An vero hoc nomen in Claudiano depravatum sit? Alia quaestio est.
2. Bellum cum Greothingis per legatum Promotum gessit initio Theodosius; deinde per se ipsum. De illo fuse Zosimus, lib. IV, et Claudianus, de IV consulatu Honorii, non parce; haec ex isto accipe, vers. 623:
Una cum Priscilliano, quod Severus et Hieronymus testantur, morte multati sunt Felicissimus, Julianus, [Col. 0755B] Asarinus, Aurelius, Armenus, Latronianus atque uxor Delphidii Rhetoris Eucrocia. De quorum filia Procula ait Severus: Fuit in sermone hominum, Priscilliani stupro gravidam partum sibi graminibus abegisse. Utrumque et uxoris Delphidii supplicium et filiae dedecus significat Ausonius, dum., epig. V profess. Burdeg., 136 de eodem Delphidio ait, ut jam olim adnotavit Gislenius:
Maximum, quem, multorum judicio, exitus potius quam causa tyrannum fecit, cur plerique Britannum dicant vix capio. Nam quod de illo canit Claudianus, [Col. 0755C] IV consulatu Honorii: Hunc saevum Britannia fudit, non patriam significat, sed provinciam ubi imperium arripuit. Zosimus profecto Hispanum fuisse affirmat, lib. IV. Depranius Theodosio ipso coram Theodosianae domus vernam indigitat tanquam in ea ortum. Coaevis his testibus et ferme oculatis quis non credat? Plura his dabit Pagius in Critica, ad annum 383, n. 4. Maximum non semel nec parce laudat Severus, et ejusdem uxoris pietatem atque religionem multis commendat dialogo II, n. 7. Orosius, lib. VII, cap. 34, Maximum virum strenuum, probum atque Augusto dignum vocat. Quin etiam Theodosius ipse (apud Suidam, verbo Valentianus ) eumdem Valentianum alloquens, de Maximo ait: Recte Christum colit, qui te non injuste ejecit, ac perversa fides tua (Arianis quippe adhaeserat) Maximo hanc fecit occasionem. Denique sanctissimus etiam pontifex Leo religionem Maximi commendat, epist. ad Thurib. Mitto Rufinum lib. II, cap. 16, ubi causas tyrannidis Maximi et rebellionis in Valentinianum hujus [Col. 0755D] impietatem et haeresim fuisse indicat.
1. De Cynegio Idatius in Fastis consulatu Theodosii II et ipsius Cynegii: Defunctus est, ait, Cynegius praefectus Orientis 137 in consulatu suo Constantinopoli. Hic universas provincias longi temporis tabe deceptas in statum pristinum revocavit, et usque ad Aegyptum penetravit et simulacra gentium evertit. Unde cum magno fletu totius populi civitatis deductum est corpus ejus ad Apostolos, die XIV Kal. April. Et post annum transtulit eum matrona ejus Achantia ad Hispanias pedestre. Videsne, lector, ut nostratem Cynegium, obitis muneribus illustrissimum, fidei catholicae et justitiae zelus illustriorem reddiderit? Nostratem, inquam; nam quo pertinet ut conjux Achantia ab urbe Constantinopolitana immenso fere itinere in Hispaniam deduceret, nisi ut eum in majorum suorum monumentum inferret? Factum id ipsum est cum Arborio [Col. 0756A] eodem fere tempore, et in eadem urbe Constantinopoli vita functo, qui in patriam, sive ea Tolosa fuit, sive Burdegala, translatus est. Quod Ausonius ejusdem Arborii sororis filius prodidit laudato loco, epigr. XVII, inquiens:
2. Cynegius igitur Hispanus erat. Sed veterum scriptorum pertinaci silentio vel aliis casibus factum est ut neque illius neque plurium aliorum Hispanorum, quos secum habuisse Theodosium necesse est, patriam ullibi litteris expressam habeamus. Claudianus profecto Hispanam nobilitatem Honorii lateri adhaesisse, in IV ejus consulatus panegyrico testatur, dum versu 582 ait:
Quidni etiam Theodosium patrem plures etiam quam filium Hispani sequerentur? Sed ad Cynegium [Col. 0756B] redi; eum non ultra meritum ab Idatio laudatum fuisse, Zosimus, lib. IV, testis est minime suspectus, utpote qui Christianis viris etiam principibus iniquus frequenter est. Magnus etiam Theodosius, lib. XV de 138 Accusatoribus, Cod. Theod., cum Cynegio loquens ait: Justitia et aequitate, qua notus, etc. Plura si vis, lege Gothofredum, in Prosopog., Cod. Theod., verbo Cynegius, ubi accurate de Cynegii muneribus, comitiva Sacr. largit., Praefectura praetorii per Orientem pluribus annis et consulatu agit.
3. Quoad locum quo mortuus est Cynegius, non te fallat Zosimus, diem obiisse cum ait in itinere. Ita quidem; sed Cynegio ut ex Aegypto ad Theodosium, a quo arcessitus erat, in Illyricum veniret, Constantinopoli transeundum erat, ibique, ut ait Idatius, mors illum occupavit. Lex etiam XVI de haereticis, Cod. Theod., cum inscripta sit Cynegio praef. praetorio die 6 Augusti hujus anni, inducere poterit lectorem et impellere ut ea die Cynegium nondum vita functum credat. Verum fallit ea inscriptio, ut probat [Col. 0756C] lex III, de his qui super religione eodem Cod., ex qua discimus XVI Kal. Julias ejusdem anni Tatianum praefecturam illam tenuisse. Quare Cynegius ab humanis excessit prope diem 19 Martii, quo, secundum Idatium, ad Apostolos elatus est.
4. In actis sancti Porphyrii, apud Surium et Bollandum, 26 Febr., praeclara fit alterius Cynegii mentio, cui Arcadius Augustus ejusque uxor Eudoxia anno 401 excidendi Marnae Gazensis delubrum curam imposuerunt. Cynegii nomen ardensque religionis studium, atque eximius in eum aulae favor, filium aut cognatum superioris Cynegii indicant. Unde inclyta gens Cynegiorum expugnandis et solo aequandis idololatriae arcibus nata videri potest. Verum hic Cynegius idem fortasse est ac cui divus Ambrosius epistolam misit 72. Pietas atque egregia illius juvenis indoles, tempus etiam quo illae litterae scriptae sunt, hanc mihi cogitationem indiderunt. Caeterum Cynegii hujus pater Paternus vocabatur, quem Ambrosius a [Col. 0756D] proposito deterret sociandi hunc filium suum cum nepte sua ex filia, atque adeo ex istius Cynegii sorore nata. Horrebat religiosus juvenis has nuptias, quas cum illaesa erga patrem pietate vitare vellet, Ambrosium, qui eas patri dissuaderet, deprecatus est. Quod sanctissimus pontifex praestitit data epistola 47 139 ad Paternum lectu dignissima. Uti et a Theodosio legem datam meminit, qua patruelium fratrum et consobrinorum inter se conjugia sub severissima poena vetuit; lege, si vis, emin. Baronium, an. 390. in fine. Denique apud Ennodium, post epist. 7 lib. IV, et alibi, epitaphia legitur Cynegiae uxoris Fausti, summi viri et supremis honoribus functi, quae alicujus ex his Cynegiis neptis esse potuit.
Eugenianae tyrannidis initium anno 391 perperam adnectunt Prosper, Marcellinus et Incertus Cuspiniani, qui diem illius designat XI Kal. Septembris. Porro Marcellinus et Anonymus rem narrant non per se [Col. 0757A] ineredibilem; nam Valentiniani quam Eugenii tyrannis consecuta est, eidem anno 391 ascribunt. At Prosper, qui occisum ait Valentinianum, ut quidem occisus est, anno 392, sibi ipsi contrarius est et pugnantia scribit. Quod non animadvertens Petavius, eidem ac Prosper anno 391 arrepti ab Eugenio imperii exordium illigat.
Nescio quo pacto fieri potuit ut Idatius ad annum 393 Honorium in consortium principatus a patre Theodosio assumptum non meminerit. Socrates, lib. V, cap. 24, consulatu Theodosii III et Abundatii, qui huic anno 393 nomen dederunt, Honorium Augustum renuntiatum fuisse V Idus Januarii tradit. Sed cum Theodosium non multo post in Gallias contra Eugenium profectum fuisse scribat, legesque XXXI de operibus publicis, et XXIV de haereticis, Cod. Theod., nos doceant Theodosium initio Julii insequentis anni nondum Constantinopolim dereliquisse, [Col. 0757B] quis non videt Socratem sibi non constare? Nam quo pacto verum esse potest Theodosium, paulo post ascitum in regni societatem Honorium, versus Gallias Constantinopoli movisse, si post sesquiannum nondum Constantinopoli egressus erat? Quid quod Prosper et Marcellinus ita loquuntur, ut 140 eadem die qua Honorium consortem imperii renuntiavit pater, solem defecisse affirmare videantur; hic autem solis defectus anno 393, ex astronomiae regulis, cadere non potuit in diem 9 Januarii. Melius itaque praeclarissimus astronomus Petavius, Rationarii Tempor. parte II, lib. IV, cap. 2, Honorium a patre in regni consortium assumptum fuisse censet die 20 Novemb., quo illo anno 393 sol eclipsim passus est, quinque decem minus menses et amplius distat a Julio consequentis anni 394, quo Theodosius adversus Eugenium ex Oriente profectus est, quam die 9 Januarii a Socrate designata. Ptolemeus Silvius, in Kalendario, natalem Honorii consignat 18 Febr., natalem, inquam, purpurae, [Col. 0757C] de quo nunc quaeritur. Quod si ab opinione Petavii recedendum sit, Silvio potius quam Socrati assentiar, quia ille in Occidente, vel etiam in ipsa Roma vixit, ubi quotannis natalis hic dies Honorii solemnis erat Silvii ipsius tempore. Ab omnibus dissentiens Anonymus Cuspiniani eclipsim ascribit diei VI Kal. Novemb. et inaugurationem Honorii X Kal. Februarii.
Cum dormitans nescio quis librarius haec ita prius descripsisset: In hoc loco tantum praeter regna tantum inserta principum, vocabulum tantum ineptissime iterans, alius postea labem hanc emundare aggressus, adverbium tantum in prima sede conservavit, in secunda vero illud cum praecedenti verbo regna commiscens, ex duobus illis regna et tantum hoc unum fecit regnantum, quod hucusque in libris editis retentum est, ut monui in scholio. Interim tamen manifestum nobis indicium relictum fuit antiquae lectionis, [Col. 0757D] quae adverbium istud tantum semel et quidem in ultima sede praeferebat, afficiens, ut ita dicam, verba illa propter regna. Neque unquam Idatio mens fuit ut in hoc tantum loco quinque principatus annos sub una Olympiade legeremus, nam idipsum aliquoties infra videbimus. Quotiescunque autem id fiet, sub uno anno civili imperatorios duos reperies, alterum principis excedentis, alterum principis imperium 141 adeuntis; attamen quia neuter completus est, ambo unico civili notantur. Quod autem de Olympiade monuit Idatius, monitum etiam esse debet de decadibus annorum Abrahamiticorum, ne eam undecimi anni principatus turbet adjectio. Quod Bouquetius Pagiusque non animadvertentes ab anno Abrahami 2410 ad annum 2420 annos undecim numerant. Exinde Pagius, ad annum 405, n. 14, annum 2416 Abrahami anno Honorii 5 non recte alligat, ut ad annum 400 ostendam. Bouquetius (apud Florium n. 116) errat praeterea, inquiens annum 17 Theodosii [Col. 0758A] anno Abrahamitico 2410 in Idatii Chronico respondere; nam praeterquam quod hic annus Abrahami propius accedit in Chronico ad annum 16 Theodosii, reliqui omnes usque ad 2460 necessario postulant ut 2410 Theodosii 16 alligetur. Sed de his plura, si vis, invenies in dissert. praevia, n. 25 et 26.
Dumidatius, de Arcadio et Honorio loquens, regnasse eos asserit XXX annos ab excessu patris, non utrumque eorum, sed alterum, Honorium videlicet, annum 30 regni pervenisse significare voluit. Et nec Honorium verum est solidos XXX annos imperasse. Nam Arcadius 14 imperii anno, mense quarto, obiit, nimirum Kal. Maii, anno aerae vulgaris 408; Honorius vero 29 quidem non implevit. At Idatius ejus regno ascribens quod temporis excurrit a Theodosii patris morte ad imperium Valentiniani III, anno 425, vel potius ad initium hujus anni, ubi annum 1 Theodosii minoris praefixit subductis rationibus, summam [Col. 0758B] confecit annorum XXX. Hinc colligimus perspicuae Idatium aerae communis annum 424 Honorio adjudicasse. Quod etiam ex ipsa notarum chronologicarum designatione aperte comprobatur.
1. In Editione Sirmondiana concilium istud Toletanum anno Arcadii et Honorii 5, Christi vero 399, alligatum est. Cl. Florius 142 illud primus huic anno 6 subjecit; et licet nullo alio Idatii testimonio correctio fulciatur, firmiter tamen tenenda mihi visa est; tum quia epigraphe ipsa concilii consulatum Stiliconis praefert, qui alius vix ac nec vix quidem esse potest quam quem gessit anno 400; tunc quia facilis fuit librarii lapsus anticipandi hunc § In provincia Carthaginensi lineola una, maxime cum illa vacaret. Attamen doctissimus Pagius antiquam lectionem retinendam censet, quia concilium istud alligasse Idatium putat, nec fallitur, anno Abrahami 2416, qui (ait [Col. 0758C] Pagius, ad annum 405, n. 14) Kal. Sept. anni Christi 399 inchoatur. Sed primum si annus Abrahami 2416 inchoatus sit Kal. Septemb. an. 399, necesse est pridie Kalendas easdem anno 460 finem accepisse. Atqui concilium his an. 40 Kalendis coactum est, si coactum est consulatu I Stiliconis. Non ergo intra annum Abrahami 2416 est celebratum, sed die prima anni 2417, quod nolet Pagius. Deinde annus Arcadii et Honorii 5 secundum Idatium neque in annum Dionysianum 400, quo primum Stilico consul renuntiatus est, neque in Abrahamiticum 2416 incidere potuit, cum annus eorumdem Augustorum 1 innexus sit ab Idatio anno Abrahamitico 2410, qui cum Dionysiano 395 concurrit. Igitur quisquis concilium hoc Toletanum celebratum esse affirmet anno aerae communis 400 ac Abrahamitico 2116, nequit non ipsum conjicere in annum Arcadii et Honorii 6. Quod non animadvertisse Pagium vehementer mirarer, nisi non ipse alibi monuisset periodorum multiplicationem [Col. 0758D] memoriae et animo onerosam esse; a diversa namque annos Idatianos communesque putandi ratione, quam sequitur Pagius, hunc ipsius lapsum fluxisse minime dubito.
2. Natalem Theodosii junioris, qui in aliis Chronici hujus Editionibus illigatus est anno 9 Arcadii et Honorii in hunc annum 7 retraxi, nihil dubitans eidem anno ab Idatio fuisse ascriptum, librariorumque errore in illum annum 9 aerae communis 403 rejectum fuisse. Siquidem in Chronico, sub Severi Sulpicii nomine ab eruditissimo Florio promulgato anno 7 (Florius correxit 8, sed immerito), ita in Ms. legitur: 143 Theodosius junior et Augustus factus est. Constat autem fere omnia quae in eo Chronico a Theodosio Magno usque ad Anthemium scripta sunt, ex Idatio desumpta fuisse. Quapropter haudquaquam ego dubitem Idatium in Chronico ita scripsisse: VII. Thodosius Arcadii filius nascitur et Augustus factus est. Et sane in Vita sancti Porphirii episcopi Gazensis (26 Febr.) ita scriptum est: Theodosius, cum primum [Col. 0759A] fuisset natus, fuit renuntiatus imperator. Quod de acclamatione et assumptione purpurae saltem interpretari possumus; verum si cui de solemni inauguratione interpretanda esse velit verba Idatii, eamque cum Marcellino et Chronico Alexandrino in diem IV Idus Januarii anni 8 Arcadii et Honorii referat, dicam Idatium haec ita distinxisse: VII. Theodosius Arcadii filius nascitur; VIII. Theodosius factus est Augustus. Solis facta defectio III Idus Novemb. Porro apud Severum, post illa verba Theodosius junior, aliquid deesse manifestum est; neque melius locum suppleas quam si legas: Theodosius junior nascitur et Augustus factus est. Atque id etiam suadent quae in eodem Si vero sequuntur; nam addit statim: Sol eclipsim passus, quae certe-eclipsis anno 8 contigit. Haec omnia satis clare demonstrant Idatium natalem Theodosii anno 7 Arcadii et Honorii adnexuisse, librariorumque oscitantia in annum ipsorum 9 delapsum esse.
3. Praeterea. Idatius ad annum Honorii 30, Christi [Col. 0759B] 424, de eodem Theodosio ait: Post obitum Honorii patrui monarchiam tenuit imperii cum esset annorum XXVI. Quae falsa esse necessarium est, si natus fuerit Theodosius anno 403. Verum si pro XXVI legatur XXIV, anteposita nota I notae V, cui facili lapsu postposita est, ut ego existimo, a librario, tunc omnia cohaerent, neque pugnantia scribet Idatius; namque XXIV annos si Theodosius numerabat, dum anno 425 Chronico suo eum ingerit Idatius, natum fuisse oportet anno 401; et si natus est eo anno, cum ad 426 perventum est, XXIV annorum tunc certe erat. Natus est Theodosius IV Idus Aprilis; ita Socrates, lib. VI, cap. 6, et Marcellinus, in Chronico ante Sirmondum edito et in Ms. Brugensi, quod habuit Petrus Franciscus 144 Chiffletius, at in Sirmondiano III Idus legitur. Bollandus, ex Actis sancti Porphyrii episcopi Gazensis deducit natum fuisse die 23 Martii. Sed quae in illis Actis narrantur eum diem non necessario postulant. Et fortasse natus est ejusdem mensis Martii die 29, [Col. 0759C] atque in Socrate et Marcellino pro IV Kal. librarii vitio scriptum est IV Idus Aprilis.
Cum Cyrillo, de quo Hieronymus, lib. de Script. eccles., n. 122, testatum reliquit, quod saepe pulsus ecclesia (Hierosolymitana) et receptus ad extremum sub Theodosio principe octo annis inconcussum episcopatum tenuit, Joannes suffectus fuerit circiter annum 387, nullus praeterquam quod idem Hieronymus in suo Chronico commemoraverat, Arianus episcopus ante Joannem Ecclesiam Hierosolymitanam occupaverat. Imo cum de orthodoxia et sanctitate Cyrilli satis abunde constet, utpote qui sanctorum fastis ascriptus est (vide Acta Jesuitarum Antuerpiensium, ad diem 28 Martii), nunquam per ea tempora legitimus fuit Hierosolymorum episcopus Arianus; nam Maximo catholico successit Cyrillus, Cyrillo vero defuncto proxime successit Joannes. Quapropter quos anno 11 duplici ex Constantini Arianos episcopos [Col. 0759D] numerat. Hieronymus filiorum causa, intrusi et pseudoepiscopi dicendi sunt, et quia haeretici, et quia vivente legitimo episcopo Cyrillo, Ecclesiam illam occupaverunt.
De ingressu Barbarorum in Hispanias Idatius consulatu Honorii VIII et Theodosii III haec tantum in Fastis scripsit: His consulibus Barbari Hispanias ingressi; nec plura. Caetera quae haec habet Chronicon suspecta mihi esse fassus sum in scholio. Equidem cum ingressus Barbarorum in Hispanias inspectante Idatio contigerit, quis ab illo scripta esse credat illa: Alii IV Kal., alii III Id. Octobr. memorant, maxime cum uno eodemque anno dies 28 Septembris et 13 Octobr. in tertiam feriam 145 incidere nequeat, in qua ingressum illum statuit Idatius? Itaque alter eorum dierum subdititius est; cur non et reliqua omnia a verbo illo ingressi? Sed qui vulgatam lectionem fueri velit, diem illum III Idus Octob. corrigat [Col. 0760A] ex Chronico Parvo, legatque IV Id., vel illum penitus rejiciat, ex Excerptis Hispaniae illustratae, ubi primus tantum dies IV Kal. expressus est. Nam cum ab hoc anno ingressus Barbarorum in Hispaniam removeri nequeat, quandoquidem illum confirmat Idatius in Fastis, Isidoro, Prospero et Cassiodoro ipsi assentientibus, satius est ut diem illum III Id., qui feria 4 (habuit enim hic annus cyclum solis XXVI, litt. Dom. C ), aut mutemus in IV Id., qui fuit feria 3, uti etiam dies IV Kal. aut hunc postremum retineamus, illo prorsus abjecto.
1. Cum Sirmondus, ex fide Codicis ms., annum 16 Honorii, qui fuit aerae communis 410, post relatam in Chronico Urbis irruptionem mortemque Alarici ad § Debacchantibus consignavisset, Cl. Florius eas notas loco movit et § Alaricus rex Gothorum adjecit, ut irruptio Urbis, obitusque Alarici, sub eo Honorii [Col. 0760B] anno legeretur. Ego autem, quemadmodum facile assentior Idatium, mortem Alarici anno 409 non alligasse, notasque illas § Alaricus moritur adjunxisse, cui idem initium est ac illi alteri Alaricus rex, ita etiam existimo ea quae de Placidiae captivitate atque Urbis vastatione scripsit, sub anno Honorii 15, aerae vulgaris 409 adnotasse. Nam licet omnium ferme scriptorum testimonio constet Romam ab Alarico captam fuisse atque direptam anno Honorii 16, cum tamen contestatum pariter sit, Alaricum non unam tantum in urbem fecisse invasionem, ea omnia quae a § Alani et Vandali usque ad § saltem Alaricus moritur narrat Idatius, anno Honorii 15, Christi 409, non inepte illigare potuit, quia pars eorum maxima hoc anno gesta sunt. Plurimae intra et extra Urbem caedes, cives vehementer vexati; Alaricus Romam ingressus, 146 Placidiam velut obsidem initae cum senatu pacis, et ut ab Honorio confirmaretur, inde adduxit. Haec igitur narrans hoc anno 409 Idatius, cladem Urbis, quia cum iis connexa erat, adjecit. Ut ut sit, [Col. 0760C] quia Ven. Beda, lib. I Histor. Anglor., cap. 2, et Ivo Carnotensis, in Chronico ms., apud Schelestratum, tom. I, dissert. 2, pag. 229, anno 409, excidium Urbis evenisse tradunt, quod novissime Pagius multis asserere aggressus est, transferendum in Idatio non putavi Honorii annum 16 ad § Alaricus rex, ne hunc sententiae suae patronum eripere ipsi velle videar.
2. Caeterum vastitatem Romae illatam non fuisse ante annum 410 ego quoque firmissime assentior. Namque idipsum cuncti historici tradunt, praeter Bedam et Ivonem laudatos, de quorum tamen supputatione dubitare possumus, an quam alii observant ipsi sequantur. Deinde id ipsum rerum quae a nece Stiliconis ad postremam illam Urbis irruptionem gestae sunt magnitudine demonstratur. Siquidem Alaricus non statim ac Stilico interfectus est, in Urbem movit, sed movit non paulo post, cum etiam Eucherius Stiliconis filius extinctus fuerit. Accedente deinde ad Urbem Alarico, eamque obsidione cingente, [Col. 0760D] gemina legatio a senatu ad Honorium, qui Ravennae tunc erat, pro pace cum Gotho ferienda missa est. Post haec ipse etiam Alaricus cum exercitu Ravennam accessit. Longae ibi per internuntios de pacis conditionibus inter ipsum et Honorium tractatio habita est. Praeterea Attalus semel atque iterum purpura indutus atque exutus fuit, quidquid Pagius ad an. 410, n. 10, contra perspicua Orosii et Olympiodori verba reclamet, tyrannidem secundo ab Attalo assumptam anno 414 contendens. Denique ab eodem Attalo tunc temporis expeditio in Africam instituta fuit, ob eamque, quia male cessit, quod Romano tantum milite, exclusis Gothis, suscepta fuerat, Alaricus Attalo imperium abrogavit. Haec autem omnia longiorem quam unius anni moram requirunt. Quare cum Stilico occisus sit 23 die Augusti et 24 Augusti etiam mensis Urbs a Gothis vastata, Stiliconis caedem mense Augusto anni 408, 147 postremam Urbis irruptionem eodem mense Augusto anni 410 cuncti historici consignaverunt.
[Col. 0761A] 3. Sed praestat audire Zosimum, qui, referente in sua Bibliotheca Photio. ait: Alaricus Romam iterum obsidens, civibus ad inopiam redactis, obsidionem solvit, eisque imperatorem dedit Attalum, quem tamen deinde rursus abdicavit imperio; atque ad Honorium Augustum Ravennae tunc agentem foedus cum eo initurum misit. Assarus vero (Sarum appellant continuo reliqui), Gothus et ipse, Alarici rebus impedimentum injecit. Atque hunc (addit Photius) sexti historiarum libri finem facit Zosimus. Agnovit id ipsum Pagius, ad annum 410, n. 5, dum ait: Deinde loquitur (Zosimu) de pugna inter Alaricum et Sarum ducem habita; quo praelio ex parte narrato, opus ejus absolvitur, reliquis injuria temporum deperditis. Hinc liquide constat Romam ter a Gothis obsessam fuisse, quod diserte tradit Sozomenus, lib. IX, capp. 6, 8 et 9. Et expresse Zosimus iteratae obsidionis meminit, eamque Alaricum solvisse, deindeque de pace cum Honorio ineunda cogitasse atque serio egisse narrat, cui conciliandae impedimentum objecit Sarus. Plura [Col. 0761B] non legimus in historia Zosimi, quam nunc habemus, vir Pagius ipse agnoscit, ad an. 410, n. 5. Et tamen postquam ipse historiae suae finem posuit, et Sarus injuria Alaricum lacessivit, irruptio illa subsecuta est, qua capta Roma atque vastata est. Quare incredibile prorsus fit tertiam hanc et postremam Urbis expugnationem ante annum 410 contigisse.
4. Tertulli praeterea consulatus id ipsum, ut ego sentio, clarissime demonstrat, mirorque doctissimum Pagium, ad an. 410, n. 8, ex eo consulatu Urbem ab Alarico vastatam esse anno 409, collegisse. Tertullusne post Attali abdicationem, post Urbis direptionem atque Gothorum inde abitum, ausus fuisset consulis nomen usurpare? At Pagius adducto Zosimo ait: Attalum postridie (quam imperator appellatus est) senatum ingressum Tertullum consulem designasse, quod anno 409 sine dubio factum . . . Urbemque tunc ab Alarico direptam. Imprimis haec Tertulli designatio quid ad rem faciat 148 nondum capio. E contrario [Col. 0761C] vero consulatus, anno 410, per aliquot menses intraque Urbis tantum moenia a Tertullo gestus, eam initio saltem illius anni a Gothis nondum depraedatam fuisse atque desertam ostendit. Quare appetente illo anno 410, turbatis maxime rebus, Gothisque circa Urbem omnia occupantibus, licuit in ea Tertullo personatum consulem agere, donec post Romae cladem, Gothis inde discedentibus mense Augusto ejusdem anni 410, ea consulatus umbra etiam evanuit. Hinc Orosius umbratilem consulem Tertullum appellat, lib. VII, cap. 42; Prosper et Marcellinus, in Chron., non modo consulatum ejus praetereunt, verum etiam expresse notant unicum eo anno consulem fuisse orientalium partium Varanem. Idatius quoque ita Tertulli consulatum asserit, ut neganti propior sit. Deinde ubinam legit Pagius Urbem captam ac direptam fuisse a Gothis, statim ac Attalus imperator et Tertullus consul designatus fuit? Zosimus tam longe abfuit ut hoc scripserit, ut disertis verbis contrarium tradat inquiens: Alaricus Romam [Col. 0761D] iterum obsidens, civibus ad inopiam redactis, obsidionem solvit, et reliqua supra exhibita. Quid quod tot tantaque ab hoc tempore usque ad excidium Urbis gesta sunt, ut hic integer solidusque annus vix sufficiat; quod jam antea satis superque ostendisse me existimo. Ut autem Pagius plura de Urbis direptae anno a veritate aliena scriberet, inde natum est quod ad scribendum accesserit, sibi persuasum habens bis tantum a Gothis Romam obsessam fuisse. Hinc quod in tertia expugnatione contigit, quodque de illa antiqui scriptores narrant de secunda, quae tertiam anno uno antevertit, interpretatus est. Idatius ergo cum de Urbis calamitatibus anno superiori, quando semel et iterum obsessa est, loqui coepisset, postremae illius cladis eodem illo anno meminit ante scenae quidem finem.
5. Tum etiam Placidiam ab Alarico captam in Urbe memorat; et reipsa eo anno 409 inde a Gothis abducta est. Namque Zosimus, qui historiae ante tertiam [Col. 0762A] Urbis irruptionem, ut modo dictum est, finem fecit, haec de Placidia, lib. VI, scribit: Placidia soror imperatoris apud Alaricum manebat, vicem illa 149 quidem obsidii modo quodam implens, ita tamen ut honore omni cultuque regali frueretur. Ex quibus nonnulla, quae supra dicta sunt, confirmantur, et Alarici comitas et magnanimitas ostenditur, qui regiam virginem splendide et, ut cum Plauto loquar, basilice habuit.
1. Consulto ab Idatio scriptum est, indultum esse a Gothis in Urbis excidio iis qui ad sanctorum limina confugerunt; non enim basilicae tantum Apostolorum, sed ut testatur divus Augustinus, lib. I de C vit., cap. 1, Martyrum etiam loca in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt, ita ut quod in Romanos jure belli fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent Gothi. Ait ibidem, lib. II, cap. 2, Augustinus, quin etiam universum militibus suis Alaricum indixisse, ut in quantum possent, praedae [Col. 0762B] inhiantes, a sanguine temperarent. Ita Orosius refert, lib. VII, cap. 39. Parsum quoque est maxima, imo omni fere ex parte, domibus atque aedificiis civitatis. Idem Orosius, cap. 40, de hac clade loquens, inquit: Cujus rei quamvis recens memoria sit, tamen si quis populi Romani multitudinem videat et vocem audiat, nihil factum, sicut etiam ipsi fatentur, arbitrabitur, nisi aliquantis adhuc existentibus ex incendio ruinis doceatur. Ita a Gothis in Romanos act in est. Quod confirmat Olympiodorus, qui quarto ab irruptione anno, praefecturam Urbis gerente Albino, eam ad pristinum rediisse statum tradit. Quicunque autem ista comparet cum iis quae Romani ipsi tum in Deum tum in homines impie crudeliterque admiserant, inveniet profecto longe eos mitiora quam quae fecerant passos fuisse.
2. Nam praeter enormia quibus tunc laborabant vitia, quaeque divus Augustinus, Orosius, Salvianus, Sozomenus et alii exprobrant, quanto illi atrocius in reliquum pene orbem terrarum grassati sunt? Ut [Col. 0762C] taceam praeclarissimas urbes Carthaginem, Corinthum, Syracusas, Tarentum et virtutis merito clariorem his omnibus Numantiam, innumerasque alias, unus Sempronius 150 Gracchus CCC oppida intra Hispaniae limites ferro et igne vastavit. Polybius in fragmentis id testatur. Orosius, lib. IV, cap. 20, excisa fuisse ab hoc Graccho ait oppida CCCL. Sed lege CCCV, nam libri variant et hic numerus propius accedit ad Polybianum. Quid etiam Julius Caesar in Galliis? Praeter civiles victorias, XI centena et XCII millia hominum ab eo occisa praeliis confessus est ipse. Verba sunt Plinii, Hist. lib. VII, cap. 25. Totidem uno Gallico bello victimas insanae ambitioni suae victimarius iste Julius mactavit. Sed non est cur antiquiora quaeramus. Heraclianus comes Africae hoc eodem tempore truculentius quam Gothi saeviit in Romanos suos, qui ex Urbis naufragio emergentes crudeliora, ut scribit Hieronymus, epist. 8, invenere Africae littora. Denique multa non barbarae aut ferae, imo [Col. 0762D] egregiae indolis exempla dedere tunc Gothi, uti narrant Hieronymus, Augustinus, Orosius, Sozomenus atque alii. Scio duobus non retro saeculis a magno viro scriptum fuisse, Urbe a Gothis occupata, Titum Diaconum pecuniam pauperibus distribuentem tribuni barbari jussu per Gothos Arianos occisum fuisse. Quid Gothi tantum virum laeserint nescio; at quam immerito ipse Gothos Gothorumque nepotes frequenter traducat norunt omnes. Porro sanctus Prosper, necis sancti Titi testis singularis, longe aliter ad consulatum Theodosii XII et Valentiniani II reminarrat, quod jam olim viri in Gallia doctissimi adnotarunt. Verba Prosperi, infra, nota 43, exscripta reperies.
Alaricus, ut narrat Isidorus in Historia Gothorum, paulo post cladem Urbis vita functus est 27 regni sui anno, Honorii 16, aerae vulgaris 410. Cum ergo Isidorus Idatium exscribat, non temere credidi Alarici mortem librariorum vitio anno Honorii 15 subditam [Col. 0763A] fuisse, uti in libris editis videmus, attamen alligandam esse anno ejusdem Honorii 16, atque hanc notam a § Debacchantibus avulsam § Alaricus moritur praeponendam. Itaque tertio, non sexto die, ut perperam Marcellinus 151 in Chronico tradit, Alaricus sponte sua cum suis egressus et Campaniam Lucaniamque pervagatus, tandem in Brutiis prope Consentiam morbo correptus interiit. Eo ingenti luctu et superbo funere elato, Visigothi regnum Ataulfo ejus consanguineo (certe affini, nam uxoris Alarici frater erat) et forma et mente conspicuo tradunt. Ita Jornandes, in Geticis, n. 54 et 55, ubi alia, si vis, legere poteris. Quo autem die Alaricus mortuus sit, quove rex factus Ataulfus, certo statui non potest, cum nihil horum ab historicis litteris mandatum sit. Sed neutrum ante Novembrem anni 410 contigi se ex eo colligitur, quod capta Roma est die 24 Augusti, Paulo Diacono et Theophane testibus. Post triduum, id est, 27 aut 28 die ejus lem mensis, eam deseruit Alaricus, et in Campaniam irruens reliquam [Col. 0763B] Italiam usque ad Siculum fretum peragravit, quae duos ut minimum tresve menses requirunt.
1. Dum Idatius Hispanos, quae in castella sese et urbes receperunt, Barbarorum se subjecisse servituti ait, non ita illius verba accipias ut existimes suam eos libertatem amisisse. Namque his in locis cum a Barbaris expugnari non possent, ad extremum pax inter utrosque conciliata est, atque Hispani majorem quam antea libertatem quodammodo nacti sunt, cum neque Barbaris neque Romanis servire cogerentur. Siquidem a Barbaris tutos eos reddebat locorum munitio, a Romanis vero eorumque tum temporis effreno dominatu Barbari ipsi. Caeterum inter Romanos etiam tum numerari avebant Hispani ob imperii, cui diu suberant, majestatem, et ut a Romanis, si fors ferret, adjuvarentur. Quod sane saepius experti sunt Gallaeci, uti pluribus locis scriptum reliquit [Col. 0763C] Idatius. Magistratus etiam ab imperatore accepisse eos puto, quotiescunque ab Urbe ipsis mittebantur. Sed raro in Gallaeciam missos crediderim, ubi ab anno 400 fusi per campestria Suevi omnia itinera commeantibus Roma in Gallaeciam claudebant. Ergo per haec 152 tempora electum a civibus in unaquaque urbe ac oppido magistratum rempublicam administrasse et libertatem suam populos servasse existimo. Quin etiam id aperte testatur Isidorus in Histor. Suevor., ubi haec ait: Gallaeci (ita leges, non Galliciae uti Grotius, neque Galliae uti Labbeus, legunt) in parte provinciae regno suo utebantur. Attamen Idatius Hispanos sese barbaris submisisse ait, quia passi sunt eos in provincia consistere, atque uberiores et fecundiores agros possidere. Quibus saepe non contenti, reliquos etiam, qui ex pacis conditionibus antiquis locorum dominis cesserant, continuo depopulabantur, urbibusque etiam ac castellis assidue imminebant. De hac igitur servitute loquitur Idatius, quae Gallaecos frequentibus et fere quotidianis Suevorum [Col. 0763D] infestationibus obnoxios reddebat.
2. At quantumcunque haec servitus molesta esset Hispanis, longe illos Gallosque graviorem his temporibus a Romanis, dum ipsis subjecti erant, sustinuisse testantur Orosius et Salvianus. Orosius quidem de hac re loquens, lib. VII, cap. 41, ait: Post hoc (id est post magnos cruentosque barbarorum incursus in Hispanias, quorum antea meminerat) continuo barbari exsecrati gladios suos ad aratra conversi sunt residuosque Romanos (Hispanos intelligit, qui pars fuerant imperii Romani) ut socios modo et amicos fovent, ut inveniantur jam inter eos Romani quidam, qui malint inter barbaros pauperem libertatem quam inter Romanos tributariam servitutem sustinere. Similia habet Salvianus, lib. VI de Gubern., agens de Gallis sponte sua ad Gothos declinantibus: Ad barbaros, inquit, migrant et commigrasse non poenitet; malunt enim sub specie captivitatis vivere liberi quam sub specie libertatis esse captivi.
Idatius noster in Fastis, Lucio consule, qui anno 413 nomen dedit, ait: Occisi sunt Jovinus, Sebastianus et Heraclianus abolitus. Subscribit Prosper. At Marcellinus Jovini et Sebastiani necem anno praecedenti alligat. Potior est Idatii 153 atque Prosperi auctoritas. De iisdem tyrannis Orosius, lib. VII, cap. 42: Jovinus, inquit, vir Galliarum nobi issimus, in tyrannidem mox ut assurrexit, cecidit; Sebastianus frater ejus hoc solum, ut tyrannus moreretur, elegit; nam continuo, ut est erectus, occisus est. Olympiodorus Jovinum apud Mundiacum (lege Mogunciacum), Germaniae urbem, tyrannidem arripuisse tradit studio Goaris Alani et Guntarii (aliis est Gundicarius) Burgundionum praefecti. Addit praeterea Jovinum aegre tulisse Ataulfum sibi appropinquasse, pariterque Ataulfum Jovino succensuisse, quod is se invito Sebastianum fratrem imperatorem renuntiaverit. Quare utrique Ataulfus infestus Sebastiano caput abscidit, Jovinum vero ad Honorium vivum remisit. Haec [Col. 0764B] Olympiodorus, qui in Italia, ubi erat Honorius, necem Jovino illatam aperte significat. Prosper tamen et Marcellinus Idatio consentiunt, dum utrumque fratrem in Callia interfectum fuisse narrant.
1. De nuptiis Ataulfi et Placidiae Olympiodorus apud Photium haec prodit: «Ataulfo studio ac consilio Candidiani nuptiae cum Placidia conveniunt. Januario mense nuptiis dies dictus Narbone Galliae urbe, in domo Ingenii cujusdam primarii ejus urbis viri. Hic digniore loco residente Placidia in atrio Romano more adornato habituque regio, assedit ipsi et Ataulfus lana indutus omnique alio amictu Romano. Inter alia nuptiarum dona donatur Ataulfus ( ab Ataulfo legi debet; nam non Ataulfus a Placidia, sed Placidia ab Ataulfo his muneribus donata est) etiam quinquaginta formosis pueris serica veste indutis, ferentibus singulis utraque manu ingentes discos binos, quorum alter auri plenus, alter lapillis pretiosis [Col. 0764C] vel pretii potius inaestimabilis, quae ex Romanae urbis direptione Gothi depraedati sunt. Hinc versus canuntur epithalamii, Attalo praecinente, dehinc Rusticio atque Phoebadio. Nuptiis finis datus lusu gaudioque ingenti Barbarorum simul et Romanorum, qui cum eis erant.»
154 2. Hinc liquide infertur et tempus et locum harum nuptiarum ignorasse auctorem Miscellae, dum, lib. XIII, celebratas esse ait Foro Cornelii, antequam Ataulfus ab Italia discessisset. Patet deinde ex assignato ab Olympiodoro nuptiarum mense Januario doctissimum Pagium hallucinatum esse vehementer, dum persuasissimam eam imbibit opinionem de annis Idatianis ab Octobri auspicantibus. Nam si ita esset, profecto vindemiae anni 413 aerae vulgaris et nuptiae Ataulfi et Placidiae mense Januario consequente celebratae eidem anno alligatae essent ab Idatio in Chronico, nimirum anno Abrahami 2430, in cujus primum mensem vindemiae, in tertium vero nuptiae [Col. 0764D] incidissent. Atqui non ita ab illo factum est; sed contra vindemias, quarum tempore Gothi ingressi sunt Narbonem, anno 19 Honorii, nuptias vero anno 20 ascripsit. Exinde igitur manifestum est Idatium annum 19 Honorii et Abrahami 2429 finem usque Decembris, qui proxime post illas vindemias insecutus est, perduxisse, eoque ibi absoluto, novum a Januario sequenti annum inchoasse, videlicet Honorii 20, Abrahami 2430, die prima anni Christiani 414. Sed hoc ipsum positus notarum chronologicarum Chronici evidentissime demonstrat.
3. Denique Philostorgius, mendacissimus alioquin scriptor, Ataulfum duxisse Placidiam tradit, vivente prima ipsius uxore, quod nullus alius prodidit neque quisquam, opinor, crediturus est.
1. Idatius, in Fastis, sub consulibus Honorio X et Theodosio VI, id est anno aerae communis 415, postquam inventionem sacrarum exuviarum divi Stephani [Col. 0765A] contigisse narravit, 6 feria, die 3 Decemb., addit: Exstant ex his gestis epistola sancti Luciani presbyteri et sancti Aviti presbyteri Bracarensis, qui tunc in Hierosolymis degebant. Lucianus, cui facta est revelatio, Graece historiam hujus inventionis scripsit; Avitus Latinam fecit. Exstat autem tom. X operum divi Augustini, pag. mihi 630.
155 2. Avitum hunc non nemo forsan eumdem illum esse existimabit cui Hieronymus epistolam misit LIX, in qua de Origenis erroribus sermo est. Porro causa tunc non levis suberat, quamobrem Hispani Hieronymum de Origene consulerent. Ea declarat Orosius in commonitorio quod tom. VI oper. divi Augustini insertum est. Tempus deinde optime congruit: nam ea epistola est circa annum 413, quod ex illius exordio constat, ubi Hieronymus ante annos decem de eodem argumento litteras se ad Pammachium dedisse affirmat. Atqui litterae hae ad Pammachium anno circiter 404 scriptae sunt; in iisdem [Col. 0765B] enim legimus a morte tum Origenis annos numerari CLI. Origenes autem mortuus est anno 253; igitur ex his omnibus annus elicitur 414. Si autem non omnes integri atque completi sint, recte eam epistolam ad Pammachium ad annum 403 referemus, et epistolam ad Avitum ad annum 413; si vero integri, altera anno 404, altera 413 scripta erit.
3. Scio, doctissimum Pagium, eam ad Pammachium epistolam anno 399 ascribere, ductum testimonio ipsius Hieronymi, qui ante annos XX quam eas ad Pammachium litteras mitteret, Constantinopoli se cum Gregorio Nazianzeno fuisse significat. At deceptus est Pagius, magnusque etiam Baronius, dum credunt Hieronymum Constantinopoli Gregorium convenisse anno 379. Siquidem Gregorius post synodum Antiochenam eodem anno 379, mense Octobri, habitam, ex Syria Constantinopolim profectus est, ad eumque postea Hieronymus accessit. Nihil autem similius vero est quam quod Hieronymus istud iter non arripuerit, nisi postquam ad Orientem fama pervenit, [Col. 0765C] ecclesias Constantinopoli Arianis ereptas fuisse Catholicisque restitutas Theodosii Magni edicto, quod Thessalonicae promulgatum sive conditum est III Kal. Martii anni 380 habeturque l. II de fide cath., Cod. Theod. Unde fieri vix potuit ut Hieronymus Constantinopolim advenerit, nisi eodem anno 380 labente. Substitit etiam in eadem urbe anno insequenti 381, dum generale concilium habebatur; quod testatur idemmet Baronius ad eumdem annum, colligiturque 156 ex ipso Hieronymo, lib. de Scrip. Eccles., in Gregorio Nisseno. Igitur cum ex his omnibus recte conficiatur, fieri non potuisse ut annus 20 a commoratione Hieronymi in urbe Constantinopolitana completus fuerit ante annum 402, completum autem fuisse tradit idem Hieronymus, dum ait: Habetur liber in manibus ante XX annos editus, quae sunt verba ejus in laudata epistola ad Pammachium 65, multo probabilius est, quos ab incolatu suo in urbe Constantinopolitana ad scriptam a se epistolam ad Pammachium, [Col. 0765D] annos XX, et amplius quoque a scripta hac epistola ad scriptas Avito litteras annos X ipse numerat, ab anno 412 vel, ut potius, ab anno 413, retrorsum numerando, putandos esse; non vero ab anno 379. Maxime cum hic computus atque prior ille quem supra deduxi ex annis Origenianis optime inter se cohaereant.
4. Quod si hic Avitus ille etiam sit qui ex Hierosolymitana peregrinatione Origenis libros in patriam secum advexit, equidem vel sanctorum locorum desiderio vel taedio patriae, quam a Barbaris dilacerari cernebat, vel Hieronymum consulturus, iterum in Palaestinam post annum 409 navigare potuit, cum semel antea eam peregrinationem confecisset, quando ex ea rediens Origenis libros attulit. Si ita est, Orosius profecto Bracarensis dicendus erit, cum ipse in Commonitorio Avitum illum civem suum appellet. Ego ex Aviti nomine (quod ea Hispaniae ora frequens jam olim fuisse constat ex antiquis incriptionibus [Col. 0766A] apud Gruterum, pag. 31, n. 8; pag. 93, n. 2; pag. 252, n. 5, et apud Barveirum, in Itiner., pag. 49), item ex peregrinatione in Palaestinam per ea tempora a Gallaecis frequentata, demum ex Priscilliani erroribus, qui nullibi magis quam in Gallaecia invaluerant, quosque Orosius conjunctim cum Origenianis in eodem Commonitorio Augustino praeposuit, non omnino temere credi posse existimo, Avitum, qui libros Origenis in Hispaniam asportavit, Bracarensem, aut saltem Gallaecum fuisse. Sed tamen certum id esse non affirmo; tantummodo nostrae historiae illustrandae desiderio suspicionem hanc meam volui exponere.
157 1. Ataulfus, ut in scholio adnotatum est, Narbonam anno superiore deseruit, et Barcinonam in Hispania occupavit, ubi insequenti anno interfectus est, qui fuit aerae vulgaris 416. Morales igitur, lib. XI, cap. 12, ingressum Gothorum in Hispaniam regnique [Col. 0766B] eorum in illa initium perperam in eumdem hunc annum 416 distulit. Longius aberravit Majansius, dum in praefat. ad opera chronologiae Marchionis Mondex., n. 80, haec scripsit: El Reyno de Espana empeso ano 420 . . . quando los Godos sortearon entre si las provincias de Espana de la manera que escribe Idacio Obispo de Lamega en su Chronicon y S. Isidoro, copiandale in Vandalorum Historia, aera 459. Non recte; nam Gothicum in Hispania regnum ex Idatio anno aerae vulgaris 420 neutiquam auspicatum est, sed 415. Sortitio provinciarum a Barbaris facta est, ex eodem Idatio, anno 411, quo Gothi nondum Italia excesserant Alpesve superarant, ut in Hispaniam venirent. Quare non hi, sed Vandali, Alani, Silingi atque Suevi provincias inter sese sortiti sunt. Eamdem provinciarum divisionem Isidorus aerae 449 adnectit, non vero 459, ut ait Majansius, qui haec omnia posuit, ut exinde conficeret regni Gothici annum 985 in 1407 Dionysianum incidisse, quod ut cliceret, necesse erat ut regni Gothici exordium anno aerae vulgaris [Col. 0766C] 423 illigasset. Neque melius doctissimus Pagius Ataulfi mortem retro ad annum 415 (ibi ipsum lege, n. 23), auctoritate Chronici Alexandrini, in quo sub consulibus Honorio X atque Theodosio VI haec leguntur: Mense Goripiaeo, VIII Kal. Octob., die Veneris, nuntius allatus est de caede Ataulfi barbari in partibus superioribus. Ex quibus elicit Pagius, mortem Ataulfi die 24 Sept. anni 415, in quem incidit ille consulatus, contigisse, et, Idatium a Kal. Octob. annum exordiri. Verum si Pagius de hoc annorum initio ideo nos nunc monuit, ut Idatio cum auctore Chronici Alexandrini de anno necis Ataulfi convenire nobis persuademus, frustra est; nam 24 illo die 158 Sept. Abrahami annus 2332, cui necem Ataulfi alligat Idatius, nondum in cursu erat, sed octavo post die, nempe Kalendis insequentis Octobris, Pagio affirmante, inchoatus est. Quare dicendum incunctanter, Ataulfum occisum fuisse anno aerae vulgaris 416, cui in Idatii Chronico ex integro respondet annus [Col. 0766D] Abrahami 2332 et 22 Honorii; praesertim cum divus Isidorus in Hist. Gothor. sex illi regni annos tribuat, et nequidem quinque regnasset, si 24 die septembris anni 415 interfectus fuisset. Nam a mense Novembri an. 410, quo citius regnum accipere non potuisse Ataulfum nota 21 ostendi, ad 24 Sept. anni 415, quinque non integri anni numerantur. Quapropter nisi Isidoro atque Idatio, quorum testimonium in rebus praesertim Hispaniae longe potius est quam Chronici Alexandrini, refragari velit Pagius, Ataulfi necem ascribat oportet anno 416. Hinc etiam illud insuper liquet, desumptum ex Ataulfi caede argumentum nihil facere ad exordium annorum Idatianorum elicendum; nam divus Isidorus, qui annos aerae Hispanae in Januario auspicatur, caedem Ataulfi ascribit aerae 454 et anno 22 Honorii, id est anno aerae vulgaris 416, si quidem huic anno alligat regnum Sigerici. Cum ergo ex Olympiodoro constet Sigericum septem tantum regnasse dies, necesse est mortem [Col. 0767A] Ataulfi demortui mense Septembri, et regnum Sigerici in eumdem annum Julianum incidisse aerae vulgaris 416; ut tradit Isidorus. Itaque de die ac mense caedis Ataulfi fortasse non falsa narrat auctor Chronici Alexandrini, tantumque ab eo peccatum erit in anno designando, dum pro Honorio et Palladio, qui consulatum gessere anno 416. Honorium atque Theodosium, et sub eis mortem Ataulfi scripsit. Denique Jornandes, in Geticis, n. 55, dum de Ataulfo ait: Tertio anno postquam Gallias Hispaniasque domuisset, occubuit, tam ambigue loquitur, ut, si velis, colligere ex eo possis Ataulfum anno 418 aut 419 obiisse.
2. De interfectore Ataulfi, de necis loco et causa, haec narrat Olympiodorus: Interficitur Ataulfus, dum equos suos in stabulo 159 de more contemplatur, a Gotho quodam ejus domestico, Dobbi nomine, cum hanc veteris odii vindicandi occasionem ille captasset; hujus enim prior dominus, Gothicae partis rex, fuerat ab [Col. 0767B] Ataulfo e medio sublatus. Exin Dobbium receptum Ataulfus in suam familiam asciverat, qui in ultionem prioris domini alterum hunc injecta manu violenta sustulit. Et haec Olympiodorus. At Jornandes, de rebus Geticis, n. 55, de eadem Ataulfi nece ait: Occubuit gladio illo perforato Vernulfi, de cujus solitus erat ridere statura. In his Olympiodori et Jornandis verbis interfectoris Ataulfi nomen diversum est. Reliqua neque inter se neque ab Idatianis valde discrepant, nisi quod Olympiodorus pluribus rem exponit. Qui cum plura etiam alia de Ataulfo tam distincte singillatimque describat, cum eodem Ataulfo Narbonae Barcinonaeque fuisse videtur.
Pagius, ad an. 415, n. 25, ex XIV. Cod. Theod., de Infirmandis his quae sub tyrannis, deduci posse putat ante Kal. Mart. anni 416 inter Valliam et Honorium de pace conventum fuisse. Sed cum Vallia non ante hunc annum, verum ipso jam labente, Gothorum [Col. 0767C] rex fuerit renuntiatus, quod ex supra dictis abunde constat, multo post Kal. Mart. ejusdem anni pacem illam confectam fuisse necesse est. Quid quod lex ea, ut mea quidem sententia fert, non eos respicit qui alicui ex tyrannis, sed eos qui praedae sese latrocinioque dedentes, interturbatis rebus, Bacaudarum factionem a temporibus Diocletiani fere exstinctam initio hujus saeculi in Galliis suscitaverunt, duravitque non ibi modo, sed etiam in Hispaniis centum et eo amplius annos. Hos homines, ut ad tecta et oppida redigeret ex saltibus atque inaccessis locis, allicit Honorius melioribus illis verbis ejusdem legis: Si qua per fugam aut per congregationem infelicium populorum, etc. Praeterea cum lex XI et XII de Indulg. Crim., eod. Cod., datae fuerint, quando bellum tota Italia fervebat, cur praedicta lex de Infirmandis 160 dari non potuit antequam pax cum Gothis iceretur? Igitur certius est foedus istud percussum fuisse desinente quam ineunte anno 416. Neque enim [Col. 0767D] statim ab electione Valliae iniri potuit; quin imo postquam de hac electione Ravennae auditum est: Emplutius Magistrianus ad Vallium Gothorum praefectum mittitur (ab Honorio), qui pacis foedera iniret Placidiamque reciperet. Ille vero commode recepit, missaque frumentatione sexcentorum millium, Placidia Emplutio tradita ad Honorium fratrem remittitur. Haec scripta reliquit Olympiodorus, quae brevi tempore confici non potuerunt. Quare si Ataulfus vergente anno 416 interfectus est, Valliaque post ipsum accepit regnum (Sigericum non est cur modo numeremus), pax ista eodem anno desinente firmata est. Marcellinus haec anno 414 tribuit.
De Constantii et Placidiae nuptiis Olympiodorus haec narrat: Honorius imperator Placidiam licet invitam Constantio in manum tradit ipso quo consulatum iniit die. Iniit autem consulatum II (nam de hoc loquitur Olymp.) Kal. Jan. anni 417. Harum nuptiarum Idatius [Col. 0768A] noster, Prosper et Cassiodorus, anno 416 ideo meminerunt, quia tum Placidia desponsata est Constantio ab Honorio, licet tradita non sit ante diem primam insequentis anni.
1. Duplex in describendo § Durante episcopo contractum est a librariis vitium; nam et de sua illum sede dejecerunt, et notis his chronologicis XXV, quas Idatius eidem certissime indiderat, spoliaverunt, eas rejicientes in § Inter Gandericum, ubi illas nunc profert Editio Sirmondiana. Ultimum hoc vitium correxit Florius, praedictasque notas suo loco restituit. Optime id quidem exque auctoritate ipsius Idatii in Fastis, ubi consulatui Monaxii et Plintae, qui in annum aerae vulgaris 419 et Honorii 25 incidit, terrae motus illos Palaestinae 161 alligat; ibi enim haec habet: Sanctus Joannes Hierosolymorum episcopus, qui supra epistolam dirigit per Ecclesias orbis terrarum, quae [Col. 0768B] habetur de signis terroribusque divinitus perpetratis. Et ne quis dubitet eumdem hic Idatium loqui qui Chronicon scripsit, animadvertat, quaeso, pari utrobique errore haec sub episcopo Joanne contigisse ab auctore affirmari. Quod sane argumentum est utrumque opus ab eodem fonte manasse, ut in dissert. praevia, n. 37, observatum est. Marcellinus quoque in Chronico sub iisdem consulibus eos terraemotus Palestinae consignat.
2. Sane correctione doctissimi Florii praedictus § Durante episcopo anno suo, id est Honorii 25, restitutus est, verum non suo loco; namque collocari procul dubio debuit post §§ Vandali Silingi et Alani qui, in quibus bella quae gessit Vallia anno 418 Idatius commemorat. Neque enim eo anno occisus fuit, teste Orosio, qui, finem suis Historiarum libris eodem anno faciens, haec, cap. ult. lib. VII, scribit: Nunc quotidie apud Hispanias geri bella gentium et agi strages ex alterutro Barbarorum crebris certisque nuntiis discimus. Praecipue Valliam Gothorum regem [Col. 0768C] insistere patrandae paci ferunt. Refragatur tamen Pagius ad annum 417, n. 23, quo Orosium opus suum in Hispania absolvisse duplici errore affirmat. Nam primum Orosius finem operi imponere se testatur anno mundi Eusebiano (Eusebii enim chronologiam secutus est, ut constat ex cap. 1, lib. I) 5618, qui cum anno aerae communis 418 concurrit, ut calculos subducenti perspicuum fiet. Siquidem in chronologia Eusebii annus 1 aerae vulgaris respondet anno mundi 5201. Igitur annus aerae vulgaris 418 concurrat necesse est cum anno mundi 5618. Sed neque unquam fieri potest ut annorum aerae communis impar numerus, puta 417, pari annorum numero, sive mundi, sive Abrahami, sive Eusebii chronologia respondeat, cum ab impari earum epocharum numero epocha Christiana initium suum sumpserit. Quapropter 162 in Chronicon Prosperi ubi annus mundi 5618 cum Monaxii et Plintae consulatu connectitur, qui nomen dederunt anno aerae Christianae [Col. 0768D] 419, mendum irrepsit; nam ibi annus mundi 5619 consignandus certissime fuerat. Verum hujusmodi vitium totum illud Chronicon foedavit, ex quo in ejus aditu inscriptus est annus mundi 5580, cum consignandus fuisset 5579, quod jam alibi demonstratum est.
3. Deinde allata modo ex eodem Orosio verba evidenter ostendunt eum, dum illa scriberet, alibi quam in Hispania fuisse; ait enim: Nunc quotidie apud Hispanias bella geri . . . . crebris certisque nuntiis discimus. Haeccine ab Orosio scribi poterant in Hispania consistente? Ubi vero tum erat? In Africa; quod ipse clarissime prodit, lib. V, cap. 2. Utrumque praeterea ex epistola Severi in minori Baleari episcopi (apud Baronium, anno 418) satis certo colligitur, nam in ea Severus, de Orosio loquens, ait: Presbyter quidam sanctitate praecipuus ab Hierosolyma veniens. Magonae non longo tempore moratus est. Qui postquam transvehi ad Hispanias, sicut desideraverat, nequit, remeare ad Africam denuo statuit. Haec autem contigisse tradit Severus initio Februarii post [Col. 0769A] consulatum Honorii et Constantii iterum, qui consules fuerunt anno 417. Porro ab Hierosolyma Orosium venire ait Severus, quia exinde iter in Hispanias exorsus ille est, ibique sacrarum divi Stephani exuviarum reliquias adeptus erat, in quarum honorem Deus ingentia illa prodigia, quae narrat in epistola sua Severus, operatus fuerat. Attamen Orosius, priusquam Magonem appulisset, in Africam delatus est, ut constat ex litteris Aurelii Carthaginensis et aliorum episcoporum provinciae proconsularis ad Innocentium, pontificem Romanum, ex synodo habita die 23 Augusti anni 416 datis. In eadem Africa perstitisse Orosium usque ad initium anni 418 fere certum est. Sed tum ex ea solvens, cum in minorem ex Balearibus insulam descendisset, ibique infestari omnia a Barbaris in Hispania cognovisset, remeare in Africam statuit. Ubi ab Augustino, ut puto, hospitio exceptus, ipsius rogatu libros Historiarum 163 eo anno 418 aut a capite ad calcem totos confecit, aut incoeptos antea, sive anno 416, sive [Col. 0769B] 417, tum demum absolvit.
Prodigia illa, quae Hierosolymis anno Christi 419 evenerunt, a Joanne, illius urbis episcopo, litteris consignata fuisse Idatius et in Fastis et in Chronico tradit. At ex epistola Zosimi papae secunda ad Aurelium et reliquos episcopos Africae certissime constat, Joanne vita functo, Praylium anno 415 aut initio sequentis episcopatum Hierosolymitanum obtinuisse. Quin etiam Praylio quoque mortuo, Juvenalis eam Ecclesiam regebat anno 418, ut ostendam nota 47. Quapropter vel in scripto illo de signis atque prodigiis quae Hierosolymis visa sunt expressum non erat episcopi nomen, et Idatius Joannem esse existimavit, vel in exemplari quod ipse habuit pro Juvenale subditus fuerat Joannes; ut ut sit, Fasti profecto sic sunt corrigendi: His consulibus Juvenalis Hierosolymorum episcopus, etc., et in Chronico [Col. 0769C] quatuor illa verba, Durante episcopo quo supra, deleri debent. Attamen nobis nihil mutare licet, quia ab eodem Idatio ita scriptum fuisse videtur, cum in utroque opere Joannis nomen legatur, testatumque ipse reliquerit ad annum 435 se quo anno obierit Joannes scire non potuisse. Quae autem fuerint portenta illa atque prodigia, quae tunc Hierosolymis evenerunt, narrant Marcellinus in Chronico et divus Augustinus tomo IV Editionis Benedict., serm. 19. Irridet illa omnis pietatis irrisor Phereponus, religiosissimeque Sirmondo imponit quod in notis ad eum sermonem Augustini priora Marcellini verba prae verecundia reticuerit.
Cum divus Isidorus in Hist. Gothor. totum exscribat Idatium, mortemque Valliae adnectat aerae Hispanae 457, quis dubitet Idatium mortem hanc sub anno Honorii 25, quem etiam 164 in Isidoro exhibent Editiones Labbei et Grotii, consignasse, et [Col. 0769D] notas has XXV in § Inter Gundericum post narratam mortem Valliae non rejecisse? Itaque Vallia interiit anno aerae communis 419, et quidem, ut ego opinor, non ante autumnum. Nam cum regnum, teste Isidoro, tribus annis tenuerit, illudque adierit desinente anno 416, ut ex supradictis nota 27 constat, consequens est ut post Septembrem anni 419 obierit. Jornandes, in Geticis, per summum errorem Valliam inter vivos numerat anno quo Vandali in Africam transmiserunt; quem exteri plerique scriptores secuti sunt, Valliae vitam et regnum protrahentes ad annum usque 429. Sed neque verius eidem anno alligat Jornandes naufragium illud quod in freto Herculeo passos fuisse Gothos anno 417 Orosius (anno sequenti Historiae suae finem imponens) memoriae tradidit. At vero non ita hallucinatum fuisse Jornandem credo, dum Valliam scribit Tolosae decessisse. Filiam is reliquit, quae, viro ex regia Suevorum stirpe nupta, filium edidit Rechimerem. Id nos praecipue docet [Col. 0770A] Sidonius in paneg. Anthemii, vers. 360, ubi haec ait:
Ubi Sidonius bellum innuit, quod Vallia cum Vandalis et Alanis gessit annis 417 et 418, cujus ait: Gaisericus reminiscitur; nam de Gaiserico ibi loquitur
Theodorem Gothorum regem, qui Valliae successit, filium, seu potius generum fuisse Alarici significat Apollinaris Sidonius, 165 carm. VII, versu 501, ubi Theodoricum Theodoris hujus filium sistit ita loquentem:
Olympiodorus, qui Placidiam Constantio traditam fuisse scribit Kal. Jan. an. 417, Honoriam ex hoc conjugio prius in lucem editam quam Valentinianum memorat. Proinde Valentinianus ante annum 419 nasci non potuit. Marcellinus, in Chronico a Panvinio edito, rursusque in Hildelbergensi Editione anni 1588, diem designat et locum natalis Valentiniani, inquiens natum fuisse Ravennae VI Non. Jul. Sub eadem die Kalendarium Ptolemei Silvii, in Actis sanctorum Antuerpiensibus, tom. VI Junii, haec habet: Natalis genuinus domini Valentiniani. Eumdem etiam diem designat Prosper in Chronico. Quapropter corrigendus est Marcellinus in Editione Sirmondiana, [Col. 0770C] quae diem V Nonas praefert.
1. Dum librarius ea Chronici verba scriberet: Constantius imperator Ravennae moritur in suo III consulatu, consulatum audiens, notam novi anni, scilicet 27 Honorii, iisdem verbis apposuit non aliter ac si Chronicon consulare exscriberet. Sed aperte contradicit Idatius, cum dicat Constantium mortuum fuisse tertio consulatu, qui in Fastis ejusdem Idatii anno Honorii 26 166 aerae communis 420 respondet. Similiter peccatum est a librario infra, anno 449, uti ostendam. Igitur Idatius Constantii principis tota Hispania notissimi atque celeberrimi, et sub cujus ditione ipse neque puer neque adolescens, sed pene vir, anno 420 degebat, eidem anno mortem alligavit expressis illis verbis: Moritur in suo tertio consulatu, quae non facile vitiari queunt; cum e converso notae chronologicae frequentissime a librariis depraventur, eas vel prius vel posterius quam ab [Col. 0770D] auctoribus inscriptae sunt describentibus. Panvinius, lib. I de Romanis principibus, Idatio, quem non viderat, consentit, atque etiam emin. Baronius, dum ad annum 419, num. de Constantio, ait: Quem sequenti anno obiisse scimus. Prosper et Cassiodorus mortuum esse aiunt Constantium an. 421. Denique Theophanes regnum adiisse tradit 8 die Febr. anni 421, eodemque mensis Sept. die 2 obiisse. Dissentit itaque Theophanes ab omnibus antiquis scriptoribus Occidentis, a Prospero et Cassiodoro, de initio, ab Idatio vero de initio et fine imperii Constantii. At fieri potest ut dum Constantium inquit imperium adiisse VI Id Febr. anni 421, de die inaugurationis vera scripserit, licet quod narrat de anno falsum omnino est.
2. Interea doctissimus Pagius ad annum 420, n. 2, Theophani, qui quadringentos fere post annos in Oriente vixit, quique in eadem Constantii narranda morte insigniter deceptus est, fidem praestare maluit quam Idatio coaevo scriptori, qui ea quae sub ejus [Col. 0771A] ferme oculis gerebantur posteritati mandabat, quique Constantii mortem singulari characterismo designavit, inquiens: Moritur in suo tertio consulatu. Existimat sane Pagius Theophani suffragari praeter Prosperum et Cassiodorum (quos tamen non magis Theophani quam Idatio favere supra vidimus), leges quas ex Cod. Theod. post Sigonium et Gothofredum profert. Sed primum animadvertere oportet nullam toto imperii Constantiani tempore (siquidem 2 die Septemb, an. 420, mortuus fuerit) editam fuisse legem, in qua Constantii nomen ullo modo exprimi potuerit, etiamsi eo 167 anno a mense Februario in septembrem imperaverit. Nam in his quae a Theodosio latae sunt, cum ille Constantium in regni societatem assumere noluerit, procul dubio expressum non fuit. Honorius autem duas eo anno edidit, alteram quae est VI de Legitimis haeredit. V. Kal. Octob., alteram quae nunc in duas conscissa est, cum unica tantum fuisset, uti constat ex appendice Cod. Thod., n. 10, apud Sirmondum, tom. I, p. 409, eamque Gothofredus [Col. 0771B] monuit in Aniano optimae notae subcriptam esse VIII Kal. Novemb. Igitur utraque edita est post Constantii obitum, si is mortuus est 2 Septemb. an. 420.
3. Deinde ex septem legibus anno 421 editis, secunda de Repudiis in Aniano et aliis manuscriptis Codicibus data legitur VII Idus Novemb., uti testatur Gothofredus. Tum autem, juxta Theophanem, mortuus erat Constantius. Quatuor aliae, scilicet unica de Quinquen. praescript., XXIII de Bonis praescript., et XXXIX et XXX de Petit. et ult. dat., unica tantum ab initio fuit; nunc autem cum in quatuor partita est; prima, secunda et ultima, duae illae in Cod. Theod., haec in Cod. Justin., Constantii nomine carent.
Sexta, quae est XLV de episcopis, Constantium non exprimit.
Septima, quae est unica: Si certum petatur de chirographo, Constantii nomen retinet; sed id non satis est, ut dicamus Constantium tunc temporis nondum obiisse; quandoquidem tam saepe fallunt legum [Col. 0771C] inscriptiones, ut Gratiani nomen post ejus etiam mortem sexagies et ultra nobis obtrudant. Quin etiam lex XXXI de Petit. et ult. dat., Cod. Theod., quae lata est anno 422, Constantium in fronte refert; et tamen nemini dubium est tum jam Constantium vivere desiisse. Igitur ex hujusmodi inscriptionibus, nisi firmiora argumenta aliunde habeantur, nullo pacto collegi certe potest quo anno Constantius decesserit, quaque morte mortuus fuerit, non violenta, ut narrat ibidem Theophanes (ex quo fit ut minor ipsi in his quae de Constantio tradit adhibenda sit fides), sed pleuritide correptus interiit. Quod scriptor illius temporis Olympiodorus testatur inquiens: Septimo imperii mense (quemadmodum et in somnium sic indicaverat: SEXTUS ABIIT, SEPTIMUS INCOHATUR) 168 pleuritide exstinctus est. Neque Idatius, si violenta caede periisset, scriberet moritur.
4. Cardinalis Baronius, ad annum 420, doctissimus Joannes Garnerius, dissert. 3 de Constit. imperat. adversus Pelagianos, et alii, epistolam allegant [Col. 0771D] Constantii ad Volusianum praefectum Urbis, quam idem Garnerius pluresque alii eruditissimi viri scriptam fuisse opinantur anno 421. Igitur Garnerius, laudato loco, postquam supra verum asserit Idatium ubique fere corruptum esse, contraque veritatem opinatum illum fuisse affirmat Constantium jam inde ab anno 419 imperium suscepisse, ex praedicta epistola initium Constantiani imperii alligandum prorsus contendit anno 419. Sed immerito, tum quia ea epistola nota diei et consulis caret; tum etiam quia titulus illius apud Garnerium Epistola Constantii imperatoris patris Valentiani Augusti III (a quo nihil quoad rem nostram differt is qui legitur apud Salmasium in Eucharistico) argumento est Codicem in quo ea epistola continebatur longe post Constantii mortem scriptum fuisse. Unde fieri potuit, et ita factum esse nequaquam dubito, ut a librario in inscriptione epistolae imperatoris nomen adderetur; quantumvis illa ante initum a Constantio imperium scripta fuisset. [Col. 0772A] Equidem constat id genus epistolas ad diversos magistratus et episcopos ante imperium dedisse Constantium.
5. Exemplar quoddam hujusmodi litterarum ad Symmachum P. V. datarum affert Baronius, ad annum 419, et paulo antea eodem anno binas exscribit Honorii epistolas, in quarum prima ad Aurelium Carthaginiensem ait Honorius: Et quamvis sufficerent domini germani mei Augusti scripta. In secunda vero ad Augustinum et alios: Sed quamvis sacra Domini germani mei Augusti principis ad Italiae synodum evocans auctoritas non negligenda provenerit. Honorii bas esse litteras, non autem Placidiae, quod opinatur em. Norisius, lib. I Hist. Pelag., cap. 16, constat tum ex fide manuscriptorum, quae habuit em. Baronius, tum ex ipsarum verbis. Perpendat illas lector, invenietque de Honorii Augusti auctoritate non tam humiliter demisseque locuturam fuisse 169 Placidiam maxime cum de se ipsa ita loquatur: Socianda, etiam serenitatis nostrae scripta judicamus. Quidquid [Col. 0772B] non ad unum tantum Aurelium, sed ad septem alios episcopos scripsisse Placidiam incredibile est. Tandem in Append. Cod. Theod., apud Sirmondum, tom. I, pag. 417, Honorius ad Constantium scribens ait: Id, Constanti, parens charissime, ad notitiam omnium ordinariorum judicum facies pervenire. Scripta notatur haec epistola XV Kal. Feb., Honorio XI et Constantio III consulibus. Sed vix dubium est quin legendum sit Constantio II, ut ad annum referatur 417, quo cum Honorio XI consul fuit iterum Constantius; nam si ad annum 420 pertineret epistola, quo tertium consulatum cum Theodosio gessit Constantius, librarius Theodosio IX in Honorio XI commutasset, longe autem credibilius est pro Constantio II scripsisse Constantio III.
6. Ex his omnibus nonnulla nobis datur colligere: 1 o Constantium antequam in imperii consortium ascitus fuisset, decoratum esse ab Honorio Augusti titulo, quod alias nulli unquam viro ante solemnem inaugurationem, [Col. 0772C] id est, ante imperium regnumque assumptum contigisse credo, certe non memini. 2 o Eumdem Constantium postquam in matrimonium Placidiam duxit, auctoritate quadam functum fuisse, quae ipsi supremos etiam magistratus praefectos praetorio et Urbi subdebat; quam imperii vicariatum aut proconsulare imperium non omnino inepte appellare possumus. 3 o Constantium hac, qua praepollebat, auctoritate praedictam ad Volusianum epistolam vel ante initum etiam imperium dare potuisse. Quamobrem nisi constet aliunde illam anno 421 scripsisse, nihil penitus actum fuerit a Garnerio. Atqui neque ex ascriptione, cum illa careat epistola, neque ex titulo Imperatoris Constantio ibi attributo id deduci potest, ut supra observatum est. Restat ergo ut ex persona illius ad quem mittitur epistola, tempus quo scripta est, eruamus. Igitur Volusianus Urbis praefecturam accepit anno ejusdem Urbis 1170, teste Rutilio Numatiano, lib. I Itiner., ubi Volusianum sibi proxime in ea 170 praefectura successisse affirmat. Rutilius [Col. 0772D] autem eam administravit anno Urbis 1179, quod ipse hoc disticho testatur:
Urbis hunc annum cum aerae Christianae anno 417 conjungit Panvinius. Quare si anno insequente praefecturam Urbis gessit Volusianus, profecto eam gessit anno 418. At inquies, in chronologia Panvinii, qui ipsi annus est Christi 417 juxta Dionysii computum est 416, quia Panvinius epocham Christi a consulatu Caesaris et Pauli numerat, atque adeo recte cardinalem Norisium in Adventoria ad Macedum scripsisse concludes: Gessit Rufius Volusianus Urbis praefecturam anno epochae Christianae 417. Nec vacat, nec juvat examinare quam de Urbis conditu opinionem Numatianus secutus fuerit, neque an in secundo versu legendum sit nonus eat, qua i annus is quem designat etiam tum flueret, an nonus erat, quod in [Col. 0773A] Editione Panvinii legitur, quodque annum jam exactum significat. Satis est ut ex Numatiani auctoritate statuamus proxime post ipsum Urbis praefecturam tenuisse Volusianum. Nam cum ex leg. IV de habitu quo uti oportet, Cod. Theod., constet die 12 Decemb. anni 416 eam praefecturam Probianum administrasse, praefectura Volusiani nequivit non incidere in annum 418, quando quidem inter ipsum et Probianum medius fuit Numatianus. Itaque deceptus est cardinalis doctissimus, et praefectura Volusiani alliganda est anno aerae vulgaris 418. Cum ergo a die 30 Aprilis ejusdem anni constitutiones atque edicta in Pelagium et Coelestinum ab Honorio Augusto et a praefecto praetorio promulgari coepta fuissent, et praefectus Urbi Volusianus negligenter nimis sanctiones principis contra fidei perduelles exsecutioni mandaret, Constantius severa eum censuit correctione admonendum, quod fecit missa ad eum epistola de qua sermo est.
171 7. Ex quibus liquido consequitur nullum aliud esse fundamentum, ut hujusmodi epistola scripta [Col. 0773B] fuisse dicatur anno 421, quam quod in ipsius titulo imperatoris nomen Constantio defertur. Caeterum ut eam in annum 448 referamus, suadet, 1 o praefectura Volusiani, quam hoc anno administrasse modo demonstratum est; anno autem 421, eam gessisse nusquam alias, quod ego sciam, proditum est. 2 o Quod insignita non sit epistola nominibus aliorum Augustorum, saltem Honorii, cum in epistola ejusdem Honorii ad Aurelium Carthaginensem episcopum de iisdem, Pelagio et Coelestio, scripta, Theodosii nomen expressum sit. 3 o Id ipsum suadet edictum Volusiani, in quo ista leguntur: Hactenus Coelestium divinae fidei et quietis publicae turbatorem, judiciis, amica reis secreta subduxerunt. Jam leges et jam edicta persequentur absentem, etc. Haec Volusianus ediceret anno postquam sententia in Coelestium lata est. 4. Editum jam, an non potius olim jam in hunc divinae fidei et quietis publicae perturbatorem edicta jaculata fuisse diceret Volusianus, si edictum suum anno 421 proponeret?
[Col. 0773C] 8. Enim vero res, ut ego existimo, ita se habuit. Ab Octobri anni 417 ad Maium insequentis anni 418 plurimis gravissimisque inter apostolicam sedem (ut refert Augustinus, lib. II ad Bonif., cap. 3) et Afros episcopos currentibus et recurrentibus scriptis ecclesiasticis, tandem Zosimus papa, quantumvis eo usque lenius cum Coelestio se gessisset, rursus in examen vocare, severiusque causam illius dijudicare constituit. Ergo cum ejus (addit ibidem Augustinus) praesentia posceretur, ut certis ac dilucidis responsionibus vel astutia hominis, vel correctio dilucesceret, et nulli ambigua remaneret, se subtraxit et negavit examini. Haec Augustinus. Eadem Marius Mercator narrat in Commonit., illud expresse adnotans, quod Coelestius huic indictae a Zosimo audientiae pleniori non solum non adfuit, sed etiam ex Romana urbe profugit. Dum haec geruntur, deventum est ad diem 30 Aprilis anni 418, quo Honorius Augustus constitutionem edidit adversus Pelagium et Coelestium, 172 quos urbe [Col. 0773D] pelli cum caeteris sectatoribus jubet. Constitutionem imperatoris consecutum est edictum praefecti praetoris, praecipiens ut Pelagius atque Coelestius venerabili Urbe submoti bonorum concilio mulctarentur. Aberat tunc Roma Pelagius; attamen quia erroris magister et sacrilegae sectae auctor habebatur, in eum etiam constitutiones principum et edicta praefectorum animadvertebant; et ne illi ad Urbem accedere futuris temporibus liceret, ab ea non secus ac si praesens esset, pelli ipsum jubent. At Volusiani edictum Coelestium solum petit, et exinde non temere colligimus editum illud fuisse anno 418 aliquod post tempus quam promulgata fuit imperatoris constitutio, quia dubium erat an Coelestius Urbem reliquisset, Constantiusque aut suspicabatur aut certe cognoverat Romae delitescere. Porro Garnerius, dissert. de Auctoribus et Defens. haeresis Pelag., cap. 5, disertis verbis scripsit: Coelestium vel re ipsa non profugisse Urbe, cum se judicio subduxit, sed apud potentes praesertim [Col. 0774A] feminas latuisse, vel in Urbem postquam detonuit tempestas, securum rediisse, connivente Urbis praefecto. Si ergo Coelestius ab Urbe non discessit constitutionis Honorii in eum promulgata metu, vel etiamsi ad tempus aufugit, ubi primum sese dedit occasio, in eam iterum irrepit; quis negat ante annum 419, id est anno 418 desiderare potuisse praefecti Urbis in tanta peste ab ea arcenda diligentiam?
9. Sane quae hucusque dicta sunt, quam veri simillima sint, quantoque probabilius anno 418 quam 421 ascribi queant, nemo, qui ea pensiculate consideret, non agnoscet. Ita ut si in epistola adjectum Constantio Imperatoris nomen non legeretur, nemo opinor, anno 421, eam unquam adjudicandam existimasset. At quis non videt Imperatoris titulum apponi potuisse a librario, ut sciremus quisnam esset auctor illius epistolae, sicut eadem de causa in ejus fronte adjecta sunt illa patris Valentiniani Augusti III? Porro Photius cum de scriptis principum adversus Pelagianos agit, Cod. 53, Theodosium et Honorium [Col. 0774B] imperatores appellat, 173 Constantium vero non ita. Igitur ab ea epistola, ut Constantium usque ad annum 421 vitam duxisse credamus, dubium admodum, ne dicam futile, argumentum desumitur. Efficacius multo efformare possumus ex consulatu quem idem Constantius gessit anno 420, ut eodem anno ad imperii fastigium ascendisse incunctanter asseramus. Id enim alias non semel factum fuisse scimus, et de alio vero testatur Spartianus, quod quia deputatus erat imperio, iterum consul designatus est. Itaque cum Honorius Constantium anno 420 Augustum nuncupare decrevisset, in eumdem hunc annum consulem designavit, ut in Kal. Jan. et consul et imperator procederet. Verum, obnitente Theodosio, qui Constantium in regni societatem assumere recusabat, atque euntibus hinc illinc et redeuntibus nuntiis, res protacta est ad diem usque VI ante Id. Febr., quo, omni spe abrupta obtinendi a Theodosio consensus, absque eo Constantius Augustus factus est eo anno [Col. 0774C] 420. Hinc in Orientem, cui Theodosius imperabat, Constantii irae; hinc in ipsum meditata expeditio. Exstat apud Grut., p. 449, n. 7, lapis in quo legitur Honorium, Theodosium et Constantium, Augustos, jussisse statuam Petronio Maximo, praefecto Urbis constitui. Praefecturam autem Urbis gessisse Maximum anno 420 opinantur viri doctissimi ipsique directam fuisse autumant legem VI de legit. haeredit., quae lata est V Kal. Octob. eodem anno 420. Nam licet inscripta sit Maximo P. P., at illo anno 420 Palladium, non vero Maximum P. P. fuisse constat. Quapropter subscriptionem eam corrigunt leguntque Maximo P. U. Ex his ergo concludimus Constantium, si renuntiatus fuit Augustus mense Febr., ut ait Theophanes, non alio quam Febr. anni 420 renuntiatum fuisse eodemque anno post 6 imperii menses interiisse.
1. Salvianus, lib. VII de Gubern. Dei, agens de praelio quod Castinus cum Vandalis commisit, ait: Ad Vandalos cum in 174 Hispania sitos nostra pars [Col. 0774D] pergeret, tantamque ad debellandos eos praesumptionis fiduciam ferret, quantam proxime ad Gothos (bellum innuit Tolosanum, de quo Idatius anno 439), pari superbiae fastu, pari exitu corruerunt. Haec prima causa infelicitatis illius pugnae, despectus hostium et propriarum virium confidentia. Secundam adnotat Prosper sub consulibus hujus anni 422: Castinus, inquit, Bonifacium virum bellicis artibus praeclarum inepto et injurioso imperio ab expeditionis suae societate avertit; nam ille periculosum atque indignum ratus sequi quem discordem superbientemque expertus esset, celeriter se ad portum Urbis atque inde ad Africam proripuit. Ita Castinus dum Bonifacium a se avertit, ab hostibus superatus et victus est. Alter Prosper ad annum 8 Theodosii XX fere millia Romanorum a Vandalis occisa fuisse affirmat.
2. Idatius silentio praeteriit Bonifacium tum temporis in Hispania fuisse ex eaque in Italiam properasse. Attamen ipse cum Prospero ex Italia in Africam [Col. 0775A] Bonifacium contendisse testatur. Nimirum in Africam tandem rediit, unde Honorii jussu ad bellum sub Castino gerendum in Hispaniam venerat. Ita ex epist. divi Augustini (olim 70) colligo; qui praeterea Bonifacium hoc tempore, defuncta uxore, secundam extra Africam eamque Arianam duxisse refert. At cognatam eam fuisse regis Gaiserici, ut ait Baronius, neque Augustinus innuit, nomenque mulieris rendit, quod fuit Pelagia.
Cum ex Fastis Idatii nostri (quidquid reclamet Pagius) liquido constet eum non ignorasse Honorium ante annum 424 vita functum esse, atque adeo 30 imperii annum non attigisse, cur triginta principatus illi annos tribuit et sub anno 424 mortem ejus ac tricennalia consignat? Si vehementer non ego fallor, Idatius, cum animadverteret epocham imperatorum mensuram esse aliarum, Abrahamiticae nimirum, et Olympiadicae, quas non singulis, ut imperatoriam, [Col. 0775B] annis, 175 sed decimo quoque Abrahamiticam, quarto quoque. Olympiadicam tantum solitus sit exprimere, nullam putavit faciendam sibi esse in Chronico annorum imperatoriorum interruptionem, ne notis hujusmodi annorum deficientibus Abrahamiticorum et Olympiadicorum cunctaeque chronologiae ratio perturbaretur, ut sane turbata est infra ab anno Leonis VIII, postquam Idatius narrationem suam non digessit, nec partitus est adnotato quolibet imperii inneunte anno. Id autem ut praecaveret Idatius, interregnorum tempus his principibus qui praecesserunt ascripsit. Quod infra in Avito demonstrabo. Igitur Idatius Honorio adjudicans interregni tempus quod inter ipsum et Valentinianum III fuit, imperium ejus ad triginta usque annos produxit; et cum ad extremum pervenit, tricennalia illius mortemque enuntiavit; ne cuiquam absonum videretur exhiberi a se Honorium tricennalia ante trigesimum regni annum celebrantem et imperium post ipsam etiam mortem administrantem.
Theodosius Arcadii filius, anno aerae Christianae 425, cui Idatius in Chronico imperii ejus annum 1 adnectit, aetatis procul dubio agebat 24, atque hunc, non autem 26 designavit isto loco Idatius. Relege quae dicta sunt nota 16. Utrobique ergo tum hic, tum ad annum 401 Idatius a librariis depravatus est. Quare non erat cur Pagius ad annum 428, ut nota praecedenti observabam, ex hoc librariorum errato in annis Theodosii describendis et ex morte Honorii ab Idatio sub anno illius 30, id est, 424 aerae vulgaris commemorata, eum quasi parum accuratum in Romana historia scribenda illiusque imperitum accusaret. Potiori jure Pagius ipse corrigendus infra veniet, quia, ad annum 448, n. 13, sui immemor, Idatio imponit auspicatum esse annos regni Theodosii ab Octobri anni 423, cum ex annis quos tribuit Honorio quoque, quod ei tribuat carpit memorato [Col. 0775D] anno 428 176 Pagius, manifestissime deducatur annum 1 Theodosii anno aerae vulgaris 425 eum illigavisse.
Olympiodorus non Caesaris, sed Nobilissimi titulum, Constantinopoli accepisse Valentinianum scribit; Caesarem vero Thessalonicae factum ipse Olympiodorus atque etiam Philostorgius tradunt. Porro Valentinianus Nobilissimi, Placidia vero Augusti titulis decorati antea fuerant; utrique tamen Theodosius conferre honores istos voluisse videtur, quia in principatus societatem ipse Constantium admittere noluerat, ex quo in uxorem Placidiam et filium Valentinianum haec prius decora promanaverant. Lex XIV de Muril et Gynaec., Cod. Theod., die 16 Octob. anni 424 lata, Valentinianum Caesarem vocat. Sed lex, eod. Cod., XXXIII de annona et tributis, quae sex ante dies edita fuerat, Theodosii solius nomen praefert. Hinc inferre utcunque licet aliquo ex illis sex diebus, [Col. 0776A] qui a 10 ad 16 Octob. ejusdem anni 424 excurrerunt, Valentinianum Caesarem renuntiatum fuisse.
Joannem tyrannum Aquileiae necatum fuisse affirmat Philostorgius, lib. XII. Quod quidem dubitandum non esse asseverat Pagius ad annum 42, n. 4, quia Idatius, qui Ravennae Joannem supplicio affectum fuisse tradit, de rebus extra Hispaniam, inquit Pagius, parum edoctus fuit. At Philostorgius nequidem de rebus in Graecia actitatis conscium sese prodit eodem loco, dum ibidem Placidiam scribit et Valentinianum post obitum Honorii ex Italia Byzantium profugisse. Atqui Placidia Augusta a fratre Honorio pulsa ad Orientem cum Honoria (sic enim lege, non Honorio, feminae significatu, quod improbabiliter docet alicubi Norisius) et Valentiniano filiis profecta fuit, ut narrat Prosper sub consulibus Mariniano et Asclepiodoto; eademque tradunt Cassiodorus et auctor Miscellae, 177 omniumque fusissime Olympiodorus. Idatio [Col. 0776B] igitur magis quam Philostorgio fidem adhibere oportet; Joannemque neci Ravennae datum credam, quandocunque nullus melior auctor quam Philostorgius Aquileiae occisum testetur.
Valentinianus junior apud Ravennam factus est Imperator, scribit Marcellinus, in Chronico, sub consulibus anno 425. Romae Augustus appellatur, ait Idatius, cui Olympiodorus praeiverat, dum in fine Historiae suae scripsit: Caeso Joanne Tyranno, Helion magister et patricius Romam invasit, omnibusque eo confluentibus Valentinianum jam septennem veste induit imperatoria. Septimum annum inierat Valentinianus secunda die Julii hujus anni. Quapropter septennem eum tunc fuisse non ita intelligas, quasi septimum jam tum explevisset annum. Die 8 Octob. hujus anni 425 nondum Augustum renuntiatum fuisse Valentinianum, indicio est lex XLVII de episc. Eccl. et [Col. 0776C] cler., Cod. Theod., in qua ea die Caesar appellatur. Verumtamen decimo quinto post die, id est, 23 ejusdem mensis Augustus inauguratus est. Ptolemeus Silvius, in Kalendario supra laudato: X Kal. Novemb., natale Valentiniani purpurae, etc. Eadem die, qua Romae imperatoriam vestem induit Valentinianus, Constantinopoli Theodosii decreto Augustus nuncupatus est, ut ex Prospero, in Chronico, et ex Socrate, lib. VII, cap. 25, colligitur; namque in hoc sensu verba Socratis accipienda sunt.
1. Vandalicum in Africa regnum initium suum sortitum est mense Maio anni 329, quod in scholio adnotatum supra. At Cuperus, et, apud ipsum, in Vita sancti Victoris Vitensis XXIII; Chiffletius atque Ruinartius Vandalorum in Africam irruptionem, ex Prosperi testimonio, in Chronico, quem de more sequitur Cassiodorus, anno 427 adnectunt. Verum 178 nemo erit qui dubitet potiorem in hac re esse [Col. 0776D] auctoritatem Idatii, qui tum inter Vandalos degebat, et tertio jam anno episcopus creatus fuerat. Quid quod Prosperi Chronicon frequentibus scatet chronologicis mendis. Sane Cuperus ipse, in Chronotaxi gestorum divi Augustini, ad diem 28 Augusti, annumque 428 haec ait: Hoc vel sequenti anno Vandali Africam ingrediunter.
2. Nec fefellit magnos viros, ut Pagius ad annum 428, n. 3, conjicit, modus in annis numerandis ab Idatio usurpatus (quod quia saepe inculcat vir hic doctissimus, saepe etiam a me refellendus est), nam in chronologia Idatii Majus est anni Abrahamitici 2445 idem ipsissimus Maius est anni Dionysiani 429, sive annum illum Abrahami numeret ab octobri aerae communis 428, sive a Januario insequentis anni 429. Quicunque ergo Vandalorum transitum in Africam vel anno Dionysiano 427 vel 428 alligant, non ideo decepti sunt, quia methodum non animadverterunt quam in annis numerandis tenet Idatius, sed quia [Col. 0777A] Idatii testimonium obliti sunt, vel quia despectui habuerunt.
3. Praeterea exinde etiam factum est ut viri illi doctissimi sibi persuaserint, Victorem Vitensem libros suos de persecutione Vandalica scribere aggressum fuisse anno 487. Cum tamen, juxta id quod scribit Idatius, annus sexagesimus Vandalici in Africa regni, quo se scribere nos monuit Victor, in annum inciderit 489, nam a 429 ad 487 non plures quam LVIII numerantur. Sexagesimus ergo, quo scribebat Victor, annus erat Dionysianus 489.
4. Caeterum, licet ab anno 429 regnum Africanum auspicatus sit Gaisericus, attamen a capta Carthagine, id est, ab anno 439, numerari vulgo solet ab historicis, atque etiam ab eodem Victore. Nam in fine lib. I Gaisericum regnasse scribit annos XXXVII, menses III (Anonymus Augustanus a Canisio editus addit dies VI), quos a capta Carthagine, non autem ab ingressu illius in Africam numerat. Itaque cum Carthaginem occupaverit XIV Kal. Novembris anni [Col. 0777B] 439, 179 ut ad eum annum asserit Idatius; si huic numero addas annos XXXVII, menses III, obiisse Gaisericum colliget an. 477, die XIV Kal. Febr., aut sexto post die, juxta Anonymum Augustanum.
5. Hinc corrigendus est Victor Tunensis, qui Gaisericum decessisse ait Olybrio et Rustico consulibus, qui nomen dederunt anno aerae communis 464, Africani regni 40 anno. Victorem hunc secutus est divus Isidorus, in quo propterea tam Gaiserici quam successorum ejus cunctae epochae depravatae sunt. Sed haec jam dicere occupavit Florius ad ipsius Isidori Vandalorum Historiam.
1. Prosper consulatu Theodosii XI et Valentiniani, qui eum gesserunt anno 425: Arelas, ait, nobile oppidum Galliarum a Gothis multa vi oppugnatum est, donec, imminente Aetio, non impuniti recesserunt. Unum idemque bellum Prosperum hic Idatiumque anno 430 narrare res ipsa, verbaque utriusque, [Col. 0777C] atque Isidori, quem statim adducam, ostendunt. Et tamen quinque prius annos Prosper quam Idatius illud consignat. Pagius Prospero huic adhaeret, alterumque Prosperum Pithaeanum ad Idatii sententiam propius accedentem sugillat, quia per haec tempora, inquit, Chronicon ejus quoad annos imperatorum valde depravatum est. Sed id verius Aquitano Prospero objici poterat, qui per hos annos bellum hoc Gothicum et transitum Vandalorum in Africam, bellum insuper Francicum, perturbato nimium ordine describit. Quod ad rem nunc attinet, mirum est virum eruditissimum Pagium non animadvertisse Aetio eo anno 425 primum fovendae Joannis tyrannidi, deinde Hunnis in Pannoniam deducendis intentum, bellum cum Gothis gerere non potuisse. Itaque bellum istud annos quinque Prosper antevertit. Finitum autem est foedere Romanos inter et Gothos inito, datisque a Gallis regi Theodori obsidibus, inter quos Theodorus erat, 180 Aviti propinquus; [Col. 0777D] cujus meminit Sidonius carm. VII, vers. 218:
2. De eodem hoc bello Isidorus, in Hist. Gothor., inquit: Theodorus regno Aquitanico non contentus, pacis Romanae foedus recusat, pleraque municipia Romanorum vicina sedibus suis occupat. Arelas, nobilissimum Galliae oppidum, multa vi oppugnat; a cujus obsidione imminente virtute Aetii, Romanae militiae ducis, non impunitus abscedit. Post quae haec statim subjungit: Remoto igitur Valentiniani imperatoris [Col. 0778A] jussu a potestate militari Aetio, etc. Atqui Aetius ab exercitu Gallicano amotus est anno 432 postquam Bonifacio necem intulit. Ex tenore igitur narrationis Isidorianae satis clare deducitur, bellum hoc Gothicum Aetii a Galliis remotionem praecedere non potuisse annis septem, quotquot praecedere debuisset, si actum fuisset anno 425, cui illud adnectit Prosper.
3. Quae praeterea oppugnaverit Theodorus oppida non explicat Idatius, imo neque Isidorus. Sed ut Arelatem usque penetraret, plura in itinere expugnasse necesse est.
Felicis necem anno 430 alligat Prosper, haec consulatu Theodosii XIII et III Valentiniani scribens: Aetius Felicem cum uxore sua Padusia et Gramutium Diaconum, eos insidiari sibi cum praesensisset, interemit. Eumdem Felicem nefarium fuisse hominem prodiderat alias ipse Prosper, ad annum 426, consulibus Theodosio XII et Valentiniano II, inquiens: [Col. 0778B] Patroclus 181 Arelatensis episcopus a tribuno quo dam barbaro multis vulneribus laniatus occiditur. Quod facinus ad occultam jussionem Felicis magistri militum referebatur. Cujus impulsu creditus est etiam Titus diaconus, vir sanctus Romae pecunias pauperibus distribuens, interfectus. Vides, lector, quam jure merito flagitiorum scelerumque vindex Deus Aetii ministerio in Felicem animadverterit! Sed et observa quae de Titi nece narrat Prosper; creditum fuisse testatur auctorem impiae caedis illius eumdem hunc Felicem fuisse, qui non Gothus, sed Romanus aut Gallus erat, ut vult Pagius, ad annum 428, n. 1. Tribunum autem barbarum Patroclum interfecisse testatur sane Prosper. De interfectore vero Titi penitus tacet. Et tamen de hac Titi caede ea narrantur (et quidem ubi minime oportebat) quae supra nota 20 perstrinxi.
[Col. 0778C] 1. Expeditionem, quam Idatius egisse ait Aetium in Galliis adversus Francos anno 431, Prosper ascribit anno 427; dein sub consulibus Felice et Tauro ait: Aetius, multis Francis caesis, quam occupaverant propinquam Rheno partem recipit Galliarum. In hoc dissidio satius est ut Idatio assentiamur, quam Prospero, siquidem Idatius tum cum Aetio in Galliis erat, nec nisi finito hoc bello anno 432 ab Aetio recessit in patriam rediturus. Clarissima Idatii verba exhibet Chronicon annis 431 et 432. Quid quod expeditionem hanc Aetii altero post Vandalorum in Africam transfretationem anno Prosper ipse commemorat. Vandali autem in Africam transmiserunt anno 429. Qui ergo Francicum illud bellum confici anno 428 potuit? Sed ut supra animadverti, et observare quilibet poterit, chronologia in Prospero valde per hos annos depravata est. Franci tum ab Aetio debellati in genitalem Nicrum retusi sunt. Hinc anno 450 aut 451 in Galliam cum Attila irruerunt, Sidonio teste, carm. VII, vers. 325. Quapropter nescio quid [Col. 0778D] Aegidium Voechtium a Papebrochio 182 relatum in appendice 2 ad Exegesim de episcopis Tungrensibus, tom. IV sanctorum Maii, n. 105, impulerit, ut, contra auctoritatem Prosperi et Sidonii, scriptorum ejusdem aevi atque Gallorum, Francos omnes ab anno 406, aut 407, in Taxandriam vicinamque Tungriam ad gentiles suos Salios transiisse, neque deinceps trans Rhenum habitasse affirmaret. Neque melius alii, cum diserte Prosper bellum hoc juxta Rhenum actum fuisse testetur, huc revocant quod Sidonius, carm. V, vers. 212, de Aetio et Majoriano cum Clojone Franco decertantibus canit, inquens:
2. Praeterea haec de bello cum Clodione non ad annum 427 aut 431, neque ad 437, ut tolerabilius aberravit Valesius, pertinent, sed ad annum circiter [Col. 0779A] 447 spectant. Nam qui potuit (inquit Sirmondus ad hunc Sidonii locum) Majorianus bello adesse (anno 428) et tam acriter dimicare, qui XXX post annos in suo consulatu (anno 458) juvenis erat; ut patet ex eodem Sidonio, ibidem, vers. 524? Accedit auctoritas non omnino contemnenda Chronici Verdunensis, quod ad annum 446 haec habet: In Francorum terra reges regnare coeperunt, et primus eorum regnat Clodio. Interea tamen Francici scriptores, ex laudato Prosperi loco, Clodionem anno 428, et, ex Prospero Pithoeano, Pharamundum anno 418, vel citius, inter Francos cis et ultra Rhenum regnasse praedicant. Etsi Pagius, ad annum 418, n. 81, de Pharamundo, et ad annum 428 de Clodione sic loquitur, maxime de Pharamundo, ut satis liquido appareat, non suam, sed suorum assertam vulgo opinionem de initio regni Francici in Galliis exprimere voluisse. Sed de his alias fortasse plura.
3. Nunc duo ipsius Pagii lapsus in Critica ad annum 428, 183 n. 9, corrigendi sunt. Alter, quod dicat Sirmondum nihil in medium protulisse, quo [Col. 0779B] suam comprobet sententiam de Clodiani belli tempore. Nimirum evidens argumentum ab aetate Majoriani desumptum et a me ipsius Sirmondi verbis modo productum nihili Pagio est. Sirmondus itaque bellum illius anni 427, ut vult Prosper, vel, ut rectius observat Idatius, anno 431 a Clodiano distinguit, quod gestum esse negat per haec tempora, et post annum 445 ablegat. Rursus de Clodiano isto bello loqui existimat non solum Sidonium, sed etiam Gregorium Turonensem, Sigebertum et cum his Annales Francorum, atque in eadem tempora illud rejicere. Neque est cur Sirmondo Pagius objiciat quod Sidonius victos Francos, Sigebertus vero et Annales patriae victores fuisse praedicent; nam quando Franci apud domesticos historicos non victores? quando non triumphos agunt?
4. Alter Pagii error est, quod dicat Idatium hoc loco non significare eo Abrahami anno (2448, Christi 432) Francos victos esse, sed tantum pacem eos cum [Col. 0779C] Aetio pepigisse. Et post pauca: Ibi Idatius loquitur de pristina dignitate ab Aetio recuperata, quod tamen non nisi post aliquot annos contigisse videbimus. Haec Pagius, quem Idatius evidentissime refellit, dum anno 431 inquit: Idatius episcopus ad Aetium ducem, qui expeditionem agebat in Galliis, suscepit legationem. Statimque anno 432 subjungit: Superatis per Aetium in certamine Francis, et in pace susceptis, Censorius comes legatus mittitur ad Suevos, supradicto secum Idatio redeunte. Quamnam ergo agebat Aetius expeditionem in Galliis anno 431 nisi quae insequenti anno finita est, superatis per ipsum Francis et in pace susceptis? Sed taedet in his diutius immorari. Tantum in fine duo moneo: alterum, Idatium harum rerum testem fuisse oculatum et ideo periculum nullum est, nec suspicio quidem, quod eas extra locum et tempus referat; alterum, de pristina dignitate ab Aetio recuperata nullum per eos annos Idatium verbum facere.
De Bonifacio, commentarii vice, haec in nonnulla Idatii loca ex Augustino, Prospero, Olympiodoro et aliis summatim excerpta accipe. Bonifacius, Thrax genere, belli pacisque artibus insignis, a Castino male habitus ex bello Hispaniensi contra Vandalos, anno 432, in aulam Honorii Augusti, et inde in Africam transiit. Post Honorii mortem provinciam hanc contra Joannis tyrannidem, tribunus tunc militum, defendit, Placidiaeque et Valentiniano filio servavit. Exinde Placidia, quia sibi fidissimum Bonifacium ubique experta fuerat, comitiva domesticorum atque Africae honestatum eidem provinciae praefecit, quod Aetius tulit aegerrime. Itaque ut Placidiae suspectum redderet Bonifacium, eum apud ipsam coepit criminari, regno inhiare dictitans, et siquidem ab Africa revocaretur, non pariturum. Simulque ad Bonifacium scribit Placidiam ipsi insidias struere, quarum hoc ei erit indicium, fore ut absque ulla causa subito ad [Col. 0780A] palatium acciretur. His artibus Placidia et Bonifacio circumventis, illa Bonifacium ex Africa venire ad se jubet; Bonifacius vero venire abnuit. Quare perduellionis damnatus, cum bellum in publico nomine indiceretur, Vandalos ex Hispania, ut sibi auxilio essent, advocavit. Verum detectis postea Aetii dotis abstersisque suspicionibus, quae Placidiam a Bonifacio et Bonifacium a Placidia averterant. Bonifacius quidem nihil non egit, ut Vandalos ab Africa removeret (quanquam omnia frustra fuerunt), Placidiae vero jussu in aemulationem Aetii et totius orbis (ut ait Prosper ad annum 432) pace et confessione (an consensione?) mirabili Bonifacius ab Africa ad Italiam in Urbem venit, accepta magistri militum dignitate. Aetius acrioribus propterea invidiae stimulis agitatus, Bonifacium breviore telo instructum longiore ipse aggreditur vulneratque. Hinc tertio post mense Bonifacius ex vulnere moriens uxorem suam valde locupletem, ut nulli nisi Aetio nubat, monet. Ubi observa, Aetium tunc sine uxore fuisse; namque [Col. 0780B] alias importuna esset et inofficiosa 185 Bonifacii de nuptiis cum Aetio contrahendis ad uxorem admonitio. Si tamen Aetio nupsit, atque illa Gaudentii mater est, de qua loquitur Sidonius carm. V, versu 205; ex Gothica profecto gente fuit, non ex Vandalica. Quanquam Pelagiae nomen (quod Bonifacii uxorem habuisse prodidit Marcellinus) neutrum sonat, et extra Gothos et Vandalos Arianam, quam duceret, invenire potuit Bonifacius. Id autem ex Prisco et Cassiodoro constat, Actium alium habuisse filium nomine Carpilionem, qui major Gaudentio erat; nam hic apud Sidonium parvus Gaudentius a matre dicitur eo tempore quo Carpilio legationem jam obierat ad Attilam. Quare si Carpilio nondum mortuus erat, quando Gaudentio minori ejus fratri imperium quaerebatur, quid causae esse potuit, nisi quod Aetii uxor, quae apud Sidonium loquitur, mater erat Gaudentii et Carpilionis noverca. Plura de Bonifacio collegit Stiltingus commentario praevio ad Vitam sancti [Col. 0780C] Augustini, § 52.
De Aetio post interfectum ab eo Bonifacium Prosper sub consulibus Aetio ipso et Valerio, id est anno 430, haec tradit: Aetius cum, deposita potestate, in agro suo degeret, ibique cum quidam inimicus ejus repentino eum incursu opprimere tentasset, profugus ad Urbem atque illinc ad Dalmatiam, deinde Pannoniam, ad Hunnos pervenit, quorum amicitia auxilioque pacem principum et jus interpolatae potestatis obtinuit In libro Prosperi, quo utor, pro et jus quod hic exhibeo, scriptum est Aetius. Sed orae libri ascriptae ex fide Manuscriptorum sunt, exque aliis auctoribus optimae pluresque correctiones et notae, quas esse suspicor a studio magni Antonii Augustini. Ex illis una haec est quae, expuncto illo verbo Aetius, ea restituit et jus. Igitur ex descriptis Prosperi verbis nemo non videt, Aetium, interfecto Bonifacio, iram principum [Col. 0780D] metuentem palatium reliquisse. Ubi Sebastianus Bonifacio succedens, tandiu ibidem permansit quandiu abfuit 186 Aetius. At hic, anno 433 ad aulam reversus, Patriciusque renuntiatus, Sebastianum paulo post aula expulit et ad Orientem navigare coegit. Quare quae Prosper de secessu Aetii in agrum fugaque in Dalmatiam et Pannoniam narrat, maxima ex parte ad annum 433 pertinent.
1. Praylium anno 416 aut initio anni 417 Joanni in episcopatu Hierosolymitano successisse, decessisse vero ante annum 419, ejusque in locum suffectum fuisse Juvenalem, nota 30 paucis exposui. Igitur doctissimus, cui ego assentior, Papebrochius, in Hist. chronolog. episcop. Hierosol., Praylii mortem anno 418 adnectit. Clar. vero Pagius, in Critica, ad annum 429, n. 27, mortuum asserit Praylium anno 425. Verum neuter quemquam veterum scriptorum producit, [Col. 0781A] qui suae sententiae presse clareque suffragetur. Quinimo Pagius ex XX episcopatus annis, quos Praylio Nicephorum et Theophanem tribuere fatetur, novem et ultra necesse est ut detrahat, et nec sic quidem computus illius constat. Papebrochius similiter in Cyrillo, scriptore Vitae sancti Euthymii (20 Januarii) qui Juvenalem successorem Praylii anno 46 episcopatus obiisse tradit, pro 46 legendum esse ait 40; namque ita chronologiam, quam astruit, requirere existimat. Nimirum tam Pagius quam Papebrochius, dum suam quisque sententiam comprobare conatur, scripta veterum vel refellit vel corrigit, quia uterque opinioni suae contraria esse cernit. Attamen Papebrochii correctio Cyrillo adhibita non tam enormis est, ut per sese patet, ac illa quam Pagius Nicephoro et Theophani adhibet, ut eos in suam sententiam trahat. Quanquam hi, ut verum fatear, severiorem longe merentur, quia longissime a veritate aberrant. Praeterea, ut ad Papebrochium redeam, facillimum fuit auctori Vitae Euthymii Cyrillo episcopatum Juvenalis [Col. 0781B] numerare a morte Joannis, praetermisso ex oblivione Pravlio. Quem cum in brevi, id est, brevi tempore, 187 episcopatum tenuisse Idatius affirmet, illius testimonio efficere potuisset Papebrochius, ut ejus opinio, sin minus certa, valde tamen probabilis lectoribus videretur. Porro episcopatus decem annorum, quantum Praylio tribuit Pagius, brevis dici non potest. Si autem brevis fuit, ut tradidit Idatius, secundo a morte Joannis anno, id est, 418 obiit; Juvenalisque post ipsum electus est eodem anno.
2. Emin. card. Norisius Praylium non ante annum 421 obiisse existimare se indicat, dum, in hist. Pelag., lib. II, cap. 4, scribit ab eo anno (421), qui acceptae a Theodoto sedis (Antiochenae) primus numeratur, contigisse ut Pelagius de sanctis Hierosolymorum locis ejiceretur. Duo hic astruit vir doctissimus: alterum, electionem Theodoti evenisse anno 421; alterum, Pelagium post Theodoti electionem [Col. 0781C] abactum fuisse Hierosolymis. Caeterum Eusebius Cremonensis (ita conjicit magnus Baronius, ad annum 417, n. 15, vel si Cremonensis non est, certe ille videtur esse cujus meminit Hieronymus epistola nunc inter Augustinianas 202) Cyrillo Alexandrino scribens (apud Baron., ibidem) haec inquit: Quomodo nunc, cum beatae memoriae Innocentius Pelagium. Coelestiumque cum suis capitibus condemnavit, cunctis eos abjicientibus Orientalibus, Alexandrina Ecclesia in communionem receperit, quae sola et prima inter provinciales suos tales refutare debuerat? Si nunc, id est quando Innocentius, qui initio anni 417 decessit, Pelagium damnavit, Orientales hunc abjecerunt Syri et Palaestini, annon sero nimis, scilicet post quatuor aut quinque annos abactus dicitur a Norisio? Quid quod de hac Pelagii e sanctis locis ejectione sub Catilinae nomine locutus fuisse videtur Hieronymus, epist. 55 ad Riparium. At Hieronymus ante annum 421 mortuus est. Fortasse etiam clarius de [Col. 0781D] ejectione Pelagii e sacris locis locutus est alias Hieronymus, scriptumque, ubi haec narrat, deperiit. Plura enim opera sancti doctoris injuria temporum perdita sunt.
3. Itaque Praylius Pelagium Hierosolymis expulit post synodum Antiochenam, quae serius quam anno 417 cogi 188 non potuit. Nam cum Pelagius ex synodo Diospolitana indemnatus evasisset anno 415 desinente, orthodoxi, qui ipsius condemnationem flagrantissime concupiscebant, confestim hanc causam ad Antiochenum patriarcham, cui suberant episcopi Palaestini, detulerunt. Sed importune in eo rerum articulo evenit, ut Alexander episcopus Antiochiae moreretur, unde causa procrastinata est usque ad electionem Theodoti in annum 417. Garnerius, dissert. 2 de synodis in causa Pelagiana habitis, synodo 10, Theodotum anno 411 Alexandro successisse existimat, sed immerito. Marius Mercator, cap. 3 Commonit., postquam Pelagium Patres Diospolitanos [Col. 0782A] delusisse narravit, continuo quid Antiochiae de eo actum sit commemorat, inquiens: Postmodum evidenter deprehensus (Pelagius) insistentibus accusatoribus a posteriore synodo, cui sanctae memoriae Theodotus Antiochiae praesedit episcopus, atque detectus, a sanctis quoque et venerabilibus Hierosolymorum locis est deturbatus. Ergo si postmodum, si insistentibus accusatoribus, scilicet iisdem qui in Diospolitana synodo eum accusaverant, damnatus est a Theodoto, quis aut cum Norisio anno ab ea synodo quinto, aut cum Pagio anno octavo, uti opinatur is ad annum 424, n. 8, nimirum multos etiam post annos, quam celeberrimum Zosimi decretum totum orbem percurrerat, factum id fuisse credat? Imo neque Norisium neque Pagium credituros id fuisse existimo, nisi viri doctissimi in eam ivissent opinionem, quod Theodotus longe post annum 417 Antiochenam obtinuerit sedem.
4. Verum aliter omnino res se habet; namque Theodotus anno isto 417 Antiochiae factus est episcopus, [Col. 0782B] ut in hist. patriarch. Antioch. praefixa tomo IV sanctorum Julii, satis liquido deducit eruditissimus Jesuita Boschius; ejusque opinio laudato Mercatoris testimonio adjunctisque Eusebii verbis supra descriptis maxime comprobatur. Cum enim Eusebius solius Innocentii rescriptum meminerit, nulla recentioris alicujus decreti (puta Zosimi) facta commemoratione, profecto gravissimum nobis praebet fundamentum, ut credamus epistolam 189 illam missam ad Cyrillum fuisse eodem anno 417. At quid ego moror? Iidem emin. Norisius ac Pagius (lege hunc, ad eum annum, n. 9) hoc ipsum fatentur, scilicet, eas Eusebii litteras scriptas fuisse initio pontificatus Zosimi, quem eodem anno 417, die 18 Martii consecratum fuisse tradit ibidem Pagius, n. 12. Cum ergo Pelagius ex sacris Hierosolymorum locis exturbatus fuerit auctoritate synodi Antiochenae, in qua sederunt Theodotus et Praylius; namque id etiam de Praylio testari videtur Mercator, qui post laudata [Col. 0782C] ipsius supra verba haec statim adjicit: Quod (ejectionem Pelagii a sanctis locis Hierosolymorum) ejusdem sancti Theodoti ad reverendissimum urbis Romae episcopum et sanctae memoriae Praulii Hierosolymitani episcopi missa scripta testantur, annon ex his omnibus liquido colligitur, 1 o synodum Antiochenam habitam fuisse anno 417, non autem post annum 421; 2 o Theodotum jam tum Antiochiae episcopum factum fuisse, uti, contra quam opinantur Norisius et Pagius, propugnat Boschius; 3 o Pelagium, etiam si post electionem Theodoti Hierosolymis expulsus fuerit a Praylio, Prayliusque e vivis excesserit vel in fine anni 418, vel initio insequentis, ab eo prorsus expelli potuisse et re ipsa expulsum fuisse anno 417, non autem post annum 421, uti contendunt Norisius et Pagius, existimantes Praylium eo anno nondum obiisse?
5. At constat, inquies, Praylium propensiore in Pelagium animo fuisse initio episcopatus, et pro eo tum ad Innocentium papam litteras dedisse. Quo itaque [Col. 0782D] pacto fieri potuit ut tam cito, nempe in ipso episcopatus anno primo, Pelagium abjiceret et a Palaestina expelleret? Simili ratiocinatione asserere qui poterit Tractoriam Zosimi post annum 418 editam fuisse, quia Zosimus usque ad diem 21 Martii ejusdem anni Pelagium Coelestiumque excusare conatus est, eorum accusatoribus acerrime suggillatis. Praylius utique litteras pro Pelagio ad Innocentium scripsit, illaeque perlatae sunt eo tempore quod inter primas et secundas litteras Zosimi (qui Innocentio successerat) ad Africanos episcopos excurrit. Id ex eo colligitur 190 quod cum Zosimus nullam Praylii epistolae mentionem in primis suis ad Afros litteris fecisset, facturus procul dubio, si eam jam tum accepisset; in secundis, quae datae sunt 22 die septemb. anno 417, acceptam a se meminit. Caeterum dum Praylii litterae ad Innocentium perferuntur, delatum est ad Orientem decretum ejusdem Inno entii, quo Pelagius damnabatur. Hoc decreto excitus Theodotus, [Col. 0783A] et insistentibus Pelagii accusatoribus, synodum statim coegit, ubi praesente Praylio Pelagius damnatus est, et, ut aiebat supra Eusebius, a cunctis Orientalibus abjectus. Siquidem opportune tunc, id est, pontificatus Innocentii tempore, legatio Romam missa fuerat ab episcopis Orientalibus, de qua Bonitacius papa in epistolis ad quosdam Macedoniae episcopos, tom. IV Concil. Collectionis Labbeanae, col. 1708 haec habet: Ante breve tempus, id est, sub praedecessore meo beatae memoriae Innocentio Orientalium Ecclesiarum pontifices, dolentes se a beati Petri communione sejunctos, per legatos pacem, si charitas vestra retinet, poposcerunt. Nimirum sejunxerunt sese Orientales, Constantinopolitani et Aegyptii a communione Romanae sedis, recusantes nomen sancti Joannis Chrysostomi dypticis inserere, quod Innocentius urgebat. Orientalium autem legatio is auctorem Alexandrum fuisse praedecessorem Theodoti, ipse Innocentius testatur epistola ad Maximianum episcopum, tom. II Conciliorum, col. 1266; in qua [Col. 0783B] haec scribit: Antiochenae Ecclesiae frater et coepiscopus noster Alexander digna legatione et prosecutus est et probavit, negotium scilicet reconciliationis Orientalium cum Ecclesia Romana. Igitur ex Italia Antiochiam redeuntibus Alexandri legatis, desinente anno 416 vel ineunte potius 417, ad alia, quae ab ipso Innocentio tradita sunt, rescripta decretum contra Pelagium recens tum editum adjunxisse tam est credibile quam quod maxime. His ergo Innocentii litteris a Theodoto acceptis, namque interim Alexander decesserat, ut se Romano pontifici magis probaret, synodum statim coegit, Pelagium damnavit et ab Oriente rejiciendum decrevit.
6. Sed ecce nunc Norisius, lib. I Hist. Pelag, cap. 11, nullum 191 ab Innocentio adversus Pelagium conditum decretum contendit. Tum quia hujusmodi decreti, ait, nullibi divus Augustinus meminit; tum quia illud Zosimus pontifex Coelestio non objecit; cum tamen ab eo requisiverit ut sedis apostolicae litteris, [Col. 0783C] quae a sanctae memoriae suo praedecessore manaverant, praeberet assensum, uti refert idem Augustinus, lib. II de Peccato origin., cap. 3. In Norisii sententiam pedibus, ut solet, ivit Pagius ad annum 416, n. 15 et 16. Sed imprimis esto quod illius decreti Innocentiani nullam sanctus Augustinus mentionem fecisset, non satis hoc erat ut illud exstitisse unquam negemus. Atqui id expresse tradit Gennadius, cujus testimonium tanti aliquando facit Norisius, quanti infra videbimus nota 63, a. n. 3, ubi de epistola Leonis ad Flavianum de Incarnationis mysterio dicendum est. Testatur id ipsum etiam liber Pontificalis, ut Eusebius antea laudatus non obscure indicat. Utquid enim cum Pelagianos ab Orientalibus abjectos esse ait, factum id significanter adnotat, cum beatae memoriae Innocentius Pelagium Coelestiumque cum suis capitibus condemnavit?
7. Deinde nego, Augustinum non meminisse decreti Innocentiani, neque illud Coelestio Zosimum objecisse. An quia Augustinus litterarum, non vero decreti [Col. 0783D] nomine utitur, ideo epistolam aut epistolas aliquas, non autem decretum significare voluisse dicendus est? At enim vel consulto, vel casu potuit decreti nomen non usurpare. Annon Possidius, in Vita ejusdem Augustini, cap. 18, de Innocentio et Zosimo loquens, inquit: At illi tantae sedis antistites suis diversis temporibus eosdem (Pelagianos) notantes . . . . datis litteris et ad Africanas Occidentis et ad Orientis partis Ecclesias eos anathematizandos et devitandos ab omnibus Catholicis censuerunt. Et hoc tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium, etc. En Possidius litteras appellat tam Zosimi quam Innocentii adversus Pelagium constituta; eaque non a solo Zosimo, sed etiam ab Innocentio ad Orientis partis Ecclesias missas esse testatur. Ipse etiam Augustinus, epist. 190, alias 157, ad Optatum, de constitutis ab Innocentio et Zosimo, eodem tenore loquens, 192 ait: Pelagius et Coelestius duobus venerabilibus antistitibus apostolicae sedis papa Innocentio et papa Zosimo toto Christiano orbe damnati [Col. 0784A] sunt. De quibus exempla recentium litterarum sive quae universaliter ad omnes episcopos de memorata sede manarunt, etc. At dubium non est quin Zosimus decretum contra Pelagianos ediderit. Denique emin. Baronius, Garnerius et alii assensi sunt Gennadio, lib. de Vir. illustr., de Innocentio juxta lectionem Pagii dicenti: Scripsit decretum Occidentalium et Orientalium Ecclesiis adversus Pelagium datum. Post quem successor ejus papa Zosimus latius promulgavit.
8. Et sane si quo scripta sua contra Pelagium mittere debuisse et misisse Innocentium credendum est, Orientis dioecesis fuit, ubi quot et quanta perpetraverit Pelagius, tum per se episcopos deludens in synodis, tum per suae factionis homines Hieronymum et sanctas virgines Eustochium et Paulam juniorem immaniter vexans, mature cognoverat, ut patet ex ipsius Innocentii epistola, inter Augustinianas olim 95, nunc 193, exque alia, quam ad Joannem episcopum Hierosolymitanum scripsit, habesque apud Baronium ad annum 416. Sed jam nimis multa de [Col. 0784B] nomine disputavimus; praesertim cum uno verbo lis dirimi possit, si dixerimus latuisse Augustinum decretum Innocentii contra Pelagium missum in Orientem, sicuti latuit ipsum concilium in eodem Oriente, in eadem causa et eodem anno habitum a Theodoto: neque enim illius synodi meminit usquam sanctus doctor; si ergo ex ejus de hac synodo silentio nemo nisi temere falsitatis arguet Mercatorem, quod et habitam dicat, et in ea damnatum fuisse Pelagium scribat; cur, quia decreti Innocentiani sub expresso nomine decreti non meminit Augustinus, falsitatis arguendi sunt Gennadius, liber Pontificalis, vel etiam laudatus supra Eusebius? Ego equidem cum haec et plura his similia lego in Historia Pelagianorum et Vindiciis Augustini ejusdem auctoris, illud, uno commutato verbo, repetere soleo: Honor regis judicium diligit. Verumtamen sive decretum contra Pelagianos ediderit Innocentius, 193 quod ad cunctas Ecclesias miserit, sive epistolarum ad Afros [Col. 0784C] scriptarum exemplar in Palaestinam et Orientem transmitti curaverit; id ex Eusebii et Mercatoris testimoniis certissime constat, Orientales Pelagium abjecisse, quia illum ab Innocentio, nondum autem a Zosimo damnatum didicerant. Quod cum anno 417 vel ut serius initio 418 factum fuerit, sedente Hierosolymis Praylio, Joannes, qui hunc in episcopatu illo praecessit, tenere eum non poterat anno 419, quo terrae motus ab Idatio commemorati contigerunt. Quin etiam Praylio brevi vita functo, Juvenalis tunc temporis Hierosolymitanam sedem occupabat.
I. Inter epistolas S. Cyrilli Alexandrini octava, quae incipit: Nugantur quidam, ad Nestorium directa est. De ea autem sanctus Leo epist. (mihi) 33, ad Theodosium Augustum, ait: Qua (epistola Cyrillus) Nestorium corrigere et sanare voluit, pravas praedicationes ipsius arguens et evidentius fidem Nicenae definitionis exponens; quamque ab eo missam apostolicae sedis scrinia susceperunt. [Col. 0784D] Ejusdem Cyrilli epistolae meminit sanctus Flavianus in primis et secundis ad sanctum Leonem missis a se litteris, quae in antiquis Leonis Editionibus post epistolam octavam reperiuntur. Ergo in primis testatur Flavianus, ei Cyrilli epistolae omnes synodi Ephesinae Patres assensisse. In secundis verba quaedam adducit, quae cum ex eadem illa Cyrilli epistola desumpta sint, aperte demonstrant, de ea, et non de alia Cyrilli epistola locutum fuisse Flavianum in primis suis litteris, et de eadem locutos Leonem in litteris ad Theodosium, et Idatium in Chronico, dum Cyrilli epistolae unius meminit ad Nestorium missae ejus haeresim destruentis et regulam fidei exponentis.
2. Quapropter immerito Quesnellus praeter hanc Cyrilli epistolam, Nugantur quidam, quae in tomo 1 Concilii Ephesini, cap. 12, initium aliud habet, scilicet: Intelligo quosdam; illam etiam, quae de pace est ad Orientales incipitque: Laetentur coeli, 194 significatam esse vult a Flaviano. Nam quod hic Idatius [Col. 0785A] alia cum hac epistola missa esse testatur, interpretari possumus, et quidem consultius, de alio Cyrilli scripto, quod laudato loco designat Leo inquiens: Ephesinae etiam synodi gesta recenseat, quibus contra Nestorii impietatem a sanctae memoriae Cyrillo inserta et allegata sunt de Incarnatione Catholicorum testimonia sacerdotum. Quanquam nihil nos cogit, ut ea alia, quae allata fuisse ait Idatius, Cyrilli esse dicamus.
3. Porro contra Nestorianae haeresis venenum, quod has quoque Occidentis partes afflaverat, praesentissimum scripta haec antidotum attulerunt. Nam, ut omittam Leporium monachum Massiliensem, quem in emendationis suae libello (scripto, ut opinatur Tillemontius, anno 427) apud Sirmondum tom. I opuscui. confitentem legimus: De sancta Maria non Deum ipsum natum, sed perfectum cum Deo natum hominem dicebamus: ex Hispania datis ad Capreolum Carthaginensem in Africa episcopum litteris Vitalis et Constantius scripserunt: Sunt hic quidam, qui dicunt [Col. 0785B] non debere dici Deum natum; nam et haec est fides (haeresis potius) eorum, hominem purum natum fuisse de Maria Virgine, et post haec Deum habitasse in eo. Ita a religiosis his viris Vitale et Constantio scripta fuisse post Ephesinam synodum litterae Capreoli ad ipsos demonstrant, quae tom. I Operum Sirmondi, pagina 215, legi poterunt. Cum autem scripta non fuerint post occupatam a Gaiserico Carthaginem die 19 novemb. anno 429; nam ab eo tempore cuncta in illa urbe perturbatissima fuerunt; puto, Vitalem et Constantium eas litteras ad Capreolum misisse aliquo ex his annis, qui inter 432 et 439 decurrerunt. Quod si scriptas fuisse eas dicamus, antequam ad Hispanias anno 436 allata fuerint scripta quae hoc anno memorat Idatius, nihil fortasse a veritate aberrabimus.
Semel et iterum Idatius Burgandiones contra Romanos rebellasse 195 tradit annis 436 et 437, atque [Col. 0785C] in hoc ultimo bello caesa eorum XX millia testatur. De quo intelligenda sunt illa, quae Sidonius carm. VII, vers. 324, scribit:
Ubi utrosque Francos, Atthurios, qui ad Nicrum, et Salios, qui ad Salam aut Isalam flumina considebant, Burgundionibus adhaesisse significat. Caeterum unicus belli dux et auctor Gundiacus fuit, Burgundionum rex; reliquae vero gentes Burgundionis ductum fortunamque sequebantur. Et tamen Marianus Scotus sexto post natus saeculo sub hujus anni consulibus haec scribit: Batavos, Tungros, Menapios, Tervanos, Morinos, Ambiones, Cameracenses, Tornacenses, Attrebates, Belvacanses, et quidquid his regionibus [Col. 0785D] interjacet, ultraque Sequanam et Ligerim Clodius Francorum regno adjecit. Haec cum Sidonianis contulisse refutasse est. Sirmondus ad hunc Sidonii locum Gothos Burgundionibus auxilio accurrisse, eorumque VIII, Burgundionum vero XX millia eodem tempore et loco occisa fuisse refert. Sed fallitur vir doctissimus; Gothi enim alio anno quam Burgundiones perierunt, ut constat ex Idatio; et loco etiam diverso bellum gessisse videntur, scilicet in provincia Narbonensi, cum Burgundiones in Belgica bellarent.
Narraturus Idatius acta anni 439, nihil peccavit si Carthaginis, celeberrimae urbis, excidium ante omnia praemisit, ante ea etiam, quae eodem illo anno prius contigerunt. 196 Pagius tamen illum peccasse vult, imo peccare eum facit, dum sibi fingit Abrahami annum 2455, cui ad diem 19 octobris eversionem Carthaginis alligat Idatius, numerandum esse a die prima octobris anni Dionysiani 438; quod si ita esset, certe [Col. 0786A] eversionem Carthaginis ascripsisset Idatius anno eidem 438. At numeret Pagius annos hujus Chronici a Januario, et incidet illud excidium in annum 439, in quem cum dubitari nequeat Idatium illud retulisse, agnoscat tandem Pagius errorem suum, desinatque inculcare toties annos Idatianos ab Octobri numerandos esse.
De bello Tolosano, de quo Idatius anno 439, Prosper sub ejusdem anni consulibus haec scribit: Litorius, qui secundae ab Aetio patricio potestati Hunnis auxiliantibus praeerat, dum Aetii gloriam superare appetit, dumque aruspicum responsis et daemonum significationibus fidit, pugnam cum Gothis imprudenter conseruit. Merito ergo victus, captus, occisus est, qui vanitate tumidus et sacrilega impietate contaminatus pugnam conseruit. Comparat hunc catholici imperatoris ducem Salvianus, lib. VII de Gubern., cum Theodore Gothorum rege Ariano, pieque sapienterque philosophatur, dicens: Cum Gothi metuerent, praesumpsimus [Col. 0786B] nos in Hunnis spem ponere, illi in Deo; pax ab illis postularetur, a nobis negaretur, illi episcopos mitterent, nos repelievemus, illi etiam in alienis sacerdotibus (erant enim, quos pacis internuncios et sequestres ad Romanos mittebant Gothi, episcopi catholici) Deum honorarent, nos in nostris contemneremus. Prout actus utriusque partis, ita et rerum terminus fuit. Itaque ille dux nostrae partis Litorius eamdem urbem hostium (Tolosam) quam eodem die victorem se intraturum esse praesumpsit, captivus intravit. Vincla quae aliis paravit, ipse sustinuit. Ut qui maximum habuerat supercilium fortis viri, mortem subiret ignavi, longo tempore et diuturna in ergastulo Barbarorum tabe consumptus. 197 Ipse rex hostium, quantum res prodidit, ac probavit, usque ad diem pugnae stratus cilicio preces fudit; ante bellum in oratione jacuit; ad bellum de oratione surrexit. Priusquam pugnam manu capesseret, supplicatione pugnavit; et ideo fidens processit ad pugnam, quia jam [Col. 0786C] meruerat in oratione victoriam. Haec carptim, quia lectu illa dignissima, et quae egregiam Theodoris Gothorum nostrorum indolem ostendunt, ex Salviano descripsi. Interim observa, Idatium post dies paucos, quam captus est Litorius, occisum fuisse affirmare; Salvianus vero longo tempore et diuturna in ergastulo Barbarorum tabe consumptum ait. Salvianus et loco et tempore rebus his propior erat; nam per hos dies aut paulo post haec in Gallia scribebat.
Pacis inter Romanos et Gothos eodem anno 439 confectae laudem Avito tribuit Sidonius carm. VII, vers. 299, ubi Aetii totiusque Galliae trepidationem post devictum a Theodore Litorium his carminibus depingit:
Praelicenter ista a Sidonio scripta videri poterunt, si Prospero creditur, qui de eadem hac pace loquens inquit: Pax cum Gothis facta, cum eam post ancipitis pugnae lacrymabile experimentum humilius, quam unquam ante poposcissent. Sed hunc Prosperi locum luxatum esse dubitare non possumus; tum propter Salviani testimonium, quo Sidonianum confirmatur; tum praecipue, quia Paulus Diaconus, qui Pro perum exscribere manifeste videtur, haec, lib. XIV, tradit: Pax cum Gothis 198 facta est, cum eam Romani post hujus lacrymabilis belli perniciem humilius, quam unquam antea poposcissent. Quare in Prospero vox Romani, quae librariorum negligentia inde excidit, reponenda est.
De Gaiserici irruptionibus, quibus maritimas [Col. 0787A] utriusque imperii regiones per singulos annos vastare solitus est, Victor Vitensis in fine lib. I haec scribit: Quae vero in Hispania, Italia, Dalmatia, Calabria, Apulia, Sicilia, Sardinia, Brutiis, Lucania, Epyro, vel Hellade (Gaisericus) gesserit, melius ibi ipsi, qui passi sunt, miserabiliter lugenda narrabunt. Hinc apud Cassiodorum, lib. I Variar. epist 4: Saevus et repentinus hostis dicitur, a quo avus ipsius senatoris Siciliam Brutiosque liberavit. Quod fortassis nunc accidit. Ab hac Sicula expeditione narrat Prosper sub coss. hujus anni revocatum fuisse Gaisericum metu Sebastiani, qui ab Hispania in Africam transfretaverat, adjungitque ab eodem tandem Gaiserico Sebastianum interfectum fuisse. Vid. not. 57.
Exstat tomo IV Oper. divi Augustini Editionis theol. Lovaniensium disputatio inter ipsum Augustinum et Maximinum episcopum Arianum, qui, teste Possidio in Vita sancti Augustini, cap. 17, cum Gothis in [Col. 0787B] Africam venerat. Ipse autem Maximinus initio disputationis Carthagine se missum Hipponem ait a comite regis; sed lege a comite Sigisvulto, quomodo legendum esse monuit Sirmondus; cujus animadversionem nescio cur ex quadam ejusdem Sirmondi nota ad sermonem 140 divi Augustini resciderunt Benedictini. Sigisvultus ergo natione Gothus bellum pro Valentiniano in Africa contra Bonifacium administravit; ipsoque ab ea recedente, recessisse etiam cum eo gentilem suum Maximinum existimo. Saltem nemo inficias ibit, post devictos a Gaiserico Asparem et Bonifacium hujusque 199 in aulam regressum anno 432, quo eum consignat Idatius, Marcellinum ab Africa discessisse. Hinc irrumpenti hoc anno 441 in Siciliam Gaiserico occurrere et Ariani regis Arianus episcopus gratiam aucupari potuit. Maximinum autem ab episcopis damnatum ideo dixit Idatius, quia sanctus Augustinus, praeter commemoratam supra disputationem, quae nunc primus est ex libris quos habemus ab Augustino contra Maximinum, duobus insuper [Col. 0787C] aliis II et III eum sanctus doctor validissime refutavit.
Bacauda non gentis, sed factionis nomen est latrociniis deditae. Quae Diocletiani tempore in Galliis ita invaluit, ut contra Bacaudas mittendus fuerit Maximianus, qui eos non tam exstinxit, quam frenavit. Post irruptiones vero Barbarorum in Hispanias Galliasque immaniter coaluere, praeterque plurima alia loca, Pyrenaeos saltus omnes a Mediterraneo ad Oceanum mare occupaverunt. Hinc Aracillitani, inde Tarraconenses Bacandae erumpentes oppida, urbes atque integras provincias vastabant. Mentio etiam eorum fit in Chronico pluribus in locis. Lege, si vis, in fine hujus operis dissertatiunculam de Bacaudis [Col. 0787D] Hanc dissertationem ab auctore elucubratam non fuisse, dictum est in praefatione. .
Merobaudem, quem eximie laudat Idatius ad annum 443, eumdem illum poetam esse existimat Sirmondus, de quo Apollinaris Sidonius carm. IX, vers. [Col. 0787D] 293, canit:
200 Patriam quidem Merobaudis tacet Idatius, Sidonius nomen; caetera tamen quae seorsim unusquisque exprimit satis sunt, ut utrumque de eo viro loqui credamus. Merobaudis poemata aut perierunt, aut hucusque latent praeter unum de Christo epigramma, cujus hoc est initium:
Reliqua in Bibliotheca Vet. PP. invenies. An Merobaudes hic filius neposve fuerit alterius Merobaudis, qui semel et iterum consulatum gessit annis 377 et 388, an nullam cum eo cognationem habuerit? Horum neutrum sine auctore, sine ullo teste, statuere valemus. Raritas quidem ac insolentia nominis intra unam familiam retentum id fuisse suadeat. Nam quem Ammianus Marcellinus, lib. XXX, et Prosper sub consulibus Clearcho et Richemere regem Gallorum et magistrum militum meminerunt, non Merobaudes, quod apud hos auctores legitur, sed Mallobaudes dicebatur. Merobaudes ille consularis sub Maximo Tyranno periit, ut narrat Latinus Pacatus in Panegyrico Theodosio dicto.
Idatius, anno 434 in Orientis palatium ex Ravennatensi Sebastianum aufugisse ait. Ex Oriente in [Col. 0788B] Aquitaniam profugum hoc anno 444 venisse affirmat, et anno insequenti 445 transitum illius ad Vandalos in Africam consignat. Prosper vero, sub consulibus Valentiniano Augusto V et Anatolio, id est anno 440, Sebastianum in Africam navigasse significat. At Idatium melius quam Prosperum res Sebastiani cognitas habuisse existimo. Quod si quis istius testimonio assentiendum sibi esse judicaverit, duplicem Sebastiani 201 transitum in Africam statuat, primum anno 440, post quem regressus in Orientem, ibique aliquot annos commoratus, in Aquitaniam nunc ad Theodorem venerit, Barcinonemque postmodum occupaverit; unde iterum anno 445, quod Idatius testatur, in Africam convolarit. Sed ut verum fatear, cum satis frequenter res gestas praemature consignet et aliquando integro quinquennio praevertat, mirum non erit, si nunc etiam annos totidem Sebastiani transitum ad Vandalos anticipaverit. Verum nihil ego definio, sed lectoris judicio relinquo.
Idem Prosper sub consulibus anni 443 diligentiam sancti Leonis papae laudat, qui latentes in urbe Manichaeos e latebris suis eruit, eosque totius Ecclesiae oculis exposuit, additque: Multi Orientalium partium sacerdotes industriam apostolici rectoris imitati sunt. Imitatus est etiam Turibius Asturicensis episcopus, qui Idatium nostrum in laboris ac sollicitudinis suae societatem asciscens, Manichaeos Asturicae latentes detexit, eisque diem dixit. Gesta autem episcopalia contra hos haereticos confecta ad Antonium Emeritensem episcopum a Turibio et Idatio missa fuisse puto, quomodo ab Adigino episcopo Cordubensi circa annum 480 ad Idatium ejusdem Emeritensis Ecclesiae episcopum de Priscilliano relatum est, quod Severus, Hist. lib. II, prope finem, testatum reliquit: non quod Emeritensi metropoli aut Corduba aut Asturica subjicerentur, quod nec tunc, neque unquam postea contigit, sed vel ob illius urbis dignitatem [Col. 0788D] vel ob episcoporum Antonii et Idatii famam. Ita etiam a nostratibus. Hispanis saepe alias factum est, ut etiam extra provinciam celeberrimarum urbium antistites Cuprianum et Capreolum Carthaginienses, Ambrosium et Simplicianum Mediolani de rebus gravioribus consulerent. Omnia constant ex epistola 68 Cypriani, ex epistola Capreoli, supra, nota 48, laudata, atque ex Actis concilii I Toletani.
1. Turibius, Asturicensis episcopus, ut grassantibus per Hispanias Priscillianistis obviam iret, primum commonitorium ad Orthodoxos, puto, scripsit. Deinde libellum composuit, in quo sexdecim capitulis damnatas Priscilliani opiniones perstrinxit. Sexdecim, inquam; nam 16 ultimum vocat sanctus Leo, et 17 non in hoc de Priscilliani erroribus libello, sed in [Col. 0789A] epistola familiari Turibii ad se missa expressum fuisse declarat. Haec autem Turibius ad Leonem pontificem Romam misit, ut ex epistola 93, nunc 15, ipsius Leonis discimus. Qui praeter hanc ad Turibium epistolam litteras simul misit ad cunctos Hispaniae episcopos, quod haec ipsius verba declarant: Dedimus, inquit, litteras ad fratres et coepiscopos nostros Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos atque Gallaicos (Baeticos addit concilium I Bracarense, neque ulla suberat causa cur eos praeteriret Leo), eisque concilium synodi generalis indiximus. Quae omnia cum a Leone per Pervincum ejusdem Turibii, diaconum missa fuisse oculatus testis Idatius diserte affirmet, nescio quae illa scripta sint, quae Leo, eodem concilio Bracarensi testante, per Turibium notarium sedis suae ad synodum Gallaeciae direxit. Maxime cum ibidem subjecerit Leo: Si autem aliquid, quod absit, obstiterit quominus possit celebrari generale concilium, Gallaeciae saltem in unum conveniant sacerdotes, quibus congregatis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt, [Col. 0789B] conjuncta cum eis instantia tua, quo citius vel provinciali conventu remedium tantis vulneribus afferatur. Post haec igitur neque opus erat ut quidquam aliud ad synodum Gallaeciae scriberet Leo, neque, si quid scripsit, fieri potuisse videtur ut Idatius ejusdem provinciae episcopus, et illius pars magna synodi posterioris hujus Leonis scripti nusquam meminerit.
2. Neque suspicari fas est, vitium irrepsisse in concilium illud Bracarense, et in eo a collectore addita esse illa verba notarium 203 sedis suae; nam ea repetit Innocentius III, lib. II, epist. 133, ubi ait: Dicitur in I concilio Bracarensi, quod Theoribius, notarius a papa Leone ad synodum Gallaeciae (quam Gallaeciae synodum jam tum periisse affirmat ibidem Innocentius) missus fuit. Quod interea tamen simile valde vero puto, hoc sane est, Turibium illum, de quo loquitur concilium Bracarense, diversum non esse a Turibio Asturicensi, quem impropria satis significatione, neque quinto saeculo usitata, notarium [Col. 0789C] appellaverit concilium vel ejus potius collector. Indistinctum etiam existimat Florius, tom. VI Hisp. sacrae, dissert. I, ad n. 200, ubi Pagium Quesnellumque refellit, cui Turibium Leonis notarium a Turibio episcopo Asturicensi distinguunt. Verum enimvero sive alter ab altero diversus, sive non diversus sit, confundendus non est Turibius Leonis notarius cum Turibio sive Theoribio illo ad quem octogesimo post anno epistolam scripsit Montanus Toleti episcopus, quae edita est post concilium Toletanum II, quaeque in addita ibi ad oram nota scripta dicitur ad Turibium Asturicensem. Quî potuit post annos octoginta? Ibi etiam epistola alia legitur ejusdem Montani ad Palentinos, in qua scripta Turibii nostri impense commendantur.
1. Nunc quoque Pagius Idatium errare facit, illi imponens eclipsim, quam Decembri anni Abrahamitici 2463 ascribit, aerae vulgaris 446, alligare. Et [Col. 0789D] quidem ita consequitur, si Idatius annos quibus Chronicon suum insignivit ab Octobri auspicatur; nam annus Abrahami 2453, ab Octobri aerae communis 446 inchoatus, eumdem cum anno isto Dionysiano Decembrem habet. At aequum erat ut Pagius Idatium toties et tam foede in errores impegisse non crederet, sed potius annos illum a Januario numerare sibi persuaderet, quo pacto tot errores antiquo huic et accurato scriptori nulla esset objiciendi causa nullumque fundamentum. Idatius ergo eclipsim illam mensi Decembri 204 anni Dionysiani 441 adnectit, quocum a prima ad ultimam diem annus Abrahamiticus 2453 concurrit. Dies tamen perperam in Chronico designatus est; nam feria tertia, qua contigisse dicitur eclipsis, dies erat 10, non autem IX Kal. Jan. Sed hoc adnotatum supra fuit in scholio.
2. Pergit insuper Pagius, et ad eumdem annum 447, n. 13, suum et Calvisii errorem prodit, asserentium Theodosiani principatus annos ab anno aerae [Col. 0790A] communis 423 Idatium exordiri. Falsum id evidentissime demonstrat series annorum in Chronico observata. Item numerus annorum XXX, quos Idatius Honorio tribuit a morte Theodosii patris, et suo ordine digessit ab anno aerae vulgaris 495, quo Honorii regno initium fecit. Si ergo huic primo anno XXIX adjicias, ut XXX compleas, in annum devenies ejusdem aerae 424. Ergo insequens annus, cui exordium Theodosii junioris et Placidi Valentiniani principatus adnexuit Idatius, annus fuit aerae vulgaris 425, annusque ipsorum 23, annus ejusdem aerae 447. Porro cum ex ipso Chronico evidenter constet Idatium designato anno 50 Theodosii eidem subjecisse initium imperii Valentiniani, et eadem chronologica nota deinceps utriusque regni annos designare continuasse, quis non videat, eos annos ab aerae Dionysianae 42 auspicatum fuisse, siquidem hoc anno desinente Valentinianus Augustus renuntiatus est? Praeterea cum Idatius annum 30 Honorii cum anno Abrahamitico 2440 conjunxerit, ut ipsius Chronicon [Col. 0790B] demonstrat, annum Theodosii et Valentiniani 1 cum Abrahamitico 2441 alligasse necesse est. Igitur annus 23 eorumdem non potuit non concurrere cum anno Abrahami 2463, atque aerae vulgaris 447, cujus die 23 Decemb. eclipsis contigit. Non ergo erravit Idatius consignans hanc eclipsim anno 23 Theodosii et Abrahami 2463. Sed potius Calvisius Pagiusque aberrant, quorum ille sesqui anno citius Theodosii regni annos numerare Idatium coepisse, hic autem annos Abrahami ab Octobri auspicari falso affirmat.
1. Asterium Protogenis in consulatu collegam anno 449 Hispanis valde acceptum ipsique pariter acceptam fuisse gentem nostram, argumento sunt diuturna illius in Hispania commoratio et filia Hispano Meraubaudi in matrimonium collocata. Cujus pietatem commendant Sedulii Christiani ac religiosi poetae carmina ab ipso collecta et divulgata. Namque huic nostro Asterio eam carminum Sedulii edendorum [Col. 0790C] curam tribuit Sirmondus, ad epist 24 lib. I Ennodii, ubi epigramma quoddam Asterii ex Codice Rhemensi protulit, cui praemissa erat haec adnotatio: Hoc opus Sedulius inter chartulas dispersum reliquit; quod recollectum adornatumque ad omnem elegantiam divulgatum est a Turcio Rufio Asterio v. c. consule ordinario atque patricio. Sequitur Asterii epigramma ad eumdem Macedonium, ad quem per epistolam opus suum Sedulius direxit. Ita illud ex emendatione Gasparis Barthii descriptum accipe:
2. Cardinalis Norisius, in Cenotaphiis Pisanis, dissert. VI, hanc Sirmondi opinationem suis despicabilem [Col. 0790D] lectoribus facere voluisse videtur, dum eam tanto contemptui habitam fuisse ab Usserio et Pearsonio ait, ut nequidem in ea commemoranda voluerint immorari: quasi id solemne non sit plerisque acatholicis, ut ejusmodi professionis viros, cujus fuit magnus Sirmondus, nihili se facere videri velint. At Norisius contra virum agens eximiae probitatis, doctrinae atque modestiae, eumdemque 206 sacerdotem summisque Ecclesiae viris atque etiam Christianissimis Galliae regibus magno in pretio habitum, non his profecto armis certare debuit. Argumentum, quod habuit Sirmondus, ut collecti et adornati operis Seduliani laudem Asterio huic nostro tribueret, desumptum est ex Gennadio, ex cujus integris exemplaribus, ait Sirmondus, Sedulium Theodosio juniore, cui opus suum dedicavit, et Valentiniano regnantibus vita functum didicimus. Exstat etiam nunc carmen, ubi Sedulius eumdem juniorem Theodosium alloquens haec inter alia scribit:
Neque insertum carmini Arcadii nomen cogit nos ut Theodosio Magno inscriptos hos versus credamus; namque hic minor Arcadius Theodosii minoris filius est, non qui jam ipsi natus esset, aut quem unquam nasci contigerit, sed quem Theodosio blandiens nasciturum ominatur poeta, sicut et ipsi Arcadio sobolem filiosque vaticinatur, cum addit: Haec ille suo generi. At minorem Arcadium vocat, quia ex more illius aevi mascula prima Theodosii proles de avi nomine appellanda erat, quod fuit Arcadius. A quo, ut distingueretur secundus hic Arcadius, minor dicendus erat, ut ipse Theodosius junior dictus est, ut ab avo Theodosio Magno distingueretur. Ne autem id de Arcadio Theodosii junioris patre dictum existimemus, ratio temporum suadet, multoque minus de Arcadia ejusdem Theodosii sorore interpretari possumus; nam, praeterquam quod in ipso carmine Arcadio legitur, [Col. 0791B] non Arcadiae, cur Arcadiam potius quam Pulcheriam aut Mariam appellaret poeta?
3. Secundum argumentum, quod habuit Sirmondus, ut Asterio huic Protogenis in consulatu collegae concinnationem Seduliani operis adjudicaret, desumpsit ex epigrammate supra adducto ipsius Asterii ad abbatem illum Macedonium cui idemmet 207 Sedulius opus suum mittere decreverat, et cui inscripta est epistola, quae Rhemensi in Codice carmen praecedit. Nam cum Sedulius, Gennadio teste, ante annum 450 obierit; eo enim anno obiit Theodosius, Seduliusque regnante Theodosio fato functus est, juxta Gennadium (ut omittam quod si vera esset cardinalis Norisii conjectura, qui in laudato supra carmine pro Arcadio legi vellet Arcadiae quae mortua est, ut tradit Marcellinus in Chronico, anno 444, ante hunc annum opus suum absolvisset); oppido incredibile est, Macedonium inter viros egisse quinquagesimo ferme ab obitu Sedulii anno. Atqui hoc [Col. 0791C] opus erat, ut ipsi epigramma illud misisset Asturus, is qui consulatum gessit cum Praesidio anno 494, quemque Pearsonius, Usserius, Norisius et Pagius affirmant Sedulii opus collegisse et evulgasse. Ad haec, carmina tot annos inter chartulas schedasque neglecta atque dispersa facilius, quam Sibyllina oracula foliis inscripta periissent. Demum nemo hucusque evicit, ea omnianomina quae in Rhemensis Codicis adnotatione expressa sunt, Asterio nostro non congruere. E contrario aliena ab eo non esse existimavit Sirmondus, qui de nominibus mediae aetatis erudite scripsit, cujusque de hac re judicium non est cur aliorum opinamentis non praeferamus.
4. Sed esto Asterius hic noster Flaverius Asterius vocatus sit, non vero Turcius Rufius Asterius, quid inde? Enim vero haec dico, Turcius Rufius affinxisse illi dicam librarios. Annon id facilius fecit, quam Sedulio affinxisse epistolam ad Macedonium et carmen ad Theodosium, quod, ut suam opinionem tueantur, factum esse dicunt qui Sirmondi sententiam [Col. 0791D] contemnunt aut rejiciunt? Et carmen quidem Probae Falconiae adjudicant, quia praefixum aliquando fuit Centoni hujus poetriae: quasi non potuerit ab opere Sedulii in Centonem Falconiae transferri, sicut a carmine Falconiae in opus Sedulii translatum esse dicitur. Porro si in carmine Sedulii ad Theodosium de Arcadio jam nato sciolus aliquis sermonem esse putavit, satis hoc ipsi erat ut carmen illud Falconiae ascriberet, 208 quam sciret Theodosii Magni, qui filium habuit Arcadium, tempore vixisse. Epistolam autem ad Macedonium cur Asterio ascribendam esse velint, nescio. Nisi quod, ut dictum est, si Sedulio tribuatur, et is mortuus fuerit ante annum 450, carmen quod ad eumdem Macedonium scribit Asterius, Seduliani operis concinnator et editor, nemo unquam credet scriptum esse ab eo qui anno 494 consulatum gessit. Sane utrumque scriptum, epistolam, inquam, ad Macedonium et carmen ad Theodosium sub Sedulii nomine ipsiusque operi praefixum frequenter [Col. 0792A] invenimus. Vide Bibliothecae Vet. PP. editae Lugduni anno 1677, tom. VI. In eadem, tom. V, reperies Centonem Falconiae sine eo ad Theodosium carmine.
Sebastiani inclyti bello viri Gaisericus (ait Victor Vitensis, lib. I) sicut consilia necessaria habebat, ita et praesentiam formidabat. Cupiens autem illum exstinguere, occasionem mortis de religione quaesivit, nimirum ad Arianismum trahere illum pertentavit. Sed cum Gaiserici suggestionem acuta pulcherrimaque responsione retudisset Sebastianus, obmutuit quidem tum Gaisericus; verumtamen (addit Victor) alio generis argumento postea bellicosum virum occidit. Quodnam autem fuerit illud argumentum, non prodidit Victor. At si unica tantum religio apud impium regem reum fecerat Sebastianum, quocunque alio praetextu eum occiderit, ipsius nomen coeli tabula (ait emin. Baronius, ad annum 446) et liber vitae indelebili nota scriptum retinet.
1. Qui legat epistolam Leonis ad Ravennium Arelatensem episcopum, quae 110 est in antiquis Editionibus, intelliget profecto de illis scriptis agere hic Idatium quae sanctissimus pontifex Ravennis indixit, ut sollicitudine vigilantiae suae faceret universis fratribus innotescere, fratribus, scilicet, non Hispanis modo, 209 sed etiam Gallis. Et ad Hispanos quidem transmittendi haec scripta cura Ravennio demandatur, quia, sic provinciarum positu exigente, per Gallias ad Hispanias mitti solebant, uti constat ex epist. (mihi) 52 ipsius Leonis ad eumdem Ravennium. Quare mirari satis nequeo Paschasii Quesnelli levitatem, qui ex iis occasionem arripuit in notis ad epistolam Leonis (apud ipsum) 15, n. 9, ista effutiendi: Cum Hispaniarum Ecclesia in magna tunc ignorantia versaretur, plurimis earum episcopis vel errore infectis vel de Ecclesiae doctrina non satis instructis, admodum conveniens erat, ut earum synodis ex Gallicanorum [Col. 0792C] antistitum fide ac doctrina robur accederet. Ita Quesnellus, honestiore nullo fine quam ut vanissimam Gallis suis laudem quaerat, episcopos Hispaniae dehonestat. Verum id tolerabilius, illud gravius est, quod cum ab episcopis Galliae nulla doctrinae capita, scripta nulla, nisi quae Ravennio missa sunt a sancto Leone, in Hispanias transmissae fuissent, nullo pacto fieri potuit ut ex Gallicorum antistitum fide ac doctrina synodis Hispaniae robur accederet, nisi si dixerit Quesnellus scriptis sancti Cyrilli a synodo generali Ephesina approbatis eidemque synodo insertis, atque epistolae dogmaticae pontificis summi Leonis novum a Ravennio et collegis robur accessisse, quod eadem scripta secum in Hispaniam tulerint, hujus provinciae synodis inserenda.
2. At quam longe fuerint ab hac vanitate Ravennius et quadraginta tres alii episcopi Galliarum cum Ravennio in synodo congregati, ipsorum litterae ad Leonem ostendunt, quibus pro tanto munere sibi ipsis misso gratias ei agunt, profitentes Galliam totumque [Col. 0792D] orbem epistolae hujusmodi radiis fuisse illustratum. Sed ipsos audiamus: Perlata ad nos, inquiunt, epistola beatitudinis vestrae, quam ad Orientem pro catholicae fidei assertione misistis . . . . . Quis apostolatui vestro pro hoc tanto munere, quod non solum Gallias, sed totum mundum velut quibusdam gemmis ornavit, dignas aestimet gratias posse persolvi? Et rursus: quae apostolatus vestri scripta ita ut 210 symbolum fidei quisquis redemptionis sacramenta non negligit, tabulis cordis ascripsit. Audin' Quesnelle! Scripta sedis apostolicae de re dogmatica, qualis est bulla Unigenitus, ut symbolum fidei tabulis cordis nostri ascribenda sunt. Quod si e converso ea praefracte Redemptoris gratiam magnificis verbis extollere videri velis, redemptionis sacramenta factis re ipsa negligis, spernis, conculcas. Sed ad incoeptum redeamus. Ex episcoporum Galliae allatis verbis, etsi caetera deessent, si clausis non erat Quesnellus oculis, videre clarissime potuit, scripta illa a Leone missa [Col. 0793A] fuisse in Gallias, non ut illic ab episcopis Gallicanis nova luce ac robore donarentur, antequam deferrentur in Hispanias, sed quia ad Hispanias, ad quas sicut ad reliquas orbis provincias mittebantur, iter erat per Gallias.
3. Quesnellus vim auctoritatemque epistolae Leonis obscuris ambiguisque verbis extenuare voluisse visus est. At Norisius, dum etiam inter suos concellitas privatam vitam ageret, aperte nimis atque intrepide dictatae ejusdem epistolae laudem Leoni ademptam in Prosperum transferre conatus est. Sed praestat ipsum audire, lib. II, cap. 13, Histor. Pelag., ad quam nihilo plus faciebat sermo de hac Leonis epistola, quam prolixa illa de Levinensibus, Agaunensibus et Jurensibus monachis dissertatio atque sexcenta alia. Ergo Norisius, adducto Gennadii testimonio, ubi de Prospero inquit: Epistolae quoque papae Leonis adversus Eutychen de vera Christi Incarnatione ad diversos datae et ab ipso (Prospero) dictatae creduntur, haec addit ex Baronio [Col. 0793B] in notis ad Martyrologium Romanum, die 25 Junii: Ado Viennensis et alii tradunt, Prosperum fuisse ab epistolis sancti Leonis papae ab eoque scripta fertur famosissima illa epistola sancti Leonis ad Flavianum de Incarnatione Verbi. Quod non tantum Gennadius, Honorius et alii, sed et Marcellinus comes testatur in Chronico. Ex his concludit emin. Norisius, conclamatque: In tanta antiquorum consensione vix Bellarmino hac de re jure dubitandi locus superest.
4. Sed imprimis cum ignorare non posset Norisius, certe non deberet, eadem Baronium de auctore hujus epistolae, 211 quam Bellarminum sentire, qua fide eos quasi inter se dissidentes lectoribus suis objecit? Porro Baronius, in Annalibus, ad annum 449, haec de ea epistola scribit: Caeterum non nisi sancti Leonis esse dixerim; etenim eamdem dictionem quae est in epistola utique recognosco in ejusdem sancti Leonis sermonibus. Bellarminus vero, lib. de Script. Eccl., in Prospero, ait: Si ulla epistola sancti Leonis [Col. 0793C] est, illa omnino est, sive stylum, sive doctrinam Leonis attendas. En duo eminentissimae sanctitatis ac sapientiae viri, cum vix dubitare jure possent, si Norisio credimus, eam epistolam Prosperi esse, ipsam Leoni indubitanter adjudicant.
5. Ad haec illa Adonis, Marcellini atque Honorii cum Gennadio consensio non tam antiquorum quam antiquariorum aliena scripta exscribentium consensio est. Nam ut ipse Norisius fatetur, sequenti cap. 14, Marcellinus unius Gennadii verbis loquitur; Honorius omnia ad verbum transcribit ex Gennadio. Sed et Adonis haec verba sunt: A quo (a Prospero) dictatae creduntur esse epistolae adversus Eutychen de vera Christi incarnatione. Eadem profecto quae supra ex Gennadio protuli. Ergo unus Gennadius tantam illam antiquorum turbam conficit, ex quorum consensione vix Bellarmino locus superest divinam illam epistolam sancti Leonis jure adjudicandi. E contrario vero ex obscuro insertoque quolibet ramusculo jus sibi [Col. 0793D] assumere licere existimant hesterni nonnulli critici, ut contra omnis retro antiquitatis consensum (Gallicanorum antistitum supra vidimus) contra fidem coelestium signorum, quae laudato loco refert emin. Baronius, Prosperum celeberrimae illius epistolae auctorem praedicent, hominem doctum oppido atque pium, et de gratia Dei contra Pelagianos et Semipelagianos optime meritum, sed tamen laicum caeteraque ignotum. A quo proinde nemo non videt sanctum Leonem sine aliquo sui ipsius totiusque ordinis episcopalis dedecore emendicare non potuisse scriptum illud in quo quidquid de oeconomia sacratissimi mysterii fide tenendum erat, universo orbi sexcentorumque et amplius episcoporum generali concilio propositum fuit. Verum o te felicem 212 Gennadium! qui Galla credulitate (liceat cum Valerio Martiale loqui quandoquidem Gennadius ipse ait: epistolae dictatae creduntur ) sapientissimo maximoque pontifici detraxisti quod Prospero adjudicares; nam si quem [Col. 0794A] ex his quos amat Norisius tetigisses, acceptus ab eo procul dubio fuisses, sicut misellus ille acceptus est Prosper Pithoeanus, quia ad annum Honorii 23 haeresis Praedestinatianorum mentionem fecit. Vid., infra, not. 68, II. 6.
6. Epistola Leonis ad Ravennium scripta est III Non. Maii Valentiniano Aug. VII et Avieno consulibus, anno scilicet aerae christianae 450. Unde dubitare non possumus scripta illa quae ibi injungit Leo Ravennio, ut nota faciat fratribus, ad Hispanias non pervenisse ante hunc annum. Quod cum Idatius non ignoraret, erat enim de illorum numero ad quos eadem illa scripta mittebantur, de eorum acceptione meminisse non potuit ante annum 26 Valentiniani, quocum concurrit annus ille vulgaris aerae 450. Igitur has notas XXVI, quae vigesimum sextum annum imperii Valentiniani significant, consignare non debuit, et certo non consignavit Idatius post § De Galliis epistolae, alioquin asportationem in Hispanias eorum scriptorum alligasset anno 25 Valentiniani aerae communis 449, videlicet uno citius anno quam a [Col. 0794B] Leone missa fuerunt. Itaque annum Valentiniani 36 ascripsit Idatius § Sebastianus; unde ad § Asturius extulit librarius has notas, cum ibi nomen consulis legeret, quod novi anni signum sibi visum est, uti supra etiam Honorii annum 28 ad § Constantius simili ductus errore transtulit.
Consignatum ad § Theodosius imperator moritur annum 27 Valentiniani delevi, nihil dubitans eam istic notam non ab Idatio, sed a librariis impressam fuisse. Ex quo non unus tantum, sed plures errores in Chronicon irrepserunt, quos singulatim mox recensebo. Igitur Theodosii mors iltigari non potuit anno Valentiniani 27, qui in annum aerae vulgaris 213 incidit 451. Hunc enim annum non attigit Theodosius, cum 450 obiisset, die, si Theodoro Lectori, lib. III Collectan., credimus, 28 Julii. Vixit Theodosius annos XLIX, menses circiter III. Quare [Col. 0794C] in Idatio pro quadragesimo octavo legendum est XLIX; namque hunc numerum retinet Fragmentum 1 Hispaniae illust., et in Chronico Parvo annus legitur 44, quod vehemens indicium est germanam antiquitus lectionem fuisse XLIX, atque ex ea natam fuisse illam Chronici Parvi XLIV, mutata X in V. Ex his liquido consequitur non ideo notarum chronologicarum seriem in Idatio per hos annos perturbatam fuisse, quia ante hunc § Theodosius imperator moritur Valentiniani annus 26 inscriptus est; sed quia nota anni 27 ejusdem Valentiniani eidem § adjecta est, cum rejicienda esset ad § Gens Hunnorum, ubi eam consignavit Idatius, ut mox ostendam.
1. Mortem Placidiae Augustae adnotavit Tyro Prosper sub consulibus Valentiniano VII et Avieno, qui consules fuere anno aerae vulgaris 450. Alter Prosper mortis diem V Kal. Decemb., quem etiam praefert sepulcralis inscriptio quae Ravennae in ecclesia sanctorum [Col. 0794D] martyrum Nazarii et Celsi visitur quamque apud emin. Baronium invenies ad annum 419, n. 167. Pseudo-Severus, qui acta hujus temporis ex Idatio describit, eidem anno obitum Theodosii et Placidiae adnectit, ut minime dubitare liceat Idatium utriusque mortem eidem notae chronologicae subjecisse, huic nimirum XXVI, quae ascripta § Sebastianus, annum designat aerae communis 450, quocum, ut dictum est, connectitur annus vigesimus sextus Valentiniani. Quapropter in reliquis Chronici Idatiani Editionibus, in quibus legitur: XXVIII Valentiniani imperatoris mater Placidia moritur apud Romam, triplici laborat vitio locus iste: 1 o quod notam praeferat chronologicam XXVIII, cum Idatius sub modo dicta nota XXVI a § Sebastianus exsul ad § Gens Hunnorum decurrat; 2 o quod ex duabus numeralibus 214 notis altera XXVII, altera I, una conflata sit XXVIII; 3 o quod verba illa Valentiniani imperatoris mater, quae Idatii non sunt, huic loco ingesta sint.
[Col. 0795A] 2. Idatius itaque ab anno aerae Dionysianae 451, quo Valentiniani 27 numerabatur, utriusque imperatoris tam Occidentis quam Orientis principatus annos Chronico suo inseruit: Occidentis, quia Idatius ipse sub illo; Orientis (opinor) quia legitime et diutius imperare ibi soliti principes. Cum ergo ad ea narranda quae anno illo 451 gesta sunt devenit, quod exsequitur a § Gens Hunnorum; has notas XXVII: I. ibi § apposuit, quibus significabat annum vigesimum septimum Valentiniani et primum Marciani. Verum enim vero cum has notas plures legerent atque exscriberent, unus nescio quis, rei novitate perculsus, neque quid hoc, erat intelligens (anni enim Honorii et Arcadii, rursusque anni Theodosii et Valentiniani cum ab initio aequaliter fluerent, utrorumque eorum simplici et indiscreta nota ab Idatio consignati fuerant), ex his duobus numeris XXVII et I unicum confecit XXVIII. Deide cum quae retro scripta erant relegeret, et notam anni 27 Valentiniani nullibi inveniret, eam ascripsit § Theodosius imperator moritur, totamque [Col. 0795B] Idatii chronologiam interturbavit.
3. Alius vero, notas illas relegens XXVII. I. earumque significatum capiens, claritatis gratia hoc modo distinxit XXVII V. I. M., quae sic exponi debuissent: vigesimo septimo Valentiniani, primo Marciani anno. Sed inventus est, qui posteriores illas notas V. I. M. ita interpretaretur: Valentiniani imperatoris mater; atque ex hoc commento et ex primo illo errore, quo duae duorum principum epochae, scilicet XXVII et I in hanc unam coaluere XXVIII, nata est illa lectio XXVIII, Valentiniani imperatoris mater Placidia, etc., quam cuncti libri praeferunt, et qua chronologia Idatii pernitus turbata est. Nam qui hanc interpretationem sive a se inventam, sive ab alio excogitatam inhaerere non posse vidit § illi Gens Hunnorum (quem enim sensum haberent ista: XXVIII Valentiniani imperatoris mater. Gens Hunorum? ) notam chronologicam et tria 215 priora verba, nimirum haec, XXVIII. Valentiniani imperatoris mater, a § Gens Hunnorum avulsit, et [Col. 0795C] cum his, Placidia moritur apud Romam, quae aliquanto antea praecesserant, conjunxit, hanc periodum conficiens: XXVIII. Valentiniani imperatoris mater Placidia moritur apud Romam. Haec autem cum sensum non ineptum redderent, ablata est legentibus occasio hujus observandae labis, quae Chronicon deturbabat. At ea nunc detecta, lectionem, quam hic exhibeo, germanam esse eam et ab Idatii calamo judicaturum te, lector, confido. Nam licet quae de ratione et causa eversae per hos annos in Idatio chronologiae dicta a me modo sunt merae conjecturae sint, at praeterquam quod illae probabiles admodum sunt, maxime si conferantur cum his quae dicturus sum ad annum 7 Marciani, nota 82, n. 1, ubi aliam Chronici depravationem superiori omnino similem detegam, correctiones quas adhibui ex ipso Idatio vel ex iis qui eum exscribunt desumptae sunt.
1. § Gens Hunnorum ascribendas esse has notas [Col. 0795D] XXVII. I. quae annum vigesimum septimum Valentiniani, et I. Marciani designent, argumenta, quae supra adduxi, convincunt. Et de Valentiniani anno 27 nemo erit qui neget. At de Marciani vereor ne quis adnectendum fuisse contendat anno Valentiniani 26, aerae communis 450. Nam ab hoc anno plurimi scriptores imperium Marciani deducunt. Enim vero deducunt historici, quia reipsa Marcianus imperator renuntiatus est mense Augusto anni 450. Attamen Chronicorum et Fastorum consularium scriptores, adnotato principis ad imperium aditu eo anno quo evenit, principatus annum 1 sequenti consulatui subjecerunt. Porro Marcellinus et Cassiodorus consulatui ejusdem Marciani et Adelphii illius annum 1 alligant, qui incidit in annum 451. Apud Panvinium vero non solum consulatus designatione, sed apposita etiam margini hac nota I, exin annos Marciani auspicari apertissime significatur. 216 Et sane Idatium annum 1 Marciani cum anno 27 Valentiniani a Januario anni [Col. 0796A] Dionysiani 451 inchoato ex aequo comparasse, perspicue constat ex ordine quem in caeteris ejusdem Marciani annis designandis observat. Potuisset profecto Idatius imperii Marciani exordium ejusque annum 1 anno 450 jam inchoato adnectere, et ineunti postea anno 451 annum 2 Marciani cum anno 27 Valentiniani alligare; namque ita eum observasse in Avito et aliis infra videbimus; cur autem non id ipsum in Marciano praestitit, divinare non possumus.
2. Sed juvat hic animadvertere ex scriptorum in annis Marciani numerandis diversitate natum esse ut de anno et consulibus sub quibus habita fuit IV synodus, diversa atque pugnantia litteris consignata inveniantur. Cum enim in eadem synodo annus 2 Marciani ejusdemque consulatus, quem cum Adelphio gessit anno 451, ascripti sint, auctor Chronici Alexandrini in annum 2 Marciani, quem designat synodus, animum intendens, Fastosque deinde consulatus, dum in his annum 2 Marciani ex integro collatum videt cum anno aerae communis 452, seu quod [Col. 0796B] idem est, cum anno qui Sporatium et Herculanum consules habuit, haec de ea synodo scripsit: Marciani anno 2 Sphoratio et Herculano consulibus, acta est IV synodus Chalcedonensis. At synodus annum 2 Marciani non a prima die Januarii anni Dionysiani 432 numerat, sed a die 24 aut 25 Augusti anni 451, quando Marcianus annum 1 ab inito imperio explevit. Cum ergo anno 451 consules fuerint Marcianus et Adelphius, et eodem anno, mense Octobri, coacta sit IV synodus, recte in ipsa Marciano et Adelphio, in Chronico vero Alexandrino perperam Sporatio et Herculano consulibus habita esse dicitur. Non minori, licet dispari, vitio laborat Panvinius de eadem synodo agens in Chronico; nam dum in consules, qui in ea ascribuntur, oculos conjicit, habitam esse ait anno 1 Marciani, consulibus eodem Marciano et Adelphio. Itaque consules eosdem ac concilium praefert; annum vero imperii Marciani diversum. Caeterum Panvinius dum 217 ita scribit, [Col. 0796C] ab instituta a se imperii Marciani epocha non discedit.
3. Interea Alexandrini, Onuphriani, aliorumque Chronicorum exempla fidem faciunt, non modo Idatium, sed plures etiam alios scriptores Marciani 1 annum consulatui ejusdem et Adelphii, id est anno 451, annumque 2 consulatui Sporatii et Herculani vulgaris aerae anno 452 solitos fuisse adnectere. Denique in Hist. Gothor. Isidori annus 1 Marciani et Turismundi (is Idatio Thorismo est) illigatur Hispanae aerae 490, id est, anno aerae communis 452. Sed cum idem Isidorus in Chronico annum eumdem Marciani 1 adnectat anno mundi 5649, cui juxta ipsum Isidorum respondet annus aerae Hispanae 489, Christianae vero annus 451, utrumque nec simul verum, neque ab eodem Isidoro esse potest. Quin etiam in fine Chronici annum mundi 5845 componit Isidorus cum aera Hispana 654. Si ergo ab eo anno mundi in annum 5649, cui Isidorus, ut dictum est, annum 1 Marciani alligat, retrorsum numerando ascendere velis, subducendi tibi sunt anni CLXV. [Col. 0796D] Igitur eosdem subtrahe ex illa aera 654, reliqui erunt CCCCLXXXIX, non autem CCCCXC. Hinc in Historia illa Gothorum corrigendus est locus ubi Marciani et Turismundi annus 1 ascriptus est aerae 490, et reponenda aera 489.
Catalaunicos Campos, ubi Romani et Gothi cum Attila acie decertarunt, a Catalauno, Campaniae Gallicanae ad Matronam urbe, vulgo Châlons, nomen accepisse communis est eruditorum sententia. Sed quid si a Cabillono Aeduorum oppido ita appellati sunt? Sane Cabillonum istud ad Ararim Catalaunum etiam olim vocatum fuisse indicio est, quod nunc etiam Châlons, sicut illud prius Catalaunum ad Matronam vulgo nominatur. Deinde Eumenius, in panegyrico Constantini Augusti, ubi quid egerint, quid passi fuerint Aedui pro Romanis dicendum 218 sibi unice proposuerat, cujusdam cladis Catalaunicae [Col. 0797A] meminit. Atqui Cabilloni ad Matronam nihil, Cabilloni vero ad Ararim clades plurimum ad institutum suum faciebat. Praeterea planitiem circa istud Aeduorum Cabillonum oculis nostris videmus, et ipsius idem Eumenius ibidem meminit. Denique Rodericus Toletanus Euphronium Augustoduni, quae primaria Aeduorum civitas est, episcopum innumera in ea pugna occisorum millia sepelivisse narrat lib. II, cap. 8. Qui quidem Rodericus licet multo posterior fuerit, et auctorem longe se antiquiorem hujusce rei testem habuisse videtur Nam pseudo-Severus a doctissimo Florio editus, ad annum 1 Marciani haec scribit: Cadavera innumera (ex occisis in pugna Catalaunica) Eupronius episcopus Augustoduno sepelitur, ubi procul dubio legendum est. Episcopus Augustoduni sepelivit. Verum non dissimulo, in hoc Severi loco haec etiam adduntur: Aetius contra Attilam Tricasis pugnat loco Mauriacos. Tricasses autem longius distant a Cabillono ad Ararim, quam a Catalauno ad Matronam; quo, pietate duce ac comite, accurrere [Col. 0797B] potuit Euphronius, etiamsi pugnae tempore longe a loco abesset; ingens enim occisorum ille numerus terrae mandari nisi pluribus diebus non potuit.
1. Cum Aetio adversus Attilam non tantum Gothos, sed etiam Francos fuisse narrant locis in scholiis laudatis Jornandes, Gregorius Turonicus et auctor Miscellae. Quorum Jornandes, omnium antiquissimus, integro post haec tempora saeculo scripsit. At scriptores illius aevi Idatius et Prosper de Francis penitus silent; solos Gothos Romanis junctos contra Attilam pugnasse expresse tradunt. Idatii verba supra habes. Prosper vero consulatu Marciani et Adelphii haec ait: Cito et nostris et Gothis placuit, ut furori superborum hostium consociatis viribus repugnaretur. Tacet etiam de Francis, Gothosque tantum cum Aetio conjungit auctor Vitae sanctae Genovefae (3 Januarii) quem, 219 opinio est, prope annum 50, scripsisse, quemque nihil Francorum laudibus gloriaeque detractum [Col. 0797C] aut dissimulatum de illis quidquam ire voluisse credendum est, cum jam tum hi Parisiis dominarentur. Quod autem maximi momenti est, Sidonius, qui historiam hujus belii conscribere se coepisse prodit lib. VIII, cap. 15, tam longe abest ut Francos cum Romanis conjungat, ut contra Romanos pro Attila eos stetisse disertis verbis testetur carm. VII, vers. 325. Cum Hunno enim ait:
Itaque tacentibus vel etiam contradicentibus viris gravissimis Prospero, Idatio, atque Sidonio, qui quae suo tempore et suos ante oculos gerebantur posteritati mandabant, quis non miretur oculatissimum Pagium ista ad annum 451, n. 22, scripsisse? Ex Turonensis, inquit, et Prisci inter se collatione aliqua alias magna caligine involuta in manifestam lucem proferuntur; liquetque 1. Clodionem Francorum regem ante quadriennium demortuum duos filios reliquisse; [Col. 0797D] 2. inter eosdem post ejus mortem de regni successione controversiam motam; 3. eorum unum in bello Attiliano pro Romanis pugnasse; 4. hunc fuisse Meroveum.
2. Sed Turonensis imprimis, lib. II, cap. 7, nihil amplius quam quod Franci Aetio adhaeserint, scribit. Id quod si aut de tota gente, aut de tanta ejusdem multitudine, quae regnum constitueret, regemque super se haberet, interpretetur Pagius, et non potius de his Francis ita existimet, sicut de Sarmatis, Ripariolis, Ibrionibus et aliis populis, quos etiam socios adjungit Aetio Jornandes, Idatii Prosperique silentio et expresso Sidonii testimonio ita retunditur, ut quae narrat non in manifestam lucem prodiisse, sed ea potius densis adhuc in tenebris delitescere fatendum sit: maxime cum idem sanctus Gregorius, cap. deinde 9, Francorum reges inter vulgi ramusculos (nam quae ex antiquis scriptoribus desumpsit, nominatim eos appellando exprimit) quaeritans tradat: [Col. 0798A] De 220 hujus (Clogionis seu Clojonis vel Clodionis) stirpe quidam Meroveum regem fuisse asserunt, cujus fuit filius Childericus. Haeccine verba sunt hominis qui Francos sub Meroveo filio Clodionis pro Romanis militasse et agnoverit ipse et posteris testatum esse voluerit?
3. Sed et Priscum audiamus, qui ab ipso Pagio, ibidem, n. 20, productus ait: At Francos bello lacessendi illi (Attilae) causa fuit regum ipsorum obitus, et de regno inter liberos controversiae. Seniori Attilas studebat, juniorem Aetius tuebatur; quem Romae vidimus legationem obeuntem nondum lanugine efflorescere incipiente, flava coma et capillis propter densitatem et magnitudinem super humerum effusis. Pagius itaque defunctum regem, etsi nomen non exprimat Priscus, Clodionem, quasi liquido constaret, interpretatur. Hujus filium, cujus nomen silet etiam Priscus, Meroveum esse divinando asserit; nam Gregorius non filium Clodionis, sed de ejus stirpe fuisse Meroveum dictitari testatur. Ad haec si objicias, Meroveum post [Col. 0798B] patris Clojonis obitum (quem alias anno 447 alligat Pagius) imberbem, uti eum depingit Priscus, esse nequivisse, cum ipsius filius Childericus anno post haec 11, nimirum 458, luxuriae immodicus arguatur a Turonensi, cap. 12; respondet Pagius, Priscum nullatenus Romae vidisse Meroveum anno 448, aut, quod rerum series quas narrat Priscus videtur postulare, anno 448, vel serius; sed anno 432, cum legatus a patre Clodione missus esset ad Aetium vel ad Augustum. Sed praeterquam quod acriores aliae curae distinebant eo tempore Aetium, perdendi scilicet Bonifacium, quem in palatium a Placidia accitum aegerrime ferebat, quemque tandem eodem anno de medio sustulit, ex quo ipsi in Pannoniam fugiendum fuit, idemmet Priscus non modo istud non astruit, sed ipsum aperte destruit. Nam postquam horum meminerat patris mortem, filiique legationem, declaraturus quid oratum et a quo missus ille Francus Romam ad imperatorem venisset, subdit: [Col. 0798C] Hunc etiam Aetius in filium adoptaverat et plurimis donis ornatum ad imperatorem, ut amicitiam 221 et societatem cum eo faceret, miserat. Potuitne Priscus clarius exprimere, Francum illum, quem ipse legationem obeuntem Romae vidit, Aetii consiliis instructum et muneribus ornatum illuc ab eodem Aetio missum fuisse, non ut patri, sed ut sibi amicitiam et societatem cum Valentiniano conciliaret? Potuit Aetius praedicto anno 432, dum iram Valentiniani fugiens secessit in Pannoniam, ista praestare? Quapropter licet Pagius, dum has explicat tricas, in manifestam se lucem protulisse dicat, Meroveum jam tum Francis imperantem pro Romanis contra Attilam pugnasse anno 450, ut ego quidem puto (idemque fortasse judicabunt prudentissimi quique Galli, qui de Pharamundo quo modo alias loquatur observarunt), non aliter melius ostendere ille potuit, pleraque ex his quae de eo rege Annales Francici jactant, incerta prorsus atque obscura esse, utpote quae non alia luce clareant, nisi quam ab hujusmodi [Col. 0798D] caliginosis conjectionibus mutuantur.
4. At inter omnes historiae Francicae scriptores convenit Meroveum post Clodionem regnasse. Esto. Sed ubinam gentium regnavit? Nam si eidem Pagio credimus, frater Merovei natu major utramque Rheni ripam tenebat. De tempore quo regnum inivit etiam obscurum. Patre enim mortuo anno circiter 448, ut tradit Pagius ad annum 432, n. 19, dissidium ortum est inter fratres. Et Meroveus postquam fratri cedere coactus est, ad Aetium confugit, apud quem diutius moratum fuisse necesse est, neque enim uno die illius amicitiam adoptionemque promereri poterat. Post haec illi Romam proficiscendum fuit deprecatum imperatorem, ut Romanorum armis in paternum se regnum restitui vellet, atque praeciperet. Haec omnia non modicum tempus requirunt. Et tamen neque tunc regnum obtinuisse Meroveum, neque ad illud obtinendum adjutum fuisse a Romanis usquam legimus. Quin imo quisquis altum scriptorum illius temporis [Col. 0799A] silentium, ingentes Attilae motus, Romanorumque trepidationem consideret, profecto intelliget nullum ab eis bellum pro Meroveo Pagiano ante 222 annum 453 fuisse susceptum, neque suscipi potuisse.
5. Verum itaque Meroveum patrem Childerici, Clodionis vero aut filium aut cognatum aut generum nihil fortasse a veritate aberret, qui dicat, post bellum Attilianum vel etiam post Aetii mortem ex Francia transrhenana in Gallias irrupisse, atque huc referendum esse quod in Sidonio carm. VII, vers. 372, legitur:
Porro Henschenius in Exegesi de episcopis Tungren. praefixa tom. IV Maii, n. 2, Tungrorum urbem, postquam ab Attila vastata fuit, a Francis occupatam fuisse se opinari significat. Dicamus ergo Meroveum annum circiter 453 sedem in Gallia propinqua Rheno [Col. 0799B] fixisse, primumque omnium Francici regni jecisse fundamentum. Quod suadet etiam prima regum Francorum in Gallia stirps a Meroveo Merovingiae nomen sortita. At regnum Clodionis (ne de Pharamundo loquar) in termino Tungrorum regnantis valde dubium est, vel potius falsum. Codices Historiae Turonensis Gregorii fere omnes non Tungrorum sed Thoringorum legunt, horumque saepe in eadem Historia mentio occurrit. Deinde de Tungris, immaniter ab Hunnis hoc bello vexatis, dum historici loquuntur, nullius aut regis aut regni aut gentis Francorum meminere. Laciniam ex Sigeberto scriptore saeculi noni Actis sancti Lupi assutam, in qua mentio fit Merovei, nihil ego moror. Itaque Clodionem in Gallias aliquando irrupisse, certum est; in ea substitisse, incertum quam quod maxime. Id non ignorant Galli, atque adeo non ignorant, ut Adrianus Valesius in Historia Francorum stomachi plenus invehi saepe soleat in sanctum Gregorium Turonensem, Francicae Historiae patrem, quia nihil de Pharamundo, de Clodione vero et Meroveo [Col. 0799C] jejune admodum locutus est. Quasi ille quidquid post ipsum ex Prospero Pithoeano ineptissime interpolato rerum Francicarum scriptores de his regibus, neque 223 de his tantum, sed de Priamo quoque et Trojana Francorum origine narrant, legere potuerit; aut etiam, si nunc redivivus legeret, aliquo pacto probaturus esset. Laudandus tamen est idem Valesius, quod in notitia Galliarum ingenue fatetur, Pharamundum nihil terrarum in Gallia, Clodionem et Meroveum pleraque trans Rhenum pauca eis illum obtinuisse.
6. Interpolatum dico hujus Prosperi Chronicon, quod ex fide duorum vetustissimorum Codicum ostendit Henschenius loco supra laudato, cap. 10, ubi de altero illorum anno 623 exarato, vel saltem ex alio tanti aevi descripto ait: In hoc vetustissimo Prosperi Chronico vel saltem tam vetusti exemplaris apographo nulla prorsus fit mentio Priami, Pharamundi, Clodii, Merovei. Interpolatum tamen negat Pagius, [Col. 0799D] anno 418, n. 31, contenditque in exemplaribus Henschenianis haec omnia omissa fuisse non vero aliis inserta. Attamen quibus argumentis probat hoc Pagius? Habuitne Codicem ante annum 623 scriptum, aut aliquem alium, qui ex tantae aetatis Codice descriptus fideliter fuerit, qualem habuit allegavitque Henschenius? Quanquam perinde etiam est sive a librariis sive ab auctore ipso ea de Priamo Pharamundo et Clojone conficta sint. Annon jure conficta esse dicuntur, quando illius temporis scriptores, etiam cum ferebat occasio resque ipsa postulabat, eorum nunquam meminerunt. Atqui non meminisse fatetur Ibidem idemmet Pagius inquiens: Unus pseudo-Prosper in Chronico imperiali monarchiae Francicae initii meminit. Neque doctissimum virum latuisse opinor censuram, quam de eo scriptore protulit cardinalis Norisius, lib. II, cap. 15 Hist. Pelag., ubi haec scripsit: Mirari soleo homines eruditos Prospero Tyroni adeo fidenter fidem praestitisse, cum idem non tyro, sed puer [Col. 0800A] in chronologia appareat totus in historia hospes, ac omnium quae litteris prodidit imperitissimus. Recenset deinde plures foedosque illius lapsus, finitque: Mallem Augiae stabulum purgare, quam tyronis hujus errores ex indice recitare. Quantis igitur sordibus fetere hunc Prosperum credimus, qui censuram hanc meruit a viro cujus ea vox est: acerbiora dicta procul esse volumus ac 224 mitissime semper loqui. Hist. de Synodo V, cap. 22. In his itaque faecibus clarissimi gloriosissimique Francorum regni initia inquirere vanum et indecorum est.
Sanctus Isidorus in Hist. Gothor., semel et iterum Romanos et Gothos cum Attila dimicasse significat, et Theodorum in prima congressione occisum atque a Thurismundo filio altero praelio egregie vindicatum narrat. Jornandes, n. 66, equo dejectum, dum suos Gothos ad pugnam hortatur, et ab iisdem conculcatum interiisse affirmat, additque: Alii dicunt [Col. 0800B] eum interfectum telo Andagis de parte Ostrogothorum, qui tunc Attilanum sequebantur regimen. Obiit rex vero magnus annum auspicatus regni 33. Atque ita intelligendus est Isidorus, dum 33 annos principatus illi tribuit, nisi mavis Isidorum ideo 33 annos Theodori ascribere, quia uno post anno quam mortuus est ejus obitum consignat, nimirum 452. Et re vera, Theodoris annum regni 33 vix attigit; nam regnare coepit anno 419 circiter autumnum, ut dictum est nota 31; obiitque eodem fere tempore anno 451. Regnum Gothicum sub hoc principe ingens incrementum accepit; nam angustis finibus initio circumclusum ad Ligerim usque et Rhodanum ab eo dilatatum est; sex filios masculos superstites reliquit, quorum nomina ex Jornande in scholio descripsi. Filiam insuper unam, quam Rechiario Suevo matrimonio junxit anno 419. Nam de altera, quam Hunnerico Gaiserici filio in Africa nuptam socer deprehensam necem sibi machinari ad patrem hunc Theodorum abscissis naribus, remisisse narrat Jornandes, non satis constat [Col. 0800C] atque haec fabulae similia sunt.
Prosper consulatu Sporatii et Herculani Attilam mira sancti Leonis virtute ultra Danubium abactum narrat. Exinde vero 225 nunquam alias in has Occidentis partes rediit. Quare audiendus non est Jornandes, qui iterum contra Visigothos movisse et a Thurismundo pene simili tenore ut prius in campis Catalaunicis fugatum affirmat. Attilae post hunc annum mors accidit, consultoque scripsit Idatius: Mox interiit. Prosper et Cassiodorus obitum illius illigant anno 453, Marcellinus vero anno sequenti. Jornandes multa de Attila refert in Geticis, numero autem 82 singularia de mortis genere et de ejus funere narrat, quae ibi legi poterunt. Inter caetera Attilae mortem Marciano optimo et cumprimis religioso principi divinitus praenuntiatam testatur, inquiens: Id accessit mirabile, ut Marciano principi Orientis de tam feroci [Col. 0800D] hoste sollicito in somnis divinitus assistens arcum Attilae in eadem nocte (nimirum qua Attila periit) fractum ostenderet.
Licet Prosper Thurismundi necem ascribat anno 453 eidemque assentiri videatur Isidorus, dum initium regni ejus sub aera Hispana 390 consignat, unumque tantum annum regnasse affirmat; at cum ibidem Thurismundum ad regnum provectum fuisse asserat anno primo Marciani, qui fuit aetae vulgaris 451, ut supra ostensum est, si Thurismundus post unum annum occisus est, necem ejus in annum 452 incidisse necessario consequitur. Et reipsa Isidorus cum Idatio sentire dicendus est secundum ea quae de eo Isidori loco dicta sunt nota 66, n. 3; cum utroque ergo Thurismundi caedem anno 452 ascribamus. Jornandes in Geticis, n. 72, triennio regnavisse tradit, sed audiendus non est; etiamsi Rodericus Toletanus, lib. II, cap. 8, ut hoc dissidium componat, [Col. 0801A] scripsisse videatur: Thorismundus regnavit anno uno, cum patre duobus, qui patri annumerantur; nam Thurismundum cum patre regnasse falsum est. Interemptum fuisse notat Jornandes, dum sanguinem tollit de vena.
Pagius, ad annum 453, n. 5, asserere non dubitavit emin. Norisium ex Chronico Alexandrino demonstrasse sanctam Pulcheriam obiisse XII Kal. Mart. Attamen eruditissimus Joannes Stillingus, in Vita ejusdem sanctae Pulcheriae, 10 Septembris, clarius demonstrat Norisium verba Chronici Alexandrini male intellexisse. Quapropter idem Stillingus et apud ipsum Tillemontius et Cangius Idatio subscribunt, et quidem jure merito. Nam Chronicon illud inventionem capitis sancti Joannis Baptistae et Pulcheriae mortem uno tenore narrans, non mortem Pulcheriae, sed inventionem capitis sancti Joannis in diem illum XII Kal. Martias refert, uti ex Graecis ejusdem Chronici [Col. 0801B] verbis, si exacte fideliterque reddantur, perspicuum fit. Ea vide in Actis sanctorum Antuerpiensibus, loco antelaudato. Utrumque pariter Marcellinus in Chronico tradit, ejusque haec verba sunt: Hoc venerabile caput (Joannis Baptistae) sub Uranio memoratae civitatis (Emisenae) episcopo, per praefatum Marcellum presbyterum constat inventum Vincomalo et Opilione consulibus, mense Februario. die 24, media jejuniorum paschalium septimana, imperatoribus vero Valentiniano et Marciano regnantibus. Pulcheria Augusta, Marciani principis uxor, beati Laurentii atrium inimitabili opere consummavit, beatumque vivendi finem fecit. Haec Marcellinus, diem inventionis capitis sancti Joannis adnotans, tacensque obitus diem sanctae Pulcheriae. Idemque Chronicon Alexandrinum exsequitur. Quare silentibus cunctis et Idatio diserte testante Pulcheriam obiisse mense Julio, aequum est illi assentiri. Inventionem capitis sancti Joannis Marcellinus diei 24 Februarii, Alexandrinum vero Chronicon 18 tribuit. Ita quidem; non tamen [Col. 0801C] audeo utri credendum sit statuere. Laudes augustae hujus et admirandae virginis patre, avis atavisque Hispanis editae, quaque nihil sanctius, majus nihil tulit illud aevum, etiam in his dotibus quae sunt supra sequiorem sexum, praedicat saepissime sanctus Leo, praedicat concilium Chalcedonense 227 et innumeri alii. Plura de ea invenies in Annalibus ecclesiasticis.
1. Ad oram § Aetius dux omissas esse a librariis has notas XXX et IV, trigesimum Valentiniani et quartum Marciani annum significantes, quas ibi Idatius impresserat, duobus argumentis comprobatur in hoc genere maxime efficacibus. Primum est: Idatius post haec continuo ait Valentinianum 30 regni anno interfectum fuisse. Atqui necesse est, ut 30 occisus sit, si inter § Tertio regni anno novus non sit ascriptus numerus. Nam quod Idatius ad § Tertio regni anno Valentiniani annum 29 consignaverit, [Col. 0801D] supra affatim demonstratum est. Alterum argumentum est: Idatius, de annis quos imperavit Marcianus agens, ait infra: In Orientis partibus anno 7 imperii sui moritur Marcianus. Rogo ergo te, lector, a § Tertio regni anno usque ad Marciani obitum quatuor annos reliquos quaerere. Nusquam invenies; namque haec nota I. § Romanorum XLIII adjuncta numerum annorum Marciani non auget, ut ibi ostendam; imo et ipsum Chronicon Sirmondianum, quantumcunque depravatum, per sese ostendit; namque ibi annum quartum Marciani etiam tum fluere adnotat; cum tamen praecedenti notae annorum Valentiniani nimirum XXXI hunc eumdem Marciani annum quartum alligaverit. A § ergo Tertio anno ad obitum Marciani tres tantum regni ejus anni in editis libris numerantur. Itaque annus quartus ex § Aetius dux, aut ex altero e duobus, qui hunc praecedunt, abscissus est. Caeterum ego § Aetius dux hos numeros XXX et IV apposui, quia Aetii mors certissime ad annum 4 [Col. 0802A] Marciani et 30 Valentiniani pertinet; incertum autem est an ad eum annum pertineant illa quae narrat Idatius de Friderici bello adversum Bacaudes et de Gallaeciae terrae motu. Denique, Aetio occiso, Valentinianus legatos suos, qui hanc mortem nuntiarent, ad cunctas provincias misit, etiam ad Suevos, ut testatur Idatius. Cum ergo inter 228 Suevos ageret, credibilene est tempus illius mortis ignorasse et anno Christi 453, Marciani 3 innexuisse? Similiter de nece Valentiniani ratiocinari possumus, quam in vulgatis hujus Chronici Editionibus collatam videmus cum 4 anno Marciani, qui fuit aerae vulgaris 454. Haeccine scripsisse Idatium erit qui sibi persuadeat?
2. Sed lubet hic deletarum e regione § Aetius dux illarum notarum XXX. IV. occasionem lectori aperire. Res, nisi ego maxime fallor, ita se habet. Anni Valentiniani 30 et Marciani 4 iisdem prorsus notis exprimuntur ac anni Valentiniani 31 et 5 Marciani, his nimirum XXX. IV, ita ut uno tantum puncto hic aut illic inscripto distinguantur. Si punctum [Col. 0802B] imprimas ante I, ita videlicet XXX. IV, designabis annum trigesimum Valentiniani, et quartum Marciani. Si autem punctum post I affingas, ita scribens XXXI. V, denotabis annum Valentiniani trigesimum primum, Marciani quintum. Tantilla res. aut in Codice praetermissa, aut a librario non animadversa plagam hanc, de qua agimus, Idatio fecit. Exinde enim natum est, ut existimaret nescio quis unum eumdemque numerum notis illis significari, perque errorem bis in Chronico scriptas esse. Hoc autem errore imbutus, eas a primo loco ejecit, nimirum a § Aetius dux, servavit vero secundo loco ad § Per duos barbaros, ubi deinceps necesse fuit ut 4 annus Marciani legeretur, cum retro proxime 3 consignatus esset. Atque hoc demum pacto 5 et 6 annus Marciani ex manuscriptis Chronici exemplaribus evanuit.
Si vera sunt quae Nicephorus, lib. XV, cap. 2, et [Col. 0802C] alii narrant, Placidiam Valentiniani filiam, antequam Roma a Gaiserico caperetur, Olybrio desponsam fuisse, oportet Eudociam sororem filio Palladio a Maximo datam fuisse. Ni malit quis a Maximo Placidiam Olybrio ablatam fuisse, aut Olybrium, interfectis Maximo et filio Palladio, Placidiam sibi despondisse triduo illo, 229 quod a morte Maximi ad ingressum Gaiserici in Urbem defluxit, teste Victore Tunensi. Utrumque autem satis incredibile. At cum Evagrius, lib. II, cap. 7, atque etiam Priscus, contra quam alii scriptores frequenter narrant, Eudociam majorem natu Placidia fuisse tradant, veri cuique simillimum videri poterit Valentinianum, qui mascula prole carebat, quique non ignorabat se patremque suum Constantium per matrem Placidiam ad imperii fastigium ascendisse, nuptias majoris filiae Eudociae retardasse, ne dum ipse vegeta adhuc et florenti erat aetate, successorem sibi in genero ascisceret; atque Maximum ob eamdem rationem Palladio filio Eudociam potius quam Placidiam conjungere voluisse
De interfectoribus Flavii Anicii Petronii Maximi, qui occiso Placido Valentiniano imperium arripuit, non convenit inter scriptores. Prosper ab Augustae Eudoxiae famulis dilaniatum, Cassiodorus a militibus exstinctum, Jornandes ab Urso milite Romano necatum, Theophanes a suis interemptum fuisse mira varietate tradiderunt. Prosper deinde breviter sed dilucide, quae ad necem Valentiniani et Maximi attinent, perstringit. Occisus est Maximus, teste Anonymo Cuspinianeo, pricie Idus Junias. Marcellinus, in Chronico, tertio tyrannidis mense, Chronicon Severo affictum septuagesimo imperii die necatum fuisse narrant. A Severo nihil differt Sidonius, qui imperium Maximo paulo amplius quam bimestre tribuit lib. II, epist. 13. Verum Idatius more suo eidem etiam interregni ascribit, quod ad diem 10 Julii, quo Avitus imperator factus est, duravit. A die autem [Col. 0803A] 10 Julii, si retro numerando ascendas ad diem 17 Martii, qua Maximus imperium usurpavit, quatuor menses, septem minus dies, reperies. Quare Idatius vere exacte locutus est, dum Maximum vix quatuor regni sui menses explevisse dixit. Neque minus recte emin. Baronius interregnum a Maximi caede ad Aviti nuncupationem dierum XXVIII fuisse 230 asseruit; ideoque perperam eum corrigit Pagius anno 455, n. 10.
Nihil profuit Idatio ad Arcadii et Honorii annum 1 haec edixisse: Ne Olympiadum quinque annorum turbet adjectio, propter regna tantum inserta principum. Nihil, inquam, profuit; turbavit librarios in Aviti ad imperium aditu quinque annorum numeranda Olympias, propterea quod consignari debuit primus illius annus, qui civiles annos non augeret, sicut eos non auxit 1 annus Arcadii et Honorii. Enimvero clamat toto ore Idatius se ejusdem anni [Col. 0803B] res gestas persequi a § Per duos barbaros ad § (ut minimum) Suevi Carthaginenses regiones; nam primum id clarissime significat inquiens: Ipso anno Avitus; deinde dum ait: Marcianus quinto jam regni sui anno eumdem annum Marciani retinens, quem supra designaverat. Atque simile quid evenit in aliis Editionibus, in quibus per errorem non quinto, sed quarto anno legitur; perinde enim est sive quarto sive quinto legas, si eumdem annum utrobique retineas. Atqui si nota illa I § Romanorum XLIII ascripta, quae 1 annum Aviti significat, novum annum civilem indicaret, annorum Marciani numerum augere debuisset atque 6 illius annorum cum 1 Aviti conjunxisset, et deinceps 7 cum 2 et 8 cum 3, quod non facit; imo expressis dilucidisque verbis septem tantum annos imperii ei tribuit. Tandem Idatius infra Gaiserici ingressum et irruptionem in Urbem narrat, quam factam fuisse ait, priusquam Avitus Augustus fieret. Quid itaque? Nimis vecordem oportebat [Col. 0803C] esse qui ad annum post initum ab Avito imperium referre id quod ipse evenisse affirmat ante illius inaugurationem. Quid autem intra illius anni 455 gesta, renuntiationem Aviti, quae posterior fuit vastatione Urbis, ante hanc commemoravit; ideo ab ipso factum est ut successorem Maximi, cujus caedes ante Gaiserici irruptionem, et perpetrata fuerat et in Chronico narrata, uno 231 tenore denuntiaret. Idatius itaque ad § Romanorum XLIII annum primum Aviti consignavir, sicut consignaverat supra ad § Romanorum XL annum 1 Arcadii et Honorii, et ut infra ad § Romanorum XLIV consignaturus est annum 1 Majoriani atque Leonis, nulliam per hoc in annos civiles innovationem inducendo. Quapropter annum 5 Marciani aerae vulgaris 455 nunc etiam in hoc § Romanorum XLIII Idatius decurrit, decurretque usque dum ad § Per Augustum Avitum perveniet; ubi numerandus erit annus Aviti 2, Marciani 6, Abraham 2472, Christi 456.
Animadverterat olim Sirmondus a § Per Augustum Avitum excidisse notas chronologicas, cumque Idatium in lucem proferret, orae Chronici hujus apposuit Vannus Marciani, quae in sua Editione omisit doctissimus Florius. Et quidem merito, nam ea verba Sirmondi sunt, non vero Idatii. At locum quo novus designandus erat numerus, recte observavit Sirmondus, non item numerum ipsum; neque enim Marciani 5, sed 6 annus illic conscribendus erat. Utrumque videre licet in Chronico Parvo; quippe in eo statim post illa verba: Marcianus et Avitus concordes principatu utuntur imperii, haec subjunguntur VI anno Marciani, nisi quod in Manuscripto legebatur annis, quod recte correxit cl. Florius. Ita etiam legisse Isidorum ostendunt ea quae scribit tum in Historia Gothorum, ubi Theodoricum ingressum ait in Hispanias 5 regni sui anno, pauloque antea de eodem Theodorico dixerat regnare coepisse anno 2 Marciani, [Col. 0804A] tum in Chronico, ubi expressis verbis ait: Hujus (Marciani) VI imperii anno Theodoricus rex Gothorum cum ingenti exercitu in Hispaniam ingreditur. Itaque librarii pessime annum 6 Marciani ubique omiserunt et 2 Aviti, quem cum 6 Marciani certissime conjunxit Idatius, in § Rechiarius ad locum a propria sede quam longissime rejecerunt.
De Erulis Jornandes in Geticis, n. 43, ad Maeotidem sitos et pedestri militia insignes fuisse ex Ablavio describit. Mamertinus, in panegyrico Maximiano Augusto dicto: Cum Eruli, inquit, viribus primi Barbarorum, locis ultimi, in has provincias (Galliae) irruissent, etc., victos deinde eos excisosque ibidem ait. Ex quo intelligimus a Galliae finibus ejectos juxta Amasium seu Amisium flumen ad Oceanum Germanicum aut consedisse tunc aut cum jam antea loca illa tenerent, ad ea rediisse, finitimos Batavis fuisse, animisque conjunctos ex eo apparet, quod inter [Col. 0804B] Romanos milites Eruli Batavis misti saepe memorantur. Ex iis ergo locis piraticam sicut vicini Saxones exercentes, Belgii, Galliae ac Hispaniae oras assiduis plurimos per annos irruptionibus vexaverunt: Sidonius, de Erulis, lib. VIII, epist. 9, inquit:
Nihil opus hic verbis est. Scriptionis et rerum gestarum ordinem tute ipse, lector, in Chronico dispice. Profecto liquido elicies quod multis jam argumentis demonstratum est, perperam a librariis annum 2 Aviti § Rechiarius ad locum ascriptum fuisse, cum is consignari debuisset § Per Augustum Avitum; qui [Col. 0804C] etiamsi ad § Rechiarius pertineret, sejungendus non erat ab anno 6 Marciani; sed uterque simul inscribendus eodem loco fuerat. Itaque cuncta quae sequuntur, usque ad § Avitus posteaquam, ipso nos docente Idatio, discimus ad 233 annum qui caedem Valentiniani consecutus est, id est vulgaris aerae 456, pertinere. Neque ad excusandum librariorum errorem prodesse quidquam potest sententia Pagii, quod Idatius auspicetur annos a mense Octobri; nam Octobrem recto jam reliquit a § Mox Hispanis, quod ex ipso Chronico evidentissime constat. Imo vix alius est toto Chronico locus, ex quo opinio Pagii manifestius falsitatis arguatur.
1. Postquam id quod gestum fuerat die 28 Octobris anni 2 Aviti et 6 Marciani, vulgaris aerae 456, narravit Idatius, subjungit Hesychium tribunum in Gallaeciam advenisse legatum ab Avito, qui eumdem Avitum de Italia ad Gallias Arelate successisse nuntiavit. [Col. 0804D] Deinde necem Rechiarii commemorat, quem occisum fuisse ait mense Decembri. Ex quibus non temere colligimus Hesychium eodem anno, mense Novembri ad Gallaeciam pervenisse. Quisquis enim attente legat Idatium, dubitare vix poterit ipsum illius anni gesta non alio quam quo evenere ordine narrare. Hesychium autem postulatum venisse a Theodorico auxilia, quae hic Avito promiserat, et res ipsa suadet, innuitque infra Idatius, dum de Avito scribit: Gothorum promisso destitutus auxilio caret et vita. Atqui credere oportet Avitum, statim ac se imperio spoliatum sensit, opem auxiliumque a Theodorico postulasse. Si ergo Hesychius Theodoricum in Gallaecia convenit mense Novembri, consequens est ut Avitus a Ricimere imperio depositus fuerit mense Octobri; neque enim longiore tempore opus erat ut Hesychius ex Italia ad Gallaeciam perveniret. Verum enim vero clarissimum habemus testimonium Anonymi Cuspiniani, qui Avitum imperii fastigio dejectum [Col. 0805A] fuisse tradit XVI Kal. Novemb. Verba illius consulatu Varanis et Joannis sunt: Captus est imperator (Avitus) Placentia a magistro militum Ricimere et occisus est Messianus patricius ejus XIV Kal. Novemb. Ita in eo Chronico legitur, quod Viennae in Austria descripsit anno 1683 234 Joannes Baptista Solerius (seu potius Conradus Janingus) Societatis Jesu, posteaque tom. V sanctorum Junii imprimi curavit. Huic Editioni a viro adornatae harum rerum experientissimo, quique per sese manuscriptum Cuspinianeum recens descripserat, aequius est ut credamus, plenamque adhibeamus fidem, quam antiquae Editioni Panvinii, in qua pro XVI Kal. Novemb. legitur XVI Kal. Junias. Maxime cum in ipsa Panvinii Editione ista praecedant: Occisus est Remiscus in palatio Classis XV Kal. Octob., quibus proxime succedunt illa: Captus est imperator Avitus, etc., quae si ad XVI Kal. Jun. pertinerent, profecto auctor illius Chronici ante caedem Remisci commemorasset.
2. Fere nihil discrepat ab Anonymo pseudo-Severus, [Col. 0805B] siquidem regnasse Avitum asserit annum I, menses III, id est septem minus dies tantum quam quos numerat Anonymus, quosque ille fortasse omisit, annum et menses rotunde designare contentus. Favet etiam inscriptio Romana apud Athingum in Roma subterranea et Sirmondum in carnem VI Sidonii, in qua legitur: DEP. THIMOTHEA. IN. PACE. D. KAL. NOV. CONS. D. N. AVITI. Si enim tanto antea, videlicet, XVI Kal. Jun. purpura exutus esset Avitus, utique Dominus non appellaretur intra Urbem a Romano cive. Quare in illa die inscriptione, quae ab iisdem Sirmondo et Arhingo adducitur: LOCUS. GERONTI. PRESB. DEPOSITUS. XIV KAL. JUL. CONS. EPARCHI. AVITI. Avitus iste consul unus aliquis est ex suffectis, non vero Avitus Augustus, cui non Eparchus, sed Fl. Maecillius Avitus nomen erat, ut constat ex nummo apud Mediobarbum, et jam olim observaverat Morales, lib. VI, cap. 28, magnusque etiam Augustinus.
[Col. 0805C] 3. Avitus itaque imperium tenuit a die 10 Julii anni 455 ad 17 Octob. insequentis anni; ideoque imperavit annum I, menses III, dies VII. Quapropter corrigendi sunt Evagrius, qui, lib. II, cap. 7, octo tantum menses; Pagius, qui, in Critica, ad annum 456, n. 6, pravam Anonymi Cuspiniani lectionem secutus, menses X et dies VII; Valesius, qui, in notis ad Evagrium, VII duntaxat aut VIII menses Avitum imperasse tradiderunt.
235 4. Quo autem loco aut tempore, quove mortis genere obierit, valde incertum est. Nam quod Idatius mortem ejus inserat anno 457, non satis est ut illum ante hunc annum non obiisse dicamus. Quippe Honorii mortem sub anno 424 adnotavit; et tamen diem ille extremum obiit ante hunc annum, scilicet anno 423. Quod quidem non ignoravit Idatius, ut ipse in Fastis suis indicavit. Verum quia interregni tempus quod tunc fuit (excluso ab imperatorum numero Joanne, uti eum excludit Idatius), Honorio ascripsit, ideo mortem ejus in Chronico siluit [Col. 0805D] usque ad annum 424. Id ipsum in Avito praestitisse potuit Idatius, ipsi adjudicans interregni tempus quod renuntiationem Majoriani praecessit. Ex Idatio igitur eruere certo non possumus an Avitus ex hac vita decesserit anno 456 exeunte, an 457 incipiente. Aliquantulum temporis inter ejus abdicationem et mortem cessisse Idatius non semel significat; nam et de Italia ad Gallias Arelate successisse, imperio utique spoliatum, hic affirmat, et postmodum hanc spoliationem illiusque mortem gradatim commemorat, inquiens: Avitus posteaquam a Gallis et a Gothis factus fuerat imperator, caret imperio, Gothorum promisso destitutus auxilio caret et vita; quin etiam supra clare id expressit, dum Hesychium narrasse ait Avitum de Italia ad Gallias successisse. Ex his sane non temere deduces, Avitum Placentiae ab imperio dejectum die 17 Octob., uti narrat Anonymus, ex ea urbe in Gallias, cum primum se dedit occasio, aufugisse et ad Theodoricum in Hispanias [Col. 0806A] Hesychium tribunum auxilia petitum legasse. Hesychius Theodoricum convenit in Gallaecia, ubi Idatius agebat, desinente Novembri aut initio Decembris, anno 456, nullisque a Theodorico impetratis auxiliis ad Avitum rediit, appetente anno 457. Tum Avitus, aut rerum desperatione aut necis metu, ad quam a Recimere quaerebatur, aut utroque in morbum incidit, mortemque oppetiit, ut indicat Turonensis, cujus verba statim dabo.
5. Locum et genus mortis, utcunque nos docet laudatus Gregorius Turou., lib. II Hist. 11, ubi haec scribit: Avitus . . . . 236 a senatoribus ejectus apud Placentiam urbem episcopus ordinatur. Comperto autem quo adhuc indignans senatus vita eum privare vellet, basilicam sancti Juliani Averni martyris cum multis muneribus expetivit, sed impleto in itinere vitae cursu obiit, delatusque ad Brivatensem vicum ad pedes antedicti martyris est sepultus. Haec Gregorius. Ubi quod de episcopatu Placentino Avilo collato narrat (id etiam ante scripserat Victor Tunensis) verum [Col. 0806B] fortasse est, certe a moribus illius aevi non abhorret. Attamen verius puto quod cum Ricimer ad illius civitatis episcopatum suscipiendum Avitum cogero vellet, ipse in Gallias nondum initiatus aufugit, ibique de imperio potius recuperando quam de episcopatu capessendo cogitavit.
6. Sed quoniam inclyti martyris Juliani Brivatensis incidit mentio, juvat obiter adnotare quod idem Gregorius Turonicus, lib. II de Gloria martyrum, cap. 4 refert, scilicet, Hispanam feminam primam omnium huic sancto martyri templum seu sacellum dedicasse. Nam cum Brivate transiret, Trevirus approperans, ubi vir ejus jamjam a Tyranno Maximo neci adjudicandus erat, auditis Juliani miraculis, promisit aediculam se illi constructuram, si maritus tanto periculo eriperetur. Igitur, voti compos facta, pollicitationem quam promiserat cum immensis muneribus adimplevit.
[Col. 0806C] Theodorus Lector, lib. I Collectan., post irruptionem Gaiserici in Urbem adductasque inde in Africam Eudoxiam Augustam ejusque filias, Marcianum bellum Gaiserico inferre decrevisse his verbis testatur: Marcianus, agnitis quae contra Romanam civitatem et imperatrices ab Afris fierent, pro majestate imperii commotus ad bellum se paravit. Hinc jure merito ambigas an verum sit quod Procopius, lib. I de bello Vandalorum, et ex eo alii scribunt, nimirum, Marcianum aliquando in Africa a Gaiserico captum fidem huic suam obstrinxisse nunquam se Vandalis molestum fore. Sed ad rem nostram. Expeditio de qua 237 Theodorus loquitur Marciani contra Afros, neque alio tempore quam isto, neque alia quam navalis esse potuit. Unde Idatium, dum ait: Orientalium naves Hispalim venientes pro Marciano exercitum caesum nuntiant, sic interpretor, ut quas Orientales naves appellat, classis sit a Marciano ad fretum Herculeum et Hispalim missa, quae auxiliis ab Avito [Col. 0806D] aucta in Africam irrumperet. Constat enim Prisci testimonio utrumque Augustum pro libertate Eudoxiae et filiarum liberasse. Ergo classis haec Hispapalim appulsa caedem exercitus Vandalici in Corsica a Ricimere factam, quam Avitus antea per Hesychium Theodorico retulerat, iterum nuntiavit. Pro Marciano autem dixit Idatius, quia ex parte Marciani naves illae Orientales venerant. Lectio haec ac interpretatio satis congrua, et alioquin necessaria videtur; namque ea, quam vulgati libri praeferunt, sine sensu ac nullius rei est.
1. Quemadmodum ad annum 1 Marciani notas quas ibi inscripserat Idatius, primum interpolatione ista XXVII V. I. M. deinde hoc commento XXVIII. Valentiniani imperatoris mater, depravaverunt librarii, ita etiam ad ipsius Marciani annum ultimum, quas consignavit Idatius notas has III, VII, quibusque significare [Col. 0807A] voluit tertium annum Aviti et septimum Marciani, interpolavit primum nescio quis, ita scribens: III A. VII M., posteaque alius sic illas interpretatus est: Tertio anno Avitus septimo mense; monstrum lectionis, quod huc usque omnes qui haec legerunt turbavit. Et erat quidem cognitu difficilis depravatio illa: Valentiniani imperatoris mater, postquam notae illae: V. I. M. translatae sunt a § Gens Hunnorum ad § Placidia moritur; nam sensum reddebant non undequaque ineptum. Ideo nemo quod sciam de ea lectione, quantumvis nota, aliquando dubitavit. Verum hanc nostram, qua illud VII M. in septimum mensem, aut septem menses commutatum est, adeo suspectam, aut etiam falsam 238 habuit Sirmondus, ut in sua Editione duo illa verba septimo mense expunxerit. Henricus Valesius, qui de hac correctione Sirmondi nos docuit, ut dictum est in scholio, nihilo ipso meliorem exhibet; ait enim: Sirmondus has duas voces septimo mense in Editione sua omisit, melius facturus si duas illas tertio anno [Col. 0807B] expunxisset. Florius, nota 14 in Idatium, n. 6, Valesio subscribit, nisi quod pro septimo mense scripsisse fortasse ait Idatium decimo.
2. Equidem tres hi clarissimi viri Idatii textui aliquid detractum volunt. At Sirmondus illud rejicit, quod mea sententia nunquam scripsit Idatius, sed neque id locorum scribere potuit; nam exinde narrationem eorum exorditur quae acta sunt anno 457; quando autem hic annus advenit, non septem aut decem menses, sed octodecim ferme ab inauguratione Aviti effluxerant. Verum Valesius atque Florius id detrahere vellent, quod scripsit certissime Idatius. Praestantissimus criticus Pagius, Dissert. Hypat., cap. 14, dum de consulibus anni 456 agit, utramque lectionem consistere posse asserit; ipse tamen ne conatus quidem est ista componere aut ibi aut in critica, ubi iterum hunc Idatii locum retractat. Imo, n. 7, anno eodem 456, ita concludit: Verba itaque illa, de quibus quaestio est (nimirum haec duo, tertio anno) [Col. 0807C] in Idatium videntur infarta.
3. Pace tamen tantorum virorum dicam, notam illam III, quae annum tertium Aviti imperii significat, eradendam non esse a Chronico; ab Idatii namque calamo absque ullo dubio scripta est. Idatius igitur hunc morem ubique in Chronico servat, ut postquam cujusque principis annum primum consignavit, tot deinceps illi tribuat, quot ipse imperando civiles annos attigit; etiam si ultimum non solum non expleverit, sed nec vix quidem inchoaverit. Ita ab illo factum est in Theodosio Magno, cui annum 395 a Idixit, et tamen Thodosius 17 illius anni die extremum vitae suae obiit. Similiter Valentiniani et Marciani numeravit. Nam quidquid sit de loco de quo nunc quaerimus, expressis statim verbis septem illi regni annos ascribit, inquiens: In Orientis partibus septimo imperii sui 239 anno moritur Marcianus. Ex dictis autem liquido constat, septimum hunc annum Marciani cum 457 aerae vulgaris Idatium connectere; et tamen vix [Col. 0807D] illius meniem primum vivens explevit Marcianus; nam successor ejus Leo 7 Febr. die eodem anno electus est, juxta Chronicon Alexandrinum.
4. Praeterea cujusque interregni tempus, si quando intervenisse contigit, ei imperatori attribuit qui proxime praecessit. Exemplum habemus in Honorio, qui anno 423 obiit, et tamen imperium ipsius protrahit ad annum 425, quo Theodosium juniorem primo, deinde Valentinianum inserit Chronico. Ergo, juxta morem suum, Idatius, cum Aviti principatus et quod secutum est post ipsum interregnum tres annos civiles contigissent, videlicet 455, 456 et 457, tres ei annos imperii ascripsit, quos hac nota III designavit, cui adjunxit hanc aliam VII, Marciani annum septimum indicantem. Has autem notas sciolus aliquis interpolavit, ut dictum est supra; et inde nata est lectio Tertio anno Avitus septimo mense. Neque propter tres annos Avito ascriptos invecta fuisset in Chronicon ulla perturbatio, si lectores ac librarii meminissent [Col. 0808A] regulae ab Idatio traditae anno 17 Theodosii Magni; ex ea enim intellexissent 1 Aviti annum eumdem esse cum anno 5 Marciani, et 1 Majoriani eumdem cum 3 Aviti; proptereaque annos civiles in Chronico augendos non esse, neque ubi 1 Aviti, neque ubi 1 Majoriani annus inscriptus est. Hoc pacto constat omnino chronologia Idatii, patetque cunctis nihil ab eo peccatum fuisse, quamvis Avito tres imperii annos adjudicaverit; nam numerandi sunt sicuti ab eodem Idatio numerantur anni 17 Majoris Theodosii, et 31 Placidi Valentiniani.
Quisquis Idatium credidit ad § Theudoricus adversus novum annum civilem inchoasse, nae ille non modo regulae oblitus est quam anno primo Arcadii et Honorii Idatius idem 240 praescripsit, sed et clausos penitus habuisse oculos oportuit. Tam evidens namque est Idatium eo § Theudoricus aversis narrationem continuare, quam § Theudoricus Emeritam instituerat, [Col. 0808B] ut si modo quis oscitanter ista non legat, nequeat id non manifesto percipere. Quippe res ipsa moram rejicit sedecim mensium, quos ut minimum decurrisse oportet a praeconcepta per Theudoricum Emeritae depraedatione ad egressum illius ab ea urbe, si § Theudoricus adversus novus annus communis numeretur. Porro sanctus Isidorus, in Hist. Gothor., haec eadem narrans, Theudoricus, ait, dum Emeritam urbem depraedari moliretur, sanctae martyris Eulaliae Ostensis perterritus cum omni protinus exercitu discedit et Gallias repetit. Theudoricum Emerita protinus discessisse dicturus erat Isidorus, si, dum haec ex Idatio describebat, existimavit notam illam I § Theudoricus adversis annexam non modo novum principatum, sed novum etiam annum significare? Sed rursus, infra, ad annum 460, ostendam Isidorum novum hoc loco civilem annum non computasse. Igitur Idatius a § III. VII. Avitus posteaquam novum annum inchoans, eidem epocham imperii Leonis et Majoriani, quae post [Col. 0808C] Januarium initium suum habuit, infra innectit, consignata ad § Theudoricus adversis hac nota I, quae proinde novum principatum, non autem novum civilem annum significat.
Cum Avitum ab imperio dejectum ex Tribuno Hesychio didicisset Theudoricus, aut ira percitus, aut subitanea correptus cupiditate regno suo adjiciendi quidquid in Gallaecia et in aliis Hispaniae provinciis juris erat Romanorum (nam hucusque fidum imperio fuisse Idatius et Sidonius non semel testantur), illa quae ab Idatio narrantur ad annum 457 a suis Gothis perpetrari passus est, vel etiam jussit. Atrocia quidem ea atque saeva et a moribus Theudorici, quos describit idem Sidonius lib. I, epist. 2, nimis aliena. Postea tamen antiquis Gallaeciae 241 possessoribus tam indignis, quam Suevis, cunctam provinciam concessit Suevisque, pro ingenita magnanimitate, ut regem e sua gente sibi asciscerent, [Col. 0808D] indulsit. Rem fusius narrat Jornandes in Geticis, n. 74, inquiens: Suevi rectoris sui (regis Rechiarii) interitum contuentes, locorum sacerdotes ad Theodoricum supplices direxerunt. Quos ille pontificali reverentia suscipiens, non solum impunitatem Suevis indulsit, sed ut sibi de suo genere principem constituerent, flexus pietate concessit. Sacerdotes hi episcopi erant catholici; neque enim alii id temporis in Gallaecia erant. Eis tamen reveritus est Theudoricus, propterque illos indulgentius, quam pro jure belli cum Suevis egit. Gothorum hanc in episcopos observantiam, saepe alias a scriptoribus testatam, animadverti, verbaque Salviani de hac eadem re, supra, nota 51 adduxi.
Florio religioni fuit ex § Gothicus exercitus, qui post hunc Frantanes sequitur, annum 2 Majoriani et Leonis isthuc revocare; etiam si isthuc pertinere optime [Col. 0809A] noverat. Equidem nihil amplius opus est ut quilibet ita ab Idatio scriptum fuisse cognoscat, quam eumdem Idatium legere. Nam, supra, § Theudoricus adversis, unius paschatis meminit, aliusque meminit hoc § Frantanes: alius, inquam, quod nemo inficias ibit, si narrationis Idatianae seriem diligenter perpendat. Igitur primum Pascha ad annum aerae communis 457 et 1 Majoriani spectat, secundum vero ad annum 458 et 2 Majoriani, quem ad hunc § Frantanes designasse Idatium manifesto apparet.
Portucale sub potestate Romanorum, id est Gallaecorum, qui immunes a jugo Suevorum remanserant, fuisse existimo, quando illuc Rechiarius, vi tempestatis actus, ut narrat Jornandes, appulit. Eisdem Theudoricus illud castrum reliquit, 242 simulque quidquid juris eorum erat ante bellum contra Rechiarium susceptum, quod ex ipsa Idatii narratione perspicue colligitur. Unicum tunc fuisse castrum [Col. 0809B] Portucale nomine, ad annum 456, in scholio, littera P, adnotatum est. Postea novum ejusdem nominis castrum conditum fuit, quod in praeclaram civitatem mox evasit, nomenque suum Portugaliae dedit ab eo tempore quo catholici nostri reges ex Gallaecia contra Saracenos ad Austrum moventes civitatem illam sibi subjecerunt, et ex ea suburbanam regionem, et quidquid postmodum continenter in ea ora occupaverunt, Portucale dixerunt. Hinc liquet non recte Portugallia duplici ll a nonnullis scribi.
1. Idatius de firmissima pace inter Majorianum et Theudoricum inita meminit ad annum 459. De eadem Sidonius, carm. V, vers. 571, laudes praedicans Petri, qui ab epistolis erat Majoriano, haec ait:
Hic hostis qui tam misere lugere Lugdunum coegit, et cum quo nunc, datis obsidibus, pax composita est, non externus miles, si doctissimo Sirmondo credimus, sed miles praesidiarius erat Lugdunensibus impositus, ut eos in officio contineret. At vero Sigonius, de Occidentali imperio, lib. XIV de Gothis, qui Lugdunum occupaverant, hunc Sidonii locum interpretatur. Cui sane ego quoque assentior. Quisquis enim Idatium attento legat animo, nequibit non intelligere, Theudoricum, statim ac de Aviti abjectione certior factus est per Hesychium 243 tribunum, bellum, quod adversus Suevos instituerat, in Romanos vertisse. Et in Baetica quidem per legatos illud gessit, in Gallaecia per se ipsum. Quo, relicta Hispania, properasse Theudoricum post pascha anni [Col. 0809D] 457 narrat idem Idatius.
2. Porro simile valde vero est Gallos, qui Avito sumendi imperii auctores fuerant, aegre illius dejectionem tulisse, Sidoniumque, Aviti generum, atque alios maxime ex Avernis cum Theudorico egisse, ut Ricimeri, et ab ipso creato imperatori Majoriano bellum indiceret, injuriamque Avito Gallorum Gothorumque communi consilio imperatori facto illatam vindicaret. Sidonius sane non praesidii, sed hostis, neque rebellionis, sed belli, nomina ibi usurpat, seseque illi immiscuisse in praefatione fatetur inquiens:
Quin et ipse Sirmondus, ad epist. 13 lib. VII ejusdem Sidonii, Gothos hoc tempore Arelatem oppugnasse, et ab Aegidio comite Dei auxilio et divi Martini precibus perculsos atque fugatos, ex Paulino, [Col. 0810A] in Vita sancti Martini observarat. Carmina Paulini dabo nota 93, ex quibus ista novam lucem accipient. In hoc tandem bello, quod in fine anni 459 gestum est, prostrati aliquando Gothi pacem cum Majoriano icerunt. Quod Suniericus et Nepotianus Gallaecis renuntiari curarunt, ut narrat Idatius eodem anno 459. Aderat tunc in Galliis Majorianus, et Arelate, die 17 Maii, edidit Novellas de adulteriis.
Cum in Hist. Suevor. totidem fere ac Idatius verbis ingressum Maldrae in regnum et egressum e vita referat Isidorus, ejusque obitum aerae 498 alliget. satis certo colligitur, numeros Chronici aetate Isidori nondum in hac parte vitiatos fuisse, 244 eosque, ubi Maldrae mors consignata fuit ab Idatio, annum 460 aerae vulgaris, cui aera Hispana respondet, reddidisse. Praeterea cum idem Isidorus jugulatum a suis dicat Maldram tertio regni sui anno (sprevit pauculos dies quos ultra regnavit) profecto a § Suevi, qui remanserant, ubi regni illius consignatum est initium, ad hunc [Col. 0810B] § Maldras in fine, tres tantum annos Julianos ab Idatio inscriptos invenisse se ostendit. Atqui designatos reperisset non tres tantum, sed quatuor, si ad § Theudoricus adversis civilium annorum numerus augeatur; nam quinquies ab uno ad alium locum numerales notas multiplicat; igitur illa nota I § Theudoricus adversis impressa annum Majoriani et Leonis primum, non autem annum civilem designat.
De hoc defectu lunae scribit Petavius, Ration. p. II, lib. IV, cap. 13: Hoc anno 462 ineunte, feria 6, hoc est paulo post mediam noctem diei secundae Martii, obscurata est luna ad dodrantem. Itaque verti nequit in dubium, Idatium quae nunc de defectu lunae narrat ad eum Abrahami et Leonis annum retulisse, qui anno 462 aerae Dionysianae respondet; quod etiam Hispana aera 500 isthic inscripta evidenter demonstrat. Et licet ab Idatio ea non sit, ab antiquo scriptore, qui hoc [Col. 0810C] loco in Idatio illum Christi annum numeravit, certo inscripta est. Chronicon Parvum alterum ex his prodigiis meminit, inquiens: In conventu Bracarensi duorum natorum portentum visum; id est, duo infantes carne invicem solidata adhaerentes. Ita ex fragmentis Hispaniae Illustratae discimus, ubi tamen pro infantes legitur albescente.
1. Duplici mendo quo laborat Chronicon § Antiochia correctionem adhibui in scholio. Et primum legendum esse dixi Antiochiae majoris Syriae, non vero Antiochia major Isauriae, 245 quod ferunt vulgati libri; nam in Isauria nulla est major nec minor Antiochia. At majoris Syriae mentio fit in lapide Tarraconensi apud Gruterum, pag. 1091, nec mirum est librarium ex majoris Syriae fecisse major Isauriae, ex priori voce majoris duabus postremis litteris is sequenti Syriae ascitis, ex quibus vocem Issyriae confectam postea in Isauriae mutavit. Deinde ubi vulgati [Col. 0810D] libri eum exhibent, legendum monui ea, ut referatur ad salutaria monita, quod praecessit. Aliter neque sensus neque grammatica constat.
2. Baronius, qui ex Evagrio hanc Antiochiae cladem describit, ad annum 458, n. 27, eam Antiochenos propter haereses quas fovebant passos fuisse affirmat. Verum in Vita sancti Simeonis Stylitae (5 Jan. apud Bollandum), Antiochenses tunc ab eo sanctissimo viro reprehensos maxime fuisse dicitur ob luxum, intemperantiam aliaque id genus flagitia. Neque enim solius haeresis crimen, sed alia quoque innumera coelestem iram provocant et vindictam Dei in homines accersunt.
3. Quod attinet ad tempus quo ille Antiochiae terrae motus contigit, fatendum est Idatium res Orientis, eas praesertim quae ad statum, publicum non pertinebant, aliquando non satis cognitas habuisse; quod supra jam vidimus, imo Idatius ipse nonnunquam confessus est. Alterum nunc etiam occurrit exem [Col. 0811A] plum istud de terraemotu, nam certius est contigisse anno 458 quam 462, cui illum Idatius alligat. Verum ab Orientalibus decipi ille potuit, quippe eorum unus scripsit (et quod scripsit Evagrius, alii prius scribere potuerunt) terraemotum illum evenisse elapsis CCCXLVII annis ab eo alio terraemotu qui Trajani temporibus contigit. Atqui is alligatur ab Eusebio Abrahami anno 2130. Si ergo his addas annos CCCXLVIII, nimirum CCCXLVII, qui juxta Evagrium elapsi jam fuerant, annumque praetera qui tunc, dum hic alius terraemotus evenit, fluebat, profecto ad annum Abrahami devenies 2478. Hunc ergo ipsum annum decurrit Idatius, dum terraemotum hunc commemorat. Lege, si lubet, doctissimum 246 Pagium, ad annum 458, n. 6, ubi non unum errorem Evagrii in hac re detegit atque redarguit.
1. Pagius, ad annum 457, n. 14, adducto Theophanis testimonio, Eudoxiam Augustam cum filia Placidia [Col. 0811B] eodem illo anno 457 ex Africa in Orientem advenisse affirmat. At ut Idatio discessum illum Eudoxiae ex Africa anno 462 alliganti potius assentiar quam Theophani, movet me primo quod in Vita sancti Danielis Stylitae die 11 Dec. apud Surium, n. 22, de eadem Augusta legitur; siquidem haec ibi scripta sunt: Cum fama sanctum (Danielem) ubique praedicaret, ad eum (in columna degentem) venit imperatrix Eudoxia, quae nuper servata ex Africa, etc. Atqui constat Danielem columnam ascendisse post mortem Simeonis, qui vivere desiit die Parasceves, aut, quod magis arridet Pagio, Kal. Septemb., anno 440. Quî ergo fama Danielem ubique praedicare potuit, ante annum 462? Quod si re ipsa id fieri non potuit, neque Eudoxia ad Danielem venit ante hunc annum, quomodo servata nuper ex Africa dicitur, siquidem quinque ante annos ex Africa in Orientem advenerat, anno scilicet 467, ut vult Pagius.
2. Deinde Eudocia Augusta hujus Eudoxiae mater [Col. 0811C] obiit die 20 Octob., anno 460. Ita legitur in Vita sancti Euthymii, teste Pagio ad eum annum, n. 7, cum apud Bollandum (20 Januarii) dies emortualis Eudociae non exprimatur. Incredibile autem est Eudoxiam, ubi primum in Orientem pervenit, ad matrem non advelasse, si haec inter vivos etiam tum agebat. Pariter incredibile etiam est, si ad matrem accurrit, scriptores omnes de hoc occursu penitus tacuisse, maxime Cyrillum, qui, illam Vitam Euthymii scribens, silentio non praeteriit Eudociam corde sauciatam fuisse, cum de generi Valentiniani nece et de filiae atque neptum captivitate audivit. Porro Theophanes, ad annum juxta Alexandrinos 464, non siluit, neptem Eudociam, statim ac ex Africa rediit, Hierosolymam properasse 247 exuvias aviae veneratum. Quapropter verisimilius mihi videtur quod narrat Idatius, auctor coaevus, quique proximior erat Africae, et cum Gaiserico vixerat in Gallaecia, ubi etiam ipsius legatos videre potuit anno 458, deque ipsis quid [Col. 0811D] praecedenti anno gestum erat apud Vandalos certo cognoscere, praesertim de Eudoxia ejusque filiabus, de quarum sorte magna tunc Oriens atque Occidens, in exspectatione erat.
3. Immerito praeterea Pagius in suam sententiam trahit Priscum, quasi is Gaisericum liberas misisse Eudoxiam filiamque Placidiam anno 457 ullo modo significet. Nam praeterquam quod Prisci narrationes nullis chronologicis characteribus distinguuntur, quibus discerni certo possit quid cui anno singulatim ipse ascribat, hanc de assertis in libertatem Eudoxia ejusque filia sic exorditur: Genserichus cum non amplius foederibus cum Majoriano pactis stare constituisset, etc. Deinde addit: Missa est ad Genserichum legatio a Richimero, ne foedera violaret; et post, iste Eudoxiae narrat et Placidiae liberationem. Ex his autem liquido deducitur Priscum earum ex Africa reditum non nisi post pacem inter Gaisericum et Majorianum initam, imo et postquam Vandalum hujusmodi [Col. 0812A] pacis taedium ceperat, Majorianoque interfecto, Severus regnabat, statuisse. Quapropter vix juxta Priscum fieri potest ut Eudoxia et Placidia ante annum 462 a Gaiserico in Orientem missae sint.
Quisnam fuerit Gaiserici filius, cui a patre nuptui data est Eudoxiae et Valentiniani filia Eudocia, non una est scriptorum sententia. Idatius Gentonem, Paulus Diaconus et Golfridus Viterbiensis Trasamundum, Priscus Procopius, Victor Tunensis, Evagrius, sanctus Isidorus, Theophanes, Zonaras et alii, Hunnericum Eudoxiam duxisse affirmant. De Trasamundo non est cur disputemus, cum ex Cassiodoro, lib. V Var., epist. 43, et lib. IX, epist. 1, constet Amalafridam sororem Theodorici Italiae 248 regem habuisse uxorem. Ex his autem qui Eudociam matrimonio junctam fuisse Hunnerico asserunt si Priscum excipias, qui tamen foede errat Eudociae nomen in Honoriam commutando, reliqui centum et amplius [Col. 0812B] annos postquam haec gerebantur scripserunt, atque alius ex alio quod litteris mandabat excipiebat. Insuper Procopius, praecipuae inter hos scriptores auctoritatis, multa de Gaiserici filiis et nepotibus ignorasse visus est, dum Theodoricum, Hunnerici fratrem, mortuum fuisse narrat, vivente Gaiserico, nullaque relicta prole; quae falsissima esse ex Victore, teste oculato, certo constat. At Idatius sexagenario major tunc erat, cum Eudocia ducta est in Africam, et quindecim ut minimum annos insuper vixit. Praeterea res Gaiserici, quem factus jam episcopus ex Gallaecia in Africam transfretantem viderat, fere nihil dubito quin ad unam omnes cognitas habuerit, ut etiamsi tot alii scriptores secus ac ipse narrent, nihilominus illius testimonium contemnendum non sit. Porro unus Victor Vitensis, qui rebus tunc praesens aderat, his nos dubietatibus atque hesitationibus eximere potuisset; verum nequidem Eudociae nomen tota unquam historia sua meminit. Et licet lib. III Hunnericum [Col. 0812C] filium habuisse tradat Hildericum nomine, attamen qua ex uxore illum susceperit nullatenus prodit.
2. Ut autem Eudociam eam fuisse non continuo assentiar, praeter Idatii auctoritatem movet me tum hoc ipsum Victoris silentium, qui, cum sororis ejus Placidiae meninerit, Eudociam non videtur taciturus, siquidem uxor Hunnerici et hujus filii Hilderici mater exstitisset; tum quod de Eudociae in Orientem fuga Hunnericum questum aliquando fuisse nullibi legitur. Quin imo Placidiae sororis rogatu ordinari episcopum permisit in Ecclesia Carthaginensi, quae sine episcopo erat annis XXIV, eidemque Placidiae possessiones, quas habebat in Africa, servavit, et per Alexandrum, illius procuratorem, a Xenone Augusto comitem creatum rerum privatarum, administrare concessit. Quae sane Hunnericum exacerbato non fuisse animo in Eudociam ejusque ad quos confugerat cognatos ostendunt. 249 At si per hujus fugam non modo uxore sed etiam filiis viduatus fuit, nemo illum credet [Col. 0812D] aequo animo tantam orbitatem laturum fuisse. Nam Eudociam filios secum abduxisse, morientemque episcopo Hierosolymorum commendasse testatur Theophanes his verbis: Eudocia, Curco cujus opera et auxiliis velut sibi fidissimi, dum Honoricum conjugem fugeret, usa fuerat, cum liberis archiepiscopo Hierosolymorum commendato, in pace animam efflavit. Ut autem illud cum liberis, non de Curci, sed de ipsius Eudociae liberis, inter quos fuerit Hildericus, qui in Africa post Trasamundum regnavit, intelligamus, id quod Procopius, lib. I de bello Vandal. scribit, facit; ait enim: Erat Hildericus arctissimae amicitiae vinculo atque hospitio junctus Justiniano, nondum quidem adepto imperium, id tamen ad arbitrium moderanti.
3. Ergo ista de Hilderico ab Eudocia secum in Orientem ex Africa ducto, ibique post matris obitum apud materteram Placidiam et consobrinam Anciam Julianam, Arcobindi uxorem, longo tempore commorante, [Col. 0813A] non imprudenter interpretamur capimusque. Quae e converso de Hilderico, Hunnerici filio, vix intelligi queunt; hic enim Carthagine erat, quando aliquot post annos ab Eudociae fuga Hunnericus pater episcopis catholicis edici jussit: Jurate si post obitum domini nostri regis ejus filium Hildericum desideratis esse regem, vel si nullus vestrum ad regiones transmarinas epistolas diriget. Haec Victor loco supra laudato. Ex quibus novum pro Idatii narratione argumentum desumitur, non illud quidem efficacissimum, attamen non penitus exile. Nam ad quos trans mare auxilium aerumnis suis imploraturi scriberent catholici episcopi, cum, Occidentali imperio abolito, Hispanias, Gallias, Italiam Barbari tenerent? Ab Oriente vero timendum non erat Hunnerico ne communi ipsius Eudociaeque filio bellum inferretur, cum cognati illius Constantinopoli potentes admodum essent atque gratiosi. Verum quod Hunnericus timet, quod reformidat, hoc ipsum est. Nimirum Hildericus, quem Eudocia genuerat, non Hunnerici, sed Gentonis [Col. 0813B] filius erat. Is, Gentone 250 patre mortuo, cum matre Eudocia in Orientem elapsus in metu ponebat Hunnericum, ne pro eo Oriens contra Hildericum filium arma susciperet. Ideo urget episcopos ut jurati promittant se nihil contra hunc suum Hildericum cum transmarinis simul machinaturos.
4. Itaque Victor Vitens s de crudelitate Hunnerici, postquam is regnum adeptus est, sermonem instituens, haec, lib. II, inter alia scribit: Theodoricum fratrem filiosque ejus Gentonis fratris filios crudeliter coepit insequi. Quorum nullum dimisisset, nisi ei mors desiderii sui voluntatem auferret. Rursus de Gentonis filio: Gentonis majorem filium nomine Godagisum cum uxore atque solatio servuli aut ancillae crudeli exsilio delegavit. Ex his exque aliis supra expositis, si in re penitus obscura locus est conjecturis, quatuor haec colligo: 1 o Gentonem, cum regnum assumpsit Hunnericus, fato jam suo functum fuisse; nam si inter vivos tum ageret, quis dabitet Hunnericum, sicut filios, sic etiam patrem insectaturum? 2 o Eumdem [Col. 0813C] Gentonem bis uxorem duxisse, et ex prima Godagisum, qui anno 477 matrimonio junctus erat, et alios fortasse filios suscepisse, ex secunda vero, eaque Eudocia, quam anno 462, ut tradit Idatius, accepit uxorem, Hildericum, et quidem non unicum, genuisse; 3 o Eudociam post 16 annum a nuptiis cum Gentone contractis, anno circiter 478, cum sibi suisque filiis ab Hunnerico timeret, quem in agnatos suos omnes tam immaniter desaevire cernebat, Carthagine in Orientem aufugisse; 4 o id causae fuisse quamobrem Hunnericus nihil de Eudociae fuga conquestus sit; nam neque uxor illius erat, neque ipse Gentonis fratris filios amabat, imo eos a se abigere satagebat, ut de Godagiso dictum est. Sed tamen quod Eudocia cum filiis suis ad cognatos confugisset, nullus dubito quia ipsi vehementer displicuerit; neque enim non videre poterat, exinde sibi filioque suo Hilderico aliquod belli periculum imminere. Quod ut averteret, Xenoni et Placidiae ea quae refert Victor gratificatus [Col. 0813D] esse videtur. Denique Eudociam, viro suo Gentone soceroque Gaiserico viventibus, elabi ex Africa non potuisse 251 perspicuum est. Ideo post utriusque obitum, cum non ita continuo observaretur ut antea, fugam capere potuisse existimo. Sed hae conjecturae sunt, quibus liberum erit lectoribus vel assentiri vel dissentiri. Tantum ne Idatium, dum Gentoni matrimonio junctam Eudociam narrat, manifestae falsitatis teneri asseveranter pronuntient.
1. Agrippinus comes, quem Idatius ad annum 462, ob inimicitias quas cum Aegidio comite et magistro militum gerebat, Narbonam Gothis tradidisse narrat, ab eodem Aegidio perduellionis falso accusatus dicitur in Vita sancti Lupicini, quam ad diem 21 Martii exhibent Acta sanctorum Antuerpiensia. Ex ea pauca haec, plurimis praetermissis, accipe. Vir quondam illustris Agrippinus per Aegidium comitem, tum magistrum [Col. 0814A] militum, callida malitiosaque apud imperatorem arte fuerat obfuscatus, eo quod Romanis fascibus lucens, Barbaris procul dubio favere, et subreptione clandestina provincias a publica niteretur ditione dejecisse. Evocatum propterea Romam Agrippinum, indiscussum atque inauditum capitalem subire sententiam, atque interim in carcerem detrudi jussit imperator. Ex quo ad basilicam sancti Petri insigni miraculo elapsus Agrippinus, moxque Augusto praesentatus, ac suspicione detersa, ad Gallias repedavit; aditoque sancto Lupicino, cujus precibus tanto discrimine ereptus fuerat, gratias illi pro tanto beneficio coram omnibus retulit. Haec iisdem fere verbis ibi, quae quomodocunque vera sint, ad annum tamen 462 referenda non sunt, neque ab Aegidio proditionis accusatus fuisse Agrippinus coram Augusto dicendus, postquam hic Narbonam Gothis contradidit. Namque, rhetore Prisco teste, cujus verba sequenti annotatione exhibebo, Aegidius, post Majoriani necem Romanis infestus, eorum sese atque Severi imperio subtraxit, [Col. 0814B] et dominatu quodam sibi in media Gallia comparato, auctoritate sua, atque auspiciis bella gerere, deque rebus omnibus disponere consuevit. 252 Quod Idatius noster annis 463 et 464 diserte prodidit. Quare si cui imperatori Aegidius delationem contra Agrippinum dedit, is Majorianus fuit, nequaquam vero Severus.
2. Ergo post duos aut tres annos, quam Agrippinus apud imperatorem perduellionis accusatus est, Gothis Narbonam prodidit. Atqui hoc ipsum, etsi caetera deessent, satis est ut narrationem, supra ex Vita sancti Lupicini adductam, suspectam habeamus. Nam cum semel Agrippinus proditionis manifestus teneatur, quis credat callida et malitiosa arte de hoc apud imperatorem crimine accusatum fuisse ab Aegidio, quem, ut ait Idatius, fama commendat virum esse Deo bonis operibus placentem, quemque non modo Idatius, sed etiam Paulinus, qui Vitam sancti Gregorii Turonensis eodem tempore scribebat, summis [Col. 0814C] laudibus celebrat, ita de eo lib. VI canens:
Elogia haec Aegidii perspicua sunt. Pergit deinde Paulinus ea enarrare quae obsidionis tempore actitata sunt, et illius finem perstringens inquit:
Ergo hoste fugato atque depulso, ait Paulinus, milites, qui civitatem defenderant, de salute Majoriani (de Majoriano enim intelligi illud debet securo principe ) solliciti obviam illi procedunt, eumque salvum et securum offendentes, ingenti alacritate ac laetitia gestiunt. Ex his autem facile intelligitur periculosissimum fuisse hoc bellum, quod cum Gothis gestum fuisse ostendi nota 77. Post haec redit Paulinus ad [Col. 0814D] Aegidium, et quis de eo populorum esset sensus, declarat, dum cunctos 253 pavidos, moestos, et de salute illius perquam sollicitos atque anxios depingit. Sed praestat Paulinum ipsum audire, cujus haec verba sunt:
Denique quod prius dixerat, Dei ope atque auxilio civitatem ab hostibus liberatam et in ea Aegidium ipsum, id sancti Martini precibus ascribit, inquiens:
Urbs autem, sub cujus moenia tam insigni prodigio Gothi prostrati sunt, eam fuisse ait:
[Col. 0815A] Quae Arelatensem civitatem clare significant, ut ad epist. 13 lib. VII Apollinaris Sidonii observavit olim doctissimus Sirmondus. Haec igitur, quae historica proprietate cecinit Paulinus vera esse confirmant illa, quae poetice Sidonius ipse scripsit Carm. V, vers 555, ubi de Aegidio nostro, magistro tunc militum, inquit:
Quare non erat cur Pagius hujus viri gloriae, Idatiique de eo testimonio detractum ire voluerit, auctoritate inductus scriptoris Vitae sancti Lupicini. Nam praeterquam quod quisnam ille fuerit, et quonam praecise tempore scripserit, ignoratur, 254 unde comparandus non est coaevis et magnae certaeque fidei viris, Idatio, Paulino atque Sidonio, scriptiuncula ipsa non ab omnibus probatur; imo aliquibus supposititia aut saltem interpolata visa est. Lege Papebrochium, tom. II Maii, pag. 805 Venetae Editionis.
Post mortem Majoriani, acre inter Romanos qui sub Aegidio militabant et Gothos bellum exarsit. Narbona a Gothis occupata est, tradente Agrippino, et Fredericus Gothus ab Aegidianis in praelio occisus. Meminit hujus belli Priscus, cujus in Excerptis legationum ad historiam hujus temporis facientia haec verba accipe: Occidentalibus Romanis Marcellini incrementa timorem injiciebant, ne is, tantis viribus auctus, bellum ipsis inferret. Prorsus enim tunc temporis res illorum variis modis perturbatae erant, hinc Vandalis imminentibus, illinc Aegidio, viro ex Callia oriundo, qui Majorianum in bellis comitatus fuerat, magnasque circa se copias habebat, et ob Majoriani imperatoris coedem erat infensus. Sed eum a bello Italis inferendo avocaverat ortum ipsi cum Gothis in Gallia dissidium. De contermina enim regione cum illis certans fortiter bellum gerebat, simulque viri strenui in bello facinora edidit. Hinc discimus: 1 o Aegidium [Col. 0815C] origine fuisse Gallum; 2 o eumdem, Majoriani optimi principis necem pertaesum, proptereaque Romanis vehementer iratum, exercitus Gallicanos atque provincias (quantum ex illius temporis monumentis elicere possumus) Lugdunensem, Senoniam, Belgicam secundam et conterminarum aliquam partem sub se retinuisse. Quin etiam Annales Francici ex Gregorio Turonense regem eum frequenter appellant, et Francos, abjecto expulsoque Childerico rege suo gentili, sese Aegidio submisisse affirmant. Quod immerito vertere in dubium voluit Calmetus in Chronico. 3 o Docet nos Priscus, bellum cum Gothis gessisse Aegidium, et quidem diuturnum. Quae si cum his quae narrat Idatius conferantur, 255 nihil videri poterit vero propius quam quod Agrippinus invidia percitus, tradita Gothis Narbona, eos in Aegidium stimulaverit, et ad bellum ipsi indicendum accenderit. Haec autem rursum suspectam valde reddunt historiam de Agrippino a sancto Lupicino mire servato, [Col. 0815D] de qua supra. Interim vero animadverte, lector, quam misere Occidentale imperium undique dilacerabatur, dum, imperatoribus umbratilem tantum principatus speciem gerentibus, cuncta ad se Recimer trahebat. Unde in sola Gallia Aegidius, Agrippinus et Arvandus ad aliquam dominationis partem comparandam, diversis licet artibus, excitati sunt.
Notam hanc VIII indicem anni octavi Leonis praeponendam esse illis Chronici verbis: Nepotianus recedit e corpore, docui in scholio. Quonam autem pacto fieri potuit ut cardinalis Norisius retinuerit eo loco anni 7 Leonis notam, nulla ego ratione assequi potui: maxime cum quae ipse ex Idatio assumit librarii lapsum tam evidenter redarguant, ut nihil clarius in confirmationem correctionis a me nunc adhibitae adduci queat. En, lector, verba eminentissimi viri, ex Historia Pelag., lib. II, cap. 3: Aegidii et Agrippini tempus pluribus chronologicis notis Idatius in [Col. 0816A] Chronico illustrat, annum (quo Agrippinus prodidit Narbonam Gothis) ait fuisse 6 Leonis, aera Hispana 500, quo anno sexto Nonas Martias ab occasu solis luna defecit feria 6. Alligavit ergo Idatius, fatente Norisio, annum 6 Leonis anno aerae vulgaris 462. Addit deinde: Scribit Marius Aventicensis Basilio et Viviano. His consulibus pugna facta est inter Aegidium et Gothos, etc. Fuit annus 463, atque ideo 7 Leonis. Pergit iterum vir doctissimus: Anno insequenti (videlicet 464) Aegidium obiisse Idatius, illius temporis scriptor, affirmat, nobilibus etiam characteribus eumdem annum demonstrans; quod esset 7 Leonis, quando XIII Kal. Aug., feria 2, solis eclipsis accidit ab hora tertia ad 256 horam sextam. Et quidem anno 464, Leonis 7, die 20 Julii, etc. Idatiusne annum 464 demonstravit eo characterismo, quod esset 7 Leonis annus? Porro si aera 500, id est anno 462, ante diem VI Nonas Martias, numerabat annum Leonis 6, post annos duos et quinque fere menses, qui ab eo lunae defectu, qui VI Non. Mart. anni memorati [Col. 0816B] 462 contigit, ad diem 21 Julii anni 464, quando eclipsis illa solis accidit, defluxerant, nisi penitus caecutiret Idatius, annum Leonis 8 numerare debuit. At, inquies, Chronicon quod ante oculos habuit Norisius annum 7 eo in loco exhibebat. Ita sane. Verum tamen quis non miretur potuisse tantum chronologum et criticum non animadvertere a librario, non vero ab Idatii manu, annum ibi Leonis 7 pro anno 8 scriptum fuisse? Equidem potuisse cernimus. Nos autem librariorum errorem agnoscamus, et, Idatio ipso nos docente annum 8 § Nepotianus recedit restituamus.
In dissertatione praevia, n. 30, ex Isidori verbis, praefatus sum ab anno 8 Leonis ad finem usque Chronici praetermissas in eo fuisse notas quae acta quinque saltem annorum, quos ulterius decurrit Idatius, in annales digererent ac partirentur; proindeque laboris in nobis relictum fuisse, ut annorum Leonis 9, 10, 11, 12 et 13 notas propriis in locis statuamus. [Col. 0816C] Caeterum cum tres Anthemii 1, 2 et 3 cum 11, 12 et 13 Leonis concurrerint, et hi Anthemii anni jam olim adnotati in Chronico fuerint, sive ab ipso Idatio, sive ab alio, Leonis 12 et 13 cum 2 et 3 ex integro conferemus, 11 paulo ante 1 Anthemii consignabimus, eo quod ex eadem Idatii narratione constat, labente jam anno 467, qui fuit Leonis annus is 11, Anthemium imperii sui annum 1 auspicatum fuisse. Igitur reducta in sedem suam, a qua remota fuit anni 8 Leonis, nota, ejusdem annus 9 et Severi 4, qui connexi fuerunt cum anno aerae vulgaris 465, nullibi 257 melius quam § Aegidius moritur consignabuntur. Nam legationes quas Idatius commemorat § Legatos Remismundus et § Legati eodem anno ad diversos annos pertinere liquidissime constat; cum autem priores illae de quibus § Legatos Remismundus, ad annum Leonis 8 Severi 3 et aerae communis 464 spectent, posteriores profecto legationes anno Leonis 9, Severi 4, aerae communis 465, Idatium alligasse [Col. 0816D] dubitari minime potest. Si autem quaeras cur has notas § Aegidius moritur potius quam alteriae duobus sequentibus apposuerim, ingenue fateor, argumentum modo propositum id solum probare, sub his notis conscribendum esse § Legati eodem anno. Attamen quia Chronicon Virdunense Aegidii mortem anno ab Incarnatione 416 illigat, verisimilius mihi visum est eum post annum a Christi nativitate 464 obiisse. Ideo § Aegidius moritur, ubi ejus obitum narrat Idatius, notas has IX, IV, annum nonum Leonis et quartum Severi significantes, apposui, quia is annus fuit aerae vulgaris annus 465.
1. De anno mortis Aegidii quid Chronicon Virdunense narrat jam vidimus. Addit deinde interfectum fuisse a Childerico, Merovei filio, qui regnum ejus invasit. Idatius contra, Gothos eam Galliae partem, quam Aegidius tucbatur, hoc mortuo, invasisse diserte affirmat, nullam de Francis mentionem faciens [Col. 0817A] Eodem tempore, Severo decedente, interregnum subsecutum est atque rerum ingens perturbatio. Quae Arvando praefecto Galliarum animos fecerunt, ut provinciam misere vastaret, et ut in rempublicam hostile nescio quid moliretur. Hujusmodi criminis testes a provincialibus productae sunt litterae ab Arvando dictatae, et ad regem Gothorum missae, foedus cum Graeco imperatore (Leonem intelligeret an Anthemium, incertum) ne feriat suadentes, Britannos super Ligerim sitos expugnari oportere suadentes, cum Burgundionibus jure gentium Gallias dividi debere confirmantes. Haec Sidonius, lib. I, epist. 7, judicium 258 exponens, quo Arvandus secundo posthac anno majestatis damnatus est. Ubi cum nullam ab Arvando mentionem de Francis fieri neque inter illos quibuscum pugnare, neque quibuscum Galliam dividere deberent Gothi, videamus, profecto non imprudenter existimabimus, Francorum res in Gallia aut nullas aut nimium tum exiles fuisse, et Childericum neque cum Aegidio pugnare, neque Aegidium [Col. 0817B] in pugna caedere potuisse.
2. Itaque in re satis obscura et a nullo scriptorum illius aevi litteris clare ac distincte tradita liceat quod probabilius puto verbis etiam exprimere. Aegidius igitur anno 465 extremum diem obiit. Post ejus mortem, hi qui inter Francos (exiguam sane manum et a Sidonio propterea nunquam per hos annos commemoratam) Childerico favebant, ut is e Thoringia revocaretur, effecerunt. Childericus ergo circa annum 466, octavo postquam a suis Francis abjectus erat et in ipsius locum Aegidius ab iisdem rex appellatus est, ut testatur Turonensis, lib. II, cap. 12, in Galliam rediit, et cum Syagrio, Aegidii filio, et aliis bellum annis insequentibus gessit. Sane de bellis ipsius nihil aliud quisquam ex laudato loco Turonensis eliciet. Nam quod ibi ait, regnantibus Aegidio et Childerico, Basina, relicto viro suo, ad Childericum venit, non opus est ut de Childerico in interiori Gallia regnante intelligamus; sed intelligere possumus de eo ad [Col. 0817C] Rhenum et Treviros bellum administrante, quando, ut narrat Rorico, lib. I, Coloniam occupavit; cujusque belli meminit auctor de Gestis Francorum, cap. 8, insuper adnotans, tum temporis Aegidium obiisse. At Childericum tunc nondum regnum suum firmasse, neque radices in interiori Gallia egisse, ostendunt ea quae Sidonius, lib. VIII, cap. 3, de Eurico, Gothorum rege, longe post Francis ad Vahalim pacem concedente prodidit.
3. Judicium de Arvando habitum fuisse dixi anno 467 (exeunte scilicet), quia ex eadem Sidonii epist. 7, lib. I, supra laudata, fere certo constat judicium illud habitum fuisse tum cum Sidonius praefecturam Urbis nondum adeptus fuerat; alioquin Arvandus non illi exprobrasset indignum esse praefectorio patre, 259 quod exprobrasse sibi narrat ibi Sidonius, sed potius objiceret indignum esse praefectura. Hanc autem Sidonius administravit anno 468. Dixi iterum Childericum in Galliam rediisse anno 466. Pagius anno 464 [Col. 0817D] rediisse affirmat ad eum annum, n. 6. Sed contradicit Turonensis laudato loco, ubi vocatum e Thoringia asserit Childericum, cum octavo anno regnaret Aegidius. Cum autem Aegidius clarescere inceperit sub Majoriano imperatore, neque ante annum 458 regnare (ut loquitur Turonensis) potuerit inter Francos, consequens est ut annus hujusmodi regni Aegidii 8 coeperit anno Christi 465 finieritque anno 466.
De Severi Augusti morte Marcellinus comes sub consulibus Hermenerico et Basilisco, qui nomen dederunt anno Dionysiano 455: Severus, ait, qui Occidentis arripuit principatum, Romae interiit. Anonymus laudatus a Sirmondo in carmen II Sidonii, vers. 317, inquit: Severus Romae imperavit annis IV, ibique religiose vivens obiit. Denique Anonymus Cuspinianeus eodem anno: Defunctus est Severus imperator Romae XVIII Kal. Sept. At inter Novellas constitutio quaedam [Col. 0818A] est Severi, quae data dicitur VII Kal. Octobr. sub iisdem consulibus. Habes annum, diem et locum mortis Severi. De veneno quod addit Cassiodorus, non credo, quando tres laudati scriptores simul et Idatius naturali ipsum morte interiisse significant.
Anthemio Augusto Procopius pater fuit, quem egregie laudat Sidonius, carm. II, a vers. 68, inquiens:
Lege, si vis, reliqua in Sidonio et in notis Sirmondi ad eum locum. A patre igitur adeo illustri merito Idatius Anthemium 260 commendat. At commendare ipsum voluisse a fratre, quem Procopium nomine nequidem habuisse uspiam legitur, quis sibi persuadeat?
Si ad § Expeditio in Africam notam hanc I, quam ubique consignare solitus est Idatius postquam alicujus novi imperatoris nuncupationem enuntiavit, Idatius ipse apposuit, non eam novum annum civilem significare certum esse debet, sed annum I Anthemii principatus; alias inauguratio illius diverso quam quo venit in Italiam anno consignata esset ab Idatio. Quod de tanto viro, et qui ea quae hoc tempore gerebantur in diem scripsisse videtur (nam paulo post defunctus est), credere nobis non licet. Quapropter nota illa I, ad § Expeditio in Africam apposita, nullum incrementum affert annis Olympiadicis neque Abrahamiticis, uti neque similis nota consignata in aditu ad imperium Honorii, Aviti et Majoriani augmentum ullum annis civilibus in Chronico fecerunt. Idatius itaque contra § De Constantinopoli, unde narrationem eorum quae gesta sunt anno 467 exorsus est, Leonis annum 11 statuit, nuntiataque deinde Anthemii inauguratione, quae eodem anno [Col. 0818C] mense Aprili vel Augusto celebrata est, primum illius annum § Expeditio in Africam ascripsit, quin Olympiadis quinque annorum adjectione annos chronologicos multiplicare vellet. Nam et Anthemii inauguratio et quaecunque alia ad § usque Conimbrica in pace habentur in Chronico, ad eumdem annum 467 spectant, ut ex Olympiade 312 insequenti § Legati de Gothico consignata clarissime patet.
Nisi si duplex expeditio in Africam suscepta est, atque utraque navalis, altera anno 467, altera 468, quod non credo, praemature eam isthic commemoravit Idatius. Nam ex Marcellino in Chronico, et ex Sidonio, cujus verba mox describam, certissime constat classem, quae conjunctis utriusque 261 imperii viribus apparata fuit per haec tempora in Vandalos, non nisi anno 468 sub praefecto Basilisco in Africam movisse. Verumtamen, quia anno 467 praeparari [Col. 0818D] et instrui coepta est, vulgatumque quaquaversum fuit eodem anno in Africam extensuram (quod tamen factum non est aut reflantium ventorum importunitate, aut, quod verius existimo, quia non omnia in tempore disposita atque parata fuerant), ideo expeditionem istam sub anno I Anthemii aerae Dionysianae 467 alligavit Idatius, seu quisquis in hac Chronici postrema parte numeros chronologicos inscripsit. Nam quod recens Ecclesiasticae Historiae scriptor, lib. XXXV, n. 12, narrat, a Ricimere, anno 466, instructam fuisse hanc classem, dum interregnum, Severo mortuo, in Occidente durabat, sine ullo antiquo teste dictum existimo. Igitur expeditio in Africam anno 468 peracta est ingenti militum naviumque instructa classe. Sidonius panegyrico, Anthemio dicto, anno eodem, Kal. Januar., de hac expeditione, vers. 540, inquit:
[Col. 0819A] Quae sane perspicue demonstrant Anthemium, ex quo in Occidentem venit praecedenti anno, apparando in Vandalos bello curas suas omnes intendisse. Illud eodem anno inferendum fuisse, et timuit in Africa Gaisericus et tota Europa creditum est, ut indicat Chronicon, § Gothi, qui ad Vandalos.
1. Isidorus in Historia Gothorum Theudorici necem et Eurici in regnum aditum 8 Leonis anno ascribit. At cum haec ibidem alliget aerae Hispanae 504, pugnantia profecto scribit; nam aera 504 cum anno Leonis 10, Christi vero 466, concurrit. Hujusce rei testem habemus ipsum Isidorum in Chronico, in quo imperii Leonis initium anno mundi 5670 innectit, quocum connexa est aera 495. Ab hac autem aera ad 504, si 262 utriusque extremum annum in summam conferas, non VIII tantum annos sed prorsus X invenies. Deinde in ipsa Historia Gothorum paulo ante scribebat Isidorus Theudoricum annos XI I regnasse, ejusque [Col. 0819B] regni initium aerae 471 illigavit. Haec sane vera esse non possunt, si Theudoricus anno Leonis 8 interfectus est. Si enim CCCCXCI addas XIII, efficies DIV. Haec autem aera annum Dionysianum 466 refert, et Leonis 10, ut dictum est. Isidorus, dum Euricum ait Theudorico successisse anno 8 Leonis, aut depravatus est a librario, aut in Codicem ipse Idatii vel vitiatum vel notis chronologicis carentem incidit; indeque factum est ut cuncta quae ab eo loco ubi notam 7 anni Leonis invenit, ad finem usque Chronici, ex eodem desumpsit, eidem anno Leonis 8 adjudicaverit.
2. Caeterum neque Isidorus concors cum Idatio erit, etiamsi Theudorici mortem et exordium Eurici anno Leonis 10 atque ae ae Hispanae 504 ascribat. Nam Idatius utrumque adnectit anno quo Anthemius Augustus renuntiatus est, ut ex ipso Chronico patet. Anthemius vero imperium inivit anno Leonis 11, Christi 467, aera Hispana 505. Idatio adhaeret Marius Aventicensis, qui licet Velsero auctor sit parvi pretii, cum consentientem habeat Idatium, scriptorem [Col. 0819C] coaevum harumque rerum pene oculatum testem, amborum testimonium non exigui meriti est. Quare, occiso Thorismondo anno 452, cum ab eodem anno Theudoricus ad 467 regnaverit, ipsum XIV et amplius annos regnum tenuisse, non autem XIII tantum, ut plerique omnes numerant, atque Euricum eodem anno 467 regnum arripuisse, dicendum est. Diligentissimus Morales haec de fine Theudorici et exordio Eurici acute vidit, et in hunc annum retulit. At tam ipse quam Mariana, cum Idatium nunquam integrum vidissent, Theudorici regno initium cum Isidori anno 454 fecerunt. Hos secuti sunt posteri, et exinde invaluit error eorum qui Theudorico X II tantum annos regni tribuunt. Denique Sidonius amplissimum Theudorico elogium confecit lib. I, epist. 2, ubi ejus virtutes, magno quolibet rege dignas, egregie laudat.
1. Eurici bella hoc ordine recenset Isidorus in [Col. 0819D] Historia Gothorum: Partes Lusitaniae magno impetu depraedatur. Inde Pampilonam et Caesaraugustam misso exercitu capit. Superiorem quoque Hispaniam in potestate sua mittit. Tarraconensis etiam provinciae nobilitatem, quae ei repugnaverat, exercitus irruptione evertit. In Gallias autem reversus, Arelatum urbem et Massiliam bellando obtinuit, suoque regno utramque adjecit. Iste quodam die congregatis in colloquio Gothis, etc., quae in scholio exhibui. Nimirum Euricus cum dominatui universae Hispaniae, quae Romanis parebat, inhiaret, postquam hos a Gaiserico in Africa victos anno 468 intellexit, anno insequenti 469 arma movit in Hispaniam, et a Lusitania, in cujus fines ab anno 456 pedem intulerant Gothi, ibique militare, ut opinor, praesidium constituerant, bellum inchoavit, suorumque manum Emeritam, quod narrat Idatius, primum misit. Ibi autem Gothi audientes Olisiponem (sic hujus civitatis nomen scribendum est, namque ita perpetuo lapidibus incisum est, non autem Ulissipo, [Col. 0820A] quidquid deceptus a Clusio dicat Ortelius) a Lusidio traditam Suevis, quos extra Gallaeciam dominationem proferre nolebant, eosdem Suevos Lusitanosque his subjectos aggrediuntur, expugnant, depraedantur. Mox in Austrum et Eurum arma vertentes totam fere Hispaniam sibi subjiciunt, Romanumque in ea nomen tantum non penitus delent imperiumque evertunt; sed haec postea. Bello huic Hispaniensi Gallicum successit, in quo Euricus Arelatem et Massiliam suo regno adjecit circa annum 473, Anthemio et Olybrio Augustis fato functis. Ita ex Jornande discimus, qui in Geticis, n. 75, scribit: Euricus, Vesigothorum rex, crebram mutationem Romanorum principum cernens, Gallias suo jure nisus est occupare. Et n. 76: Euricus Arvernam Galliae civitatem occupavit, Anthemio principe jam defuncto. Occupavit quidem non vi, sed eam ipsi cedente Nepote Augusto. Plura de his Sidonius, et ad epist. ejusdem 1, lib. III, Sirmondus.
2. Verum, caeteris omissis quae nunc ad institutum [Col. 0820B] nostrum 264 faciunt, duo haec certa sunt: 1 o Idatium anno 469 Chronico finem imposuisse; utpote qui nullum Eurici bellum meminerit, praeterquam quod in Lusitania gessit, quod ultra eum annum differre non possumus, juxta ea quae dicta sunt in scholio; 2 o portentum illud de telis cothorum in varios colores permutatis anno 468 contigisse, cui alligat Idatius, atque adeo aliquot ante annos quam Euricus trans Rhodanum arma tulerit et Arelatem occupaverit.
Incertus Cuspiniani, anno 468: Marcellinus, inquit, occisus est in Sicilia mense Augusto. De anno et loco caedis assentitur Anonymo Cassiodorus. Marcellinus comes, in Chronico, eodem anno, haec habet: Marcellinus Occidentis patricius, idemque paganus, dum Romanis contra Vandalos apud Carthaginem pugnantibus opem auxiliumque fert, ab iisdem dolo confoditur, pro quibus palam venerat pugnaturus. Ubi Marcellinum [Col. 0820C] non in Sicilia, sed in Africa interfectum fuisse significat. At praestat anonymo coaevo scriptori atque Cassiodoro credere quam Marcellino. Damasius, apud Photium, Cod. 262, pag. 370, narrat Gaisericum, audita Marcellini caede, dixisse: Romani sinistra manu dexteram amputarunt.
Anthemius Augustus, apud Ennodium, in Vita Epiphanii, episcopi Ticinensis, aiebat: Quis veterum retro principum fecit unquam ut inter munera quae pellito Getae (Ricimeri) dare necesse erat pro quiete communi filia poneretur? Invitus ergo Anthemius filiam Ricimeri nuptui collocavit. Sed nuptiae anno 467 desinente, non vero 469, quando earum meminit Idatius, conjunctae sunt, uti ex Sidonio, lib. I, epist. 5, et carm. II, vers. 543, manifeste colligitur. De patriciatu etiam dubium ingerit Anonymus saepe laudatus, dum consulatu Constantini et Rufi, hoc est anno 457 aerae Dionysianae, haec scribit: His consulibus [Col. 0820D] Ricimer, magister militum, patricius factus est pridie Kal. Mart. Ergo ante Anthemium Ricimer patriciatus 265 honore decoratus fuerat. Quanquam id verum sit, duplici ex causa novos patriciatus codicillos ab Anthemio expetere potuit Ricimer. Nam priores illos interregni tempore, dum turbatae nimium res erant, accepit, aut ipse sibi confecit, et foedis postea in Majorianum et Severum criminibus ab eo honore excidisse videri poterat. Deinde, cum patricius, ex leg. I instit., tit. XII, in patrem imperatoris eligatur, sanctius putavit Ricimer Anthemio futurum sui patriciatus nomen, quod idem Anthemius ipsi praestitisset. Namque is quem ipse sibi princeps patricium elegerat, singularis ejus patricius habebatur. Quod indicat anonymus Cuspinianeus, dum consulatu Joannis et Varannis Messianum Aviti patricium vocat.
1. Marcellinus, in Chronico, consulatu Leonis IV [Col. 0821A] et Probiani, anno aerae vulgaris 471, haec de Aspare ejusque filiis tradit: Aspar primus patriciorum cum Ardabur et Patriciolo filiis, illo quidem olim patricio, hoc autem caesare, generoque Leonis principis appellato, Arianus cum Ariana prole, spadonum ensibus in palatio vulneratus interiit. Haec Marcellinus breviter quidem, sed dilucidius atque etiam verius quam Idatius, vel quisquis illius Chronicon hoc addimento auxit, de Aspare et filiis narrat. Caeterum Candidus, apud Photium, Cod. LXXIX, scribit Patriciolum caesarem excepta plaga salvum evasisse.
Cassiodorus eidem ac Marcellinus anno haec ascribit, eoque jam desinente contigisse necesse est; siquidem Theophanes id ad annum Incarnationis secundum Alexandrinos 464 refert, qui Kal. Septemb. anni Dionysiani 471 inceptus fuit.
2. Igitur de Asparis filiorumque casu Idatius in Gallaecia ante annum 472 vix ac ne vix quidem scire potuit. Quapropter, si haec, ubi de Aspare agitur, ipse scripsit, consequens est ut ante eum annum non [Col. 0821B] excesserit. Quod si non ab Idatio scripta, sed ab alio assuta sunt Chronico, caetera quae sequuntur cuinam anno, cujusnam etiam calamo tribuemus? Ego quidem ita judico, Idatium omnia scripsisse, et ad annum 469 pertinere cuncta praeter ista quae de Aspare et filio 266 narrantur. Haec enim a legatis, quorum paulo ante meminerat, non accepit Idatius, sed aliquot ab eorum reditu annis nuntiata sunt et addita Chronico. Alioquin si haec quae anno 471 acta sunt Idatio legati retulere, cur de exitu expeditionis in Africam nihil, sed tantum bellicum apparatum immissamque in Vandalos classem nuntiarunt? Nam quis credat, finem illius belli scivisse Idatium, eumque [Col. 0822A] silentio praeteriisse? Quid quod minus etiam credibile est, legatos ab anno 467, quo filiam Anthemius in uxorem dedit Ricimeri, usque ad finem 471, quo de Aspare et filiis supplicium sumptum est, apud imperatorem substitisse? Itaque legati Roma discedentes, postquam nuntiatum est classem versus Africam vela fecisse, ad Gallaeciam pervenerunt, aut exeunte anno 468, aut 469 ineunti, ibique ea narraverunt quae Idatius Chronico inseruit, expressitque ab initio illius § Legati qui ad imperatorem ad ea usque Patricium factum. Caetera vero ad finem ejusdem §, vel ab Idatio vel ab alio margini, ut puto, primum inscripta, postmodum a librario aliquo cum iis quae ibidem conscripsit certo Idatius (non quod cuncta ad annum 469 pertinerent, sed quia tunc, ut ipse ait, a legatis nuntiata sunt), eodem tenore ac reliqua in interius Chronicon relata fuerunt. Atque haec ita interpretatus sum auctoritate Marcellini, Cassiodori et Theophanis. Si quis tamen malit adhibere fidem Chronico Alexandrino, dicet, Idatium optime [Col. 0822B] quod de Aspare et filio narrat audire potuisse anno 469, cum Chronicon istud, sub consulibus Joanne et Pusaeo, anno 467, id accidisse affirmet.
3. Quod autem de Aspare et filiis additum est, nimirum animadversum in eos fuisse, quia inventum est Vandalis ipsos favere, Theophanes confirmat, inquiens: Aspar et Ardaburius, Arii sectatores, Basilisco (illius Africanae expeditionis duci et praefecto) imperium se pollicebantur tradere, si modo classem cum toto exercitu Gaiserico, qui una cum ipsis Arianas opiniones sequebatur, proderet. Qua de causa Basiliscum ad exercitum prodendum inclinasse dicunt.
Dissertationes duae
[Col. 0821C] 269 1. In ora Chronici Idatiani ad annum 4 Theodosii Magni, qui cum anno aerae Dionysianae 482 concurrit, haec consignata sunt: CCCCXX. VII jubilaeus, ex quo Dominus ascendit. Quae si scripta fuissent ab Idatio, ipse procul dubio et cum Dionysio de anno mortis Christi et cum omnibus plerisque scriptoribus hujus temporis de exordio aerae Hispanae, quae expressa est ea nota CCCCXX consentiret. Nam juxta Dionysium, a morte seu ascensione Christi, si ineunte aetatis 33 anno passus est, ad 4 Theodosii annum, CCCL sive septies quinquaginta anni numerantur, per quos ad 7 jubilaeum devenitur; eodemque anno aera Hispana 420 putanda est, si haec anno ante Natalem Christi Dionysianum 38, ut communis fert opinio, initium habuit. Ast ego longe aliter judico, eaque verba post [Col. 0821D] Idatii aevum Chronico infarta fuisse semper existimavi. Argumenta vero, 270 quae in hanc me opinionem induxerunt, hac dissertatione expendere statui. Et primo quidem de jubilaeo agam, deinde vero de aera Hispana. Hac aera Idatium neque Chronicon [Col. 0822C] neque Fastos insignivisse, abunde, nisi valde deceptus sum, demonstravi dissertatione praevia num. 9. Sed nunc praecipue de ejus exordio dicam quod dici non potest quam sit obscurum quamque inter se pugnantia sint quae de eo deducuntur ex dictis veterum scriptorum, quorum auctoritate ducti posteri in consulatum Pulchri et Flacci, et in annum periodi Julianae 4676, mundi vero (juxta Eusebium) 5163, id est in annum 38 ante Natalem Christi Dionysianum, referendum esse sibi persuaserunt. Caeterum quidquid dicam, non eo tendit, ut usitatum aerae computum dissuadeam, nam a communi scriptorum sententia sine certis atque evidentibus argumentis dissentire non licet cordato ac modesto viro. Imo nunc temporis etiamsi certo constaret natam fuisse [Col. 0822D] aeram vel ante vel post 38 annum quam Christus Dominus natus est, nihil prorsus in usu hujus epochae innovandum esset, eademque quae nunc ejus putandae ratio servatur retinenda foret, siquidem mille et amplius annos ubicunque ea adhibita est, sive in [Col. 0823A] historiis, sive in conciliis, sive in aliis monumentis, XXXVIII praecise annis aeram vulgarem antevertit; ita ut nisi cuncta refingantur, corrigi nequeat error, si quis in tali supputatione admissus est. Igitur, quod in hac dissertatione de aerae Hispanae initio demonstrare intendo, id tantum est, nimirum illud incertum penitus esse et neque ex hoc Idatii loco, neque ex ullis antiquitatis monumentis hucusque liquido constare, anno ante aeram communem 38 illigandum fuisse. Id autem si lectoribus probaverim, fortassis exinde fiet ut in tam erudito saeculo viri docti aliqua ex ruderibus 271 antiquitatis effodiant, quibus vulgaris de aerae nostro exordio opinio melius firmiusque stabiliatur.
2. Jubilaeus primum apud Hebraeos institutus est (Levit. XXV) . Qui, ut ait divus Gregorius Nazianzenus (Orat. 44) , Septennarium numerum ex legis Mosaicae praescripto in honore habent. Porro hic honos apud eos non in diebus tantum est, sed ad annos quoque porrigitur; nec in hebdomadis solum, sed etiam in hebdomadarum hebdomadis, in diebus juxta atque annis. Enimvero dierum hebdomades Pentecostes pariunt, annorum autem septimanae jubilaeum annum. Jubilaei hoc genus ad quinquagesimum quemque annum ab Ascensione in coelos Christi Domini recensendo, solemne aliquando fuisse atque speciali aliquo in Ecclesia ritu [Col. 0823C] celebratum nunquam legi. Isidorus Hispal. (L. V Orig., c. 31) eum in usu non fuisse satis aperte indicat, dum, postquam de jubilaeo apud Hebraeos quinquagesimo quoque anno celebrato mentionem fecisset, ait: Hunc numerum etiam in diebus Pentecostes et ipsi celebramus post Domini resurrectionem; siletque penitus de jubilaeo quinquagesimi cujusque anni ab Ascensione Christi, aut centesimi.
3. Praeterea si hujusmodi jubilaeus institutus fuisset in Ecclesia ante Idatii tempora, non essent nunc tot lites totque opiniones de anno saeculi quo Christus Dominus 272 mortuus est; nam ex publica solemnique hac institutione constitisset apud omnes, Christum passum fuisse sub consulibus Persico et Vitellio, a quorum consulatu ad 4 Theodosii annum [Col. 0823D] VII jubilaei seu CCCL anni numerantur. Neque passum fuisse Christum sub duobus Geminis tradidissent tot antiqui scriptores quos infra recensebo, interque eos idemmet Idatius. Nec me latet, a Venerabili Beda (Ration. temp., c. 65) memoriae posterorum traditum fuisse: Fratres qui Romae fuerunt anno juxta Dionysium 750, in Natali Domini, in cereis sanctae Marthae scriptum vidisse, et inde descripsisse hoc modo: A passione Domini nostri Jesu Christi anni sunt DCLXVIII. At ista longe post Idatii aevum, post inductam videlicet a Dionysio rationem annos numerandi ab Incarnatione, actitata Romae testatur expresse Beda, quae proinde argumentum nostrum non modo non elidunt, sed potius egregie confirmant. Nam si a tempore quo consuetudo inducta est edicendi quotannis populo quis [Col. 0824A] a morte Christi annus juxta Dionysii computum hic et nunc decurrit, nunquam in hac epocha quidquam turbatum est, neque dubitatum an nunc numerandus sit hic an alius a Christi morte annus; igitur si a primis Ecclesiae temporibus mos obtinuisset celebrandi jubilaeum quinquagesimo quoque aut centesimo anno ab Ascensione Domini, nullum inter scriptores esset nunc dissidium de anno, qui hodie numerandus est ab eadem Ascensione. Quod si in aliquibus Ecclesiis, etiam ante quintum saeculum, et in Alexandrina multo antea, atque a tempore divi Marci, si vera est conjectura Papebrochii (Conat. chron., p. 33, n. 11) , indicebatur quotannis populo, quo 273 die agendum erat Pascha, attamen annus qui a morte Christi tunc flueret non enuntiabatur, [Col. 0824B] ut constat ex formula qua in Ecclesia Mediolanensi diaconus Pascha promulgabat, inquiens (Ibid.) : Noverit charitas vestra, fratres charissimi, quod, annuente Dei et Domini nostri Jesu Christi misericordia, tali die Pascha cum gaudio celebrabimus. Hinc non imprudenter quis eliciat, notam hanc de 7 jubilaeo ab Ascensione Domini additam fuisse Chronico Idatii post Bonifacii VIII et Clementis VI tempora, quando Hebraici jubilaei instar jubilaeus Christianus statis temporibus, primum centesimo, deinde quinquagesimo quoque anno, ut celebraretur, sancitum est. Nisi mavis, post Bonifacium, antequam a Clemente ad quinquagesimum quemque annum jubilaeus contractus fuisset, eam Chronico notam infartam esse. De jubilaeo curiosa quaedam recenset liber non minus [Col. 0824C] egregius quam ab aemulis arrosus, qui inscribitur: Imago primi saeculi societatis Jesu, in prolegom., dissert. V.
4. Sub consulibus Octaviano Augusto XIII et Silvano, Idatius in Fastis haec habet: His consulibus natus est Christus die VIII Kal. Januarii. Silvanus autem cum Augusto consul fuit duobus ante aeram Dionysianam annis. Sive ergo Idatius communem inter scriptores sui aevi de anno mortis Christi sententiam secutus fuerit, quod ego vix dubito, ut mox dicam, sive cum Eusebio, quem ante oculos habebat, senserit Christum passum fuisse quarto post expletum 32 aetatis [Col. 0824D] annum mense, 274 consulatu Tiberii Augusti V atque Aelii Sejani, necesse est in annum jubilaei 7 vel, quod idem est, in annum 350 ab Ascensione ejus, ante 4 annum Theodosii devenerit. Cum enim annus emortualis Christi primus sit annus primi jubilaei, sicut dies Resurrectionis illius primus dies Pentecostes, annus 350 ab Ascensione Domini septimusque ab ea jubilaeus cum consulatu concurret Gratiani V et Theodosii, qui nomen dederunt anno 380 aerae vulgaris, Theodosii Magni anno 2, uti numeratis consulibus perspicuum fiet.
5. Sed est longe probabilius, Idatium mortuum credidisse Christum sub duobus Geminis Rubellio et Fusco consulibus; nam id expresse tradit ipse in Fastis ad eumdem consulatum inquiens: His consulibus [Col. 0825A] passus est Christus Dominus. Quod si quis ista neget scripta fuisse ab Idatio, Fastisque ejus ingesta esse contendat ab aliena manu, at inficiari non poterit, hanc eamdem fuisse totius ferme antiquitatis a tempore Tertulliani opinionem, maxime eorum qui Idatii aetate scripserunt. Id nos docet Auctarium Chronici Tironis Prosperi Editionis Labbeanae, et scriptores ipsi per se aperte testantur: Sulpicius Severus (L. II Hist.) , sanctus Augustinus (XVIII de Civit., c. 54) , Victorius Aquitanus (Can. pasch.) , anonymi duo Cuspiniani, quos a cl. Janingo descriptos, alterum idem Janingus (Tom. VI SS. Jun.) , alterum cl. Scheelstratus ( Append. ad op. chron. ) edidit. In eadem sententia fuisse puto Quintum Julium Hilarionem et Prosperum Pithoeanum. Nam ille ( L. de Hebdom. [Col. 0825B] Dan. ) scripta haec reliquit: A passione 275 Domini in consulatum Caesaris (lege Caesarii) et Attici, die X Kal. April., anni transierunt CCCLXIX. Consulatus autem Caesarii et Attici incidit in annum aerae vulgaris 397. Ex quibus si annos subducas XIX, qui in CCCLXIX sunt, supra VII jubilaeos, sive supra annos ab Ascensione Domini CCCL, reliqui fient CCCLXXVIII. Isto ergo anno, juxta Hilarionem, jubilaeus 7 a morte Christi recensendus erit. Praeterea Prosper a passione Christi ad consulatum Valentiniani Junioris tertium annos numerat CCCLX. Cum ergo consulatus ille cum anno aerae communis 387 concurrerit, si ex his annos X tollas, qui subtrahendi sunt ex CCCLX, ut fiant CCCL, sive septem jubilaei, ad ann. regredieris 377, in quem 7 jubilaeus inciderit. Igitur ex supputatione Hilarionis [Col. 0826A] et Prosperi, qui aliquanto prius quam Idatius scripsere, jubilaeus 7 ab Ascensione Domini quatuor aut quinque annos Theodosiani imperii annum 4 praecessit, ita ut jubilaeus primus numerandus sit a consulatu duorum Geminorum, vel, juxta Prosperum, si mendum in ejus Chronicon non irrepsit, ab uno altius anno. Itaque a tot tantisque viris eodem illi aevo recessisse Idatium, aut ipsum, qui Fastos consulares scripsit, ignorasse quot anni a consulatu duorum Geminorum ad consulatum Antonii et Syagrii annumque 4 Magni Theodosii effluxerint, qui prudens affirmet?
6. Si ergo horum sententiam secutus est Idatius, quod vix in dubium verti potest, juxta ipsum jubilaeus 7 mense Maio anno 379 finem accepit. Cum [Col. 0826B] autem Theodosius eodem illo anno die 19 Januarii renuntiatus fuisset imperator, primus regni sui annus quatuor fere menses cum hoc jubilaeo communes habuit. Unde existimare quis poterit, Idatium, dum in Chronico suo verba 276 illa, VII jubilaeus, ex quo Dominus ascendit, consignavit, ea eidem anno 379 ascripsisse, ut hac nota, quasi futurae felicitatis omine, initium Theodosiani principatus insigniret. Nam cum nusquam alias hujus modi jubilaei mentio occurrat, quod unus Idatius illius meminerit, in commendationem Theodosii, imperium tum adeuntis, factum id ab eo aliquis suspicabatur. Cui ista placeant, suo ut fruatur judicio per me licet. At ego neque ad annum 1 Theodosii neque ad 4 ea verba Idatium ascripsisse, sed a librariis illius Chronico afficta fuisse, puto.
1. Cum aera Hispana nullo in usu fuerit apud exteras gentes, neque chronologiae deducendae causa a quoquam extra Hispaniam adhibita unquam sit, quis librariorum audaciam non miretur, qui hanc epocham epistolis sancti Leonis Magni non semel ascripserunt? Quin etiam praefixa ab ipsis est plerisque conciliis, videlicet Nicaeno I, Sardicensi, Constantinopolitano I, Chalcedonensi, Carthaginensi IV et V, atque sexcentis aliis. Qui autem in synodis 277 extra Hispaniam habitis ista sibi licere arbitrati sunt, quid non in Hispanis conciliis describendis sibi permiserint? Quare imbelle prorsus est argumentum quod [Col. 0825D] Florius (T. II Hisp. sacr. p. II, c. ult.) urget, dum contra Majansium, ex laudatis ibi conciliis, Tarraconensi, Gerundensi atque Ilerdensi, demonstrare nititur, ante saeculum X in usu fuisse aerae epocham in provincia Tarraconensi; namque in titulis tantum horum conciliorum aera expressa est, ubi non a notariis tempore conciliorum, sed a librariis inscripta postea est, uti ab ipso certissime factum fuit in synodis oecumenicis et [Col. 0826C] Africanis, quas supra recensui. Atqui nullum conciliorum Codicem habemus, quem scriptum fuisse constet ante saeculum X. Caeterum in Caesaraugustano III fortassis aera consignata est eo tempore quo concilium celebratum est, scilicet anno aerae communis 691; nam verba illa, quae ibi leguntur: In nomine Domini incipiunt gesta synodalia in urbe Caesaraugusta sub die Kal. Novemb., aera 729, anno 4 orthodoxi atque serenissimi domini nostri Egicanis regis, non penitus absimile est scripta fuisse ab ejusdem concilii notario. Verumtamen non erat cur argumentis non omnino certis aut etiam falsis ageret contra Majansium Florius, cum efficacissimum desumere posset ex constitutione Fisci Barcinonensis (In collect. Loaisae, p. 250) , ubi haec habentur: In [Col. 0826D] quo consensu subter qui consensimus, manibus nostris subscripsimus: Factum consensum sub die pridie Non. Nov., aera 630, anno 7 regni Dui nostri, nimirum Reccaredi. De hac aera nemini dubium esse potest quin adhibita fuerit ab eo qui instrumentum illud Barcinone confecit. Cumque confectum sit anno 592 278 aerae vulgaris, liquet longe ante saeculum X usitatum fuisse aerae computum in provincia Tarraconensi. Sed ista doctissimis Florio atque Majansio re [Col. 0827A] linquamus; nos vero ad aeras consignatas in conciliis Hispaniae redeamus.
2. Ergo de his ita ego judico: eas omnes quae in plerisque synodorum inscriptionibus reperiuntur, quales sunt illae: Concilium Eliberitanum aera 362, concilium Caesaraugustanum aera 418, constitutio concilii episcoporum Toleti Arcadii et Honorii temporibus aera 438, concilium Tarraconense aera 554, concilium Gerundense aera 555, concilium Ilerdense aera 583, subdititias esse et ab antiquariis vel collectoribus ipsorum conciliorum, non autem a notariis, qui decreta Patrum excipiebant, eaque diei et anni nota munire debebant, consignatas esse. Nimirum qui olim ea concilia aut collegerunt, aut descripserunt, quamvis nullam in eis adnotatam aeram invenirent, [Col. 0827B] eam ipsi addiderunt; sicut postmodum Loaisa aliquibus synodis, in quibus suo tempore aerae nota desiderabatur, illam ipse adjecit. Quod in chronologia conciliorum, quam suae collectioni praeposuit, ingenue fatetur. Rem ita, ut a me dictum est, contigisse, Codices ipsi ex quibus concilia a typographis expressa sunt manifesto demonstrant. Namque aliquando omnes aeram omittunt, aliquando unusquisque diversam ab aliis praefert. Codex Emilianensis (alias Hispalensis), omnium antiquissimus, in nullo eorum conciliorum, quae ante saeculum sextum habita sunt, aeram consignatam habet. Quod testatum reliquit cl. et illustrissimus Peres in chronologia conciliorum Hispaniae, quam in collectione Loaisae et alibi reperies. Atqui incredibile est notarios diem [Col. 0827C] et annum quibus habitae sunt synodi adnotare oblitos fuisse? Sane nunc etiam in aliquibus eorum exstant 279 diligentiae notariorum in hac re indicia. Nam in concilio Toletano I consulatus Stiliconis exprimitur, in Tarraconensi consulatus Petri et annus 6 Theodorici; in Gerundensi consulatus Agapiti et annus Theodorici 7. Caeterum librarii in multis aliis compendii ergo ista resecantes, uno verbo tempus quo concilia coacta sunt, significarunt, ita scribentes: Concilium Caesaraugustanum aera 418, concilium Eliberitanum aera 362. An vero, ubi pro consulatu annoque principis aeram subrogarunt, id sine errore praestiterint, an e contrario annum qui per illas notas significabatur falso per suffectam aeram reddiderint, scire haudquaquam possumus; id enim [Col. 0827D] non nisi ex iisdem notis colligendum erat, quas ipsi e libris cum eraserint, nulla adipiscendae veritatis via nobis relicta est.
3. Quin tamen numerales notas putandique rationem, quam in libris quos describebant repererunt, ad arbitrium sensumque suum saepe contorserint, dubitare nos non sinunt variantes Codicum lectiones, atque nonnulla etiam exempla, quorum unum idemque valde perspicuum occurrit in Augustino (XVIII de Civit., c. 54) , apud quem de anno mortis Christi, de quo modo agebamus, haec leguntur: Mortuus est Christus, duobus Geminis consulibus, VIII Kalend. April.; et aliquanto post: Missus est Spiritus [Col. 0828A] sanctus per Idus Maias. Numeratis proinde consulibus, CCCLXV anni reperiuntur expleti per easdem Idus consulatu Honorii et Eutychiani. Quod apertissime refragatur menti verbisque Augustini; nam cum ibidem mortem Domini duobus Geminis consulibus contigisse affirmet, qui nomen dederunt anno aerae vulgaris 29, ab hoc ad consulatum Honorii IV et Eutychiani numerare non potest 280 pauciores quam CCCLXIX annos, siquidem consulatum hi gesserunt anno communis aerae 398. Quis igitur nunc temeritatem librariorum non agnoscat et damnet, qui hoc Augustini loco, et saepe fortassis alias, quamcunque annorum summam aut a natali aut a morte Christi deductam, contra mentem atque auctorum quos describebant verba, ad epochae Dionysianae calculos [Col. 0828B] reformare ausi sunt? Quanquam, hunc Augustini locum corrumpendo, id modo assecuti non sunt: nam ab anno emortuali Christi, si mortuum dicas Dominum post 33 aetatis expletum annum, ad eum Honorii consulatum, juxta Dionysium, CCCLXIV tantum anni, non autem CCCLXV elapsi sunt. Coquaeus, de primis ex supra scriptis Augustini verbis: Mortuus est Christus Dominus duobus Geminis consulibus, non dubitavit asserere (Aug. ibid.) : Augustinus fortasse, non examinatis Fastis consularibus . . . . . sub duobus Geminis consulibus Christi passionem collocavit. Quod, salva reverentia quae Augustino debetur, de postremis saltem verbis dici non potest, cum sanctus doctor disertis verbis dixerit: Numeratis proinde consulibus, anni reperiuntur. Quot? non utique [Col. 0828C] CCCLXV, quod librarius, Augustini chronologiam ad Dionysianam contorquere volens, ausus est confingere, sed CCCLXIX, quos Augustinus a consulatu Geminorum ad consulatum Honorii IV numeravit, scriptoque suo tradidit. Ex his utique omnibus apparet quid nos de librariis timere possumus, cum aeram nostram cum aera Christiana, sive Dionysiana, sive Eusebiana, sive alia quacunque comparant, additis super hanc annis XXXVIII, ut illam eliciant.
4. Omnium monumentorum quae aeram Hispanam praeferunt illud et antiquissimum est, et dignissimum, cui fidem adhibeamus, quod in dissertatione [Col. 0828D] praevia ex Morale (L. XI, c. 31) descripsi, inveniturque etiam apud Gruterum [Col. 0827D] Pag. 1049.—Vid. supra page 20. , ubi illud reperiet lector. Cumque in eo aera 503 insculpta sit, quisquis eam ante saeculum quintum in publico et communi usu apud Hispanos fuisse suadere voluerit, is nisi vetustiora monumenta effoderit, testesque suscitaverit, quibus prudenter credi possit, profecto a nemine assensum extorquebit. In publico, inquam, et communi usu; nam ab officio rationalis, et apud procuratorem summae rei per Hispanias usurpatam fuisse plurimos ante annos, et ab ipsius aerae exordio, neutiquam dubitari potest: alioquin quomodo in eo lapide aera 503 consignata esset, si totidem [Col. 0829A] ante annos orta atque usitata ab aliquibus non fuisset?
5. Verum enim vero, cum ante aerae exordium Romani, qui Hispanis dominabantur, in publicis monumentis annum quo ea conficiebantur per consules designare consuescerent, cautumque aliquando fuerit lege [Col. 0829D] Leg. I, de Const. princip. Cod. Theod., quae data est ad Lusitanos, transit hoc etiam ad Gesta eccles., uti constat ex Aug., tom. IX Edit. Benedict., in Brevic. Collat. diei 3, n. 27, et can. 89 concil. Milevit. habiti an 401. nullum ut instrumentum quod consule careret ullius esset roboris, 282 computus ille aerae in officio rationalis, inter scribas quaestorios, et in ore vulgi, quod aera census solvere quotannis cogebatur, retentus est, neque in alia publica instrumenta transiit, donec, Romano labente imperio, Gothisque Suevisque magnam partem Hispanias occupantibus, nequidem quis Romae consulatum gereret sciri poterat in his partibus. Exinde ergo, necessitate duce ac magistra, tempora atque annos [Col. 0829B] Hispani exorsi sunt per aeras designare, moremque istum initio, ut assolet, unus aut alter secutus est, mox in omnem gentem transiit, et in omnia instrumenta, in chartas, in lapides, in reliqua. Consequenti vero tempore, notarii etiam in solemnioribus maxime actis annos principum et Theodorici Italiae regis aetate consules exprimere consueverunt. De annis principum exempla passim occurrunt. Consulatum Petri in concilio Tarraconensi, et consulatum Agapiti in Gerundensi, supra laudatis, inscriptos reperies. Nimirum Theodoricus cum in Occidente consules designaret, non modo Italiae sed etiam Hispaniae, quam pro nepote suo Amalarico administrabat, quis ab eo unoquoque anno consul renuntiatus fuerat, notum fieri jubebat, placebatque, opinor, [Col. 0829C] Theodorico, ut sicut olim, ita etiam tum nomen consulis qui ab eo creabatur actis insereretur.
6. Itaque invectae in publica monumenta aerae epocham deducendam esse statuo ab eo circiter tempore quo Theodoricus, Visigothorum rex, Aviti imperatoris consensu, deinde suum dilatandi regnum desiderio, Hispanias ingenti cum exercitu aggressus est, Gallaeciamque, Lusitaniam et Baeticae partem occupavit. Quod ex Idatio, Isidoro et aliis, anno 456 evenisse constat. Ex eo autem tempore omnia in Hispania turbari, resque Romanorum in praeceps ruere visa sunt, ita ut in Gallaecia, cum Fastos consulares 283 scriberet Idatius, scire non potuerit quinam post annum 464 consules fuerint. Ad sequentem vero annum, secundum communem de [Col. 0829D] exordio aerae opinionem, spectat elogium illud Alexandriae quod aeram 503 praefert. Post haec increbuit usus aerae publicus, eamque frequenter exhibent inscriptiones sepulcrales. Duas ad initium saeculi VI pertinentes refert Morales (L. XI, c. 41) , earumque alteram Gruterus (P. 1054) , posteriorisque aevi plures aliae passim occurrunt. Concilium Bracarense I aera 598 consignatum est, neque de ejus inscriptione dubitari potest, cum genius tenorque illius certam nobis fidem faciant; ita enim habet: Synodus Bracarensis, [Col. 0830A] regnante Domino nostro Jesu Christo, currente aera 598, anno 3 Ariamiri regis, die Kal. Maias [Col. 0830D] Editio Loaisae, pag. 115, Aquirrii Editio novissima, pag. 177. . De Toletano I e contrario vix dubium esse potest, quin in eo aera 438 a librariis adjecta sit. Licet enim in contextu synodi haec legantur: Aera qua supra, tamen ea verba collectoris sunt qui acta illius synodi interpolavit, multos post habitum concilium annos. Quod clarissime ex eo constat, quod ibidem concilii alterius meminit, quod sanctus Leo papa, ut ex omnibus Hispaniae partibus cogeretur, injunxit anno 447, sive aerae 485. Ita ex epistola ipsius Leonis (Epist. olim 93) et ex Idatii Chronico [Col. 0830D] Anno Domini 447.—Vide supra. colligitur. In concilio Toletano II, quamvis aera expressa sit in fine inscriptionis post annotatum Amalarici annum 5, tamen ascribi potuit a librario, et [Col. 0830B] ascripsisse suadent tria concilia quae usque ad Bracarense I sequuntur, quaeque aeram non nisi in 284 titulis a concinnatoribus collectionis conciliorum adjectis habent. Ideo ea concilii Toletani II aera 565 dubia, imo subdititia mihi semper visa est. Quare his insuper habitis, ex certioribus aliis monumentis argumentisque supra adductis dicamus, publicum aerae usum labente V saeculo invectum fuisse, paulatimque per omnem Hispaniam increbuisse.
7. De tempore vero quo audacia librariorum hanc aerae epocham scriptis Codicibus qui illa carebant affinxit, mirum est quod Loaisa [Col. 0830D] In notis ad conc. Eliber., § Quid sit Aera. , magnum Hispaniae ornamentum ex Hincmaro, ut ait, Rhemensi, narrat. Nimirum Hincmarum producit in libro de Conciliis, quem ms. apud se habere testatur, asserentem [Col. 0830C] aeram nostram in synodo I Constantinopolitana et in universali Ephesina reperiri. Atqui Hincmarus Rhemensis obiit anno 882; oportet ergo aerae computum ante annos ferme nonagentos in aliarum extra Hispaniam gentium monumenta illatum fuisse. Profecto fieri potuisse non inficior; at locus a Loaisa productus nihil convincit, neque enim liber ille de conciliis Hincmari Rhemensis esse potest, cum in eo mentio fiat Domini Hermani, id est, Hermani Contracti, qui duobus ferme saeculis Hincmaro posterior fuit.
8. Haec de initio et progressu publici usus aerae vero similiora mihi videntur; neque Florio et Majansio assentiri in omnibus valeo. Disputant ergo viri hi doctissimi de invectae in communem usum [Col. 0830D] aerae initio, et Florius (Hisp. sac., t. II, p. I, c. 7) ante Gothos, Majansius vero a Gothis hujusmodi supputationem inductam fuisse indiscriminatim affirmant. At oportebat duplicem aerae usum distinguere, alium publicum 285 et ubique adhibitum, privatum alium, qui non ubique, sed ab his tantum qui vectigalia et tributa exigebant, usurpatus fuerit. Ergo de publico, quod asserit Florius, nego ante invasam a Visigotho Theodorico Hispaniam anno 456 usurpatum unquam fuisse, quandoquidem nullum [Col. 0831A] hujus rei indicium ullibi exstat. Nam elogium cujusdam Udellae, quod affert vir cl. (Hisp. sac., t. II, p. I, c. 7, p. 123) , et si qua sunt alia huic affinia, quo loco habenda sint docuerunt ante me plerique viri eruditissimi. Incredibile autem est in tanta inscriptionum segete, quae passim in libris prostant, quaeque non tantum a Romanis magistratibus, sed etiam a municipiis civitatibus et privatis quibusque indigenis in Hispania dedicatae sunt, nunquam ante Theodoricum atque annum 465 inveniendam fuisse aeram, si publicus illius usus quatuor et amplius ante Theodoricum saeculis invaluerat inter nostrates: maxime cum in iisdem elogiis sive inscriptionibus consulatus nonnunquam annotati sint etiam apud Hispanos, apud exteras vero gentes vel [Col. 0831B] in lapidibus sepulcralibus saepissime.
9. Imbelle vocat hoc argumentum Florius, contendens ex defectu monumentorum ante saeculum quintum aeram proferentium non recte deduci eam ante hoc tempus in usu non fuisse, quasi, ut aliquid exstitisse negemus, non satis sit nullum de eo indicium reperiri. Porro nihil apud ipsum Florium frequentius est quam hujusmodi argumentum, passimque eorum scriptorum qui de rebus vetustioribus agunt opiniones rejicit, causatus, auctorum ejusdem aevi testimoniis eas destitui. Quapropter verissime auctor Chronici Burgensis, diligens, ut apparet, scriptor, DXLV retro annis, haec tradidit: Ex quo Gotho Hispanias 286 intraverunt, consuetudo obtinuit ut per aeras tempora supputarent. Ab eo itaque tempore [Col. 0831C] ea consuetudo invaluit, ab Hispanis, ut supra dictum est, necessitate cogente, ex vulgi ore et rationalis officio desumpta, non autem, ut vult Majansius, a Gothis inducta, quibus neque usitata, imo neque cognita fuisse videtur, dum in Aquitania et ultra Pyrenaeos montes se tenuerunt.
10. Ante inventum a Dionysio Exiguo aerae Christianae computum nullibi allegatum reperimus aerae Hispanae exordium, cuiquam ex antiquioribus epochis, aut Olympiadis, aut urbis Romae, aut alii. Caeterum, cum anno ante Christum 38 eam exortam fuisse antiqua et pervulgata gentis nostrae opinio sit, ex anno quo natum Christum scriptorum quisque teneat, [Col. 0831D] quo item anno aeram incepisse senserit, deducemus. Et quia de anno Natali Christi diversae sunt sententiae, diversae pariter futurae sunt opiniones de aerae initio. Quapropter, ut quaestionem istam clarius et expeditius agitemus, operae pretium erit nobilis alicujus scriptoris chronologiam in exemplum assumere, juxtaque ipsam pro varietate sententiarum diversos Natalis Christi atque aerae annos statuere. Cumque satis diligens vetusque auctor Isidorus Pacensis in fine Chronici sui (Num. 80) scripserit: Anno Octaviani 42 Christum natum secundum Historiam ecclesiasticam domini Eusebii, Caesariensis episcopi, in lib. I, aetate 6, et nunc secundum 287 Chronicam domini Isidori. . . . . . . . . . . . . utique omnes scripturae denuntiant; profecto ex hoc testimonio [Col. 0832A] et ex Orosio, Idatio, Joanneque Biclariensi, certissime colligimus, chronologos nostrates Eusebium Caesariensem ejusdemque computum in annis mundi deducendis maxime secutos fuisse; atque adeo nihil melius securiusque a nobis nunc agetur quam si ad ejusdem Eusebii calculos varias scriptorum sententias de aerae initio exigamus, et cum illius chronologia comparemus. Itaque ordine nunc ostendam cui scriptorum nostrorum quisque tum aerae tum Christi Natalem Chronici Eusebiani anno alliget, additis etiam consulatibus annisque periodi Julianae et Augusti, qui Eusebianis respondent, ut ex certis his characterismis, quo anno unaquaeque opinio ex quinque, quas (praeter vulgarem) in scriptis veterum Hispanorum invenio, aerae initium aut adnectat [Col. 0832B] aut adnectere debuerit, lectoribus perspicuum fiat. Incipiam vero ab ea quae minus recedit a communi usuque nunc recepta aerae epocha, quae ab anno mundi Eusebiano 5163, periodi Julianae 4676, Augusti 6, consulatu Pulchri et Flacci auspicatur. Annos autem Augusti a Kalendis Januarii numero illius anni quo consules renuntiati sunt C. Livius Pansa et Aulus Hirtius. Hunc enim annum designat et quidem a prima die Januarii Chronicon Eusebio-Hieronymianum, dum 1 Augusti annum mundi anno illigat 5158. Eusebium vero secutos fuisse nostrates chronologos, praeter illum qui Chronicon Burgense scripsit, mihi dubium non est.
11. Prima igitur sententia Christi Natalem anno mundi Eusebiano 5200 ascribit, anno uno aeram [Col. 0832C] Dionysianam praevertens, qui anno mundi 5201 periodi Julianae 4714, Augusti 44, consulatu Caesaris et Pauli, 288 natum fuisse Christum docet. Eruditus Majansius, in praefatione ad opera chronologica excellentissimi marchionis Mondejarensis, n. 53, hujus primae sententiae auctorem facit sive assertorem Julianum Toletanum. Porro in Juliani opere de sex aetatibus saeculi aliquando Natalem Christi anno mundi 5200 alligatum legimus. Sed cum alias anno 4525, alias etiam anno 5325 in eodem opere adnectatur, nihil certi ex his locis, qui a librariis evidenter depravati sunt, de sensu Juliani definire possumus: maxime cum ex sincerioribus aliis, quos infra exhibebo, appareat in alia illum longe diversa opinione fuisse. Quisquis autem primam hanc sententiam [Col. 0832D] aut tenuerit, aut teneat, aerae exordium trahere ipse retro debet in annum mundi 5162, periodi Julianae 4675, Augusti 5, consulatu Censorini et Sabini.
12. Secundam sententiam tribuere possumus antiquioribus Hispaniae historiae parentibus Idatio, Joanni Biclariensi, et alicubi etiam sancto Isidoro. Sane Idatius, in praefatione ad Chronicon, ubi magnopere oportuit, aerae non meminit. Unde aerarum notae eidem Chronico Fastisque Idatii ascriptae, mihi, ut alias dictum est, suspectae et sublestae fidei semper visae sunt. Verumtamen esto Idatius de aera omnino taceat, at in Fastis Natalem Christi adnectit consulatui Augusti XIII et Silvani, id est anno mundi Eusebiano 5199, periodi Julianae 4712, Augusti [Col. 0833A] 42. Ex quibus si, ut aeram nostram elicias illiusque Natale, annos subducas XXXVIII, in consulatum devenies Calvini et Pollionis, et in annum mundi Eusebianum 5161, periodi Julianae 4676, Augusti 4. Pariter Joannes Biclariensis aeram nunquam usurpat; sed cum in fine Chronici ab Abraham usque ad Christum eosdem cum Eusebio annos IIM.XV numerat (concludit 289 in his ipsum Christi natalem annum, sicut fecit olim Orosius et deinceps alii), eidem ac Idatius anno, tum Christi, tum etiam aerae ortum ascribit. Denique Isidorus, in Chronico, Natale Christi anno Augusti 42 cum Idatio, Biclariensi Joanne et aliis, diserte illigat. Attamen, quod dissimulandum non est, sed potius pro his quae infra dicemus diligenter est observandum, annum 1 Augusti [Col. 0833B] cum anno mundi 5156 conjungit. Hunc Isidori locum cum obiter legisset Majansius, foedum ipsi errorem imposuit, dum in praefatione ad opera chronologica marchionis Mondejarensis scribit, Isidorum Natale Christi anno mundi 5155 tribuere. In Isidori computo, si per annos mundi, quomodo ille in fine quintae aetatis hos annos numerat, Natalem Christi quaeras, in annum inde venies 5197. Si autem per annos Augusti ab eodem Isidoro ibidem expressos, non tamen ab anno mundi 5156 cum eodem Isidoro, sed a 5158 cum Eusebio putatos, rationem ineas, in annum incurres 5199, nunquam vero in annum 5155, quod Isidorum affirmare Majansius ait. Eamdem cum laudatis chronologis sententiam amplexi sunt Lucas Tudensis et auctor Chronici [Col. 0833C] Albeldensis, qui de Natali Christi haec scribit: Colligitur omne tempus ab Adam usque ad Christum VM.CXCIX. Item auctor Annalium Compostellanorum, cujus haec verba sunt: Augusti 42 anno imperii sub 1 aera (post) 38 Jesus in Bethlem natus est. Exciderat haec vocula post, verborumque sensus perierat; nunc vero manifestissimus est mentemque scriptoris exprimit, qui Christum natum esse vult aera 39, quae prima est post 38. Saltem hic est illius loci genuinus sensus.
13. Chronici Burgensis auctor, cujus mentio supra facta est, postquam aliorum sciptorum errores ac vitia suggillavit, 290 diligentiamque suam in temporibus digerendis exposuit, initium aerae anno Augusti 4 alligans, inquit: Quia scriptorum [Col. 0833D] diligentia in numeris errat saepe, oritur lectoribus in annorum serie contrarietas. Concordare volentibus difficultas est, eo quod alii Codices imperatoribus vel regibus attribuunt plures annos, alii pauciores. Ego imperatorum et regum tempora ex variis exemplaribus a primae aerae principio imperatorum tempora, per annos quibus imperabant, computavi, et aeras assumpsi, ita quod imperatorum temporibus computatio a principio 4 anni Octaviani Augusti, a quo aera legitur incepisse, etc. Ita legendum est, non autem a principio quorum, quod alias inepte legitur. Haec scripta reliquit auctor illius Chronici, qui cum finem operi suo imponat anno 212, eo tempore floruisse videri poterit. Sed animadvertere oportet, eum annos Augusti a morte Julii Caesaris putare, atque adeo quartus apud ipsum [Col. 0834A] Augusti annus ejusdem Augusti annus tertius est apud alios, qui a Kalendis Januarii anni Juliani 5 auspicatus est, et cum consulatu Antonii et Isaurici decurrit. Hinc initium aerae nunc anno 3 Augusti juxta aliorum sententiam, nunc 4, juxta propriam, illigat, seu potius annum 3 exclusive, 4 vero inclusive, uti dici vulgo solet, computat. Igitur scriptor is plura, ut ipse testatur, antiquorum Codicum exemplaria contulit, quae aut archetypa erant, aut saltem emendatiora quam quae aliquibus postea saeculis Editionibus typographicis obstetricandis deservierunt. His omnibus recensitis, Hispanam aeram tribus antiquiorem annis quam quod vulgo putatur deprehendit, ipsiusque initium in primam diem Januarii anni 5 Juliani, mundi, juxta Eusebium, 5160, [Col. 0834B] periodi Julianae 4673, quo consulatum gessere L. Antonius et 291 Isauricus, retulit. Huic tertiae sententiae adhaesisse videtur sanctus Julianus, Toleti episcopus, quando lib. I de sextae aetatis comprobatione scribit: Octavianus Caesar regnat annis LVI. Hujus 41 anno, secundum quod Tertullianus Hieronymusque testantur, Christus Dei Filius de Maria virgine nascitur. Namque verosimillimum est Julianum Augusti annos cum Eusebio ab anno mundi 5158 putare.
14. Quarta de initio aerae sententia deducitur ex his quae divus Isidorus Hispal. narrat in Chronico. Ibi enim cum Augusti anno 42 natum fuisse Christum tradat, Augusti annum 1 alligat anno mundi 5156, uti superius adnotatum est. Exinde autem fit, Natalem Christi in annum mundi 5197 incidisse dicendum [Col. 0834C] e se. Atqui si ex his XXXVIII subducas, ut ad aerae exordium revertaris, tantum VM.CLIX reliqui fient. Hoc ergo mundi anno, periodi vero Julianae 4672, consulatu M. Lepidi II et L. Munatii Planci, juxta hunc Isidori locum, aera inchoata est. Non unius Isidori Hispalensis hanc fuisse opinionem (si tamen illius fuit, et non potius depravatum est ejus Chronicon) indicat Isidorus alius dictus Pacensis, in Chronico, n. 79, ubi haec leguntur: Quia completo 5 anno Julii Caesaris, fiunt anni saeculi VM.CLIV; additis XLII Octaviani, fiunt ab Adam usque in Nativitatem Christi VM.CXCVI, subtractis IV, quos superius diximus ab anno saeculi 5200 quosdam subtrahere; quibus VM.CXCVI superius memoratis si addantur anni Incarnationis Domini DCCLIV, qui in aera 792 veridice computantur, reperiuntur anni [Col. 0834D] VM.DCCCCL, oblitis quatuor diminutisque effectis. Oblitis legendum est ex Ms. Marianae, non obitis; ab oblino, non ab obeo. Multum in his verbis Isidori extricandis laborat cl. Florius, 292 quem vide tom. VIII Hispaniae sacrae, ubi Marianae lectionem nobis offert. Nunc satis est ut, adductis Isidori verbis, perspicue colligatur reperiri nonnullos qui Natalem Christi alligarunt anno mundi 5197. Cum enim dicat Isidorus: VM.CXCVI superius memoratis si addantur anni Incarnationis Domini DCCLIV, qui in aera DCCXCII veridice computantur, reperiuntur anni VM.DCCCCL, verum id esse non potest, nisi 1 Christi annus connectatur cum anno mundi 5197 initiumque aerae cum anno 5159, quatuor praevertendo annis communem aerae Christianae atque Hispanae computum.
[Col. 0835A] Hucusque quatuor sententias protuli, cunctasque communi vulgoque receptae de initio aerae repugnantes. Nunc quinta in qua diutius immorabimur, exponenda est.
15. Sanctissimus pariter ac sapientissimus Toletanus episcopus Julianus [Col. 0835D] Lib. III de sextae aetatis comprobatione, in Bibl. Vet. PP. Editionis Paris., an. 1610, tom. IV, col. [Col. 0836D] 251, et multis in aliis, quas vidi. haec de aera tradidit: Aera inventa est ante XXXVIII annos quam Christus nasceretur. Est quidem Julianus, inter eos qui de hoc aerae initio testimonium tulere, et auctoritate praecipuus et tempore primus. Atque ille, ut quod verbo docuerat aliquo exemplo confirmaret, haec addidit: Nunc acclumatur aera esse 724. Detractis igitur XXXVIII, ex quo [Col. 0835B] aera inventa est, usque ad Nativitatem Christi, residui sunt DCCCCLXXXVI. Corrigendus est manifestus 293 error typographiae, reponendumque DCLXXXVI, uti paulo post errore sublato legitur. Nunc vero computum ineamus, si prius Julianum ipsum audimus, qui se ista scribere testatur, quando serenissimus Ervigius princeps imperii sui videtur habere annum. Nimirum libros hos absolvit Julianus, et Ervigio obtulit, recurrente annali inaugurationis ipsius in regem die, quae incidit in XII Kal. Novemb. Siquidem fatetur hoc opus se confecisse, ejusdem Ervigii, utique jam regis, rogatu; estque ita spissum elaboratumque, ut brevi tempore perfici non potuerit Ad haec initio regni Ervigii pluribus distentus fuit Julianus curis, scilicet inaugurandi regis, concilii XII Metani celebrandi, et [Col. 0835C] aliis. Quapropter eo die quo Ervigius annum principatus exegerat, aut circiter, hos libros absolvit Julianus, eodemque illo tempore ea scripsit quae in fine operis sui legimus: Nunc acclamatur aera esse 724. Ergo octobri illo, in quo desiit 1 Ervigii annus, et initium habuit ejusdem annus 2, numerabat Julianus 686 Christi, atque aerae Hispanae 724. At in aliis Hispaniae nostrae monumentis et Chronicis hic idem Ervigii annus Christi est 681, aeraeque 719. Quinque ergo superius annis quam vulgaris fert opinio Natalem tum Christi tum aerae repetit Julianus. Quapropter si 1 Christi annus, secundum receptam vulgo chronologiam, in consulatum incidit Caesaris et Pauli, atque 1 aera Hispana in consulatum Pulchri et Flacci, in Juliani computo 1 aera Hispana inciderit [Col. 0835D] in consulatum Hirtii et Pansae, et in annum mundi 5158, periodi Julianae 4671, Aug. 1.
16. Et sane, cum fere id ipsum sit quod plurimi atque eruditissimi viri jam olim demonstrandum susceperunt, videlicet, Natalem Christi a Dionysio quinque serius annis 294 quam quo evenit consignatum fuisse, mirum cuique videri potest quod neque in illo tam grandi de hac re Scheelstrati volumine tanti doctoris testimonium in hujusce opinionis confirmationem adducatur. Scio, excellentissimum marchionem Mondejarensem (De aera Hisp., diss. 3, § 14) laudatum Juliani locum ita legendum esse existimasse: Quando serenissimus Ervigius princeps imperii [Col. 0836A] sui videtur habere annum 4. Sed primum, quicunque aeram annis tantum XXXVIII Natalem Christi anteire sentiunt, correctionem hanc rejicient, contendentque 5 legendum esse, non 4, quod intrudit, inquient, marchio, ut sententiam suam de excessu aerae ad Christum XXXIX annorum confirmet. Deinde utrosque refutant cuncti libri, in quibus neque 4, neque 5 uspiam legitur. Denique annus sine ulla adjecta nota primus, secundus, tertius, etc., adhibetur in sermone a probatis quibusque auctoribus, uti a Plauto, qui ait: (Men., scen. 3, a. 1) : Isthanc emi anno; et dum sic absolute effertur, annum unum aut primum significat. Quare non est cur ulla in Juliano correctio fiat, nisi eum, quantumvis repugnantem, ad se sensumque suum trahere quisquam velit. Neque quod Natalem [Col. 0836B] Christi 41 anno Augusti ascripsisse eum supra vidimus, quidquam refert, cum scire nequeamus unde Augusti annos numerare exorsus fuerit. Credibile est cum Isidoro Hispalensi anno mundi 5156 Augusti annum 1 illigare, ipsiusque 41, quo natum affirmat Christum, anno mundi 5196, periodi Julianae 4709, consulibus eodem Augusto XII et Sulla adnectere. Quod si ita est, utrobique hanc quintam sententiam tenere dicemus, tertiam vero nullibi.
17. Si vera est sancti Juliani commemorata sententia, oportet Hispanam aeram initium habuisse eo ipso anno quo M. Lepidus, M. Antonius et Octavius [Col. 0836C] Caesar triumviratum sibi vindicaverunt. Id non erit creditu difficile iis qui, cum eam opinionem imbiberint, quod aera nomen suum ab aera sortita est, sciunt ab eo statim tempore Antonium et Octavium pecunias corrogare, vectigalia cupidissime exigere coepisse. Quod abunde testantur Appianus Alexandrinus, Dio Cassius, nec abnuit Tranquillus. Vectigalia, inquit Dio (L. XXXVII) , partim prius abrogata tum renovabantur, partim nova constituebantur. Quae licet narret Dio, postquam consulatus a Lepido et Planco initi anno Urbis 712 (mundi 5159) meminerat, tamen neque praecedentem annum immunem triumviros tributo fecisse vix dubium est. Praeterea Appianus (L. IV) edictorum triumviralium formulam nobis conservavit, quae triumvirorum nomina praeferebat [Col. 0836D] hoc ordine: M. Lepidus, M. Antonius, Octavius Caesar, etc. Et licet de Lepido loquens adjungat, Antonium et Caesarem statuisse eum ob utrosque Iberiae praesidere, at in Hispania sicut in reliquis provinciis edicta sub ea formula promulgabantur. Itaque pecuniae quae primum Caesaris nomine, licet non solius, dein, abolito triumviratu, sub ejusdem solius nomine plurimos annos indictae Hispanis sunt, aerae Caesaris et nomen et initium facere in Hispania quam belle potuerunt. Sed initium a Caesare et sociis acceperit, nomen vero 296 a solo Caesare, propter diuturnam imperii illius durationem, et quia deinceps hoc Caesaris nomen reliqui imperatores sibi retinuerunt.
[Col. 0837A] 18. Verum si consulatu Hirtii et Pansae V Kal. Decemb. erectus fuit triumviratus, ab Hispania, inquies, non nisi anno consequente, tributum exigi ullo modo potuit. Ita sane est. Sed tamen anno Urbis 712, ante Philippense bellum, duorum annorum vectigalia exigi potuerunt ab Hispanis: alterum quod ad ipsius anni 712, alterum quod ad praecedentis 711, quo consules fuerunt Hirtius et Pansa, rationes pertineret. Scitum non minus est atque facetum, quod triumviro Antonio, eodem illo anno Urbis 712 duplicatum ab Asiaticis tributum exigenti, Hybraeus quidem objecit: Si potes, inquit, Antoni, eodem anno bis vectigal exigere, illud etiam efficere te decet, ut bis aestatem habeamus bisque autumnum (Plutarch., in Vit. Anton. ). Eusebius, in Chronico, anno altero a [Col. 0837B] morte Ciceronis, qui Hirtio et Pansa consulibus occisus est, refert, Curtium Talassum cum quatuor cohortibus vivum combustum esse in insula Arado, quod gravius tributa exigeret. Quod de eadem exactione de qua Hybraeus ab Antonio imperata intelligendum est, sive is in Asiam jam advenisset, sive tum etiam in Graecia subsisteret. Cum ergo triumviris bellum adversus Brutum et Cassium apparantibus immensa vis auri atque argenti opus esset, non prorsus absimile vero est eos, sicut Asianis post confectum bellum, sic ante ipsum, anno Urbis 512, duplum, id est duorum annorum tributum atque I et II aes Hispaniae indixisse, III vero anno Urbis conditae 513, et ita deinceps IV, V, VI, etc., quotoquoque anno scriptum.
[Col. 0837C] 297 19. An Lepidi, an Antonii, an Caesaris nomine, seu, quod magis arridet, solemni illa ab Appiano memorata formula, aera ista, seu tributa, jussa fuerint, definire non possumus. Verum si ab initio ea Caesari pendere se Hispani putarunt, indeque nomen aerae Caesaris derivatum est atque inventum, id propterea factum fuisse crediderim, quod Antonio saepius longe agente et Lepido cuncta Caesari assentante, hujus nomen et auctoritas praevalebat. Quod de tempore consulatus Hirtii et Pansae testatur Xiphilinus (L. XLVI) inquiens: Potestas omnis penes Caesarem fuit. Et versus isti, quos alicubi legi, et de triumviris sunt intelligendi in eamdem rem:
Quapropter si consulatu Hirtii et Pansae anno Urbis 711, Augusti 1, periodi Julianae 4671, mundi 5198, aut pro eo, ut dictum est, consequenti anno 712 Urbis conditae, novum tributum imperatum est Hispanis et ab illis exactum, triumviris pecunias insatiabili cupiditate undequaque everrentibus, nescio cur aera Hispana ab eodem illo anno ortum suum exordiumque non deducat.
20. Porro mirari satis nequeo, quosdam utique magnos viros Hispanae aerae initium in consulatum Pulchri et Flacci sibi visos fuisse, ex Dionis auctoritate (L. XLVIII) referre certo posse. Narrat quidem Dio, statim a Philippensi bello Antonium Caesari Hispaniam cessisse, Lepido ereptam, et 298 secundo post [Col. 0838A] anno, videlicet 714 Urbis, in potestatem Caesaris venisse. Deinde ad annum U. c. 715 ait senatum rata esse jussisse omnia quae triumviri ab inito eo magistratu egissent. Demum novorum vectigalium meminit, quae triumviri jam ante instituissent. Ex his autem quo pacto elici possit Hispanam aeram initium habuisse anno 716 U. c., consulatu Pulchri et Flacci, ego plane non video. Nam senatusconsultum illud tam nihil ad rem facit, quam nihili senatum faciebant triumviri, de quibus ipse Dio (L. XLVI) : Omnia ex animi sui sententia agebant, etsi neque ad senatum neque ad populum de his retulissent. Quid ergo? etiamsi non statim ac triumviratum inierunt Lepidus, Antonius et Octavius, nova vectigalia provinciis omnibus quas sub se habebant indixissent, credibile [Col. 0838B] est, Caesarem Hispaniam, auri ditissimam, ab anno 714 U. c. pleno jure et dominatu obtinentem, uno et altero anno usque ad 716 immunem eam tributo voluisse, bellis circumquaque strepentibus, et militibus non solum stipendia petentibus, sed donativa insuper largissime promissa minaciter expostulantibus? Sed neque Dio, quod maxime ad rem pertinet, ullius vectigalis quod anno Urbis 716 institutum sit, meminit, meminit vero vectigalium jam ante institutorum.
21. Verum enim vero si, quod viri doctissimi opinati sunt, scilicet Hispanae aerae exordium consulatui Pulchri et Flacci ex Dionis auctoritate affigi posse, incertum maxime esse dixi, non propterea existimare quisquam debet me ea quae attuli tanquam certiora vindicare. Profecto quidquid ex Romana historia de [Col. 0838C] hac re deducatur, certum nihil, sed meras oportet esse conjecturas, 299 cum de aera nostra ibi altum sit silentium. Verum si ab aere Hispanis imperato dicta sit aera, hujusque initium ad primam illius tributi seu vectigalis institutionem referendum esse dicamus, quisquis Appianum, Dionem, Plutarchum legat, fortasse quae a me exhibita atque disputata sunt verisimiliora judicabit. Ad haec monitum hic volo, nullam me nunc litem his intendere qui XXXVIII non amplius annos aeram nostram praecedere Natalem Christi existimant: nam neque de hoc ipse quidquam dubito, quin verum sit totius gentis hic sensus est. Quid ego pervicaciter frustraque obnitar? Caeterum argumenta supra exposita dubitare nos faciunt de quo Natali Christi anno intelligendum id sit, quemve [Col. 0838D] illorum aera Hispana XXXVIII annos antevertat, Dionysianumne an alium quemquam illorum quinque quos ex scriptoribus nostratibus antiquioribus recensui, quorumque unaquaeque opinio etiamnum patronos suos viros eruditissimos habet? Quare quae hucusque a me dicta sunt de aerae nostrae initio, eo tendunt ut ostendam XXXVIII illos annos, quibus ea dicitur Natalem Christi superare, non adeo certis argumentis constare computandos esse ab anno 1 aerae Dionysianae sursum, ut piaculum sit hoc in dubium vertere et in quaestionem vocare.
22. Sanctus Julianus centum abhinc supra mille [Col. 0839A] amplius annos ea scripsit quae supra retuli: Aera inventa est ante XXXVIII annos quam Christus nasceretur. Sexagesimo post Julianum anno eadem Isidorus Pacensis tradidit 300 inquiens: In aera 792 anni DCCLIV Incarnationis Domini veridice computantur. Ex quibus duo perspicue colligimus: 1 o ab antiquis Hispaniae scriptoribus, dum chronologos agunt, in eadem significatione sumi Incarnationis ac Nativitatis Christi verbum; nimirum utrumque pro Natali Christi accipiunt, quod statim de Isidoro, qui Incarnationis voce utitur, demonstrabo; 2 o totius antiquitatis sensum fuisse Hispanam aeram XXXVIII annis ante Natale Christi incoepisse. Addo insuper Isidorum excessum hunc aerae Hispaniae ad Christianam, qualem hanc Dionysius Exiguus commentus est, metiri; ait namque [Col. 0839B] (In Chron., n. 79) : Fiunt igitur ab exordio mundi usque in aeram coeptam 792, imperii Constantini (Copronymi) 10 . . . . . . . anni VM.DCCCCLIV. Annus iste mundi, ne de aliis aeris quas ibi congerit Isidorus disputemus, annum designat Dionysianum 754, ad quem, ut ex aera 792 descendas, quam cum eodem anno fluere Isidorus affirmat, subtrahendi tibi sunt neque plures, neque pauciores quam XXXVIII anni. Isidorus ergo mille ante annos expresse diserteque communem hujus temporis opinionem de exordio aerae nostrae XXXVIII praecise annis ante Dionysianam, quae a Nativitate Christi, non vero ab Incarnatione deducitur, tenuit et amplexus est. Neque enim an. mundi VM.DCCCCLIV numerare potest Isidorus Christianae aerae 754, nisi hos ab anno mundi 5201 cum [Col. 0839C] Dionysio auspicetur, uti subdictis rationibus quilibet deprehendit.
23. Vera equidem ista sunt. At cum paulo antea ex aliorum opinione ea non refutata eamdem aeram annumque Christi illiget Isidorus anno mundi 5950, uti supra, 301 num. 20, annotatum est, profecto ex eo discimus, non unam eamdemque fuisse suo tempore scriptorum omnium de hac re sententiam. Imo neque ipse secum convenit, dum anno mundi [Col. 0840A] 5954 aeram 7 2 annumque Christi 754 i nectit; namque, ut supra, n. 12, vidimus, Natale Christi cum Eusebio, Isidoro, omnibusque scriptu is (sic loquitur) anno 42 Augusti adnectit, qui cum anno mundi 5199 concurrit. Atqui ab hoc mundi anno ad 5954 numerantur anni DCCLVI, non vero DCCLIV. Et si aera Hispana XXXVIII ante Christum annis exorta est, numerari debet DCCXCIV, non autem DCCXCII. Igitur Isidorus sibi ipsi contrarius est et pugnantia scribit.
Porro mirabile valde est intellectuque difficile, qui fieri potuit ut qui aeram nostram XXXVIII, neque plus neque minus, annos Natalem Christi diem praecessisse crediderunt, istudque alii anno 39, alii 40, alii 41, alii 42, alii 43 Augusti illigarunt, omnes ferme [Col. 0840B] eamdem aeram XXXVIII illis annis priorem faciant uno tantum Natali Christi Dionysiano, quod cum nullo ex eis Augusti annis, nisi cum 44 connexum est. Haec ut quam male inter se cohaereant oculis lectorum subjiciam, duplicem hic annorum Augusti laterculum proponam, quorum primus sex annos a 1 illius ad 6, quibus initium aerae, secundus vero sex alios a 39 ad 44, quibus Nativitas Christi secundum sex diversas opiniones respondet, antiquitatis ordine servato, exhibebit. Nimirum in utroque laterculo primam lineam ducet ea opinio quae antiquius reliquis initium uniuscujusque aerae statuit, Hispanae anno Augusti 1, Christianae anno 39; secundam, quae aeram Hispanam alligat anno Augusti 2, Christianam anno 40, et sic deinceps. Annis autem [Col. 0840C] Augusti consulatus annosque mundi et periodi Julianae, quibuscum 302 concurrunt, adjiciam, ut ex his characteribus illarum opinionum varietas et contrarietas facilius clariusque dignoscatur. Si quis autem in Historia tiro tot de anno Natali Christi esse sententias nunc primum legit et stupet, consulat doctissimum Lamy, qui eas et quos unaquaeque habuerit assentores recenset (Appar. Chron. ad concord. p. I, c. 7, § 4) .
- I. Aug. an. Coss. Hirtio et Pansa. M. 5158, p. J. 4671, 1
- II. Aug. an. Coss. Lepido II et Planco. M. 5159, p. J. 4672, 2
- III. Aug. an. Coss. Antonio et Isaurico. M. 5160, p. J. 4673, 3
- IV. Aug. an. Coss. Calvino et Pollione. M. 5161, p. J. 4674, 4
- V. Aug. an. Coss. Censorino et Sabino. M. 5162, p. J. 4675, 5
- VI. Aug. an. Coss. Pulchro et Flacco. M. 5163, p. J. 4676, 6
- XXXIX. Aug. an. Coss. Aug. XII et Sulla. M. 5196, p. J. 4709, 1
- XL. Aug. an. Coss. Sabino et Rufo. M. 5197, p. J. 4710, 2
- XLI. Aug. an. Coss. Lentulo et Messal. M. 5198, p. J. 4711, 3
- XLII. Aug. an. Coss. Aug. XIII et Silvano. M. 5199, p. J. 4712, 4
- XLIII. Aug. an. Coss. Lentulo et Pisone. M. 5200, p. J. 4713, 5
- XLIV. Aug. an. Coss. Caesare et Paulo. M. 5201, p. J. 4714, 6
[Col. 0839D] Inspectis his laterculis non potest lector non intelligere quoto ex sex supra memoratis opinionibus anno Hispanam aeram aut reipsa innectat, aut saltem innectere debeat.
24. Nimirum quisquis natum Christum existimaverit anno Augusti 39, seu, quod idem est, anno mundi Eusebiano 5196, Hispanae aerae annum primum [Col. 0840D] alligare debet anno ejusdem Augusti 1 et mundi anno 5158.
Qui Natalem Christi connectat cum anno Augusti 40, Hispanam aeram ejusque exordium illigare debet ejusdem Augusti anno 2 et mundi 5159, et sic de caeteris. Loquimur autem 303 de his qui XXXVIII annos Hispanam aeram prius quam Christianam initium [Col. 0841A] suum sortitam fuisse sentiant et e converso. Hi nunquam, nisi sibi ipsi contrarii esse velint, aerae Hispanae exordium in postremum primi laterculi annum conjicient, si Natalem Christi addicant alicui ex quinque primis annis secundi laterculi. Neque si Hispanam aeram natam fuisse asserant aliquo ex quinque prioribus annis primi laterculi, consignare poterunt Natale Christi anno secundi laterculi postremo. Sed quod fieri non posse dicimus factum videmus. Quo tamen casu factum, ignoramus. Caeterum ab inducto in usum Ecclesiarum paschali Dionysii cyclo natum id fuisse verosimillimum conjectamus. Antiqua monumenta omnia a clericis et monachis vel scripta vel exscripta ad nos pervenisse nullus non scit. Dionysii cyclus statim ac confectus fuit, [Col. 0841B] quin omnibus Occidentis Ecclesiis a Romano pontifici sit missus, nemo inficias ibit, qui antiquum Alexandrinae et Romanae Ecclesiae morem in paschate denuntiando noverit. Igitur in eo cyclo ecclesiastici illi viri Natale Christi relatum ostendentes in annum postremum secundi laterculi, fidem incunctanter Dionysio adhibent, non intelligentes diversam illum chronologiam sequi quam quae ab ipsis aut ab his quos describebant usurpata hactenus fuerat. Inde itaque factum est ut dum sive suum ipsorum sive eorum quos describebant computum modo retinent, modo abdesciscunt, ut Dionysiano adhaereant, omnem in libris chronologiam inextricabilibus nodis implicuerint, dubiumque fecerint quonam quisquis Hispanam aeram, quonam Christianam consignaverit [Col. 0841C] anno
25. Interea tamen cum in dubium revocari nequeat Hispanos, si apud eos in rationario saltem fisci aut in officio procuratoris summae rei aerae computus perpetuo in 304 usu fuit, tam in eo designando falli non potuisse, quam nos nunc falli nequimus in aera vulgari assignanda, illius annum 1758 numerando; hic enim, dum haec scribo, agitur, quandocunque certis et ineluctabilibus argumentis demonstraretur scriptores nostrates hanc a majoribus aeram sine interruptione acceptam ita semper putasse, ut XXVIII anni, neque plures neque pauciores, inter eam vulgaremque Dionysii Exigui intercedant, profecto exordium aerae nostrae in consulatum Pulchri et Flacci, in Augusti annum 6, periodi Julianae 4676, mundi [Col. 0841D] anno 5163 incidisse, comprobabitur; exempli gratia de lapide Toletano, quem adducit cl. Florius ista leguntur (Hisp. sacr. t. II, p. 23 et alibi) :
IN NOMINE DNI CONSECRATA ECCLESIA SCTE MARIE IN CATHOLICO DIE PRIMO IDUS APRILIS ANNO FELICITER PRIMO REGNI DNI NOSTRI GLORIOSISSIMI FL. RECCAREDI REGIS ERA DCXXY.
Haec inscriptio rem conficeret, siquidem duo comparent: primum, aeram sine errore consignatam fuisse, eo quod haec epocha ab ipsius ortu usque ad eum annum semper apud Hispanos in usu fuerit; secundum, notas illas DCXXY aeram 625, non vero 630, [Col. 0842A] significare; nam si haec certa sint, ex reliquis characteribus elicitur annus 587 aerae vulgaris, in quo primo Idus seu Idibus Aprilis dies 305 catholicus, hoc est, universo populo colendus, et 1 feria fuit. Annis autem DLXXXVII si addas XXXVIII, efficies aeram Hispanam 625
26. Caeterum testimonium sancti Juliani supra exhibitum formaque ipsa ultimae notae Y dubitationem mihi ingerunt, et timere me faciunt ne propter litterarum Gothicarum difficultatem, vel etiam quia sinistrorsum exesa est inferne nota illa Y, accepta ea sit pro V a scriptoribus, cum re ipsa X futura sit. Id quod maxime verendum est, si eum qui primus exscripsit illud elogium (idem putem de his qui etiam nunc legant) praejudicium sententiae communis urgebat, [Col. 0842B] ut exinde aeram Hispanam 625 eliceret. Sed neque ex die Dominico ibi consignato argumentum ullum desumere possumus, quod dubium istud dirimat, cum tam aera Juliani (juxta memoratam ipsius auctoritatem) 630, quam aliorum 625 cum anno Christi 587 concurrerit. Quin etiam anno Christi 592, quocum, juxta communem sententiam, aera Hispana 630 conjungitur, Idibus Aprilis dies Dominica fuit. Quod si nota illa Y non V sed X est, lapis hic ipsissimam divi Juliani epocham exprimet, nimirum aeram 630, et hoc novo argumento comprobabitur aeram nostram integro quinquennio prius quam vulgo nunc creditur incoepisse. Quapropter maximi refert, ut de hujus inscriptionis germana lectione publice liquidoque constet.
[Col. 0842C] 27. Sed neque id satis est, ut aerae computus certus sit et indubitatus. Postquam enim demonstratum fuerit in eo lapide Toletano vel DCXXV vel DCXXX scriptum fuisse, illud praeterea necesse est, ut qui eas notas insculpsit, hujus epochae ortum exacte noverit, ita ut neque plures neque pauciores anni transierint ex quo aera nata est quam quot ille designavit. Id autem valde affirmare ego non ausim, 306 neque alius fortasse quisquam, quandoquidem in monumentis quae apud nos sunt non nisi post quingentesimum ab aerae exordio annum illius mentio sit. Atqui Dionysium Exiguum, dum sexto saeculo communem Christi aeram commentus est, quinquennio toto a vero, ut nunc fert plurimorum eruditissimorumque hominum opinio, aberrare videmus. Ergo si quid simile de [Col. 0842D] aerae nostrae putandae ratione vereri se quisquam dicat, non est cur illi succenseamus et temeritatis illum damnemus. Nam si Dionysius, cui praefulserat infallibile divi Lucae testimonium illud, ubi ea enarrans quae gesta sunt anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris ait: Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta (Luc. III) , immaniter hallucinatus est, si credimus chronologis omnium doctissimis, nonne similiter hallucinari potuit is qui saeculo sexto aerae Hispanae inscriptionem eam Toletanam exaravit? Falli utique potuit, tantoque facilius quam Dionysius, quanto rariora, ut apparet, exstitere semper indicia de exordio aerae nostrae, quam de anno Incarnationis Christi Domini; huic enim inveniendo praeter scriptores ecclesiasticos Fasti etiam totaque Romanorum [Col. 0843A] historia usui esse poterant Dionysio ex assignato ibi a divo Luca Tiberii decimo quinto anno.
28. Ergo, ut finem ponam prolixae disputationi, quaecunque hactenus dicta sunt, nos plane, opinor, docent non satis certo constare epocham aerae Hispanae a consulatu Pulchri et Flacci, atque ab anno Augusti 6 mundi 5163, periodi Julianae 4676 descendere. Quare manifestioribus id argumentis comprobari oportet. Id quod cum ex antiquis tantum inscriptionibus 307 ac monumentis erui valeat, profecto antiquitatum Hispanarum studiosi eruditique viri intelligent interesse quam plurimi, ut si quae adhuc sunt, quae in tenebris delitescant, publica ac communi luce donentur.
29. Interea autem, quia unius veritatis amore haec [Col. 0843B] scribere aggressus sum, diuque mecum cogitavi si qua ratione pervulgata de aerae initio sententia sustineri possit, nihil obstantibus quae adversus eam superius allata sunt, lectorem meum non celabo argumentis supra expositis occurri non improbabiliter posse, si dicatur laudatos antea scriptores, illorumque antiquissimos, aeram ab anno ante consulatum Caesaris et Pauli, seu, quod idem est, ab anno ante Natalem Christi Dionysianum 38 deduxisse, accepta ex ore vulgi et ex rationario fisci hujusmodi supputatione. Quae proinde, ut observabam, num. 22, incerta esse non potest, etiamsi posteri, Natalem Christi per annos Augusti designantes, illum tribus quatuorve aut pluribus annis antevertisse videantur. Namque ipsi quotocuique anno Augusti aut mundi Nativitatem [Col. 0843C] Domini alligent, eidem ac Dionysius anno se illam alligare opinabantur. Hoc de Isidoro Pacensi manifestum est, quem, supra, n. 16, vidimus Natalem Christi anno Augusti 42 asseverantissime adnectere; et tamen annos ab exordio mundi usque in aeram 792 (in qua, ait, anni Incarnationis Domini DCCLIV veridice computantur) colligens, summam conficit annorum VM.DCCCCLIV. Si ergo hoc mundi anno numerabat Isidorus annum 754 Christi, non potuit [Col. 0844A] Christianae aerae initium non alligare anno mundi Eusebiano 5201, eidem scilicet, cui alligavit Dionysius Exiguus. Atqui cum anno mundi Eusebiano 5201 connexus fuit annus Augusti 44. Igitur Isidorus Natalem Christi anno Augusti 62 verbo innexuit, at reipsa cum 308 anno 44 conjunxit communemque de aerae nostrae exordio sententiam tenuit. Relege quae n. 28 scripta sunt. Si cui haec responsio placet, videat perpendatque an reliquis adductis supra testimoniis adhiberi possit fides. Ego sane sancti Juliani auctoritatem allatam n. 21 dilui non posse existimo hujusmodi interpretatione, quam etiam respuere videntur verba Chronici Burgensis, quae n. 19 protuli. Et quod silentio praeterire nolo, clarissimus eruditissimusque vir Joannes Vergara, canonicus Toletanus, [Col. 0844B] ante ducentos annos ex historiis, chronologis, fastisque consularibus exordium aerae nostrae cum eruere tentasset, illud consulatui Cn. Domitii Calvini et C. Asinii Pollionis innexuit, Natalemque Christi, quem XXXVIII annis aeram praevertisse, cum communi sententia affirmat, in annum Augusti 42 verbo atque re conjecit.
30. Denique si forte aliquis invenisse se certo crediderit aeram non eo quo vulgo putatur anno natam fuisse, non propterea aliter ejus computo utendum licere sibi existimet, ac quo nunc ab omnibus usurpatur. Equidem postquam de Christianae aerae initio a doctissimis viris disputari coeptum est, atque alii tres, alii quatuor, alii quinque aut plures annos serius quam par erat auspicatum eam fuisse Dionysium [Col. 0844C] demonstrasse sibi visi sunt, non propterea in ea alleganda quidquam praeter communem usum licere sibi arbitrati sunt; sciteque a non nemine, dum de hac re ageret, dictum est: Scientiam tibi serva, consuetudinem et antiquum usum vulgo relinque. Praeterea cum historias, chronica caeteraque monumenta scriptorum nostratium legeris, aeram juxta vulgarem supputationem sume; nam juxta eam ab ipsis scriptoribus sive a librariis ubique fere adhibita est.
Notitia
[Col. 0843D] Severinus, incertae aetatis et sedis episcopus, Colomensem fuisse conjectura est rev. Pezii. Opusculum ejus exiguae molis, quod Doctrinam inscripsit, vel ut codex monast. Hilariensis in Austria habet, Doctrina de Sapientia, editum est primo per Pithaeum Paris., deinde in Bibl PP. Parisinae supplemento Latino, in Bibl. PP. Coloniensi, t. II Operum Sirmondi, in Thesauro [Col. 0844D] Anecdotorum novissimo Pezii t. IV, part. II, p. 1, denique in Fabricio nostro sub finem libri VI hujus operis p. 227. Homilia inter opera S. Petri Chrysologi serm. 50 legenda quae incipit: Christum in humanis actibus, in vetusto homiliario ms. Bibliothecae Can. majoris ecclesiae Lucensis tribuitur S. Severino episcopo. Nec sane in ascribenda homilia illa S. Petro [Col. 0845A] Chrysologo mss. Codices conveniunt; nam in aliis S. Hieronymi, in aliis S. Joannis Chrysostomi nomen praefert. An reipsa a Ravennatensi praesule detrahenda sit, et alteri ascribenda, incertum. Si tamen Severini [Col. 0846A] esse dicatur, dubii pariter haerebimus, num praeferendus sit Severinus ille, cujus Doctrina de Sapientia saepe typos exercuit.
Doctrina
- [Col. 0845A] I. Dilige Deum.
- II. Sapientiam disce.
- III. Omnia cum mensura age.
- IV. Quod odis, et tibi fieri non vis aliis non facias.
- V. Semper spera in Domino.
- VI. Tempus futurum exspecta.
- VII. Necessitati subditus esto.
- [Col. 0845B] VIII. Justitiam sequere.
- IX. Jurejurando uti noli.
- X. Doce quod utile est.
- XI. Injustitiam odio habe.
- XII. Sapientes homines cole, insipientes fuge.
- XIII. Quod bonum est, discere non erubescas.
- XIV. Linguae tuae impera.
- XV. Magnanimus esto.
- XVI. In nullo mentiaris.
- XVII. Fidem tuere.
- XVIII. Veritatem testificare.
- XIX. Noli aliena concupiscere.
- XX. Pecuniae amator ne fueris: quantum ad usus tibi sufficiat, quaere: cum habueris, dona petenti.
- [Col. 0845C] XXI. Tuis negotiis vaca, alienis autem noli commisceri.
- XXII. Loquacitatem odio habe; bona est enim taciturnitas, mala est verbositas.
- XXIII. Boni consilii amator esto
- XXIV. Nullum contemnas.
- XXV. Majorem natu venerare; adolescentiorem, si sapiens fuerit, ut senem honora.
- XXVI. Lauda veritatem, et quae animae prosint discere elabora.
- XXVII. De amicis bene opinare.
- XXVIII. Inimicos noli exasperare: utilius est enim eos amicos facere, quam inimicos habere,
- XXIX. Cum justis hominibus loquere.
- XXX. Filios tuos bene educa.
- [Col. 0845D] XXXI. Simplicibus inserere.
- XXXII. Misericordiam faciens noli contristari, nec dubitare.
- XXXIII. Quod daturus es, ex animo da, quia futura ignoras.
- XXXIV. Misericordia et veritas non desint tibi, et charitas; et haec bona cooperient multitudinem peccatorum.
- XXXV. Nemini opprobrium dixeris.
- XXXVI. Animaequus, et suavis, et continens esto.
- XXXVII. Iram fuge, mater est enim peccati.
- XXXVIII. Justitiam operare in judicio.
- XXXIX. Servos dilige.
- XL. De nullo malum loquaris.
- XLI. Testimonium in tempore opportuno verum dic.
- [Col. 0846A] XLII. Simultates odio habe.
- XLIII. Litigantes concorda.
- XLIV. Mala quae tibi accesserint, patienter sustine.
- XLV. Juste judica; memineris enim te hominem esse.
- XLVI. De rebus nonnullis noli anxius esse: sapiens homo cito non conturbatur.
- [Col. 0846B] XLVII. Cum nullo litiges.
- XLVIII. Linguam bonae famae habe.
- XLIX. Sectare silentium, quia absque poenitentia est: tumultum poenitentia subsequitur.
- L. Inimicitias dissolve.
- LI. Noli incredulus esse; et elabora in bono non esse jactantior.
- LII. Inanem gloriam fuge.
- LIII. Tuis mansuetus esto, et extraneis necessarius.
- LIV. Concupiscentias animi tui vince.
- LV. Amicos noli cito comparare; quos autem comparaveris, noli cito reprobare.
- LVI. Peccantium curam habere noli: nihil enim tibi proderit.
- [Col. 0846C] LVII. Brutis sapientiam ne dederis; postea enim persequentur te.
- LVIII. Sacramenta Dei non nisi dignis aperias.
- LIX. Imprudentium primatum ne eligas, ne dux daemonum efficiaris.
- LX. Contra legem Dei nihil agas.
- LXI. Differentiam habe inter bonum et malum, et manifestum apud te sit inter justum et injustum; injustitiae enim opera haec sunt: odium, fornicatio, furtum, rapacitas, veneficia, mendacium, falsum testimonium, cupiditas, detractio, dolus, superbia, malitia, temeritas, improbitas, jactantia, contentio, simulatio, maliloquium, amor pecuniae, impietas et omne quod alienat a doctrina Dei. Justitiae autem [Col. 0846D] opera sunt haec: semper Deo gratias agere, Dei cultores amare, nemini nocere, nec contristare quemquam, pudice vivere, misericordem esse, proximum suum sicut se ipsum diligere, esurientes saturare, sitientibus potum dare, nudos vestire, hospitalem esse et humanum et indigentibus tribuere cum hilaritate.
- LXII. Noli esse amarus his qui in tristitia sunt.
- LXIII. Omne quod pertinet ad justitiam fac.
- LXIV. Leges hominum ut homo utere, et legem Dei ut Dei.
- LXV. Noli invidere bono; non enim immortalis es.
- LXVI. Sicut lucerna ardens ita esto, et angelus Dei vocaberis.
- LXVII. Cum conscientia mala noli accedere ad orationem; [Col. 0847A] condemnaberis enim per tuam conscientiam. Confessio peccati initium est salutis.
- LXVIII. Supplex esto Deo semper, et sic age ut irreprehensibilis habearis.
- LXIX. Neminem male loqui permittas, ne ut fautor injustitiae habearis.
- LXX. Absentem noli condemnare; praesentem juste accipe.
- LXXI. Ex argumentis noli condemnare, ne et tu condemneris, quia displicent Deo talia: et quomodo vis videri agere, sic judica.
- LXXII. Mulierem in testimonium noli recipere.
- LXXIII. Omne peccatum indulge, praeter homicidium et adulterium.
- LXXIV. Injuriam facienti noli consentire, ne sicut [Col. 0847B] adjutor injustitiae puniaris: quem vero reprobaveris, sit tibi quasi ignarus.
- LXXV. Servos ut filios enutri; apud Dominum enim aequales sunt, quia personas non accipit.
- LXXVI. Super mensuram nihil feceris, et superbis noli conjungi, ne amicus injustitiae habearis.
- LXXVII. Facies seniorum semper inquire, ut instruaris [Col. 0848A] verbis eorum: sapientum enim sensus pleni sunt fructibus vitae.
- LXXVIII. Ducem vitae tuae ut Deum habe, a Deo enim tibi missus est ut salveris: et in omni substantia tua participem eum habe; qui enim in divinis te comparticipat, debet in humanis particeps esse.
- LXXIX. Misero noli exprobrare, ne et tu exprobrabilis efficiaris: circa omnes enim judicium Dei est, et ut justum est judicat.
- LXXX. Misericordiam faciens absconse facito, et non confundes personam tuam. Si facis ut ab aliis publice videaris, et ut magnificeris ab hominibus, nihil tibi proderit.
- LXXXI. Adorans Dominum secreto adora, et noli notabilem locum eligere: ubique enim est Deus, et [Col. 0848B] ubicumque invocatus fuerit, adest. Quotidie autem illi gratias age, vigilans et dormiens, ut propitium eum habeas, et desideria tua impleat. Et orans, noli multum loqui, ne stulto similis habearis; scit enim Deus petitiones tuas ante quam petas, et quae cogitas non ignorat.
De rebus liturgicis
[Col. 0847C] Non angustum eruditionis ecclesiasticae campum studiosae genti sacra liturgia exhibet, quae de ritibus adhibitis ad publicum Dei cultum, in ministrandis divinis sacramentis, atque in aliis catholicae religionis officiis agit. Ex quo Carolus Magnus Augustus, ejusque filius Ludovicus Pius tam Gallos quam Germanos ad restaurandum jacentium litterarum regnum excitavit, jam tunc docti viri ad hujusmodi argumentum exornandum se contulere, Amalarius, Florus Magister, Agobardus, Rhabanus Maurus, Walafridus Strabo, Subsequentibus saeculis Berno Augiensis abbas, Micrologus, et qui sub Alcuini nomine evulgatus est scriptor. Serius quoque Guilielmus Durandus, et Joannes Belethus de divinis officiis multas tradidere. Tum saeculo Christi sextodecimo Jacobus [Col. 0847D] Pamelius, Gregorius Cassander, Joannes Stephanus Durantus, Claudius de Saintes, et alii, qui Orientalium Ecclesiarum liturgias Latio donarunt, in hac palaestra se exercuere. Longe majori etiam successu, subsequente saeculo decimo septimo, liturgiae ecclesiasticae patrimonium est auctum; nam, ut alios praeteream, Joseph Vicecomes, Joannes Baptista Casalius, Bartholomaeus Gavantus, Jacobus Goar, Gabriel [Col. 0848C] Albaspineus, Leo Altatius, Joannes Morinus, et Hugo Menardus, accuratius de ritibus sacris scripsere. Sed omnium maxime nos obstrictos fatemur tribus hoc de argumento scriptoribus, videlicet, Joanni Bonae cardinali, qui res liturgicas tanta cum eruditione ac judicio pertractavit; et venerabili cardinali Josepho Mariae Thomasio, qui tot egregia hac de re monumenta tenebris erepta evulgavit; et Joanni Mabillonio immortalis nominis viro, qui in hoc etiam argumentum vires suae eruditionis non uno opere extendit. Ab hisce vero catholicorum studiis excitatus inter Anglicanos Joseph Binghamus, cum multis et ipse libris origines, sive antiquitates ecclesiasticas excolendas post primos saeculi praesentis annos suscepisset, liturgiam quoque sacram [Col. 0848D] illustrare aggressus est, sectae suae pro viribus serviens, sed non semper veritati. Iisdem ferme temporibus egregium opus confecit Eusebius Renaudotius Parisiensis, Collectionem, scilicet, liturgiarum Orientalium, quas etiam eruditis notis auxit. Mirum quoque in modum bene de eadem liturgia meritus est Pater Don Edmundus Martene, Benedictinus e congregatione sancti Mauri, editis quatuor tomis de [Col. 0849A] antiquis Ecclesiae Ritibus. Ad haec Pater Petrus Le Brun, Oratorii Parisiensis presbyter, quatuor aliis tomis Explicationem missae, omnium utilissimam, et liturgiarum quarumcunque compendium, nobis dedit, una cum aliquot dissertationibus liturgicis, quibus singularis laus debetur. In Italia vero Pater Joseph Blanchinius, Oratorii Romani presbyter, insigne beneficium Christianae reipublicae contulit ob detectum typisque publicis traditum Leonianum Sacramentarium, simulque ob antiquum Gothico-Hispani ritus Orationarium, luce donatum atque illustratum. Praeterea Pater Don Cajetanus Maria Meratus clericus regularis Thesaurum sacrorum rituum Gavanti amplificavit. Sed et sanctissimus pontifex hodie regnans Benedictus XIV, pro suo erga eamdem liturgiam [Col. 0849B] amore, cujus etiam partes aliquot suis jam editis libris exornavit, inter alias a se institutas in Urbe Academias, liturgicam minime neglexit, atque inde jam fructum se percepisse gavisus est. Nam Dominicus Georgius Pontificiam Missam multiplici eruditione illustravit. Ad elucidandam quoque Mozarabicam aliasque Hispanicas liturgias multum studii contulit Pater Joseph Pinius e societate Jesu; Petrus vero Morettus canonicus sanctae Mariae trans-Tiberim, Ritum dandi presbyterium exponens, liturgica multa complexus est. Alia alii ex doctis iis viris meditantur, continuandaeque profecto messis spes nobis est facta.
Quod tamen expostutare quisquam possit, ejusmodi materies exhausta jam videatur, et occupata a [Col. 0849C] tot eximiis scriptoribus provincia, prope est ut quisquiliae tantummodo, aut merces parum utiles, successoribus sint relictae. Atque in hanc ipsam cogitationem antea praereptum me fateor, cum nuper memoratus Pater Blanchinius a studiis liturgicis avocatus ob impositum sibi a praelaudato pontifice maximo onus concinnandi Annales ecclesiasticos Odorici Raynaldi, sibi jam parata antiquissima Gregoriani Sacramentarii exemplaria ad me misit, ut per me aliquo cum fenore donum hoc acciperet catholica Ecclesia. Nam quis, aiebam ego, in animum inducat, Sacramentario huic commentarios et ornamenta comparare se posse, quando hoc munere adeo feliciter Hugo Menardus monachus Benedictinus est functus? Unum ergo mihi proposui, scilicet, conjuncta [Col. 0849D] exhibere lectoribus Romana tria Sacramentaria, Leonianum videlicet, quod paucorum in manus hactenus pervenit, dignumque majori plane fortuna est; tum Gelasianum, cujus exempla jam rara admodum evaserant; denique Gregorianum ex omnium id genus antiquissimo Codice ms. expressum; ejus enim aetas nongentos annos superare deprehensa mihi est. In tribus hisce Sacramentariis tota liturgia Romana vetus concluditur, eamque habere conjunctam non ingratum compluribus futurum arbitrabar. At mecum simul recogitabam: ex tot hominibus, qui sacris litteris dant operam, quot quaeso erunt, quibus videatur aliquid utilitatis extundi ex hoc opere [Col. 0850A] posse? Nobis sunt, inquient illi, Missales nostri; quidquid in vetustis, imo et vetustissimis occurrit, tam precum quam rituum, in his quoque nostris deprehenditur; imo plura habent nostri quam illi. Cur ergo exoletos et carie consumptos Codices excutere hic homo velit, ut nobis non aliud praebeat, quam quod a tanto tempore possidemus? Res nunc est mihi, non cum veris eruditis, doctissimisque hominibus, qui probe norunt quanti facienda sint tum in se ipsis, tum ob ipsam antiquitatem ejusmodi Sacramentaria, quantumque sit pondus ipsius vetustatis in controversiis ecclesiasticis; sed cum id genus hominibus, qui, prae oculis aurifodinas habentes, earum tamen pretium minime noscunt, aut omnem educendi auri rationem ignorant. Itaque hosce tantum [Col. 0850B] monendos duco, nullam graviorem, nullam celebriorem inter nos atque acatholicos fervere controversiam, quam quae Eucharistiam et sacrificium missae respicit. Ad hanc autem dirimendam mirifice conducit liturgicorum Codicum auctoritas, si quos ostendere possumus natos ante putidam fabellam de Paschasio Ratberto, quem stulta imaginatione heterodoxi somniarunt veteris catholicae doctrinae corruptorem. Istius itaque doctrinae stabilem semper et nunquam variatam in Ecclesia Dei veritatem demonstrandam mihi sumpsi, ope potissimum vetustissimae Romanae liturgiae. Adjeci consensionem reliquarum omnium veterum liturgiarum Christiani orbis, sanctorumque etiam Patrum, ita ut idem dogma de Eucharistia in omnium temporum, in omnium locorum [Col. 0850C] Ecclesiis, constantissime viguisse videas, et grandi piaculo novatores ab eo recessisse. Tanto autem fidentius in agonem istum descendi, quod, uti infra ostendetur, heterodoxi eadem arma quae toties ab illustribus catholicae communionis pugilibus protrita fuere, nobis opponere pergunt, quasi eorum vigor perduret, satisque futurus sit ad continendum in fide contribulum suorum gregem. Si quis ergo ex iis unquam haec pauca legat, et sincere in tanti momenti re secum agat, non inutili fortasse labore eadem ego congesserim. Sin minus, hoc saltem consecuturum me spero, ut quicunque e nostris, minus in ejusmodi concertationibus versatus, ad ista legendum adducatur, sibi ea consolationi esse sentiat, dum et ab infantia acceptam fidem suam tanto totius antiquitatis [Col. 0850D] consensu firmatam agnoscet, simulque excusatione eos minime dignos intelliget, qui ineffabile mysterium Eucharistiae, et missae sacrificium, sua dignitate temerario ausu privarunt, ejusque veritati insultare adhuc non desinunt.
Denique, ut lector sub oculis habeat antiquiora Occidentalium Ecclesiarum Sacramentaria, Romanis adjuncta volui Missale Gothicum, Francorum, et Gallicanum vetus, a cardinali Thomasio edita; uti et alterum Gallicanum, una cum duobus omnium antiquissimis Romanae Ecclesiae Ritualibus libris a Mabillonio evulgatum. De his postremis aliquid suo loco praefabor.
Uti jam complures docti viri animadverterunt, Graeca vox liturgia significabat quod apud ethnicos ministerium publicum, ita ut λειτουργὸς diceretur qui publico aliquo munere fungebatur, et illud exercere λειτουργεῖν. Ad sacra facientes eadem vox quoque translata. Testem habemus sanctum Lucam (Act. XIII, 2) , scribentem de prophetis et doctoribus Ecclesiae: Λειτουργούντων δὲ αὐτῶν τῷ Κυρίῳ, Ministrantibus autem illis Domino. Quae liturgia, ut a caeteris distingueretur, sacra propterea appellata fuit. Est autem liturgia, peculiari significatione usurpata, ratio colendi Deum verum per externos legitimos ritus, tum ad illius honorem testandum, tum ad ipsius in homines beneficia derivanda. Strictiori [Col. 0851B] etiam sensu accepta, eos tantum ritus respicit, quibus sacrificium peragitur, et quidquid ad munus sacrificandi pertinet, quale est apud catholicae Ecclesiae filios incruentum missae sacrificium. Aliis vocibus tum a Graecis, tum a Latinis sacrum hujusmodi munus designatur, neque solum sacerdotes complectitur, sed ad reliquos etiam Ecclesiae ministros sacris operantes extenditur. Fuit sua Judaico populo liturgia, cum sacrificia cruenta aut pacifica Deo offerret, ac de ejus gentis sacerdotibus idcirco Apotolus aiebat: Et omnis quidem sacerdos praesto est quotidie ministrans, et easdem saepe offerens hostias (Hebr. X, 11) . In Graeco est λειτουργῶν pro ministrans. Eorum autem sacrificia, Apostolo ipso testante, umbra futurorum fuerunt (Col. II, 17) , qua de re [Col. 0851C] multa habet sanctus Augustinus. Chrysostomus vero: «Sive ovis, ait, immolabatur, erat imago Salvatoris; sive bos, imago erat Domini; sive vitulus, sive juvenca, seu aliud quid eorum, quae offerebantur, sive columba et turtur; omnia ad Salvatorem referebantur (Homil. CLXVI, tom. V) . Per adventum autem Filii Dei reformata in melius veteri lege, et cessantibus cruentis sacrificiis, uti jam praedictum a prophetis fuerat, successere perfectiora sacramenta, ac novi ritus, plerisque antiqui populi caeremoniis abrogatis, hoc est, nova Christianae reipublicae liturgia successit, sive disciplina in sacris, cujus duplex genus statuendum est: alterum ex ritibus aut ab ipso Salvatore, ejusve apostolis nascente Ecclesia praescriptis, de quibus certos nos faciunt divini libri, aut [Col. 0851D] apostolica traditio, per primitivae Ecclesiae Patres usque ad nos derivata: alterum ritus illos complectitur, quos identidem Ecclesia universa, aut peculiares Ecclesiae invexerunt in sacra, prout pastoribus visum fuit magis congruum majestati mysteriorum, [Col. 0852A] sive efficacius ad alendam augendamque populi devotionem.
De hujusmodi sacra liturgia nunc nobis sermo est, quae ritus missae aliorumque sacramentorum complectitur. Nulla autem dubitatio est quin vel ipsis apostolis viventibus aliquis fuerit liturgiae usus, variis constans precibus in conficiendo tremendo altaris sacrificio. Sancto Luca teste, perseverabant apostoli in fractione panis et orationibus (Act. II, 42) . Apostolus vero vult fieri obsecrationes, orationes, interpellationes, et gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus, et omnibus qui in sublimitate sunt (I Tim. II, 1) . Ecquando vero ista peragebantur? In sacrificio ineffabili Christianae gentis, uti memoriae prodidit sanctus Justinus martyr. Eo enim tempore [Col. 0852B] congregabantur fideles «ad communes preces et supplicationes cum pro se ipsis, tum pro illuminato, et aliis ubique gentium omnibus, intento animo peragendas (Justin. mart. apolog. II) .» Paria refert Tertullianus: «Itaque, ait, sacrificamus pro salute imperatoris, sed Deo nostro, et ipsius ( Tertul. ad Scapul. ).» Morem hunc ab Ecclesia observatum describebat circa annum Christi 347 sanctus Cyrillus Jerosolymitanus, inquiens: «Super illam propitiationis hostiam (en sacrificium propitiatorium, quod negare sunt ausi, qui missam impia temeritate abrogarunt) obsecramus Deum pro communi Ecclesiarum pace, pro recta mundi compositione, pro regibus, pro exercitibus, et sociis, etc. (Cyril. Jer. Cathech. XXIII, n. 8) . Propterea sanctus Augustinus, [Col. 0852C] quid in Ecclesia Dei a vetustis temporibus ageretur, considerans, obsecrationes, sive precationes ab Apostolo nuper memoratas interpretatur, «quas facimus in celebratione sacramentorum, antequam illud, quod est in Domini mensa, incipiat benedici.» Orationes quoque significari ait, «quas proferimus, cum benedicitur et sanctificatur, et ad distributionem comminuitur: quam totam petitionem fere omnis Ecclesia Dominica oratione concludit (August. epist. CLIX, olim 59, ad Paulin.) .» Paucis delineatum habes sacrum missae canonem, qualis adhuc apud Catholicos in usu est. Quare jam agnoscimus, ipsis quoque primis Ecclesiae saeculis ordinem quemdam precum et orationum exstitisse, quibus in divinis mysteriis utebantur sacerdos et plebs fidelis. Praefationis nunc [Col. 0852D] quoque usitatae meminit sanctus Cyprianus cum nempe dicimus Sursum corda, et populus respondet Habemus ad Dominum (Cypr. lib. de Orat.) . Ita baptismi quosdam ritus suo tempore observatos Tertullianus indicabat; uti et orationem adhibitam in [Col. 0853A] conferendo confirmationis sacramento tum ipse, tum idem Cyprianus innuerunt, ut alia omittam.
Doctissimus vir Pater Petrus Le Brun, Oratorii Parisiensis presbyter, auctor est, «ante quintum Ecclesiae saeculum nullam ex liturgiis, sive Graecis sive Latinis, scripto fuisse commendatam» (Le Brun, tom. II, Dissert. liturg.) ; sed preces omnes ac ritus, memoriae traditos, per oralem tantummodo traditionem ad posteros fuisse propagatos. Equidem fateor me in ejusmodi sententiam inclinare nondum potuisse; non enim ea vis esse videtur illius argumentis, quae ad rem statuendam sit satis. Epiphanium is profert scribentem de apostolis: «Iidem mysteriorum auctores atque conditores fuerunt, una cum Jacobo Domini fratre, etc. (Epiphan. haeres. LXXIX) .» Non [Col. 0853B] ait Epiphanius quae ab ipsis apostolis facta dictaque fuere in celebrandis divinis mysteriis, litteris etiam fuisse consignata. Ita Pater Le Brun, inani prorsus ratione, cum neque sanctus Epiphanius neget quin constituta ab iis liturgia scripto tradita fuerit, imo veri semper similius sit, quaecunque ordinantur ad successores instruendos, etiam litteris commendari. Justinus Martyr, dum sacrificii incruenti ritus recenset, haec habet: «Praepositus, quantum pro sua virili potest, preces et gratiarum actiones fundit; et populus fauste acclamat, dicens: Amen (Justin. mart. apolog. II) .» Cum sacerdos multum, et quousque poterat, oraret, infert inde Le Brun statas et constantes nequaquam fuisse omnes synaxeos preces. Sed minime vis facienda verbis Graeci textus [Col. 0853C] ὅσα δύναμις αὐτῷ ; nam per ea significari potest quod nos Italice dicimus: Il sacerdote per la sua parte, aut, secondoche a lui appartiene, profferisce le preghiere e i rendimenti di grazie. Haec autem non extemporanea, sed jam diu constituta fuisse, merito conjicere possumus, si apostoli, ut vidimus, mysteriorum conditores fuere, ut fuerint etiam traditae ab ipsis obsecrationes et gratiarum actiones, atque istae ab eorum discipulis observatae. Tertullianum deinde Le Brun nobis exhibet: «Quaeramus an et traditio non scripta non debeat recipi (Tertul. de Coron. mil. c. XXVII) .» Et sanctum Basilium, qui tradit: «Nos alia quidem habere e doctrina scripto prodita, alia vero nobis in mysterio tradita recipere ex traditione apostolorum, etc. (Basil. l. de Spir. S. c. XXVII) .» [Col. 0853D] Tum subdit: «Invocationis verba, cum conficitur panis Eucharistiae, et poculum benedictionis, quis sanctorum in scripto nobis reliquit?» Ex his exculpere se posse arbitratus est idem Le Brun nondum Tertulliani et Basilii aevo litteris fuisse mandatas formulas sacramentorum. Vulgare dogma catholicae Ecclesiae semper fuit nos doctrinae partem alteram accepisse ab apostolis per scripta ab eis Evangelia et Epistolas, alteram vero sine scriptis, et viva voce tantum commendatam discipulis, eorumque successoribus. «Non enim, inquit Basilius, his contenti sumus, quae commemorat Apostolus, aut Evangelium; verum alia quoque et ante et post (consecrationem) dicimus, tanquam multum habentia momenti ad mysterium, quae ex traditione non scripta accepimus.» [Col. 0854A] Pars ergo liturgiae, quae ab apostolis descendebat, quos sanctorum nomine Basilius appellat; hanc illi in scripto minime reliquerunt. At hinc minime infertur neminem scriptis postea consignasso quae apostoli sine scriptis tradidere. Doctrina haec, etiamsi litteris immissa postea fuerit, adhuc appellabatur traditio sine scriptis, quia revera in apostolorum libris non legebatur; ab iis autem et illam se accepisse Ecclesia firmissime credebat per traditionem majorum, qui apostolorum auditores antea fuerant. Neque plus ponderis habet, quod Le Brun postea subdit, inquiens, cum in Diocletiani persecutione libri sancti Christianorum flammis traderentur, nullam liturgiam memorari, quae hanc poenam subierit. Nam, uti Eusebius auctor est, Scripturas, quidem [Col. 0854B] sanctas, ἱερὰς Γραφὰς (Euseb. Hist. eccles. l. VIII, c. 2) , tradere jussi sunt Christiani, non reliquos religionis, aut sanctorum patrum libros. Optatus itidem Milevitanus: «Instrumenta divinae legis, instrumenta Deifica, religiosissimas Scripturas», traditas a nonnullis fuisse scribit (Optat. l. I) , non vero quaelibet Christianae gentis volumina. Sin vero etiam alios Christianorum libros tunc periisse putes (quod Actis martyrum accidisse cardinalis Baronius est arbitratus), cur non idem et sacris liturgiis contigerit?
Nihil ergo profert Pater Le Brun, quo nobis persuadeat nullam liturgiam, aut saltem missae canonem ante saeculum Christi quintum litteris fuisse consignatum. Contra idem sanctus Justinus potiorem [Col. 0854C] illius partem describit, imo neque sibi religioni ducit, producere verba ipsa Domini, quibus consecratio peragitur. Addit etiam: Ἔπειτα ἀνιστάμεθα κοιν` ἅπαντες, καὶ εὐχὰς πέμπομεν, id est: Sub hac consurgimus communiter omnes; et precationes profundimus (Justin. mart. apolog. II) . Nisi jam constitutae fuissent sacrificii orationes et preces, quomodo concors in iis recitandis populus perrexisset? Si autem constitutae, scriptis quoque traditae fuerint oportet. Idemque dicendum de episcopis et presbyteris sacra facientibus, quibus, ut concordiam servarent in conficiendis divinis mysteriis, opus fuit libellum aliquem precum habere prae oculis; neque enim pro libito eas componere aut mutare cuicunque licebat; neque in tanti momenti orationibus et ritibus memoriae [Col. 0854D] duntaxat fidere, congruum ac tutum videbatur. Praelaudatus sanctus Basilius, de baptismo loquens, petit: «Jam ter immergi hominem, unde haustum? Reliqua autem, quae fiunt in baptismo, veluti renuntiare Satanae et angelis ejus, ex qua Scriptura habemus? Nonne ex minime publicata et arcana hac doctrina, quam Patres nostri silentio quieto minimeque curioso servarunt (Basil. lib. de Spir. S.) ?» Eo semper Basilii mens recidit, quos nunc habemus ritus sine scripto ab apostolis fuisse ad nos transmissos, non vero quod nefas esset eosdem scriptis tradere ad sacri mysterii usum. Ipsemet Basilius nihil veretur haec eadem in scripta sua inferre, uti neque Tertullianus, qui scripsit: «Denique ut a baptismate ingrediar, aquam adituri, ibidem, sed et aliquanto prius in Ecclesia sub antistitis manu, contestamur, [Col. 0855A] nos renuntiare diabolo, et pompae, et Angelis ejus. Dehinc ter mergitamur, amplius aliquid respondentes, quam Dominus in Evangelio determinavit (Tertul. l. I de coron. mil. c. 3) .» Erant autem olim ritus nonnulli et dogmata quaedam sacra, quae nondum initiatis Ecclesia occultare consuevit, atque in primis Eucharistiae mysterium; at eadem fidelibus tradere, atque in tabulas referre, sacris ministris nunquam interdictum fuit. Exemplo sit ipse sanctus Basilius. Ab eo compositam fuisse aliquam liturgiam, non solum Graeci veteres, sed et ipse Gregorius Nazianzenus, oratione in ejusdem Basilii laudem (Orat. XX) , agnovere. Haec ab ipso Nazianzeno Εὐχῶν διατάξεις, Ordo precum, appellatur, atque haec procul dubio longe ante finem saeculi quarti scripta fuerit. [Col. 0855B] Negari etiam nequit quin sanctus Cyrillus Jerosolymitanus liturgiae partem, non levem, in baptismo et sacra synaxi observatam, circiter annum Christi 347, in Catecheses suas intulerit.
Per eadem ferme tempora in Galliis sanctus Hilarius Pictavorum episcopus, Hieronymo teste, «librum Hymnorum et mysteriorum alium confecit (Hieron. lib. de Script. eccles.) .» Liturgiae quoque prolixa documenta habemus in Constitutionibus apostolicis, sub falso Clementis nomine evulgatis, quarum tamen origo saltem ad ipsum pertinet saeculum quartum. Quid plura? Caelestino I, pontifici Romano tribuuntur, et certe saeculo Christi quinto nata sunt, capitula nonnulla de gratia Dei, quae in conciliorum Collectionibus leguntur. Tantam sacrae [Col. 0855C] liturgiae antiquitatem depraedicat auctor ille, de canone, ut reor, loquens, ut ad apostolos ipsos eamdem referat. «Obsecrationum quoque, ait, sacramentalium sacramenta respiciamus, quae ab apostolis tradita, in toto mundo, atque in omni Ecclesia catholica uniformiter celebrantur, ut legem credendi lex statuat supplicandi.» Tum ex eisdem precibus nonnullas recenset, inquiens: «Sanctarum plebium praesules precantur, ut infidelibus donetur fides; ut idololatrae ab impietatis suae liberentur erroribus; ut Judaeis, ablato cordis velamine, lux veritatis appareat; ut haeretici catholicae fidei perceptione resipiscant,» etc. Si ejusmodi preces in toto mundo atque in omni Ecclesia catholica uniformiter, et quidem ab Apostolorum aevo, celebrabantur, quis unquam [Col. 0855D] credat, sine scripto potuisse haec celebrari, ac praesules et presbyteros quosque memoria tantum fuisse complexos tot Precum seriem atque apparatum? Saeculo Christi quinto (ut habemus a Gregorio Turonensi (Lib. II Hist. c. 22) Appollinaris Sidonius, celebris Arvernorum episcopus, «ablato sibi nequiter libello, per quem sacrosancta solemnia agere consueverat, ita paratus a tempore cunctum festivitatis opus explicavit, ut ab omnibus miraretur.» Mirabilis nempe res visa est, episcopum sine libro, et sola memoria fretum, divina peregisse mysteria. Denique audi quid ferant concilii III Carthaginiensis Patres, quod Anno Christi 397 habitum fuit: «Primitiae vero, seu mel et lac, quod uno [Col. 0856A] die solemnissimo pro infantum mysterio solet offerri, quamvis in altari offerantur, suam tamen habent propriam benedictionem; ut a sacramento dominici corporis et sanguinis distinguantur (Can. 24) .» Quis non videt jam diu benedictiones istas scriptis traditas fuisse? eae sane e libro, non e memoria arcessendae erant.
Mirum etiam videatur contendi a Patre Le Brun, per quatuor, aut quinque Ecclesiae saecula «Symbolum apostolorum» a nemine exaratum, et memoriae tantummodo fuisse commendatum. Quam in rem urget sancti Hieronymi adversus errores Joannis Jerosolymitani sequentia verba: «In Symbolo fidei et spei nostrae, quod ab apostolis traditum non scribitur in charta et atramento, sed in tabulis cordis [Col. 0856B] carnalibus post confessionem Trinitatis, et unitatem Ecclesiae, omne Christiani dogmatis sacramentum carnis resurrectione concluditur (Hieron. adv. error. Joan. Jerosol. c. 7) .» Sanctum quoque Augustinum inducit scribentem: «Quotidie dicite apud vos. Symbolum nemo scribit, ut legi possit; sed ad recensendum, ne forte deleat oblivio quod tradidit diligentia. Sit vobis Codex vester memoria ( Aug. de Symb. ad Catech. ).» Hisce locis utitur Le Brun, ut ostendat ad tempora usque Hieronymi et Augustini Symbolum apostolorum papyro ac membranis a nemine commendatum fuisse; sed quidem uni fidelium memoriae traditum. Oblitus profecto videtur vir doctissimus, Symbolum apostolorum litteris consignatum fuisse a sancto Cyrillo Jerosolymitano, [Col. 0856C] cujus Catecheses ipse Hieronymus memorat (Lib. de Script. Eccles.) .» Notum praeterea est, a Ruffino Aquileiensi ante Augustini tempora idem Symbolum commentario fuisse illustratum, ipsumque in Actis concilii Nicaeni I et Constantinopolitani I conscriptum adhuc legi; neque enim propter additamenta quaedam desiit esse Symbolum antea in Ecclesia usitatum. Quaenam ergo mens Hieronymo et Augustino fuit? Non alia, nisi Symbolum sub apostolorum nomine evulgatum tanti esse pretii, ut quisque fidelium memoriae tradere, ac saepe recitare jubeatur, ipsum in mente potius quam in charta scriptum retinens, ad Judaeorum discrimen, qui in tabulis lapideis, atque in phylacteriis chartaceis legem scriptam praeferebant, cum haec cordibus foret [Col. 0856D] conscribenda. Utitur autem Hieronymus Apostoli verbis: Manifestati quod epistola estis Christi, ministrata a nobis et scripta non atramento, sed spiritu Dei vivi, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III, 3) . Quia Corinthii probe teneant Christianae legis documenta, in cordibus suis impressa, eos epistolam Christi Paulus appellat. At ista documenta in Codicibus etiam legebantur. Imo Augustinus ipse in loco nuper memorato nos docet Symbolum ipsum litteris commissum fuisse, non ut legendo recitaretur, cum fidelis quisque memoria illud complecti, ac memoriter recitare deberet, sed ut in memoriam ex scripto, si opus esset, revocaretur, hoc enim significat, inquiens, «sed ad recensendum [Col. 0857A] (id est, ad iterum legendum) ne forte deleat oblivio quod tradidit diligentia.» Ad episcopos Galliarum sanctus Leo I papa epistolam scripserat; en quid ii ad ipsum rescripserint: «Apostolatus vestri scripta, ita ut symbolum fidei quisquis redemptionis sacramenta non negligit, tabulis cordis ascribit, tenaci, quo ad confundendos haereticorum errores paratior sit, memoriae commendavit ( Aug. de Symb. ad catech. ). Scripta certe fuit Leonis Magni epistola, sed simul memoriae commendata ab iis episcopis. Sacramentarium quoque Gelasianum vide, a venerabili cardinale Thomasio editum. Symbolum fidei Graecis verbis scriptum ibi legitur, et nihilominus cathechumenis edicitur: «Intentis itaque animis Symbolum discite; et quod vobis, sicut accepimus, tradimus, non alicui [Col. 0857B] materiae, quae corrumpi potest, sed paginis vestri cordis ascribite.» Paria leguntur in Missali Gallicano apud eumdem Thomasium. Quisnam inde inferat, minime exaratum neque exarandum fuisse Symbolum?
Qualis fuerit quatuor primis Ecclesiae saeculis Romanae Ecclesiae liturgia in sacrificio ineffabili, frustra quaeras. Nam quod sanctus Gregorius I papa scripsit, scilicet «morem apostolorum fuisse, ut ad ipsam solummodo orationem Dominicam oblationis hostiam consecrarent (Lib. VII, epist. 64) ,» cum sine tabulis ac testibus id ab eo affirmatum fuerit, consensum [Col. 0857C] minime extorquet a nobis. Et praecipue quod aliter senserint antiquiores Ecclesiae Patres. Quid de hac re sanctus Basilius tradiderit, capite praecedenti vidimus. Accipe nunc, quae de ipsa Romana Ecclesia anno Christi 416, hoc est, tot ante Gregorium Magnum annos, scripserit Innocentius I summus pontifex: «Si instituta ecclesiastica, ait, ut sunt a beatis apostolis tradita, integra vellent servare Domini sacerdotes, nulla diversitas, nulla varietas in ipsis ordinibus et consecrationibus haberetur ( Epist. ad Decent. Eugub. ).» Addit infra: «Quis enim nesciat, aut non advertat id, quod a principe apostolorum Petro Romanae Ecclesiae traditum est, ac nunc usque custoditur, ab omnibus debere servari?» etc. Ut hoc fieret, quis non videt, scripto opus fuisse? Denique [Col. 0857D] ait: «Saepe dilectionem tuam ad Urbem venisse, ac nobiscum in ecclesia convenisse, et quem morem vel in consecrandis mysteriis, vel in caeteris agendis arcanis teneat, cognovisse, dubium non est» etc. Quae tunc igitur liturgia missae in usu erat, ab Apostolis descendisse Innocentio pontifici credebatur: quod et ipsum tamen in tanta latitudine non facile accipiendum est; moris enim fuit eorum temporum ad apostolos referre quaecunque in sacris antiquitatem olebant, neque eorum origo erat perspecta, cum tamen ex iis nonnulla post apostolorum aevum instituta fuisse deprehendantur. Unum nobis pro certo statuendum est, videlicet, quidquid ad substantiam sacramentorum pertinet, in quibus necessaria animarum subsidia, aut praecipua vis ineffabilis sacrificii [Col. 0858A] sita est, ab apostolorum aevo ad nostra usque tempora semper fuisse in universa Ecclesia observatum. Nulla unquam in his discordia fuit inter Latinos et Graecos, aliosque Orientis fideles, et ne nunc quidem habetur, quanquam plerique ex iis a Romanae Ecclesiae communione a vulsi sint, aut videantur. Semper oblatio, semper consecratio et communio peracta; semper creditum sacra dona realiter converti in pretiosum corpus et sanguinem Domini. Tota ergo varietas ac dissimilitudo non solum inter Orientales et Occidentales, sed et inter ipsas Occidentis Ecclesias, in varietate precum, in diversitate verborum, atque in arbitrariis caeremoniis versata est. Aliis enim ritibus Latini, aliis Graeci utebantur in conficiendis sacramentis; et in orationibus ad Deum, intacta [Col. 0858B] tamen eorumdem sacramentorum essentia: quod praecipue in baptismi administratione, et in Eucharistiae sacramento et sacrificio animadvertere possumus.
Porro notissimum est inter ipsas Occidentis Ecclesias hanc ipsam rituum et precum varietatem olim viguisse; alia enim a Romana fuit Hispanicis et Gothicis liturgia; alia Gallicanis, alia Ambrosianae Ecclesiae. Imo cuilibet Ecclesiae, cuilibet episcopo licuit suam instruere novis orationibus, easque amplificare ac minuere. Sanctis Basilio et Chrysostomo suae missae ritus tribuunt Graeci, sancto Ambrosio ordinem suarum precum Mediolanensis Ecclesia. A sancto Hilario in Galliis confectum vidimus librum Mysteriorum. A sancto Paulino episcopo Nolano Sacramentarium, et Hymnarium, Gennadio teste, fuisse [Col. 0858C] conscripta circiter annum Christi 412 pariter compertum habemus. Ita et in Hispaniis sapientissimi alii pastores, aut presbyteri, pro sua quisque prudentia ac pietate, sacros ritus composuerunt et exornarunt. Neque hoc improbatum, imo probatum videas a sancto Gregorio Magno Romano pontifice in litteris ad Augustinum Cantuariensem episcopum datis. Interrogatio Augustini haec fuit: «Cum una sit fides, cur sunt Ecclesiarum consuetudines tam diversae, et altera consuetudo missarum est in Romana Ecclesia, atque altera in Galliarum Ecclesiis tenetur?» Cui his verbis respondet sanctus Pontifex: «Novit fraternitas tua Romanae Ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit enutritam. Sed mihi placet, ut sive in Romana, sive in Gallicana, [Col. 0858D] seu in qualibet Ecclesia aliquid invenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum Ecclesia, quae adhuc in fide nova est, institutione praecipua, quae de multis Ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro rebus loca nobis amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque Ecclesiis, quae pia, quae religiosa, quae recta sunt, elige; et haec quasi in fasciculum collecta, apud Anglorum mentes in consuetudinem depone.» Idem e sancto Augustino Hipponensi colligas (Aug., epist. 64 ad Januar. olim 118) , atque a sancto Ambrosio, sive a vetustissimo auctore operis de Sacramentis. Quod plus est, ne ipsa quidem Romana Ecclesia ejusmodi varietatis expers fuit; nam, uti infra monebimus, Leo Magnus pontifex liturgiam [Col. 0859A] sacram instaurasse videtur. Certe eamdem Gelasius I papa novo ordine donavit; rursus vero idem Gregorius Magnus ad eam formam redegit, quae subinde semper servata est, exceptis additamentis non paucis festorum atque orationum, quae subsequentium temporum devotio invexit. At quod est ad canonem, in quo praecipue tremendum sacrificii Mysterium peragitur, nulla in eo unquam facta est novatio; et si quae levis momenti verba addita fuere a Romanis quibusdam pontificibus, id in eorum Vitis apud Anastasium collectorem commemoratum fuit. Illustris est in hanc rem Vigilii papae locus in epistola anno Christi 538 exarata: «Ordinem quoque precum (ita ille scribit) in celebritate missarum nullo nos tempore, nulla festivitate significamus habere divisum; sed [Col. 0859B] semper eodem tenore oblata Deo munera consecrare. Quoties vero Paschatis, aut Ascensionis Domini, vel Pentecostes, vel Epiphaniae, sanctorumque Dei fuerit agenda festivitas, singula capitula diebus apta subjungimus, quibus commemorationem sanctae solemnitatis, aut eorum facimus, quorum natalitia celebramus; caetera vero ordine consueto prosequimur. Quapropter et ipsius canonicae precis textum dirigimus subter adjectum, quem Deo propitio ex apostolica traditione suscepimus ( Vigil. pap. epist. ad Eutherium., sive Profuturum. ).» Quae hic canonicae preces dicuntur, et ex apostolica traditione proficisci asseruntur, respiciunt unum canonem missae, qui in omnibus missis idem erat, neque mutationibus obnoxius. Stabiles quoque semper fuere ritus alii in missa, uti [Col. 0859C] lectiones ex Veteri Testamento, aut ex Epistolis apostolorum, atque ex Evangelio, atque aliis, de quibus liturgici scriptores multa tradidere.
Quod nunc cernimus, inter Romanae Ecclesiae missam et Graecorum non leve discrimen intercedit. Primis etiam Christianae fidei saeculis intercessisse videtur; neque enim a Graecis sacros ritus Romani acceperunt, sed ab apostolorum principibus. In substantialibus tamen tam Romana quam reliquae Christiani orbis Ecclesiae concordes perrexere semper. Fieri tamen potuit ut ante Gelasium et Gregorium Magnum pontifices quotidiana Romanae missae liturgia prolixior foret, quam quae nostris temporibus usurpatur. In Graecorum missa ante praefationem Orationes dicuntur pro Ecclesia, pro regibus, pro [Col. 0859D] catechumenis, etc. Aliae etiam adduntur post consecrationem, pro clero, etc. Latinus auctor de Sacramentis, si non Ambrosius, certe vetustissimus atque Italus, ait: «Laudes Deo deferuntur, oratio petitur pro populo, pro regibus, pro caeteris (Auct. de Sacr. l. IV, c. 4, inter Op. Ambros.) .» Nunc in Romana liturgia paucis, et quidem in secreta oratione, papa, episcopus, et reges Deo commendantur. Olim fortasse pro iis rogatum fuit in qualibet missa solemni distinctis orationibus, ut nunc fit in missa feriae sextae in Parasceve, quae missa a nonnullis, mera conjectura utentibus, existimatur omnium antiquissima, quanquam de praesanctificatis confecta. Certe vetustis saeculis praefationes complures in usu fuere. Hasce sanctus Gregorius Magnus ad paucas [Col. 0860A] nunc usitatas redegit. Psalmi etiam integri adhibiti antiquitus, sive cantati in missa fuerunt; idque ex non uno sancti Augustini loco, et ex homiliis sancti Petri Chrysologi constat; verum nostris temporibus versiculus tantummodo ex iis canitur, aut recitatur. Cur autem a sancto Gregorio pontifice breviata fuerit liturgia, id factum suspicari licet ad majus fidelium commodum, atque ut omnes divinis mysteriis interesse possent. Olim quoque multos occupabat cura filiorum, custodia agrorum et bestiarum, servitium dominis praestitum, ut alia impedimenta omittam. Hosce, ut opinari fas est, absterrebat a sacris prolixitas liturgiae. Idcirco satius visum fuit eamdem contrahere, et praesertim postquam praeceptum invaluit de missa audienda singulis Dominicis, [Col. 0860B] aliisque festis solemnibus.
Sed quando Romanam priorum saeculorum liturgiam ostendere non datur, antiquiora saltem illius monumenta et exemplaria prodamus. Ante paucos annos, clarissimus Pater Joseph Blanchinius, Oratorii Romani presbyter, quartum tomum adjiciens Romanorum pontificum Vitis ab Anastasio collectis, et a cl. v. Francisco patruo suo illustratis, opusculum edidit cum hocce titulo: Codex sacramentorum vetus Romanae Ecclesiae, a sancto Leone papa confectus, primum prodit ex ms. libro, ante mille annos conscripto, qui exstat in bibliotheca amplissimi capituli Veronensis. Egregium sane ac pretiosum venerandae antiquitatis monumentum, cui par in hoc genere non reperias, utpote quod in eo exhibeatur omnium vetustissima [Col. 0860C] liturgia, quae Romanae olim in usu fuit. Dolendum tantummodo quod non integrum opus ad nos pervenerit, cum multa exciderint, et praesertim orationes pro compluribus Dominicis diebus, quae praecipuum divini cultus patrimonium constituunt. Ad haec anno Christi 1680 Joseph Maria Thomasius, clericus regularis, postea venerabilis sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis, vir pietate non minus quam doctrina conspicuus, et de sacris litieris optime meritus, libros tres Sacramentorum Romanae Ecclesiae ex insigni Codice Christinae Suecorum reginae evulgavit. Contendit ille, et gravibus quidem rationibus adductus. Missalem librum a Gelasio I pontifice circiter annum Christi 494 instauratum, ibi contineri, quanquam fateatur nonnulla fuisse apposita [Col. 0860D] saeculo subsequenti. Nobis denique est Sacramentarium Gregorianum, ordinatum videlicet ab insigui Romanae Ecclesiae pontifice Gregorio Magno circiter annum Christi 598. Plura hujus perantiqua exemplaria exarata supersunt. Mihi omnium, ut reor, antiquissimum ex Vaticano Codice suppeditavit praelaudatus Pater Joseph Blanchinius, vir pro virili ad sacras litteras promovendas natus. Tria haec ergo Sacramentaria ad Romanam Ecclesiam spectantia, in unum conjuncta, producere constitutum mihi fuit, ut sub uno conspectu habeant lectores quidquid in remota antiquitate reliquum est de liturgia Romana. Quod antequam praestem, aliquid praefari juvat de singulis hisce Sacramentariis, et quanto in pretio habenda sint, palam facere.
Editum, ut nuper monui, primum fuit a Patre Blanchinio, et recudendum infra erit Sacramentarium, quod «a sancto Leone papa I» confectum, per conjecturam ipse est opinatus. Quae de hac re doctiorum virorum sententia foret, exquisivit deinde Blanchinius, eorumque litteras pro suo erga me amore ad me misit. Rescripsit cl. Pater Joseph Augustinus Ursius ordinis Praedicatorum, a secretis congregationis Indicis, sibi minime videri Gelasianum opus Sacramentarium illud, quod venerabilis cardinalis Thomasius edidit, et Gelasio potius tribuendum esse, si quod a Blanchinio evulgatum fuit, [Col. 0861B] altero sine dubitatione vetustius. Cum Gelasianam liturgiam sanctus Gregorius Magnus «multa subtrahens,» contraxerit (ita argumentatur Ursius) atque ad meliorem ordinem redegerit, verba haec minime cum Thomasiano Codice conveniunt, qui mole sua inferior Gregoriano deprehenditur. Contra notae hujusmodi recte cadunt in Blanchinianum, qui si integer ad nos pervenisset, longe Gregorianum mole superaret; quae vero sine ordine in Gelasiano procedunt, ordinem a sancto Gregorio acceperunt. Sed quod potissimum ad hujusmodi quaestionem dirimendam urget idem Ursius, haec oratio pagina 51 Editionis Blanchinianae in Leoniano Codice occurrit: Majestatem tuam, Domine, supplices exoramus, ut anima famuli tui Simplicii episcopi ab omnibus, [Col. 0861C] quae humanitus attraxit exuta, in sanctorum censeatur sorte pastorum. Post sanctum Leonem Simplicius Romanae Ecclesiae praefuit, et vita functus est anno Christi 483. Ergo Leonem Magnum nequaquam Collectio ista habere potuit. Rursus cum haec, post mortem Simplicii statuenda sit, ad Gelasiana tempora referendus Codex videtur; nam Gelasius anno Christi 492 renuntiatus fuit Romanus pontifex. Ad controversiam hanc dijudicandam accessit etiam cl. v. Eusebius Amort ecclesiae collegiatae ad sanctam Crucem Pollingae in Superiori Bavaria canonicus regularis, et sacrae theologiae professor. En ejus sententiam: Sacramentarium istud «non est opus unius alicujus pontificis, sed est Sacramentarium [Col. 0861D] Romanorum pontificum, usu receptum primis temporibus, auctum tamen et interpolatum per varios pontifices usque ad tempora Gelasii papae. Specialiter in hoc Sacramentario agnoscuntur manus Sixti Ill, Leonis I et Felicis III.» Quae omnia is erudite persequitur, et subacio judicio consentire cum sua sententia ostendit. Utraque sane opinio laudanda, atque inter utramque ego, sed titubante gressu, procedam; cum enim conjecturis tantum esse hic locus possit, nulla neque ab iis, neque a me inconcussa in omnibus sententia est exspectanda.
Itaque primo veri prorsus simile videtur, in liturgicum hoc aerarium illatas fuisse preces et obsecrationes quae per prima quinque religionis Christianae saecula in usu fuerunt Romanae Ecclesiae, ac reperiri [Col. 0862A] potuerunt: tanta est earum copia atque varietas. Quippe ad primi, secundi, tertii saeculi preces additamenta identidem facta fuerunt, prout sanctissimis pontificibus videbatur magis idoneum ad augendam sacramentorum venerationem, populique Christiani devotionem. Quarto autem et quinto saeculo potior orationum adjectio, uti suspicari licet, facta fuerit. Atque ubi conjectura haec vim habeat, jam intelligimus quanti faciendum sit Sacramentarium istud, in quo videlicet pietatis Christianae professio et supplicationes contineantur, primis illis Ecclesiae temporibus usitatae. Inter ejusmodi orationes, sensim ad sacra mysteria adjectas, eae dignosci facile possunt, quae saeculo III, quae IV, quae V originem suam debent. Nam quoties novae haereses [Col. 0862B] emergebant, atque in conciliis orthodoxis damnabantur, curabant etiam doctissimi et piissimi pontifices ut in concionibus et sacris precibus germana Ecclesiae doctrina proponeretur, et populi catholicis auribus ac mentibus saepius inculcaretur. Hinc natae pro temporum varietate complures orationes et praefationes, quibus configebantur haereses Manetis, Sabellii, Pauli Samosateni, Arii, Apollinaris, Macedonii, Pelagii, Nestorii, et Eutychetis. In Blanchiniano Sacramentario passim prostant hujus veritatis documenta. Sed quinam fuerint singularium ejusmodi additamentorum auctores, indicare, eoque minus decernere, nemo nunc potest. Certe quin Romanis pontificibus tribuenda sint quaecunque in [Col. 0862C] praelaudato Sacramentario occurrunt, negare quisquam non ausit; hunc enim Codicem in usu Ecclesiae Romanae fuisse, evidentissime agnoscimus. In festo sanctorum martyrum Pauli et Joannis ad missam 5 legitur: Nobis contulisti, ut non solum passionibus martyrum Urbis istius ambitum coronares, sed etiam in ipsis visceribus civitatis Joannis et Pauli victricia membra reconderes. Et in festo sancti Laurentii ad missam 5: Quamvis sanctorum tuorum toto orbe clara sit gloria, de beati tamen solemnitate Laurentii prae caeteris Roma laetatur. Atque eodem Sacramentario Romanos ipsos pontifices usos fuisse, multa apertissime evincunt. In festo apostolorum Petri et Pauli, num. 20, Praefatio haec verba exhibet: Qui ut hanc sedem regimen Ecclesiae totius efficeres, [Col. 0862D] et quod haec praedicasset, ostenderes ubique servandum, simul in ea et apostolicae principem dignitatis, et magistrum gentium collocasti. In natali episcoporum, num. 5: Qui licet Ecclesiam tuam, toto terrarum orbe diffusam, largitate munerum ditare non desinis, sedem tamen beati apostoli tui Petri tanto propensius intueris, quanto sublimius esse voluisti; da mihi famulo tuo hujus providentiae tuae dispositionibus exhibere congruenter officium, etc. Haec sapiunt sancti Leonis I doctrinam. Alia id genus praetereo. Pro usu quoque Romanae Ecclesiae concinnatam fuisse Collectionem istam, ediscimus ex coemeteriis, aliisque sanctis locis aeternae Urbis, ubi festa olim celebrabantur, atque stationes. Ibi enim pridie Kalendas Octobris recensetur «natale basilicae Angeli in Salaria.» [Col. 0863A] Tum alibi: «natale sancti Stephani in coemeterio Callisti; et Felicissimi et Agapiti in coemeterio Praetextati via Appia.» «Et sexto Iduum Juliarum» de filiis sanctae Felicitatis habentur haec: «Natale sanctorum Felicis, Philippi, in coemeterio Priscillae; Vitalis, et Martialis, et Alexandri, in coemeterio Jordanorum; et Silani in coemeterio Maximi, via Salaria; et Januarii in coemeterio Praetextati via Appia.» Haec miram antiquitatem olent.
Secundo ubi quaeratur quis hujus Sacramentarii auctor sive consarcinator fuerit, nuper memoratus Pater Blanchinius, cui thesaurum hunc debemus, continuo occurrit, inquiens, nomine sancti Leonis I videri illud inscribendum. Et profecto non paucis conjecturis, iisque gravissimis, ejus opinio nititur. [Col. 0863B] Etiamsi ex Joanne Diacono didicerimus a sanctis duntaxat pontificibus Gelasio et Gregorio I elaborata fuisse Sacramentaria ad usum Romanae Ecclesiae ( Joan. Diac. in Vit. S. Greg. M. ), attamen etiam ante Gelasium Romanis pontificibus sua procul dubio fuit liturgia, atque ad eam exornandam et amplificandam facile suam opem contulerit sanctus Leo Magnus bene de religione tot aliis in rebus meritus, et singulari eloquentia praeditus. Et revera vetustus auctor libri, cui titulus: Gemma animae, scribit: « Orate pro me peccatore, Leo papa dici statuit. Hic et praefationes composuit (Auctor Gem. anim., c. 49). » Tum addit: «Leo papa apposuit (canoni) Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam (Idem, c. 90) ;» quod et in Romanorum pontificum Vitis legitur [Col. 0863C] apud Anastasium Bibliothecarium. Infra ait: « Benedicamus Domino, acceptum est de Psalterio. Deo gratias, de Apostolo. Sed haec dici constituit Leo papa.» Ad haec Quesnellius adnotat: «Qui Pontificale Missaleque Romanum paulo attentius legerit, haud difficile deprehendet plurima hic inserta legi, quae Leoninam phrasim dictionemque omnino redolent, ut dubium apud me non sit magnam eorum partem, quae vel in officiis ecclesiasticis, antiquarum praesertim solemnitatum, Paschae puta et Pentecostes, recitantur, a sanctissimo pontifice Leone I fuisse composita vel restituta. Inter haec numerandae mihi videntur praefationes, quae canoni missae praemittuntur, nec non et aliae duae, quas habet Pontificale [Col. 0863D] Romanum, altera in episcopi consecratione, altera in ordinatione presbyteri (Quesn. t. I Ed. op. S. Leon. ad serm. 96) ,» etc. Neque alia mens fuit cardinali Thomasio, scribenti: «Quod nolim, integrum Gelasio ascribas, sed Leoni Magno ex parte, ejusque praedecessoribus Romanis episcopis. Nec immerito; coeperam enim Leoninas phrases sententiasque cum hoc Codice conferre; et inveni, nedum stylum, sed ipsissima verba Leonis hic recitari; et hinc certior factus, paulo certius hoc asserere non dubito ( Card. Thom. in praef. ad Sacram Gelas. ).» Quae eminentissimus Thomasius scribit, facile foret exemplis plurimis confirmare; eloquentia enim sancti Leonis, ejusque elegans stylus in oculos incurrit tam in ejus sermonibus et epistolis, quam in Blanchiniano Sacramentario. [Col. 0864A] Unum tantummodo et alterum exemplum proferam. In sermone primo de Jejunio Pentecostes haec habet sanctus pontifex: «Hi itaque doctores et tirocinium militiae Christianae sanctis jejuniis inchoarunt, ut, contra spiritales nequitias pugnaturi, abstinentiae arma caperent.» In Sacramentario ad jejunium quarti mensis haec repetuntur: Concede nobis, Domine, praesidia militae Christianae sanctis inchoare jejuniis, ut, contra spirituales nequitias pugnaturi, continentiae muniamur auxiliis. Infra in eodem sermone sanctus Leo addit: «Igitur post sanctae dies laetitiae, quos in honorem Domini a mortuis resurgentis, ac deinde in coelos ascendentis exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum, salubriter et necessarie consuetudo est ordinata, ut si quid forte [Col. 0864B] inter ipsa festivitatum gaudia negligens libertas et licentia inordinata praesumpsit, hoc religiosae abstinentiae censura castiget. Quae ob hoc quoque studiosius exsequenda est, ut illa in nobis, quae hac die Ecclesiae sunt collata, permaneant.» At in Sacramentario ad idem jejunium quinti mensis praefatio eadem sensa, totidemque ferme verbis, exhibet: Vere dignum. Post illos enim laetitiae dies, quos in honorem Domini a mortuis resurgentis, ac in coelos ascendentis, exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum, necessarie nobis haec jejunia sancta provisa sunt, ut pura conversatione viventibus, quae divinitus sunt collata permaneant. Ita in sermone 76 ista leguntur: «Solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum, devota nobis est [Col. 0864C] observantia celebrandum.» Eadem occurrunt in Sacramentario ad jejunium quarti mensis: Adesto, Domine, supplicationibus nostris, ut hoc solemne jejunium, quod animabus corporibusque curandis salubriter institutum est, devoto servitio celebremus.
Possit quidem quisquam contendere hujusmodi orationes ac praefationes expressas fuisse e sancti Leonis sermonibus per aliquem ex subsecutis pontificibus, puta a sancto Gelasio, Sacramentarii instaurati auctore. Sed aequius est arbitrari eas ad ipsum Leonem Magnum esse referendas, qui utrobique tam in sermonibus, quam in concinnandis sacris precibus, phrasibus ac sensis sibi familiaribus usus fuerit. Neque hujus opinionis fundamenta nutant, quod [Col. 0864D] Simplicii pontificis nomen sese hic intulerit; conjicere enim quisquam potest, a librario Leonianum opus exscribente pro Silvestri nomine, improvide substitutum fuisse Simplicii nomen. Accedit, quod multa in hoc Sacramentario comprehensa ad conditionem temporum, quibus sanctus Leo cathedram apostolicam tenuit, spectare omnino videantur. Norunt eruditi, sub eo pontifice contigisse immanem Attilae irruptionem in Italiam, cujus immensus exercitus postremum Urbi trepidanti exitium minabatur; tum anno Chr. 455 eamdem urbem a Genserico Vandalorum rege captam, atque direptam. In utroque eventu miserentis Dei manus super Romanos effulsit, tum quod Attilam crudelissimum vastatorem urbium compescuit, ne Romam victor pergeret; tum [Col. 0865A] quod Gensericum a capta neque tamen vastata Urbe tam cito removit. Miserrima hujusmodi tempora delineata in Sacramentario videntur. In jejunio quarti mensis, num. 11, oratio haec legitur: Deus, qui vastatoris antiqui perfidiam virtute Filii tui et sancti Spiritus destruendo, dedisti nobis de captivitate victoriam, concede, quaesumus, ut qui nos impetere moliuntur, potentiae tuae dextera conterantur. Mense Julio, num. 28: Munera nomini tuo, Domine, cum gratiarum actione deferimus, qui nos, ab infestis hostibus liberatos, paschale sacramentum placida tribuis mente suscipere. In praefatione: Ut sic vitia nostra depellas, sicut corporum ferales exstinguis inimicos, nec captivitatem quam extrinsecus submovisti, sustinere nos patiaris internam. Supra quoque habetur: Agnoscimus [Col. 0865B] ad peccatorum merita pertinere ut servorum tuorum labore quaesita sub conspectu nostro manibus diripiantur alienis, et quae desudantibus famulis nasci tribuis, ab hostibus patiaris absumi, etc. Supplices exoramus, ut ab omni mortalitatis incursu continuata miseratione nos protegas. Sunt et alia loca, quae praetermitto, indicantia, gravibus pressuris tunc populum Romanum obnoxium fuisse, quod certe Leonis Magni temporibus contigit. Audi quid ipse sanctus pontifex dicat: «Quis hanc Urbem reformavit saluti? quis a captivitate eruit? quis a caede defendit? Ludus Circensium, an cura sanctorum? Quorum utique precibus divinae censurae flexa sententia est, ut qui merebamur iram, servaremur ad veniam.» Infra subdit; «Revertimini ad Dominum, intelligentes mirabilia [Col. 0865C] quae in nobis dignatus est operari; et liberationem nostram, non sicut opinantur impii, stellarum affectibus, sed ineffabili omnipotentis Dei misericordiae deputantes, qui corda furentium Barbarorum mitigare dignatus est (S. Leo, serm. 81, in octav. Apost.) .» Quare tandem intelligas, justas Blanchinio adfuisse causas tribuendi sancto Leoni editum a se Sacramentarium.
Tertio, ista nihilominus certi aliquid nobis praebere non possunt; et quicunque reliqua monumenta expendat, rem adhuc dubiam fateri cogatur. Si, quod ego suspicor, proferre licet, veri mihi videtur similius collectionem hanc post tempora sancti Leonis ab aliquo consarcinatam fuisse; quascunque reperit orationes et praefationes, ab ipso sancto Leone ejusque [Col. 0865D] praedecessoribus Romanis pontificibus compositas, in unum Codicem coegit, et quidem sine accurato illo delectu, ac sine exquisito ordine, quem rei gravitas exposcebat. Fas mihi sit et alteram addere conjecturam. A Gelasio papa, aut sub ipso Gelasio eadem collectio fieri potuit, inclinante ad finem saeculo Christi quinto; veri tamen similius videatur id potius sub Felice III pontifice contigisse, qui Gelasio proxime praeivit. En quae me ad hujusmodi opinionem adduxere. Mense Julio, num. 18, haec in praefatione occurrunt: Qui nos doces illorum jugiter relaxare, qui nobis adversantur, offensas, sic dissimulare culpas, ut sub specie gratiae nocere cupientium declinemus, in qua student perseverare, malitiam. Tu etenim, Domine, nos manere vis similitudine columbarum, et astutos fieri [Col. 0866A] more serpentium, non utique ut cuiquam noxii simus, sed ut sollicite dolos caveamus alienos. Ita mites ad omnes esse nos jubes, ut pariter corripere praecipias inquietos; longe aliud quippe est contumeliam praeterire; aliud, ne per improvidam benignitatem capiamur, intendere. Quoniam et tua clementia ea lege nostros resolvit errores, ut nos denuo, ne deteriora subeamus, errare prohibeas; nec sibi quispiam aut non cessum judicet fuisse delictum, aut laesum se fortassis existimet, si facultas eidem potius subtrahatur laedendi, cum hoc ipso magnum beneficium talibus conferatur, ut mali esse dediscant vel impossibilitate peccandi. Qui haec attente perpendat, duo inde manifeste colligit: scilicet hanc praefationem a Romano quopiam pontifice elucubratam, qui potentem aliquem aut aliquos inimicos, calumniatores, [Col. 0866B] sive insidiatores, passus fuerat, a quibus adhuc sibi timebat. Respicere haec possunt schisma contra Damasum papam ab Ursicino excitatum anno Christi 367. Referenda tamen potius sunt ad schisma Eulalii anno 419 contra Bonifacium I papam, aut ad Bassi exconsulis accusationes anno 433 adversus Sixtum III pontificem conflatas, de quibus Vitae Romanorum pontificum aliaque monumenta fidem faciunt, Pagio tamen reclamante, ac rem in dubium revocante. Neque enim hic agi videtur de schismate Symmachi et Laurentii, quod saeculo subsequenti accidit. Alterum est, haec minime consentire cum Leonis I pontificis vita, moribus ac rebus gestis, erga quem perpetuus fuit amor et obsequium cleri et populi Romani. Neque illum excogitare licet hujusmodi [Col. 0866C] praefationis auctorem, cum adversus tantum virum nullus unquam domesticus hostis insurrexerit, eive insidias struxerit. Imo improvide eadem praefatio in collectionem hanc illata videtur; quae usui quidem fuerit alicui Romano pontifici in privata quapiam contentione suis cum aemulis, at locum subinde habitura non erat in Sacramentario, quod in usum subsequentis Ecclesiae fuisset efformatum.
Post eamdem praefationem alia subsequuntur non absimilia. Deus, qui prudentem sinceramque concordiam tuorum cordibus inesse voluisti, da nobis legitimae dilectionis tenere mensuram, ut qui a justae pacis puritate dissentiunt, in nobis tamen quod merito debeant lacerare, non inveniant. Ibidem, in missa 8: [Col. 0866D] Comprime, Domine, quaesumus, os iniqua loquentium, et eos qui nos moliuntur insimulare confuta. In praefatione: Qui famulos tuos informare dignaris, ut non tam nos exagitet inepta laceratio superborum, quam potius moveat miseratio lacerantum. In missa 3 haec animadvertenda occurrunt: Nihil ergo juvat eos qui dedecora sua notasque non cernunt; et quia ipsi se non vident, aestimant nec se ab aliis videri. Cum enim clamat Apostolus: «Quae secundum faciem sunt, videte,» quemadmodum se celare posse confidunt, qui, sicut scriptum est, per dulces sermones suos seducentes corda fallacia, et (sicut Evangelium ait) Christum in cubili requirentes, palam manifesteque declarant quid et dictis exsequantur et factis? Nec eos fulcit aut munit, quia ut se valere contendant, volumina divina percurrunt: [Col. 0867A] cum per haec ipsi potius improbos mores suos et profiteantur et damnent; nescientes quod traduntur in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt, etc. Graviora habes in missa 20, mense Julio, ubi haec praefatio: Qui coelestibus disciplinis ex omni parte nos instruens, qualiter a fidelibus tuis falsos fratres discerneremus, etc. De his sunt enim inflati sensu carnis suae; de his sunt qui, terrena sapientes, ideo deprecantium te verba fastidiunt, quia animales atque carnales, quae sunt spiritus Dei, stulta mente non capiunt. De his sunt qui, reprobi circa fidem, quam nescientes et quae loquantur, neque de quibus affirment, saepe subvertere conati sunt. De his sunt subdoli operarii qui introeunt explorare Ecclesiae libertatem quam habet in Christo, ut eam secum in turpem redigant servitutem. De his sunt [Col. 0867B] qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis, non solum viduarum facultates, sed devorantes etiam maritarum. Isti nec justos appetunt se videri, nec saltem deforis sunt vel dealbati vel loti, sed palam pudore calcato, de pravis conversationibus suis etiam gloriantur; et domi forisque spurcitiam contrahentes, non tam referti sunt ossibus mortuorum, quam magis ipsi sunt mortui, etc. Isti non solum ad tui gratiam venientes sui foeditate deterrent, sed etiam intrinsecus fratribus constitulis, pro quibus Christus est mortuus, offendiculum suae perversitatis opponunt. Tales cavere nos jubes, etc. Haec sane longiuscula, sed non dissimulanda. Equidem quo saepius ipsa considero, persuadere mihi non possum, eadem a quoquam Romanorum pontificum, nedum a prudentioribus, in sacram [Col. 0867C] liturgiam fuisse illata. In concionibus quidem atque in epistolis haec ferantur, haec laudentur. Verum atrox hujusmodi censura adversus privatos homines male sedet in divinis mysteriis, neque cum eorum majestate, mansuetudine et modestia, componi facile possit. Si ejusmodi praefationes ab aliquo privato homine, aut a pontifice quopiam, pro aliqua singulari necessitate compositae fuerunt, dignae certe non erant quae in publica et communi liturgia conservarentur. Doctissimus quidam vir in litteris, ad Patrem Blanchinium datis, haec interpretatur de Manichaeis sub sancto Leone detectis. Addere is poterat, et sub sancto Gelasio. In iis tamen praefationibus agi non de haereticis, quos sanctus Leo acerrima eloquentia exagitat (Serm. 33, 41; epist. 8 ad episc. Ital.) , sed [Col. 0867D] quidem de fratribus, quorum corrupti mores graphice pinguntur omnino evidens quisque fateatur. In eorum quoque consortio ecclesiasticos quosdam saltem viros non defuisse, ex adductis verbis non difficile colligas. Quod si in Gelasianum Sacramentarium aliqua ex istis irrepsere, nullum tamen ibi excessum deprehendas.
Accipe nunc quare mihi visa fuerit liturgia haec consarcinata temporibus potius Felicis III, papae, quam Gelasii successoris. Jam supra vidimus preces Deo oblatas fuisse in Sacramentario hoc pro anima famuli Simplicii episcopi. Vitiatum eum locum a librario suspicari fas est. Nam cur cum festo sancti Silvestri conjungitur emortualis dies Simplicii pontificis, qui, ut habetur in Vitis Romanorum pontificum [Col. 0868A] ab Anastasio collectis, «VI Nonas Martias» sepulturae traditus fuit? Cur geminae orationes ibi in honorem «sancti Silvestri exhibentur,» tertia vero, quae ad ipsum quoque referenda pro more erat, de Simplicio episcopo agit? Conjicere possumus tres orationes in honorem sancti Silvestri fuisse positas in Codice, et post eam missam successisse alteram in depositione Simplicii pontificis; librarium vero, dum istam Collectionem exscriberet, incaute ex una per saltum transiliisse in alteram. Attamen haec ipsa papae Simplicii mentio Collectionis hujus tempus posse innuere videtur. In Romana Ecclesia perdurat adhuc mos ut pontificis ultimo vita functi annuum funus habeatur. Si Gelasius hujusmodi liturgiam concinnasset, cur Simplicii, et non potius Felicis III papae praedecessoris [Col. 0868B] sui nomen posuisset? Haec autem adnotatio verum tempus indicare videtur, et praesertim quod cum eo consentiant, quae supra animadvertimus. Sedente sancto Leone I, quot turbines passa fuerit Romana civitas, jam vidimus, et propterea illius aevo multa quae hic continentur congruere demonstratum est. At commode etiam direptiones illae, majoraque impendentia pericula, et subsecuta liberatio, ad Felicis III pontificatum spectare possunt. Eo quippe tempore inter Barbaros, hoc est inter Odoacrem regem ac Theodericum Gothorum ducem, postea regem, atrox bellum viguit, et de Romae totiusque Italiae imperio disputatum fuit: fierique non potuit quin Romanus ager gravissima subierit incommoda, grandisque trepidatio Urbem concusserit, quam tamen [Col. 0868C] miseratio divina excussit. Mense Julio, ad missam 12, oratio ista occurrit: Auxiliare, Domine, temporibus nostris, ut tua nos ubique dextera protegat, et religionis integritas, et Romani nominis securitas reparata consistat. Paganorum colluviem Odoacer, Gothos Arianam gentem Theodoricus in Italiam invexere. Horum causa et religioni et Urbi sub Felice III papa timebatur. Sub Gelasio autem pontifice pacata omnia fuerunt Romae, ita ut rectius ad ejusdem Felicis III tempora referenda haec videantur.
Praeterea animadvertas velim preces ad Deum in isto Sacramentario, uti mos poscebat, pro dominantibus Romae fundi. En quibus verbis. Mense Julio, ad missam 25: Protege, quaesumus, Domine, Romani nominis utique rectores. Ad missam 34: Romanis [Col. 0868D] auxiliare principibus. Mense Augusto, ad missam 43: Romani nominis defende Rectores. In Gelasiano quoque Sacramentario ista habentur. Cur nusquam imperatorum sive Augustorum nomen adhibetur? Ea, ut videtur, ratione, quod primo Odoacer, tum Theodoricus, Urbi sunt dominati, uterque regis nomine contentus, et neuter imperatoris aut Augusti appellationem usurpare ausus. Imo Graecos Augustos, uti supremos Urbis dominos uterque, aeque ac populus Romanus, venerabantur. Quamobrem Romana liturgia eo tempore tam pro barbaricis regibus quam pro imperatoribus deprecatura, rectores Romani nominis, aut Romanos principes, apto utrisque dominatoribus vocabulo, in suis precibus appellare consuevit. Denique recolenda sunt quae in Sacramentario [Col. 0869A] isto ad missam quartam mense Septembri in natali episcoporum occurrunt. Ibi haec praefatio: Aptius siquidem atque decentius his diebus episcopalis officii suscepta principia celebramus, quibus et Ecclesiae totius observantia devota concurrit; et ipsius, cui sacerdotale ministerium deputatum, natalis colitur sacramenti; dumque, restrictius castigatiusque viventes, in summi pontificis proficiendo membra transferimur, adeptum temporalem hunc honorem, potius fieri speramus aeternum. Subsequitur oratio: Praesta, Domine, quaesumus, ut de nostrae gaudeamus provectionis augmento, et de congruo sacramenti paschalis obsequio. Paria habes in subsequenti missa. Ex his autem evidenter colligitur, cum tempore et jejunio quadragesimali, quod nomine observantiae et observationis novimus [Col. 0869B] donatum in Gelasiana et Gregoriana liturgia, concurrisse diem natalem, hoc est, anniversarium diem ordinationis, sive consecrationis Romani illius episcopi, sive sacerdotis (hoc enim quoque nomine tunc designabantur episcopi) qui Sacramentarii hujus consarcinator dicendus est, aut sub quo idem concinnatum fuit. Quam vellem haec sancto Leoni Magno pontifici possent aptari! Verum si cardinalem Baronium audimus, Leo I ordinatus est summus pontifex post Pascha anni 440, id est, die decima mensis maii; si Papebrochium, die octava Septembris; si Pagium, die vigesima secunda ejusdem Septembris. Quare ex hisce rationibus Leonem exclusum vides. Contra, qui Gelasium auctorem Sacramentarii istius opinantur, consentientem habent Codicem [Col. 0869C] ipsum, cum is ordinatus fuerit pontifex Kalendis Martiis, anno Christi 492, adeoque Dominica secunda Quadragesimae, cum anno illo Pascha in diem quintam Aprilis inciderit, non vero in diem septimum Aprilis, ut ex oscitantia typographorum legitur in Critica Baroniana Pagii. Sed quando visum potius fuerit pertinere Sacramentarium hoc ad tempora Felicis III papae, a systemate hoc non dissentit illius consecratio. Testibus enim Anastasio, Pagio, aliisque scriptoribus, a quibus biduo tantum cardinalis Baronius differt; consecratus fuit Romanus pontifex idem Felix III anno Christi 483, die sexta Martii. Et cum eo anno celebratum sit Pascha die decima Aprilis, natalis quoque ejusdem papae incurrerit oportet in Dominicam secundam Quadragesimae.
[Col. 0869D] Reliquum igitur est, si hisce conjecturis fidendum sit, ut ad sancti Felicis III tempora referendum videatur Sacramentarium istud. Fueritne autem illius conditor ipse pontifex, an quisquam alius, decernere quis unquam sibi sumat? Potuit aliquis in unum compingere, quae ex variis tunc Sacramentariis seligenda censuit, et Romanum vetus novis onerare mercibus. Certe non hic is ordo, atque accuratus rerum delectus apparet, qui ejusdem aedificium alicujus Romani pontificis prudentiae sine ulla dubitatione tribuendum persuadeat. Nempe in eo desideratur exacta temporum connexio, et distributio festorum. Mense Septembri missam sancti Petri apostoli, missam quoque sancti Laurentii habes. Ad Septembrem fit invitatio plebis in jejunio mensis decimi. [Col. 0870A] Missae de vigilia confusae sunt interdum cum missis de festo. Aliquando praefationes sine praeviis et subsequentibus orationibus ponuntur. Julio mense variae congeruntur missae in jejunio, atque orationes et preces diurnae; tum paucae quaedam orationes matutinae et vespertinae. Subsequuntur preces diurnae cum sensibus necessariis, et aliae missae in jejunio. Hic grandis congeries et confusio missarum et orationum, neque praescriptum quibus diebus earum usus futurus esset. Uno verbo, videtur collector quidquid sibi occurrebat descripsisse, sed non eam, quae par erat, dispositionem et ordinem curae ipsi fuisse. Ei tamen vitio ne vertas quod hic nulla Quadragesimae, Paschatis, et Dominicarum recurrentium per annum, mentio fiat; neque enim integrum [Col. 0870B] ad nos pervenit Sacramentarium istud, mutilum nempe in principio et fine. Et nihilominus sparsas ibi reperimus non paucas Dominicarum ipsarum orationes, quae omnium vetustissimae in liturgia censendae sunt. Interea, utcunque de Sacramentarii ipsius auctore statuas, repetendum hic est, pretiosum eximiumque nos in eo habere promptuarium sacrae antiquitatis, et Romanae liturgiae; nullumque alium liturgicum Codicem Occidentalis aut Orientalis Ecclesiae superesse, qui ad tantam vetustatem accedat. Ex Latinis enim et Graecis liturgiis, nobis notis, et nomina sanctorum Jacobi, Basilii, Ambrosii, Chrysostomi, Gelasii, aliorumque Patrum praeferentibus, nullam ostendas, in quam sensim non irrepserint additamenta aliqua subsequentis aevi. At hic praeter [Col. 0870C] millenariam originem Veronensis Codicis, a Patre Blanchinio, hujusmodi rerum aestimatore idoneo, firmatam, nihil offendis quod cum quinti saeculi conditione atque eruditione non consentiat. Imo adsunt quae singularem illius antiquitatem apertissime produnt.
In Pentecosten ascendentibus de fonte haec benedictio legitur: Benedic, Domine, et has tuas creaturas fontis, mellis, et lactis; et pota famulos tuos ex hoc fonte aquae vivae perennis, qui es Spiritus veritatis, et enutri eos de hoc lacte, et melle, quemadmodum patribus nostris Abraham, Isaac, et Jacob . . . introducere te eos in terram promissionis, terram fluentem melle et lacte. Conjunge ergo famulos tuos, Domine, Spiritui sancto, sicut conjunctum est hoc mel et lac, quo coelestis terrenaeque substantiae significatur unitio in Christo, etc. [Col. 0870D] Haec, inquam, remotiorum saeculorum post Christum vestigia sunt; primis enim Ecclesiae saeculis in more fuit infantibus e sacro lavacro egressis lac et mel degustanda porrigere, veluti sacra symbola quibus significabatur eorum ingressus in sortem filiorum Dei, velut in terram promissionis lacte et melle fluentem. Hujus moris, imo et orationis, mentionem supra vidimus factam in concilio Carthaginiensi; quod habitum fuit anno Chr. 397. Sanctus autem Hieronymus circiter eadem tempora scribebat: «Multa alia, quae per traditionem in Ecclesiis observantur, auctoritatem sibi scriptae legis usurpaverunt, velut in lavacro ter caput mergitare, deinde egressos lactis et mellis praegustare concordiam ( Hieron. dial. adv. Lucif. ).» Sed et ejusce ritus saeculo Christi secundo testem habemus [Col. 0871A] Tertullianum, dum et ipse ad traditionem provocans, de baptismo agit: «Ter mergitamur, inquit, amplius aliquid respondentes, quam Dominus in Evangelio determinavit. Inde suscepti, lactis et mellis concordiam praegustamus (Tertul., de Coron., mil., c. 3) .» Adversus Marcionem (Lib. I) commemorat «Mellis et lactis societatem, qua Creator suos infantat.» Alicui mirum videatur a praelaudato Hieronymo alibi scribi, non lactis et mellis, sed «vini et lactis,» concordiam recens baptizatis fuisse exhibitam (Hieron. comment. in cap. LV, Isai.) : «Qui mos, ait, ac typus in Occidentis Ecclesiis hodie usque servatur, ut renatis in Christo vinum lacque tribuatur.» Suspicari quis possit a librario pro mellis scriptum fuisse vini. Sed animadvertendum Clementem [Col. 0871B] Alexandrinum, postquam lactis et mellis mistionem in baptismo agnovit, haec addere: «Miscetur quoque lac vino (Clem. Alex. l. I, c. 6, Paedagoy.) , etc.,» quanquam haec non satis aperte ab baptismum referat. Caeterum perdurat adhuc ritus iste in Aethiopicis Ecclesiis, ibique baptizatis lac et mel praebetur. Verum in Occidentalibus Ecclesiis desiisse hunc ritum post saeculum Christi quintum, conjicere possumus ex antiquorum silentio. Nullum enim illius vestigium superest in Sacramentariis Gelasiano et Gregoriano, uti neque in vetustissimis Ordinibus Romanis a Mabillonio editis,
Occurrit quidem oratio haec in antiquissimo Ordine Romano de divinis officiis, quem Melchior Hittorpius anno 1568 evulgavit, sed ad diem sacrum Resurrectionis [Col. 0871C] Domini, et sine ulla mentione ritus porrigendi lactis et mellis recens baptizatis. Est et ibi benedictio agni in Pascha, et benedictio aliarum carnium, tum benedictio lactis et mellis. Dissimulare tamen nolim, cl. Patrem Martene censuisse usque ad saeculum nonum perseverasse in Occidente ritum hunc exhibendi neophytis lac et mel (Marten. t. I, c. 1, art. 15, de antiq. Eccles. ritib.) . Joannes enim Diaconus, in epistola ad Senarium, edita a Mabillonio, sciscitantem inducit: «Cur in sanctissimum calicem lac mittatur et mel, et Paschae Sabbato cum sacrificiis offeratur (Tom. I Musaei Ital.) .» Diligenter animadverte, qualis foret Joannis istius Diaconi tempore mos. Non enim lac et mel seorsim benedicebantur, [Col. 0871D] ut est in Leoniano Sacramentario, sed una cum vino mista offerebantur. Respondet Joannes Diaconus: «Baptizatis hoc sacramenti genus offerri, uti intelligant, quia non alii, sed ipsi, qui participes fiunt corporis et sanguinis Domini, terram repromissionis accipient, cujus iter inchoantes, tanquam parvuli, lacte nutriuntur et melle.» Hic autem assentiri non possum doctissimis viris Mabillonio et Martene, dum epistolam hanc tribuunt Joanni illi Diacono, qui saeculo Christi nono ex Vita Gregorii Magni aliisque libris non mediocrem nominis celebritatem sibi conquisivit. Num in Romana Ecclesia unus fuit Joannes Diaconus? Intellexissent ii longe nimis vetustiorem fuisse altero illo auctorem epistolae hujus, si quae idem scribit de confirmatione per presbyteros [Col. 0872A] collata, attentius animadvertissent. En ejus verba: «Sed nec illud tangat animum, quod sibi aliquando quaedam vis necessitatis assumit, veluti (quod nunc per Africam fieri dicitur) ut presbyteri sanctum chrisma conficiant; quod merito moveret, si istam pontificalis auctoritas licentiam non dedisset.» Saeculo Christi nono excisa omnino erat in Africa Christiana religio, circumquaque ibi diffuso imperio et superstitione Arabicae gentis. Quae igitur hic legis, Joannem hunc Diaconum referendum monent saltem ad finem saeculi quinti, quo tempore in Catholicos barbaricam persecutionem excitavit Hunericus Arianus Africae rex. Haec coepta anno Christi 485 acrius deinde efferbuit. Tunc in exsilium actis episcopis catholicis, ex necessitate presbyteris chrisma conferre [Col. 0872B] permissum fuit. Fieri etiam potest ut ante eadem tempora floruerit Joannes ille Diaconus. Repetere hic liceat, quae habentur in Carthaginiensi concilio anni 397. «Ut in Sacramentis corporis et sanguinis Domini nihil amplius offeratur, quam quod ipse Dominus tradidit; hoc est panis et vinum aqua mistum. Primitiae vero, seu mel et lac, quod die solemnissimo in infantum mysterio (nempe baptismo) solet offerri, quamvis in altari offeratur, suam tamen habent propriam benedictionem, ut a sacramento corporis et sanguinis distinguantur (Concil. Carthag. III, c. 24) .» Cum Joannes Diaconus non improbarit commistionem lactis et mellis cum sanguine Domini, a Patribus Carthaginiensibus improbatam, suspicio suboritur, ipsum eodem saeculo Christi [Col. 0872C] quarto floruisse. Quod tamen ad rem nostram facit, cum in Sacramentario Leoniano, sive Blanchiniano, benedictio lactis et mellis a Sacramento corporis et sanguinis Domini distinguantur, hinc deducere fas est remotissimam ipsius antiquitatem. Neque minoris roboris suppeditatur nobis argumentum ex paucitate festorum; qua de re in subsequenti capitulo agemus
Non est autem dissimulandum quod habetur hic de confessoribus. Mense Aprili ad missam nonam haec praefatio occurrit: Qui non solum martyrum, sed etiam confessorum tuorum es virtute mirabilis; licet enim illi passione sint clari, qui manifestis acerba supplicia sustinuere tormentis, etiam isti tamen, occultae [Col. 0872D] proposito castigationis afflicti et cruciati, spiritalis observantiae disciplinis illorum sunt vestigia subsecuti. In subsequenti praefatione haec alia habentur: Qui dum confessores tuos etiam nunc tanta festivitate glorificas, simul et nullum apud te sanctum pro positum doces esse sine praemio, et, praeter duriora certamina, fragiles quoque ad tuae remunerationis munus invitas. Memorantur etiam in missa trigesima octava insignes confessorum tuorum et martyrum palmae. Fieri potest ut mentio ista confessorum videatur detrahere aliquid antiquitatis Sacramentario huic. Norunt enim eruditi, primis Ecclesiae saeculis inter Martyres et confessores discrimen intercessisse. Qui pro Christo sanguinem, eoque magis vitam dabant, martyres appellati; qui vero exsilia, carceres, sive [Col. 0873A] tormenta pro confessione Christianae professionis tolerabant, confessorum nomine donati fuerunt. Procedente autem tempore translatum fuit confessoris nomen ad eos etiam qui piissimo vivendi genere et virtutibus supra caeteros excellebant. Sed nihil haec pugnant adversus Sacramentarii istius vetustatem; nam saeculo Christi quinto, quo ipsum fuisse consarcinatum diximus, jam confessoris vocabulum ad quosque sanctitate conspicuos viros propagatum fuerat. Serius quidem confessorum hujusmodi, quam martyrum, festa instituta fuerunt; sed ipso saeculo quinto eorum quoque festivitates invalescere coeperunt. Hoc nomine celebris potissimum fuit sanctus Martinus, episcopus Turonensis, de quo Apollinaris Sidonius anno Christi 482 scribebat: «Basilicam [Col. 0873B] sancti pontificis confessorisque Martini, perpetuus episcopus, dignissimus tanto praedecessore successor, multum priori, quae fuit hactenus, capaciorem novavit (Apoll. Sidon., l. IV, epist. 16) .» Et infra:
Imo animadverte nullum in Sacramentario isto festum confessorum haberi, si sanctum Silvestrem excipias, cui tamen, quod sub ethnicis imperatoribus, antequam Constantinus Magnus Roma potiretur, veterum confessorum merita non defuisse, veri admodum simile est. Dubitari etiam potest num is jam sanctorum albo fuerit additus, cum hic preces in illius depositione adhibitae videantur, et sancti appellatio viventibus etiam episcopis eo tempore tribueretur. Quod plus est, sancti Silvestri commemoratio [Col. 0873C] ponitur hic mense Novembri, nullumque ejus festum exhibetur pridie Kalendas Januarii, quod tamen reperias in Sacramentario Gregoriano, ita ut hinc etiam aliquod insignis antiquitatis praebeatur indicium. Aprili mense, ad missam 20, legas velim haec verba: Cujus Ecclesia sic veris confessoribus, falsisque permista NUNC agitur, ut tamen et fragilitatis humanae semper cavenda mutatio, et nullius sit desperanda conversio. De confessoribus secundi generis, hoc est, de piis hominibus, haec dicta non puto; qui enim confessores falsos eos quisquam appellet, quibus nomen confessoris minime conveniebat? Haec potius interpretanda veniunt de confessoribus primi generis, qui coram ethnicis simulabant se nomen Christi confessos fuisse. Et nisi malis hic [Col. 0873D] agi de persecutione Africana quae sub Felice III papa, uti supra innuimus, excitata est, referenda erit praefatio ista ad saeculum Christi tertium. Novimus enim sancti Cypriani aevo non defuisse confessores hoc nomine indignos, uti constat ex ejus scriptis (Lib. de Unit., c. 18; epist. 57) . Ad uberius confirmandam Sacramentarii Leoniani antiquitatem, animadvertere etiam juvat ibi adhibitam fuisse non Vulgatam, qua utimur, sed Italicam veterem Scripturae sanctae versionem. Mense Junio habes: Nisi granum tritici cadens in terram, etc. (Joan. XII, 24) . In Vulgata est: Nisi granum frumenti, etc. Mense Julio habetur hic: Separate vos ab omni fratre inordinate ambulante (II Thess. III, 6) . In Vulgata est: Ut subtrahatis vos ab omni fratre [Col. 0874A] ambulante inordinate. Mense Septembri hic legitur: Episcopatum qui desiderat, bonum opus concupiscit (I Tim. III, 1) . At in Vulgata: Si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Mense Decembri hic habemus: Ecce enim Virgo in utero concepit, etc. Cujus potestas super humeros ejus (Isai. VII, 14, IX, 6) . In Vulgata: Ecce Virgo concipiet, etc. Cujus potestas super humerum ejus. Quo ergo tempore concinnata fuit haec liturgia, nondum in Romana Ecclesia usus Vulgatae fuisse videtur.
Quod superest, ex praestantissimo hujusmodi Sacramentario multiplicem eruditionis Ecclesiasticae segetem colligere possumus. Hic sententiarum copia, quibus haereses Ariana, Pelagiana, Nestoriana et Eutychiana, refelluntur. Hic primatus apostolicae [Col. 0874B] sedis, et illibata ejusdem Ecclesiae doctrina, quam etiam reliquarum magistram Deus constituit. Hic eodem die, quanquam non eodem anno, sancti apostoli Petrus et Paulus martyrium fecisse traduntur; quod et sancti Hieronymus, et Prudentius, atque alii, opinati sunt: qua de re tamen videndus est Pagius (In Critic. Baron., ad an. 258) . Quae Dodwellus Britannus de Paucitate martyrum (Dissert. 11) scripsit, nemo eruditorum ignorat. Illine, an antiquorum saeculorum scriptoribus, major fides habenda? Ut alios omittam, Paulinus Nolanus episcopus anno Chr. 406, in natali 13, a me tenebris erepto, scribebat:
![[Manuscript]](../assets/FIGURES/0740875A.bmp)
[Manuscript]
Si integrum ad nos pervenisset Leonianum Sacramentarium, major fortasse lux nobis affulgeret ad ejus aetatem dignoscendam. Experiamur tamen an quae pauca injuriam temporum evasere ad hujusmodi inquisitionem praesidio nobis esse possint. Equidem cum festos dies in eo memoratos considero, inde grandis antiquitatis praerogativam educi posse reor: Nullius confessoris solemnitas ibi visitur, nisi sancti Silvestri papae, cujus tamen infra cernes nomen beatorum fastis additum vel ipso saeculo Christi quarto. Fortassis etiam non de festivitate, sed tantum de depositione illius annua videtur [Col. 0878A] ibi missa celebrata. Nulla ibi mentio Inventionis et Exaltationis sanctae crucis; nulla Assumptionis, aut Nativitatis Deiparae. Sed quod praecipue meminisse juvat, perquam similis est festorum hic descriptorum catalogus Kalendario omnium antiquissimo, quod Aegidius Bucherius e societate Jesu olim evulgavit, et exaratum merito creditur circiter medium saeculum quartum, tum quod ibi nullus Romanus pontifex in festis refertur ultra illud tempus, tum etiam quod in eo Codice catalogus Romanorum pontificum in Liberio desinit, sine ulla ejus mentione. Kalendarium hoc, utpote breve ac rarum, neminem pigebit huc translatum accipere, simulque e regione positum intueri Leonianum, ut quae similitudo intercedit, facilius deprehendi possit.
- IV Id. Januar., Miltiadis (papae) in Callisti.
- XVIII Kal. Febr., Marcellini (papae) in Priscillae.
- XIII Kal. Febr., Fabiani (papae) in Callisti, et Sebastiani in Catacumbis.
- XII Kal. Febr., Agnetis in Nomentana.
- VIII Kal. Mart., natale Petri de Cathedra.
- III Non. Mart., Lucii (papae) in Callisti.
- Non. Mart., Perpetuae et Felicitatis Africae.
- Prid. Id. April., Julii (papae) in via Aurelia, milliario 3 in Callisti.
- X Kal. Maii, Caii (papae) in Callisti.
- XIV Kal. Jun., Parthini et Caloceri in Callisti, Diocletiano IX et Maximiano VIII coss.
- III Kal. Jun., Petri in Catacumbis et Pauli Ostiense, [Col. 0877C] Tusco et Basso coss. [Col. 0877D] Id est anno Christi 258, quo illorum facta creditur translatio uno eodemque die. .
- IV Id. (Jul.), Felicis et Philippi in Priscillae; et in Jordanorum, Martialis, Vitalis, Alexandri; et in Maximi, Silani (hunc Silanum martyrem Novati furati sunt); et in Praetextati, Januarii.
- III Kal. Aug., Abdon et Senen in Pontiani, quod est ad Ursum Pileatum.
- IV Non. Aug., Stephani (papae) in Callisti.
- VIII Id. Aug., Syxti (papae) in Callisti; et Praetextati, Agapiti et Felicissimi.
- VII Id. Aug., Secundi, Carpophori, Victorini, et Severiani, Albano, et Ostiense [Col. 0877D] Scriptum ibi, ut opinor, fuerit VI Id. Aug., quo [Col. 0878D] die vetusta Martyrologia horum sanctorum mentionem faciunt. Et cum hoc connectendum est laterculum subsequens, in quo Ballistaria est pro via Salaria.
- VI Ballistaria, Cyriaci, Largi, Crescentiani, Memmiae, Julianae, et Smaragdi.
- IV Id. Aug., Laurentii in Tiburtina.
- [Col. 0879A] Idib. Aug., Hippolythi in Tiburtina, et Pontiani (papae) in Callisti.
- XI Kal. Sept., Timothei Ostiense.
- VI Kal. Sept., Hermetis in Bassillae Salaria vetere.
- Non, Sept., Aconti in Porto; et Monni, et Herculani, et Taurini.
- V Id. Sept., Gorgonii in Labicana.
- III Id. Sept., Prothi et Hyacinthi in Bassillae.
- XVIII Kal. Octob., Cypriani Africae. Romae celebratur in Callisti [Col. 0879D] In postremis verbis fortasse excidit nomen Cornelii papae. .
- X Kal. Octob., Bassillae [Col. 0879D] Si Bassillae pro coemeterio hic sumitur, nomen [Col. 0880D] martyris desideratur. At in Martyrologio Hieronymiano sancta Bassilla ad hunc diem ponitur. Salaria vetere, D ocletiano IX et Maximiano VIII coss.
- VI Kal. Octob., Eusebii (papae) in Callisti.
- Non. Octob., Marci (papae) in Balbinae.
- [Col. 0879B] Pr. Id. Octob., Callisti (papae) in via Aurelia milliario 3.
- V Id. Nov., Clementis, Semproniani, Claudii, Nicostrati in Comitatum.
- III Kal. Decemb., Saturnini in Thrasonis.
- VI Id. Decemb., Eutychiani (papae) in Callisti.
- Idib. Decemb., Ariston in Pontum.
- VIII Kal. Jan., natus Christus in Bethleem Judae.
- VI Kal. Jan., Dionysii (papae) in Callisti.
- III Kal. Jan., Felicis (papae) in Callisti.
- Prid. Kal. Jan., Silvestri (papae) in Priscillae.
- ( Priores menses exciderunt. )
- XVIII Kal. Maias, sancti Tiburtii.
- Paschale tempus.
- [Col. 0878C] IX Kal. Maias, Georgi martyris.
- Dedicatio basilicae beati Petri apostoli.
- Ascensio Domini.
- Pridie Pentecosten.
- In Pentecosten ascendentibus de fonte.
- Dominica Pentecosten.
- Jejunium quarti mensis.
- VIII Kal. Jul., natale sancti Joannis Baptistae.
- VI Kal. Jul., natale sanctorum Joannis et Pauli.
- III Kal. Jul., natale apostolorum Petri et Pauli.
- VI Id. Juliarum, natale sanctorum martyrum Felicis. Philippi in coemeterio Priscillae. Vitalis, et Martialis, et Alexandri in coemeterio Jordanorum. Et Silani in coemeterio Maximi, via Salaria. Et Januarii in coemeterio Praetextati, via Appia.
- [Col. 0880A] III Non. Aug., natale sancti Stephani in coemeterio Callisti, via Appia.
- VIII Id. Aug., natale sancti Sixti in coemeterio Callisti. Et Felicissimi et Agapiti in coemeterio Praetextati, via Appia.
- IV Id. Aug., natale sancti Laurentii.
- Idib. Aug., natale sanctorum Hippolythi et Pontiani.
- III Kal. Sept., natale sanctorum Adaucti et Felicis.
- XVIII Kal. Octob., natale sanctorum Cornelii et Cypriani.
- XVI Kal. Octob., natale sanctae Euphemiae.
- Jejunium mensis septimi.
- Prid. Kal. Octob., natale basilicae Angeli in Salaria.
- Depositio sancti Silvestri.
- [Col. 0880B] V (vel VI) Id. Nov., natale sanctorum Quatuor Coronatorum.
- X Kal. Dec., natale sanctae Caeciliae.
- IX Kal. Dec., natale sanctorum Clementis et Felicitatis.
- VIII Kal. Dec., natale sanctorum Chrysogoni et Gregorii.
- Prid. Kal. Dec., natale sancti Andreae apostoli.
- VIII Kal. Jan., natale Domini. Et martyrum Pastoris,
- Basilei, et Joviani, et Victorini, et Eugeniae, et Felicitatis, et Anastasiae.
- VI Kal. Jan., natale sancti Joannis evangelistae.
- V Kal. Jan., natale Innocentum.
[Col. 0879B] Nunc utrumque Kalendarium confer, Bucherianum, quod circiter annum Christi 355 scriptum viri [Col. 0879C] docti censent, et Leonianum, quod ex conjecturis exaratum opinamur circiter annum Christi 488. In multis conveniunt, in aliis discrepant. Nonnulla festa in illo referuntur, quae in isto non reperis. Rursus alia in Leoniano exhibentur, quorum nulla est mentio in Bucheriano. Quod nostra refert, nihil in Leoniano occurrit quod opinioni de illius aetate adversetur. «Pridie Kalendas Octobris» adnotatur «natale Basilicae Angeli in Salaria.» Minoris vetustatis suspicionem ingerere tibi posset haec solemnitas; nam, ut est apud Anastasium, «Gelasii I papae temporibus inventa est ecclesia sancti Angeli in monte Gargano,» hoc est circiter annum Christi 495, et ex eo tempore excitatae videntur aliae basilicae in honorem sancti Michaelis. Sed praeterquam quod [Col. 0879D] verba illa in tribus Anastasii Mss. non leguntur, ex iis certe argumentari non licet quin basilica aliqua Romae fuerit longe antea constructa in sancti Angeli honorem. Anastasio ipso teste, Symmachus Romanus pontifex circiter annum Christi 499 «ad archangelum Michaelem basilicam ampliavit, et gradus fecit, et introduxit aquam.» Viden hanc basilicam antea fuisse aedificatam, et a Symmacho duntaxat fuisse amplificatam? Ergo cave ne interpreteris Adonem in Martyrologio tradentem, peracta apparitione archangeli in Gargano, «non multo post» a Bonifacio papa (qui alius esse nequit nisi Secundus) constructam [Col. 0880B] fuisse Romae «ecclesiam sancti Michaelis in summitate Circi,» quasi prima sacra aedes ea [Col. 0880C] fuerit in Urbe titulo sancti Michaelis insignita. Ante Bonifacium II, uti ostendimus, una saltem basilica ejusdem angeli a Romanis colebatur. Quae in Leoniano Sacramentario memoratur, sita fuit in «via Salaria,» ejusque «natalis» dies, hoc est, annuus dedicationis dies, in honore erat. Morem invectum quotannis renovandae templorum dedicationis habemus etiam a sancto Leone Magno. Insuper animadverte festum dedicationis illius referri «Pridie Kalendas Octobris» cum a plurimis saeculis sancti Michaelis solemnitas celebretur tertio Kalendas Octobris; eamque dedicationem non spectasse ad basilicam Gargani, sed quidem ad basilicam Romanam in via Salaria aedificatam. Considerandus quoque in Leoniano Sacramentario sancti Stephani dies festus. [Col. 0880D] Ibi tantummodo ad diem «III Nonas Augusti» commemoratur «natale sancti Stephani in coemeterio Callisti, via Appia.» In missa 4 is appellatur «dies natalis ejus.» Verum ad missam 9 signata videtur annua dedicatio basilicae alicujus, in honorem sancti protomartyris constructae; legitur enim in praefatione: Hac festivitate laetantes, qua dicatam nomini tuo basilicam beatus Stephanus martyr suo honore signavit. Saeculo autem Christi quinto non una in Urbe et extra Urbem basilica sancti Stephani fuit, uti memoriae proditum est in sancti Leonis I et Simplicii Romanorum pontificum Vitis apud Anastasium. [Col. 0881A] Primo aspectu persuaseram mihi quo tempore Sacramentarium hoc litteris consignatum fuit, nondum festivitatem protomartyris Stephani celebratam fuisse post Nativitatem Domini, scilicet «VII Kalendas Januarias,» cum ad eum diem nulla sit illius mentio. Sed oculos conjiciens in missam 7, haec in praefatione verba deprehendi: Et ideo Nativitatem Filii tui, merito prae caeteris, passionis suae festivitate subsequitur, cujus gloriae sempiternae primus martyr occurrit. Ergo etiam die 26 Decembris tunc sancti protomartyris festum in usu erat, quanquam ad eum diem ex oscitantia collectoris nulla sit ejus mentio. Contra tam in Gelasiano, quam in Gregoriano antiquissimo Sacramentario infra edendo, nullum sancti Stephani festum invenies ad diem tertiam Augusti. Neque [Col. 0881B] ullum ejus vestigium in Vindobonensi et Mutinensi Codicibus. Quare intelligas non ejus esse antiquitatis festum Inventionis sancti Stephani, quae a nonnullis creditur. Antiquissimis temporibus, uti ex Leoniano constat, die tertia Augusti dedicatio alicujus basilicae celebrabatur. Antiquatum postea hoc festum cum subsequentium pontificum devotio erga sanctum protomartyrem renovare vellet, Inventionis reliquiarum illius titulum festo imposuit.
In Kalendario Bucheriano ad diem «V Idus Novembris» habetur natalis martyrum «Clementis, Semproniani, Claudii, Nicostrati in Comitatum.» In Leoniano tantummodo habetur «natale sanctorum Quatuor Coronatorum.» Suspicor ego, pro in Comitatum, quod in Bucheriano nullum tolerabilem sensum [Col. 0881C] admittit, scriptum fuisse Quatuor Coronatorum, et Bucherium, quod corrupti characteres forent, legisse in Comitatum. Fortassis etiam ibi fuit VI Id. Nov., cum eo die in vetustissimis martyrologiis recurrat Quatuor Coronatorum dies festus. Istorum Martyrum nomina habes ex Bucheriano, id est, «Clementis, Semproniani, Claudii, Nicostrati.» Est hic inter Martyrologos non levis pugna, imo confusio. Tradidere veteres Melchiadis papae aevo excidisse horum nomina, ac propterea invaluisse nomen Quatuor Coronatorum. Fabulam prodit Kalendarium Bucherianum, in quo expressa habes eorum nomina, uti conjecturae fuerunt, sub sancto Liberio pontifice. In Martyrologio Romano cardinalis Baronii revelata [Col. 0881D] deinde dicuntur haec nomina, eaque fuisse «Severi, Severiani, Carpophori, et Victorini.» In ea quoque sententia Usuardus et alii praecesserant. At hic emendationem poscit Romanum idem Martyrologium, cum veris Quatuor Coronatorum nominibus derelictis aliena fuerint supposita. Jam ex Bucheriano Kalendario didicisti quae nomina gererent Quatuor Coronati. Ibi fortasse pro Clementis reponendum est Castoris nomen, ita quippe in antiquissimis Martyrologiis scribitur. In Gelasiano Sacramentario ad sextum Idus Novembris memoratur natalis dies «Quatuor Coronatorum, Costiani, Claudii, Castori, Simproniani.» Recte se habent Claudii et Semproniani nomina. Costianus pro Nicostratus fortasse positus. Vetusti Codices Gregoriani ad hunc diem Coronatos [Col. 0882A] exhibent «Claudium, Nicostratum, Simphronianum, Castorium,» atque «Simplicium.» At «Simplicius» iste invitus in Quatuor Coronatorum aciem invectus fuit. Martyrologium sub Hieronymi nomine editum habet tantummodo «Claudi, Castori, Nicostrati.» Excidit Sempronianus, sive Symphorianus. In antiquissimo Gregoriano Mutinensi eadem nomina repetuntur. At in marginem diversa manu sciolus aliquis aliam missam intrusit, sub falso nomine Quatuor Coronatorum, scilicet, «Severi, Severiani, Carpophori,» et «Victorini.» Neque reticendum est Patrem Sollerium e societate Jesu, in commentariis ad Usuardi Martyrologium (Acta sanct. Bolland., tom. VII Jul.) , quaesisse nomina Quatuor Coronatorum in Kalendario Bucheriano, ad diem [Col. 0882B] «VII Id. Aug.,» ubi natalis «Secundi, Carpophori, Victorini,» et «Severiani, Albano» et «Ostiense.» Sed ea conquirenda fuere ad diem V seu «VI Id. Nov.» Subdit ille: «sed quid sibi volunt Albano et Ostiense?» Hisce verbis indicatur, ex sacris iis corporibus quaedam asservari in oppido «Albano,» nisi velis, in via quae Albanum ducit, reliqua vero in via «Ostiense.»
Quod etiam animadvertas velim, uti neque post restauratum seu ordinatum a sancto Gregorio I pontifice Sacramentarium stabilis fuit festorum catalogus in Romana Ecclesia, atque aliis ipsam imitantibus, ita et ante sanctum Gregorium varii hac in re fuere mores. In Gregoriano ad diem 18 Januarii habetur «natale sanctae Priscae;» ad diem 22 ejusdem [Col. 0882C] mensis, «natale sancti Vincentii;» ad diem 23 Aprilis, «natale sancti Gregorii,» ut alia festa omittam. De his tamen in Gelasiano nihil occurrit. Rursus in Gelasiano Codice festa exhibentur, quibus in Gregoriano nullus erat locus. Bucherianum Kalendarium, omnium antiquissimum, ad diem «IV Non. Aug.» habet Festum «sancti Stephani (papae) in Callisti,» quod etiam reperias in antiquissimis Missalibus Gregorianis. Verum in Leoniano et Gelasiano nulla est hujus festi ratio. Apostolorum dies festos Ecclesia catholica nunc celebrat, aut singulos aut binos recolens. At saeculo nono, quo exarati fuere antiquiores Codices Gregoriani, quinque duntaxat erant apostolorum festa. Nam celebrabatur [Col. 0882D] Kalendis Maii «natale apostolorum Philippi et Jacobi;» et III Kalendas Julias, «natale sancti Petri;» et subsequenti die, «natale sancti Pauli;» et prid. Kalendas Decembris, «natale sancti Andreae;» et VI Kalendas Januarias, «natale sancti. Joannis Evangelistae.» Ex Gelasiano autem ediscimus celebratum olim fuisse «natale omnium apostolorum» infra octavam apostolorum, Petri et Pauli. Vide ibi libro secundo, capitulo trigesimo quinto, Missam «in natali omnium apostolorum.» Hujus festivitatis ac missae antiquitatem confirmatam videas a Sacramentario Leoniano, in quo ad missam 21, currente octava eorumdem principum apostolorum, oratio haec legitur: Omnipotens sempiterne Deus, qui nos omnium apostolorum merita sub una tribuisti celebritate [Col. 0883A] venerari, quaesumus, ut celerem tuae propitiationis abundantiam, multiplicatis intercessoribus, largiaris. En unde sumpta olim fuit oratio quam Ecclesia nunc adhibet in festo Omnium Sanctorum. Liceat mihi etiam animadvertere non tantae antiquitatis esse Kalendarium illud Romanum, quod publici juris fecere celebres Benedictini monachi Martene et Durand. Ibi legitur «natale sancti Jacobi apostoli» ad diem 25 mensis Julii; et ad diem 25 Augusti, «natale sancti Bartholomaei apostoli;» et ad diem 21 Septembris, «natale sancti Matthaei apostoli.» Sed saeculo Christi nono festivitates hujusmodi in Ecclesia Romana nondum habebantur institutae, ut constat ex antiquissimis Codicibus Sacramentarii Gregoriani Vaticano, Othoboniano, Vindobonensi, [Col. 0883B] et Mutinensi. Propterea Codicibus istis vetustate impares censendi illi quibus usi sunt Pamelius et Menardus; in ipsis enim exstant festa praelaudatorum [Col. 0884A] trium apostolorum. Neque in vetustis Gregorianis Codicibus invenias Januario mense solemnem diem «sancti Vincentii martyris,» qui tamen in Kalendario Marteniano visitur. In eo quoque refertur ad diem 23 Julii «natale sancti Apollinaris martyris Ravennae.» Verum in vetustissimis Sacramentariis Gregorianis ejusmodi festum nequaquam legitur, ita ut jam intelligas, Kalendario illi longe minorem tribuendam esse vetustatem, quam doctissimi ii monachi persuasum habuere. Ex Sacramentariis autem Gelasiano et Gregoriano infra edendis quanquam lector dignoscere per se possit, quot subinde festa in Missale ac Breviarium Romanum invecta fuerint usque ad tempora nostra, ad majus tamen ipsius commodum subjicere placuit illorum [Col. 0884B] quoque Kalendaria, ut sub uno conspectu singula eorum temporum festa habeantur.
- Kalend., octava Natalis Domini.
- VIII Id., Theophania.
- XIX Kal. Febr., sancti Felicis confessoris.
- XVII Kal. Febr., sancti Marcelli confessoris.
- XIII Kal. Febr., sanctorum martyrum Sebastiani, Mariae, Marthi, Audifax, et Abacuc. Item sancti Fabiani martyris.
- XII Kal. Febr., sanctae Agnetis.
- V Kal. Febr., nativitas sanctae Agnetis.
- [Col. 0883C] IV Non., Purificatio sanctae Mariae.
- Non., sanctae Agathae.
- IV Id., sanctae Soteris.
- Septuagesima.
- Sexagesima.
- Quinquagesima.
- Quadragesima.
- XVI Kal. Mart., sanctorum Valentini, Vitalis, et Filiculae.
- XIII Kal. Mart., sanctae Julianae.
- Nonis, sanctarum Perpetuae et Felicitatis.
- VIII Kal. April., Annuntiatio sanctae Mariae
- Pascha.
- Idib., sanctae Euphemiae.
- Kalendis, Philippi et Jacobi apostolorum.
- Ascensio Domini.
- V Non., sancti Juvenalis. Et Inventio sanctae Crucis.
- Pentecoste.
- IV Id., sanctorum Nerei et Achillei fratrum, et sancti Pancratii.
- [Col. 0885A] IV Non., sanctorum Petri et Marcellini.
- Prid. Id., sanctorum Cyrini, Naboris et Nazarii.
- XVII Kal. Jul., sancti Viti.
- XIV Kal. Jul., sanctorum Marci et Marcelliani.
- XIII Kal. Jul., sanctorum Gervasi et Protasi.
- VIII Kal. Jul., natale sancti Joannis Baptistae.
- VI Kal. Jul., sanctorum Joannis et Pauli.
- III Kal. Jul., natale apostolorum Petri et Pauli.
- Prid. Non., octava apostolorum.
- V (seu potius IV) Kal. Aug., sanctorum Simplicii, Faustini, et Viatricis.
- III Kal. Aug., Abdo et Senis martyrum.
- [Col. 0885B] Kalend., natale Machabaeorum.
- VIII Id., sancti Sixti.
- VII Id., sancti Donati.
- IV Id., sancti Laurentii.
- III Id., sancti Tiburtii.
- Idib., sancti Hippolythi.
- XVIII Kal. Sept., Assumptio sanctae Mariae.
- XVII Kal. Sept., oct. sancti Laurentii.
- XV Kal. Sept., sancti Agapiti.
- XIV Kal. Sept., sancti Magni.
- VI Kal. Sept., sancti Ruffi.
- V Kal. Sept., sancti Hermis.
- IV Kal. Sept., passio sancti Joannis Baptistae.
- [Col. 0885C] Kal., sancti Prisci.
- VI Id., Nativitas sanctae Mariae.
- V Id., sancti Gurgoni.
- XVIII Kal. Octob., Exaltatio sanctae Crucis. Item, sanctorum Cornelii et Cypriani.
- V Kal. Octob., sanctorum Cosmae et Damiani.
- III Kal. Octob., sancti Michaelis archangeli.
- VI Id., Nativitas sanctae Mariae.
- III Id., sanctorum Proti et Hyacinthi.
- Nonis, sanctorum Marcelli et Apulei.
- [Col. 0885D] VI Id., sanctorum Quatuor Coronatorum Costiani, Claudi, Castori, Simproniani.
- X Kal. Dec., sanctae Caeciliae.
- IX Kal. Dec., sancti Clementis. Item, sanctae Felicitatis.
- III Kal. Dec., sanctorum martyrum Saturnini, Crisanti, Mauri, Dariae, et aliorum.
- Prid. Kal. Dec., sancti Andreae apostoli.
- [Col. 0887A] VII Id., octava sancti Andreae apostoli.
- XII Kal. Jan., sancti Thomae apostoli.
- VIII Kal. Jan., Natale Domini.
- VII Kal. Jan., sancti Stephani.
- VI Kal. Jan., sancti Joannis evangelistae.
- V Kal. Jan., sanctorum Innocentum.
JANUARIUS.
FEBRUARIUS
MARTIUS.
APRILIS.
MAIUS.
JUNIUS.
JULIUS.
AUGUSTUS.
SEPTEMBER
OCTOBER.
NOVEMBER.
DECEMBER.
- Kalend., octava Domini.
- VIII Id., Epiphania.
- XIX Kal. Febr., sancti Felicis in Pincis.
- XVII Kal. Febr., S. Marcelli papae.
- XV Kal. Febr., sanctae Priscae.
- XIII Kal. Febr., sanctorum Fabiani et Sebastiani.
- XII Kal. Febr., sanctae Agnetis.
- XI Kal. Febr., sancti Vincentii.
- V Kal. Febr., sanctae Agnetis secundo.
- [Col. 0884C] IV Non., Ypapante, sive Purificatio sanctae Mariae.
- Nonis, sanctae Agathae.
- Septuagesima.
- Sexagesima.
- Quinquagesima.
- Quadragesima.
- XVI Kal. Mart., sancti Valentini.
- IV Id., sancti Gregorii Papae.
- VIII Kal. Apr., Annuntiatio sanctae Mariae.
- Pascha.
- XVIII Kal. Maii, sanctorum Tiburtii et Valeriani.
- IX Kal. Maii, sancti Georgii.
- IV Kal. Maii, sancti Vitalis.
- Kalend., apostolorum Philippi et Jacobi.
- V Non., sanctorum Alexandri, Eventii, et Theoduli.
- Prid. Non., natale sancti Joannis ante portam Latinam.
- VI Id., sanctorum Gordiani et Epimachi.
- Ascensio Domini.
- IV Id., sancti Pancratii.
- Pentecoste.
- III Id., natale sanctae Mariae ad Martyres.
- VIII Kal. Jun., sancti Urbani papae.
- [Col. 0886A] Kalend. dedicatio basilicae sancti Nicomedis.
- IV Non., sanctorum Marcellini et Petri.
- XIV Kal. Jul., sanctorum Marci et Marcelliani.
- XIII Kal. Jul., sanctorum Protasii et Gervasii.
- VIII Kal. Jul., natale sancti Joannis Baptistae.
- VI Kal. Jul., sanctorum Joannis et Pauli.
- IV. Kal. Jul., sancti Leonis papae.
- III Kal. Jul., natale sanctorum Petri et Pauli apostolorum.
- Prid. Kal. Jul., natale sancti Pauli.
- VI Non., sanctorum Processi et Martiniani.
- VI Id., natale Septem Fratrum.
- IV Kal. Aug., sanctorum Felicis, Simplicii, Faustini, et Beatricis.
- III Kal. Aug., sanctorum Abdon et Sennen.
- [Col. 0886B] Kalend. sancti Petri in Vincula.
- IV Non., sancti Stephani episcopi.
- Nonis, sanctorum Xysti episcopi, Felicissimi, et Agapyti.
- VI Id., sancti Cyriaci.
- IV Id., natale sancti Laurentii.
- III Id., sancti Tiburtii.
- Idib., sancti Hippolythi.
- XIX Kal. Sept., sancti Eusebii presbyteri.
- XVIII Kal. Sept., Assumptio sanctae Mariae.
- XV Kal. Sept., sancti Agapiti.
- XI Kal. Sept., sancti Timothei.
- V Kal. Sept., sancti Hermetis.
- IV Kal. Sept., sanctae Sabinae.
- III Kal. Sept., sanctorum Felicis et Adaucti.
- [Col. 0886C] XVIII Kal. Oct., sanctorum Cornelii et Cypriani. Item, Exaltatio sanctae Crucis.
- XVII Kal. Oct., natale sancti Nicomedis.
- XVI Kal. Oct., natale sanctorum Euphemiae, Luciae et Geminiani.
- V Kal. Oct., sanctorum Cosmae et Damiani.
- III Kal. Oct., dedicatio basilicae sancti angeli Mihaelis.
- Nonis, natale sancti Marci papae.
- Prid. Id., natale sancti Callisti papae.
- [Col. 0886D] Kal. sancti Caesarii.
- VI Id., sanctorum Quatuor Coronatorum.
- V Id., natale sancti Theodori.
- III Id., natale sancti Mennae. Item, sancti Martini episcopi.
- X Kal. Dec., sanctae Caeciliae.
- IX Kal. Dec., sancti Clementis. Item, sanctae Felicitatis.
- VIII Kal. Dec., sancti Chrysogoni.
- III Kal. Dec., sancti Saturnini.
- Prid. Kal. Dec., sancti Andreae apostoli.
- [Col. 0888A] Idib., sanctae Luciae.
- VIII Kal. Jan., Nativitas Domini.
- VII Kal. Jan., natale sancti Stephani.
- VI Kal. Jan., sancti Joannis evangelistae
- V Kal. Jan., sanctorum Innocentum.
- Prid. Kal. Jan., sancti Silvestri papae.
JANUARIUS.
FEBRUARIUS
MARTIUS.
APRILIS.
MAIUS.
JUNIUS.
JULIUS.
AUGUSTUS.
SEPTEMBER
OCTOBER.
NOVEMBER.
DECEMBER.
Ad Romanae Ecclesiae Sacramentaria quod attinet, nihil aliud antiqua monumenta habent, nisi Gelasium I pontificem circiter annum Christi 495 confecisse «sacramentorum praefationes et orationes cauto [Col. 0887B] sermone,» uti ex ejus Vita apud Anastasium Bibliothecarium constat. In antiquiore tamen catalogo Romanorum Pontificum, quem cl. Pater Joseph Blanchinius, Oratorii Romani presbyter, publici juris fecit de Gelasio haec referuntur: «Fecit et hymnos in modum beati Ambrosii. Fecit et sacramentorum praefationes cauto sermone (Blanchin., in proleg. ad tom. IV Anast.) ,» ubi nihil de orationibus. Erat procul dubio ante sancti Gelasii tempora suum Romanae Ecclesiae Sacramentarium; ac proinde illud Gelasius tantummodo instaurasse, meliorique ordine donasse, aliis etiam praefationibus auxisse, credendus est. Sanctus deinde Gregorius Magnus pontifex, testante Joanne Diacono, circiter annum Christi 591, «Gelasianum [Col. 0887C] Codicem de missarum solemniis, multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla vero superadjiciens pro exponendis evangelicis lectionibus, in unius libri volumine coarctavit ( Joan. Diac., in Vit. Greg. M. ).» Obscura sunt verba illa: pro exponendis evangelicis lectionibus, nisi velimus Evangelistarium quoque fuisse a sancto pontifice instauratum, de quo nihil apud veteres occurrit. Saeculo Christi nono superstites adhuc fuisse Gelasianos Codices de Sacramentis, cardinalis Bona et Mabillonius animadverterunt. Et certe anno Christi 831, in Centulensi monasterio, ati constat ex ejus Chronico apud Dacherium, asservabantur «Missales Gelasiani quatuordecim, Gregoriani tres ( Dacher., in Chron. Centul. monast., Spicileg. )» Anno autem 1680, libros tres Sacramentorum [Col. 0887D] Romanae Ecclesiae ex insigni Codice Christinae Suecorum reginae, in Italiam e Gallia asportato, evulgavit Joseph Maria Thomasius, clericus regularis, postea eminentissimus et venerabilis sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis, vir pietate non minus quam doctrina conspicuus, et de sacris litteris optime meritus. Ut is vir modestissimus fuit, conjecturas tantummodo exeruit, quae suadere viderentur Gelasianum Sacramentarium illud esse, quanquam et ipse agnosceret ac fateretur nonnullos festos dies subsequentibus saeculis ad illud accessisse. Ante Thomasium in eamdem sententiam concesserant celeberrimi viri Joannes Morinus et cardinalis Bona, quibus Codex idem ms. reginae Suecorum non ignotus fuit, opinati, videlicet, ipsum Gelasio tanquam auctori esse tribuendum. Et [Col. 0888A] eorum quidem sententiae adhaerendum omnino videtur. Certum quippe est exhiberi in eo Sacramentarium pro Ecclesia Romana constructum, ibique olim usurpatum, cum in titulo inscribatur: Liber Sacramentorum Ecclesiae Romanae; atque ibi referantur missae de sanctis, quorum festa in eadem Ecclesia [Col. 0888B] celebrabantur. Aut ergo sit Sacramentarium Gelasianum, aut Gregorianum, neque enim ulla alia nisi haec in usu fuere Romanae Ecclesiae post finem saeculi quinti. Gregorianum non est: ergo Gelasianum sit oportet. Ad eamdem veritatem conspirant, quae ibi traduntur libro tertio, Missa 58 et sequentibus tempore belli, ubi Deus rogatur ut Romanorum regum sibi subditum protegat principatum. Ut Romani nominis inimicos virtute suae comprimat majestatis. Ut Romani regni adsit principibus. Ut Romani imperii defendat rectores. Ut barbararum gentium comprimat feritatem. Deus regnorum omnium, et Romani maxime protector imperii, da servis tuis regibus nostris (illis) triumphum, etc. Deus, in cujus manu corda sunt regum, principibus [Col. 0888C] nostris famulis tuis regimen tuae impone sapientiae, etc. Sancti Gelasii tempore pro Graecis imperatoribus preces Deo offerebantur, quia supremum dominium in Urbe retinebant; sed simul pro regibus Gothicis, eidem Urbi dominantibus. Ibi Kalendis Januariis habetur missa Prohibendum ab idolis. Lege eruditas cardinalis Baronii notas in Martyrologium Romanum ad hanc diem, et intelliges quantum Romani Pontifices, caeterique episcopi saeculo Christi quarto et quinto laborarint, ut ethnicorum superstitiones ab illo die eliminarent. Haec ad sancti Gelasii tempora spectant.
Itidem libro primo, missa 85, legitur hic «Benedictio super eos qui de Ariana ad catholicam redeunt unitatem.» Cum Gelasii aetate ista, ut vides, conveniunt. [Col. 0888D] Nondum enim Ariana haeresis exstincta jacebat, eamque, vivente ipso Gelasio, Gothi profitebantur, Italiae dominantes. Jam diu vero animadvertit cardinalis Thomasius Codicem unde sumptum fuit Sacramentarium hoc in Gallia exaratum, ibique ad usum alicujus Ecclesiae fuisse. In Gallia vero et Hispania ante annum Christi octingentesimum Symbolo Constantinopolitano additum fuerat ad processionem Spiritus sancti Filioque, atque ita Symbolum cantabatur in sacris, quod tamen minime probavit Leo III papa anno Christi 809, ut Acta ostendunt a cardinali Baronio ad eum annum evulgata. Cum vero in Symbolo hujus Sacramentarii additio illa non legatur, recte inde infertur Codicem ante ea tempora fuisse scriptum. Praeterea, Anastasio teste, Gregorius II papa, circiter [Col. 0889A] annum Christi 720, «Quadragesimali tempore, ut in quinta feria jejunium atque missarum celebritas fieret in Ecclesiis, quod non agebatur, instituit.» Cum autem in hoc Sacramentario nulla missa assignetur feriis quintis Quadragesimae, ejus antiquitatem inde etiam aestimare licet. Accedit quod nulli hic dies festi tribuantur sanctis pontificibus Sylvestro, Leoni Magno, et Gregorio pariter Magno. Reliqua argumenta ad ipsius vetustatem asserendam ab ipso ven. cardinali Thomasio adhibita in ejus praefatione habebis. Verum Sacramentario ipsi post Gelasium additamenta facta fuere. Id minime inficias imus. At nihil hoc obstat quominus auctor illius dicendus sit sanctus Gelasius, quando et ipsa liturgia Gregoriana a nemine suo auctori eripitur, quod in eam post sanctum [Col. 0889B] Gregorium invectae fuerint aliae orationes, festa, et ritus. Certe hic occurrit ad diem XIII Kalendas Martii missa in natali sanctae Julianae; ad XIV Kalendas Septembres, missa in natali sancti Magni; VI Kalendas Septembris, missa in natali sancti Ruffi; et Kalendis Septembribus, missa in natali sancti Prisci; quae festa non ad Romanam, sed ad Gallicanas Ecclesias spectabant. Missa quoque habetur ibi in Exaltatione sanctae Crucis, qui dies festus, ut eruditi norunt, post sancti Gelasii tempora institutus fuit. Caput etiam Quadragesimalis jejunii ad feriam 4 Quinquagesimae statuitur: quod Gelasii aevo aptari nequit. Haec, inquam, produnt quidem Codicem scriptum fuisse longe post Gelasii aetatem; sed minime impediunt quin Sacramentarium ipsum appellandum [Col. 0889C] sit Gelasianum, et merito sit eidem pontifici tribuendum. Cum vero sub Carolo Magno Francorum rege ante annum Christi octingentesimum, sublata liturgia Gallicana, invaluerit Gregoriana, et Gelasiana cessarit iis in locis ubi antea usurpabatur, ad agnoscendum ducimur Codicem ipsum Gelasianum ante ea tempora scriptum fuisse.
Verum sub finem praecedentis saeculi contra liturgiam Gelasianam, seu potius contra Codicem, a venerabili Thomasio editum, insurrexit Jacobus Basnagius, Samuelis consobrinus, ex Calvinianorum grege; et de antiquis liturgiis loquens (J. Basn., Hist. eccles. t. II, l. XVI, c. 10) , contendit Missalem eum librum saeculo Christi tantum decimo fuisse conscriptum. [Col. 0889D] Quisquis ejus verba legit, miram in homine illo confidentiam offendit. Sed antequam ipsius sententiam excutiamus, juvat referre quae Christophorus Matthaeus Pfaffius Tubingensis professor, anno 1718, in opusculo de liturgiis de Gelasiana liturgia scribebat. En ejus verba: «Ostendit Jacobus Basnage eam Gelasio longe posteriorem esse, atque ad saeculum decimum spectare. Hujus ergo argumenta cum nemo hactenus ex Romanensibus jugulaverit, cum et Basnagius ad eas rationes quas pro sua sententia Thomasius attulit nil responderit; nos rem indecisam hic relinqueremus, nisi causa nobis praecipua, sed a Basnagio, haud memorata, esset, ob quam hanc liturgiam Gelasio adjudicandam censeremus.» Quaenam haec causa? «En vero istam, pergit dicere [Col. 0890A] Pfaffius, Gregorius Magnus ait, se canoni missatico adjecisse orationem Dominicam, quae in eodem hactenus non exstiterit. Itaque in Gelasiano Codice ea inveniri haud debet, quae tamen in illo quem Thomasius edidit exstat (Greg. M., l. VII. epist. 64) .» Sed ubi Pfaffius diligentius sancti Gregorii verba expendisset (Greg. M. epist. 12, l. l. IX, Ed. Bened., olim 64) , et cardinalem Bonam (Card. Bona, l. II, c. 5) , aut notas Benedictinorum consuluisset, non ei excidisset, ut reor, tam inconsulta hujusmodi sententia. Canonem missae, uti sanctus Augustinus aiebat, «fere omnis Ecclesia Dominica oratione concludit (Aug. epist. 149, olim 59, ad Paulin.) .» Hoc idem sancti Cyprianus, Hieronymus, Optatus Milevitanus, Cyrillus Jerosolymitanus, Ambrosius, [Col. 0890B] seu quisquis auctor de sacramentis, aliique confirmant. Fierine potuit ut orationem tanti momenti una Romana Ecclesia olim in sacris omitteret? Apage! Non omisit profecto; neque eam primus in liturgiam invexit Gregorius Magnus, sed tantummodo statuit eam recitandam esse post consecrationem, aliquos propterea damnans, qui aut ante ipsam consecrationem, aut post communionem ipsam recitabant, aut aliam pro ea orationem substituerant. De ipso pontifice murmur erat in Sicilia, «quia orationem Dominicam mox post canonem dici statuisset.» Quibus ille respondet, ad Joannem episcopum Syracusanum ita scribens: «Orationem vero Dominicam mox post precem dicimus, quia mos apostolorum fuit, ut ad ipsam solummodo orationem oblationis [Col. 0890C] hostiam consecrarent.» Et infra: «Dominica oratio apud Graecos ab omni populo dicitur, apud nos vero a solo sacerdote.» Mos ergo antea quoque Romae erat recitandae orationis Dominicae «mox post canonem;» hunc servandum jussit sanctus pontifex, ac tantummodo eos improbavit qui loco non suo eamdem recitabant, aut pro illa novam in sacra intruserant. Ad Pfaffii censuram haec arbitror satis.
Audiendus nunc Jacobus Basnagius. Ut is ostendat ad saeculum decimum pertinere Missalem a cardinale Thomasio editum, sequentibus utitur argumentis. «Cereus, inquit ille, in hoc Missali multis cum caeremoniis benedicitur. Hunc morem quidam mutuati sunt a paganis, qui faces in suis festis accendebant. [Col. 0890D] Sed Tertullianus et Patres concilii Eliberitani damnarunt. Sanctus vero Hieronymus in Oriente usitatum tolerandum censuit. Gregorius I Magnus, caeremoniarum amator, in Occidentem, saeculo VII invexit. At hunc ritum minime amplexus est populus; nam paucos post mortem Gregorii annos eidem est formali oppositione adversatus. Dubitatur Galline an Gallaeci obstiterint. Quare magno annorum numero opus fuit ad eum introducendum cum omnibus caeremoniis, quae una post alteram succedere solet.» Oblitus est Basnagius, monere lectorem ut hinc ediscat referendum esse ad saeculum decimum Missalem a Thomasio typis editum; sed sine monitore id successurum ille sibi persuasit. Ad cereorum in sacris originem quod attinet, vide infra, cap. 20. [Col. 0891A] Cerei autem paschalis ritum dum is ad posteriora saecula trahit, illudere plane voluisse lectoribus suis videtur. Uti ipse noverat, apud Catholicos accenditur cereus, et de eo canitur praefatio ad ostendenda ipsius mysteria. In hoc sitae sunt omnes caeremoniae, ad quas stabiliendas tanto annorum numero opus fuit, si ipsum audimus. Noverat itidem ipse in liturgia Gothica a Thomasio edita, et in Sacramentario Gallico, quod Mabillonius publici juris fecit, benedictionem cerei occurrere, atque has liturgias praecedere annum Christi octingentesimum, et nihilo secius morem hunc ad longe posteriora tempora pertrahere audet. Multo evidentius lectori illudit, cum ipsum ab Oriente in Occidentem per sanctum Gregorium fuisse invectum ait, nullo teste adducto, ratus [Col. 0891B] sibi affirmanti unumquemque esse assensurum. Locum ergo afferam, quo fretus hoc ille pronuntiavit. Gregorius magnus ad Marinianum episcopum Ravennatem, adversa valetudine laborantem, scribit: «A vigiliis quoque temperandum est, et preces quae super cereum in Ravennati civitate DICI SOLENT (ab episcopo) vel expositiones Evangelii, quae circa Paschalem solemnitatem a sacerdotibus (id est, episcopis) fiunt, per alium dicantur. Et tua dilectio contra virtutem laborem sibi minime imponat (Greg. M., l. XI, epist. 33, olim 28, ind. 4) .» Estne hoc invehere cerei ritum in Occidentem? Jam ibi tempore sancti Gregorii is vigebat. Atque hinc jam intelligis potuisse ipsum exhiberi in praecedenti liturgia sancti Gelasii. At subdit Basnagius: Eidem ritui [Col. 0891C] paucos post annos se adversarium praebuit populus. Neque testem affert. Adducam ego, nempe canonem nonum concilii quarti Toletani anno Christi 633 celebrati, ubi haec verba: «Lucerna et cereus in privilegiis Paschae apud quasdam Ecclesias non celebrantur, et cur a nobis benedicantur inquirunt. Propter gloriosum enim noctis ipsius sacramentum solemniter haec benedicimus. Et quia haec observatio PER MULTARUM LOCA TERRARUM, regionesque Hispaniae in Ecclesiis commendatur, dignum est ut propter unitatem pacis in Gallicanis Ecclesiis conservetur.» In quibusdam Codicibus pro Gallicanis Ecclesiis legitur Gallicianis, quod factum opinor ab imperitis, ignorantibus subjectam olim Gothis fuisse Galliae partem, [Col. 0891D] nempe Septimaniam, sive provinciam Narbonensem, nunc la Linguadoca. Quid ergo de Basnagio dicendum, qui vidit observatum cerei paschalis ritum paucis post obitum Gregorii Magni annis, «per multarum loca terrarum, et per regiones Hispaniae,» et nihilominus populos ab eo abhorruisse, atque ipsi restitisse audacter scribit, cum tantummodo a Patribus synodi Toletanae dicatur, «apud quasdam Ecclesias (regni Gothici) non celebratus?» Ad haec rem istam conficiunt, non quidem epistola ad Praesidium, quae sub nomine sancti Hieronymi circumfertur, sed geminae benedictiones cerei paschalis a Sirmondo editae, quorum auctor Ennodius Ticinensis, qui ipsius sancti Gelasii temporibus floruit. In Missali Gothico, et in Sacramentario Gallicano, tribuitur sancto Augustino [Col. 0892A] cerei paschalis benedictio, hoc est: Exsultet jam angelica turba coelorum. Id non facile credendum, quanquam similitudine veri prorsus non careat, cum idem sanctus doctor geminos versus asserat a se compositos « in laudem cerei (Aug., de Civit. Dei, l. XV, c. 22) .» Attamen plurane quaeris, ut manu tangas quam inani argumento antiquitatem Gelasiani Codicis Basnagius ex cereo paschali minuendam susceperit?
At rursus ille instat, inquiens: «In hac liturgia (feria sexta majoris hebdomadae) legitur: Respice propitius ad Romanum, sive Francorum, benignus, imperium. Omnes norunt imperium hoc anno 800 per Carolum magnum exordium cepisse, et propterea ad tempora coronationem illius subsecuta necessarius referendus est Codex.» Etiamsi daremus, inferri [Col. 0892B] hinc posse Codicem exaratum fuisse post annum Christi octingentesimum, num propterea sequeretur, uti Basnagius somniavit, ipsum pertinere ad saeculum decimum? Sed quid moror? Bonam fidem in censore hoc desiderare cogimur, qui praecedentem orationem vidit, ac dissimulavit, cum tamen ipsa subsequentem explicet. Ibi enim dicitur: Oremus et pro Christianissimo imperatore, vel rege, nostro (illo), ut Deus subditas illi faciat omnes barbaras nationes. Nempe Romae pro imperatore preces Deo ab antiquis temporibus offerebantur; et certe Romanum perduravit imperium apud Graecos usque ad annum Christi 800. At in Gallia, quo tempore scriptus fuit Codex, adhuc orabatur pro rege nostro. Imo si post imperium ad Francos reges translatum exaratus Codex [Col. 0892C] fuisset, tantummodo dictum fuisset: Respice propitius ad Romanum benignus imperium; tunc enim imperii nomen Franciam quoque complectebatur. Quamobrem adnotatio haec non solum nihil laedit, sed aperte confirmat Gelasianae liturgiae antiquitatem, ante annum Christi 800. Pergit Basnagius, monens in Sacramentario hoc memorari: «festa Assumptionis et Nativitatis beatae Mariae virginis,» quae saeculo tantum decimo instituta fuere. Ad Assumptionis Deiparae festum quod attinet, frustra hic censor tricatur, quod saeculo Christi nono quidam in dubium revocarent Assumptionem virginei corporis in coelum. Hoc enim non tollit quin antea festum Depositionis, sive Dormitionis sanctae Mariae celebratum [Col. 0892D] fuerit. Neque hic quaeritur, an Gelasii tempore institutum fuerit hujusmodi festum (quod profecto nemo ait) sed quidem an ante annum Christi octingentesimum institutio ejus festi facta fuerit, atque addita Sacramentario Gelasiano, uti de aliis festis ei adjectis accidisse diximus, atque ipsi Gregoriano vicissim accidit; nam neque sanctus Gregorius in suum Sacramentarium intulisse videtur festa Nativitatis et Assumptionis Deiparae. Caeterum quin assumptionis solemnitas antiquissima sit, praecesseritque annum 800, dubitare non licet. Sergius I papa, ut est apud Anastasium Bibliothecarium, circiter annum Christi 690, litaniam faciendam jussit «diebus Annuntiationis Domini, Nativitatis et Dormitionis sanctae Dei genitricis.» In Galliis celebratum fuisse [Col. 0893A] festum Dormitionis hujus anno 590, hoc est, sedente Romae Gregorio Magno pontifice, testatur Gregorius Turonensis: «Hujus, inquit, festivitas sacra mediante mense undecimo celebratur (Greg. Turon., l. I de Glor. mart., c. 9) ,» hoc est die 18 Januarii, quo etiam die occurrit in Missali Gothico, edito a venerabili Tomasio; in liturgia Gallicana apud Mabillonium, et in Martyrologio Hieronymiano Florentinii, ut alios testes omittam. Verum in Romana Ecclesia celebrabatur idem festum die 15 Augusti, quo, si fides Nicephoro, Mauricius Augustus Gregorii Magni temporibus «sacrosanctae Dei Genitricis Dormitionem quintadecima Augusti mensis die celebrari praecepit toto orbe terrarum (Niceph., l. XVII, c. 18) .» Propterea in vetustissimo Bedae Martyrologio, quod protulerunt [Col. 0893B] Bollandistae, ad diem XVIII Kalendas Septembris legitur: «Sanctae Mariae Dormitio (Bolland., Act. sanct., t. II Mart.) .» Pervetustum itidem Romanae Ecclesiae Kalendarium apud Frontonem ad eum diem habet: «Solemnia de Pausatione Mariae,» uti et in praelaudato Martyrologio Hieronymiano, et in Kalendario Romano, quod veluti insigne antiquitatis monumentum edidit Pater Martene, occurrit ad eum, diem «Assumptio sanctae Mariae (Marten. Thes. nov. anecdot., t. V) .» Post receptam Gregorianam liturgiam in Galliis sub Carolo Magno, in iis quoque Ecclesiis, uti Mabillonius animadvertit, invaluit celebratio hujus festi ad diem 15 Augusti. Quamobrem intelligas quam immerito Basnagius antiquitati Codicis Gelasiani opposuerit festum Assumptionis Marianae. Imo [Col. 0893C] ipsius antiquitatem ex responsis Nicolai I pontificis ad Bulgarorum consulta deducere etiam possumus. Nam is pontifex, anno Christi 866, inter jejunia, «quae sancta Romana suscepit antiquitas, et tenet Ecclesia,» refert «jejunium ante solemnitatem Assumptionis sanctae Dei Genitricis.» Erat igitur iis temporibus ab antiquitate commendatum Assumptionis festum. Cum vero in Gelasiano Sacramentario nulla habeatur vigilia, id est, jejunium ante idem festum, id etiam prodit Sacramentarium hoc fuisse compositum non uno saeculo ante tempora ejusdem Nicolai I pontificis. De Nativitate sanctae Mariae superfluum est quidquam addere, postquam supra vidimus, jam sub Sergio I papa, anno Christi 690, Romae [Col. 0893D] ejus festum in usu fuisse; et martyrologia vetusta fere omnia ejusdem mentionem faciunt mense Septembri. Duo autem diversa sunt, celebratio ejusmodi festorum in Ecclesiis, et eorum observatio de praecepto in populo, quod Basnagius minime distinxit, et de quo duntaxat disputatum aliquando fuit.
Denique is postremum jaculum intorquet, inquiens: «Istius Sacramentarii stylus ab eo differt, quo in suis epistolis superstitibus usus est Gelasius. Neque veri videtur simile ipsum sibi vim fecisse, ut Leonis I stylum imitaretur, a suo perquam diversum.» Sed vix indiget me monitore eruditus lector ad dignoscendum quam futile sit hoc argumentum. Non de novo, non ex integro Gelasius Sacramentarium construxit, sed jam a praecedentibus saeculis in Romana [Col. 0894A] Ecclesia usitatum ordinavit, et quibusdam praefationibus, ut supra vidimus, auxit. Fortassis etiam aliquot de suo orationes adjecit, certumque est in Gelasiano tot orationes et praefationes legi, quae non eum, sed sanctum Leonem auctorem habent. Ibi quoque asservatas opinari possumus preces non paucas a primis Ecclesiae saeculis institutas. Quare ridendus sit, qui ex Gelasii stylo Sacramentarii hujus originem metiri velit. Et nihilominus post tot inania argumenta, quibus Basnagius est usus ad illud eripiendum Gelasio, et trahendum Codicem ad saeculum decimum, triumphum sibi decernit. Fatetur quidem in liturgiis Paschasii Ratberti tempora praecedentibus «transsubstantionem» Eucharistiae reperiri; sed simul contendit post libros ab eodem Paschasio circiter [Col. 0894B] annum Christi 831 evulgatos additamenta illa ad ipsas liturgias facta fuisse, «per mutationes quae in dubium revocari non possunt, postquam nos ostendimus easdem non potuisse contingere nisi saeculo decimo.» An gloriosus hic miles ostenderit quae ipse jactitat, nos quidem hactenus ostendimus. Sed maxime dolendum est viros doctos praeoccupari adeo et praeripi a contentionis et schismatis amore, ut neque veritatem sinceritate, quae par est, conquirant, seque et populum imaginationibus meris in re tanti momenti pascant, atque in iis tam placide conquiescant. Ut enim viri inter catholicos eruditissimi jam diu demonstrarunt, absurda plane imaginatio est, in Calvinistae Claudii cerebro nata, Paschasium corrupisse Ecclesiae de Eucharistia doctrinam, primumque [Col. 0894C] invexisse realem oblatorum conversionem in corpus et sanguinem Domini, uti infra ostendemus. Et quale foret Gallicarum et Britannicarum Ecclesiarum dogma de Eucharistia paucos ante Paschasium Ratbertum annos, unus Alcuinus Albinus, vir omnium theologorum sui temporis spectatissimus, edocere eos potest, quippe qui ad Paulinum Aquileiensem patriarcham haec scribit: «Ne, quaeso, obliviscaris in tuis sanctis orationibus nomen amici tui Albini; sed in aliquo memoriae tuae gazophilacio reconde illud, et profer eo tempore opportuno, quo panem et vinum IN SUBSTANTIAM CORPORIS ET SANGUINIS CHRISTI consecraveris (Alcuin. Alb., c. 113, ad. Paulin.) » Stultissima autem omnium est altera imaginatio, [Col. 0894D] nempe, tantam fuisse vim Paschasii libris, ut universae Occidentis Ecclesiae, nemine hiscente, aut reclamante, ac nemine praecipiente, transsubstantiationem contra fidem praecedentem fuerint amplexae, eamque doctrinam in liturgias atque in alios libros pacifice intulerint. Haec, ut dixi, imaginatio mera est, atque omnino ridenda: neque enim ullum testem producunt, qui excogitatam hanc tantae rei mutationem animadverterit, et fassus fuerit. Sed quod maxime interest, jam diu palam fecere Catholici, omnes tam Occidentis quam Orientis Ecclesias, tam ante quam post Paschasii tempora, unanimes processisse semper in asserenda doctrina quam etiamnum Ecclesia catholica profitetur. Plura hic non addo, quippe mihi statutum est infra in ejusmodi heterodoxorum [Col. 0895A] imaginationes invadere, quando easdem adhuc cernimus pertinaciter venditari, ac tanta confidentia lectoribus incautis propinari.
Interea statuimus nihil hactenus productum fuisse quod sancto Gelasio adjudicandum suadeat Sacramentarium sub ejus nomine editum, simulque Codicem unde illud expressum fuit ostendimus ante annum Christi octingentesimum fuisse exaratum. Hic autem obiter animadvertendum reor, uti veri fert similitudo, per incuriam librarii excidisse ex hoc Sacramentario commemorationem defunctorum, quae post consecrationem adhibetur a Romana Ecclesia, nempe: Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum, qui nos praecesserunt, etc. Quippe nullam ferme liturgiam sive Occidentalium sive Orientalium [Col. 0895B] Ecclesiarum mihi ostendas, in qua pius iste ritus desideretur. Neque tibi in mentem subeat dubitatio an sancti Gelasii aevo vigeret mortuorum fidelium commemoratio in sacris, et preces pro iis Deo offerrentur. Saeculo ipso Christi tertio, et quarto, nedum quinto, habemus Patres hujusmodi dogmatis et ritus testes. Nullum ex iis ego memorabo in re nimium nota atque protrita. Sed et in hoc ipso Sacramentario complures leguntur missae pro defunctis, quae fidem faciunt antiquissimae hujus in Ecclesia doctrinae. Rursus nullam tibi suspicionem minoris antiquitatis ingerant missae, aut orationes pro quibusdam privatis necessitatibus, et benedictiones nonnullae, nam et istas novit et adhibuit priorum Christianae fidei saeculorum devotio. Exemplum dabo. Est hic, [Col. 0895C] lib. III, cap. 83, oratio pro eo, qui prius barbam tondit, ubi haec verba: Propitius super hunc famulum tuum juvenilia (scribe juvenilis) aetatis decorem laetantem, et florem primis auspiciis attondentem, adesto. Festivus apud ethnicos mos iste olim fuit. Illum ipsum Christiani retinentes sacrarunt. Sanctus Paulinus episcopus Nolanus, cum adolescens circiter annum Christi 373 primam poneret barbam, ante sepulcrum sancti Felicis ipsam totondisse videtur. Inquit enim, sanctum Felicem alloquens (In natal. 13, v. 324, Anecdot., Ed. Murat.) :
Antiquitatem vero Gelasiani Codicis luculentius confirmabit species characterum, quam P. Blanchinio [Col. 0895D] acceptam refero.
Exploratum habemus Gelasianum Sacramentarium a sancto Gregorio Magno coarctatum fuisse, atque ad eum ordinem redactum, qui deinceps in Romana Ecclesia, caeterisque ipsam imitantibus, ad nostros usque dies observatus est, additamentis tamen non paucis, sed levibus, identidem factis, quibus nihil subtractum fuit substantiae. Gregoriani fetus. Joannem Diaconum ( In Vit. S. Greg. M. ), Adrianum I [Col. 0896A] papam (In epist. ad Carol. M.) , et antiquissimos alios scriptores, atque Missales, testes habemus hujusmodi laboris. Illud tantummodo quaerendum venit, an Codex aliquis supersit, purum ac germanum Gregoriani Sacramentarii textum exhibens. Et quidem sine dubitatione respondendum aio, nullum hactenus repertum, imo reperiendi spem omnem ereptam videri. Cum enim non Romana tantum Ecclesia, sed et reliquae, novos dies festos in antiquam liturgiam inveherent, vix fieri potuit ut Codex aliquis tantae antiquitatis ad nos venerit, in quo nihil additamenti occurrat. Itaque illud duntaxat in votis mihi fuit, ut quem possem reperire textum Gregorianum, caeteris antiquitate praestantem, lectori exhiberem. Sacramentarium Gregorianum anno Christi [Col. 0896B] 1571 primus ex antiquissimo Codice evulgavit Jacobus Pamelius (Tom. II Liturg.) : quod tamen quicunque conferat cum textu quem ego prolaturus sum, statim animadvertet eidem antiquitate cedere; multa quippe in eo addita occurrunt, quae in infra mihi edendo minime spectantur. Alterum postea evulgavit Angelus Rocca, apostolici palatii sacrista [Col. 0895D] Angelus Rocca, in Editione operum sancti Gregorii sub Clemente VIII Romae peracta. . In eo etiam minor vetustas, quam in Pameliano. Tertium denique Hugo Menardus ( Sacrament. Greg. M. ) ex sancti Eligii Codice ms. expressum et notis illustratum typis tradidit; illudque clarissimi Patres Benedictini e congregatione sancti Mauri nobis iterum dedere [Col. 0896D] Nova Editio operum sancti Gregorii I, a Benedictinis sancti Mauri instructa. . Duo autem ibi consideranda sunt, textus videlicet Gregoriani Sacramentarii, ipsiusque Menardi notae. Ad hasce quod attinet, eae ex multiplici [Col. 0896C] eruditione, qua in liturgicis rebus eminebat vir doctissimus, summopere sunt commendandae, et dignae quae omnium manibus terantur. Quod vero pertinet ad Gregorianum textum ab eo editum, eu quid de eo senserint praelaudati Benedictini in praefatione ad idem Sacramentarium: «Et sane, inquiunt, perpensis omnibus aequiori lance, nullum ipsi vel ob antiquitatem, vel ob integritatem praeferendum duximus, lecta, quam Editioni suae vir doctissimus praefixit, praefatione.» Verum Venerabili cardinali Thomasio, uti in ejus Vita memoriae proditum lego, aliter visum fuit. Scilicet optasset ille, ut Benedictini Gregorianum a Pamelio editum Sacramentarium in Editione Operum sancti Gregorii Magni praetulissent, cum illud magis conforme ac simile censeret primigenio [Col. 0896D] textui sancti pontificis, quam alterum a Menardo evulgatum: quod tamen facere ii vetabantur, quando statuerant utilissimas Menardi notas in suam Editionem inferre, quae textui diverso a Menardino minime respondissent.
Caeterum quin Pamelii textus Menardino sit praeferendus, uti arbitratus est Thomasius, ac deinde confirmavit eximius Pater Mabillionius, nemo dubitare poterit, qui diligentiori lance utrumque expendat. Nimis enim multa sunt in Gregoriano Sacramentario Menardi, quae sanctum Gregorium auctorem nequaquam agnoscunt, et a vetustis Romanae Ecclesiae [Col. 0897A] moribus recedunt, ita ut sancti Eligii codex (quo tamen non ipse sanctus Eligius, sed monachi sancti Eligii olim utebantur, et usus postea est Menardus ad suam Editionem) non sit ejus antiquitatis et integritatis quam sibi persuaserunt monachi Benedictini. In oculos primo statim incurrunt innumerae, ut ita dicam, praefationes illae quae ad singulos ferme festos dies, et ad omnes totius anni Dominicas, vel ad ipsas vigilias, et ad privatarum necessitatum missas, adjunguntur. Atqui tantam praefationum copiam a sancto Gregorio profectam atque probatam, a credendo nos vetera monumenta deterrent. Concorditer quidem procedebant universae orbis Christiani Ecclesiae in quadam praefatione sive praeparatione ad canonem, quam hymno seraphico concludebant, atque istius [Col. 0897B] communis praefationis mentio est apud sanctos Cyprianum, Cyrillum Jerosolymitanum, Chrysostomum, Augustinum, aliosque Patres. Sed mos sensim in Occidente invaluit, ut huic praefationi aliquid singulare adderetur, pertinens ad singulas quasvis festivitates. Antiquitatem hujusce consuetudinis habemus a concilio Milevitano II, quod anno Christi 416, praesente sancto Augustino, celebratum fuit. Ibi haec leguntur: «Placuit etiam et illud, ut preces, vel orationes, seu missae, quae probatae fuerint in concilio, sive praefationes, etc., ab omnibus celebrentur. Nec aliae omnino dicantur in Ecclesia, nisi quae a prudentioribus tractatae vel comprobatae in synodo fuerint, ne forte aliquid contra fidem, vel per ignorantiam, vel per minus studium sit compositum (Conc. Milev. II, c. 12) .» En qualis aemulatio olim foret piis hominibus Latinis, vel ipso quinto Ecclesiae saeculo, concinnandi novas orationes, praefationes et missas. Par quoque in ipsa Romana Ecclesia studium fuit. Vide Sacramentarium Leonianum, in quod confluxisse videtur quidquid praefationum Romae habebatur, quo tempore illud confectum fuit. Vide et Gelasianum, ubi non levis praefationum copia; et profecto, ut jam didicimus, ex Anastasio, sanctus Gelasius fecit «Sacramentorum praefationes.»
Cum autem usque ad Gregorium Magnum eodem Sacramentario Gelasiano usa fuerit Ecclesia Romana, justae propterea dubitationi aditus relinquitur antribuenda sit Pelagio II papae epistola ad episcopos [Col. 0897D] Germaniae et Galliae, quam in conciliorum collectionibus, et in Annalibus ecclesiasticis cardinalis Baronii, habes ad annum Christi 590, hoc est centum post Gelasii mortem annis. Petebant episcopi illi «ordinem praefationum, quem sancta Romana Ecclesia hactenus haberet.» Rescribit pontifex: «Sacrum Ordinem Romanum, sacraque constituta nostrorum antecessorum relegentes, invenimus has novem praefationes in sacro catalogo recipiendas, quas longa retro veritas in Romana Ecclesia hactenus servavit: Unam in Albis paschalibus, aliam de Ascensione Domini, tertiam de Pentecoste, quartam de Natali Domini, quintam de Apparitione (id est de Epiphania), sextam de Apostolis, septimam de sancta Trinitate, octavam de Cruce, nonam de Jejunio et Quadragesima [Col. 0898A] tantummodo dicendam. Has praefationes tenet et custodit sancta Romana Ecclesia. Has tenendas vobis mandamus.» Isidori Mercatoris fetum adulterinum hanc Epistolam suspicatus est Labbeus. Cardinalis vero Bona suspicionem concepit «ne alterius forte pontificis recentioris sit, et Pelagio per errorem tributa.» Suspicionis suae causam deinde is affert, inquiens: «Si enim aetate Pelagii illis tantum praefationibus Romana Ecclesia, tanquam dudum in ea receptis et approbatis utebatur, quomodo Gregorius, ejus immediatus successor, sacrorumque rituum tenacissimus custos, alias novas instruxit? Evidens enim est in libris antiquis Sacramentorum, qui Romanae Ecclesiae titulum prae se ferunt, plures reperiri praefationes, vixque ulla missa est cui propria et [Col. 0898B] peculiaris non assignetur praefatio.» Cardinali Bonae majori fragore subscripsit Pagius ( Critic. Baron., ad an. 590), iisdem ac ille rationibus usus. Supposititiam, aut alteri Romano pontifici recentiori potius tribuendam, et ego arbitror epistolam illam Pelagii II papae, sed non ob adducta argumenta. Decepti namque ab Editione Menardi tam Bona quam Pagius, sibi persuasere tot in Gregoriani Sacramentarii Editione Menardina praefationes ab ipso Gregorio Magno pontifice esse profectas, quod tamen cum veritate pugnat; quippe brevi palam fiet duntaxat paucas illas, quibus nunc utimur praefationes, a sancto Gregorio esse receptas atque probatas. Ratio ergo cur suppositionis arguenda sit epistola nuper memorata, ea est, quod revera ante Pelagium II atque ante annum 590 [Col. 0898C] Ecclesia Romana compluribus usa fuit praefationibus, uti constat e Sacramentariis Leoniano et Gelasiano, atque ex Anastasio scribente «Sacramentorum praefationes» a sancto Gelasio elaboratas fuisse; quae verba non novem tantum, easque brevissimas, praefationes indicant, sed quidem multas, quales in Gelasiana liturgia reperimus. Itaque falso ea scripsisset Pelagius Secundus. Contra auctor illius epistolae, fortassis Isidorus Mercator, cum ineunte saeculo Christi nono, sive sub Carolo Magno spurias epistolas scriberet, merito affirmare potuit nonnisi novem praefationibus a longo tempore uti Romanam Ecclesiam; nam revera nonnisi octo, aut novem, aut decem, a Gregorii Magni temporibus eadem usurpavit in sacris, idque antiquissimi Codices testantur.
[Col. 0898D] Verum unde in editum a Menardo Sacramentarium tanta praefationum copia irrepsit? Micrologus saeculi undecimi scriptor auctor est Alcuinum Albinum sub finem saeculi octavi confecisse, aut collegisse, varias praefationes, quae tamen sanctum Gregorium minime auctorem habebant: «Fecit (sunt ejus verba) idem Albinus in sancta Ecclesia non contemnendum opus; nam Gregorianas orationes in libris Sacramentorum collegisse asseritur, paucis aliis adjectis, quas tamen sub obelo notandas esse indicavit (ut eas a Gregorianis distingueret). Deinde alias orationes, sive praefationes, etsi NON Gregorianas, ecclesiasticae tamen celebritati idoneas, collegit, sicut prologus testatur, quem post Gregorianas [Col. 0899A] orationes in medio ejusdem libri collocavit (Microlog., de eccles. Observ., c. 9) .» Qui vero in Gallicanis et Germanicis Ecclesiis pietate praestabant, ejusmodi proprias praefationes ad majorem quibusdam diebus venerationem conciliandam in liturgiam Gregorianam intulere. In Chronico Centulensi apud Dacherium memoratur «Missalis Gregorianus, et Gelasianus modernis temporibus ab Albino ordinatus (Dacher., in Spicileg., l. III, c. 3) .» Confer cum Sacramentario per Menardum edito Gelasianum; reperies non paucas e Gelasianis praefationibus in Gregorianam liturgiam immigrasse, uti in vigilia Natalis Domini in nocte, feria 6 in Albis, Dominica 2 et Dominica 4 post octavas Paschae, ut alias praeteream. Reliquae vero, non Gelasianae, ab Alcuino [Col. 0899B] Albino aliunde collectae fuerunt. Mos autem fuit in describendo Sacramentario Gregoriano ejusmodi praefationes non Gregorianas seorsim apponere, uti fetus minime sancto illi pontifici tribuendos, adhibendas tamen devotionis causa pro opportunitate festorum. Incertum est an Codex sancti Eligii, quo usus est Hugo Menardus, easdem ad quamlibet missam insertas haberet, an ad calcem Codicis rejectas. In Caesarea Vindobonensi Bibliotheca insigne antiquitatis monumentum visitur, celeberrimum, videlicet, Sacramentarium Gregorianum, quod Petrus Lambecius (Tom. II Biblioth. Caes., c. 5) , idem ipsum esse censuit ac missum ab Adriano I summo pontifice ad Carolum Magnum Francorum et Longobardorum regem, ut patet ex epistola 82 Codicis [Col. 0899C] Carolini.
An tantae antiquitatis censendus foret ejusmodi Codex dubitans ego, hac de re litteras dedi ad Dominicum Bricherium Columbum, amicum meum doctissimum, ut ipsum scrutaretur, sive judicium exposceret domini Forlasiae primi bibliothecae custodis. Rescripsit ille, in oratione feria 6 in Parasceve legi: Oremus et pro Christianissimo imperatore nostro; alia vero manu supra scriptum fuisse BEGE. Non aliud habere potuit, atque habuit Sacramentarium Gregorianum, quam pro imperatore nostro, ita enim suo tempore scripsit sanctus Gregorius. Quonam vero tempore scriptum in eo Codice fuerit rege, incertum est. Ibi quoque habetur, die Dominica missa [Col. 0899D] de sancta Trinitate. Feria 2, de Sapientia; Feria 3, de Spiritus sancti dono postulando, etc. At hujusmodi missae, uti nos veteres liturgici scriptores monuerunt, auctorem agnoscunt praelaudatum Alcuinum Albinum, ita ut hinc discamus exaratum fortasse fuisse Codicem illum ante finem saeculi octavi; at non eum esse potuisse qui ab Adriano I pontifice ad Carolum Magnum missus fuit. Praeterea ante idem Vindobonense Sacramentarium primigenia manu scriptae occurrunt praefationes missarum a prima Dominica Quadragesimae usque ad feriam sextam in Parasceve. Deinde missa de patronis Ecclesiae, benedictio candelarum in die purificationis sanctae Mariae virginis, missa sancti Christophori, et Kalendarium. Tandem sequitur hic titulus, litteris alternis [Col. 0900A] ex auro, argento, minio, atque atramento efformatis: In nomine Domini. Incipit Liber Sacramentorum in circulo anni, expositum a sancto Gregorio papa Romano, editum ex authentico libro bibliothecae capituli scriptum. Viden ut praefationes distinctae sint a Gregoriano Sacramentario? Eam sane ob causam, quod auctorem non habent praeclarissimum illum pontificem. Spectasse Codicem hunc ad celeberrimum Augiae Majoris Monasterium in Constantiensi dioecesi situm, ex Kalendario eruitur, ubi anniversarius dies obitus et interdum ordinationis illorum abbatum annotatur, atque insuper regum aliorumque hominum bene de eodem coenobio meritorum dies emortualis vario charactere signitur. Postremus regum est Henricus rex, primus videlicet ejus nominis in Germania; [Col. 0900B] abbatum vero Folewinus, qui anno Christi 809 electus fuit. In eo Codice nonnullae missae, orationes et benedictiones, nobis sese offerunt quae in Codice Menardi desiderantur; et aliae contra exstant apud eumdem Menardum, quibus caret Vindobonensis Codex.
Sunt et alii in Italia vetustissimi Codices ejusdem Gregorianae liturgiae. An ex iis aliquem asservaret insignis Aquileiensis patriarchalis Ecclesia, a cl. v. Joanne Dominico Berroli, ejusdem Ecclesiae canonico, sum percontatus. Retulit ille haberi illic elegantissimum Codicem, cujus aetas spectare videtur ad saeculum Christi nonum, aut decimum. En ejus titulum: In Christi nomine incipit Liber Sacramentorum de circulo anni, a sancto Gregorio papa Romano [Col. 0900C] editum, qualiter missa Romana celebratur. Hoc est in primis introitus, etc. In Bibliotheca quoque insignis capituli Canonicorum Veronensium exsistit idem Sacramentarium cum usitato titulo, scilicet: Incipit Liber Sacramentorum de circulo anni, expositus a sancto Gregorio papa Romano, editus ex authentico libro bibliothecae Cubiculi scriptus, qualiter missa Romana celebratur. Consultus a me Bartholomaeus Campagnola, sanctae Caeciliae archipresbyter, et Veronensium rerum peritissimus, ad me rescripsit in benedictione cerei Sabbato sancto haec legi: Ut nos famulos tuos, etc., una cum papa nostro (illo) et gloriosissimo rege nostro Ottone, nec non et venerabili antistite nostro VUOLFKANGO, quieta temporum continua, [Col. 0900D] etc. Auctoritate Missalis hujus cl. v. Scipio Maffeius Marchio, in catalogo episcoporum Veronensium intulit Vuolfkangum, ut ex postrema Veneta Editione Italiae sacrae constat. Verum praelaudato Campagnolae visum est Sacramentarium illud spectasse olim ad Ratisbonensem Ecclesiam sub Ottone III Germanico rege, nondum imperatore, quo tempore floruit Vuolfkangus Ratisbonensis episcopus ab anno Christi 974, usque ad 994. Codicem vero ab Oberto episcopo, qui cathedram Veronensem tenuit ab anno 992 ad 1008, atque Ottoni III perquam charus et familiaris fuit, ob devotionem erga sanctum illum praesulem fuisse Veronam deportatum. Quae si vera sunt, expungendus est ex catalogo Veronensium antistitum ille Vuolfkangus. [Col. 0901A] In eodem autem Sacramentario, praeter consuetas Romanae Ecclesiae praefationes, nulla alia occurrit. Sed et apud canonicos Mutinenses Gregoriani Sacramentarii vetustissimum exemplum superest, mutilum tamen, cum a Natali sancti Fabiani, die XIII Kalendas Februarii, exciderint non pauca folia usque ad feriam quartam infra octavam Pentecostes. En Codicis titulum: In nomine Domini incipit Liber Sacramentorum de anni circulo, expositum a sancto Gregorio papa Romano, editum ex authentico libro bibliothecae Romanae Ecclesiae. Incipit missa Ecclesiae Romanae. Per omnia saecula saeculorum. Saeculo Christi nono exaratus Codex videtur; saltem decimo statuenda illius aetas: quod et characterum forma, et quaedam in margine alia manu adnotata evincunt. [Col. 0901B] Ibi inter alia legitur: «III Kalendas Julii, quod fuit festivitas apostolorum Petri et Pauli, obiit Gotefredus de Bolonia; sed et Emerada uxor ejus obiit ipsa Kal. Julii de hoc saeculo; quod fuit genitor et genitrice domni Warini episcopi Mutinensis, indictione prima (id est, anno Christi 1003, aut 1018, quo floruit idem Warinus episcopus).» Alteram accipe adnotationem in margine: «Ab hac hora in antea promitto ego Joannes archipresbyter tibi Warino episcopo, quod diebus vitae meae cum muliere alterius adulterium non faciam, neque cum illicita meretrice fornicationem. Et si fecero, me ipsum confirmo in periculum.» Tertiam denique adnotationem accipe: «Ego Naira presbyter promitto coram Deo et omnibus sanctis, et tibi Guarino episcopo, [Col. 0901C] quod carnis commistionem non faciam. Et si fecero, [Col. 0902A] et honoris mei et beneficio Ecclesiae perdam.» Ibi quoque praefationes illae duntaxat in textu leguntur, quae adhuc in usu sacrorum sunt. Si quae vero additae sunt, in margine alia manu adnotatae fuerunt.
Longe tamen antiquiora Sacramentarii Gregoriani exempla mihi suppeditavit diligentia, et antiquus erga me amor cl. viri Patris Josephi Blanchinii, quem editi libri celebrem reddidere, et cui in Oratorio Romano commendata est ecclesiasticorum Annalium continuatio. Geminos ille, inquam, Codices ad me misit ex veneranda profecto vetustate prae caeteris Gregorianis commendandos. Alter ex iis olim in Gallia spectavit ad Paulum Petavium Parisiensem senatorem; tum ad Christinam inclytam Suecorum reginam pervenit, denique Romae in Othobonianam [Col. 0902B] bibliothecam illatus ibi quiescit. Confirmatur rara ejus antiquitas ex characterum forma, quorum specimen idem Pater Blanchinius aereae laminae commendatum voluit, atque hic ego omnium oculis expositum volo.
Rursus Codicis hujus antiquitas ex necrologio, quod identidem varia manu, diversisque temporibus, eidem Sacramentario adjectum fuit, deduci posse videtur. Certum quippe est antea exaratum fuisse Codicem; tum addita prout sors ferebat, et confuse in margine, sive in paginis vacuis, nomina defunctorum, aut infirmorum, aliorumque etiam viventium, pro quibus preces in tremendo sacrificio fundebantur. Singula referre, in nullius usum concederet. Praecipua tantum memorabo.
- [Col. 0901C] Ercanradus episc.,
- Ercanfredus,
- Ragoboldus,
- Falcaldus,
- Hadericus,
- Gabilo,
- Remigius,
- Fulcricus
- Alo
- [Col. 0901] Amalingus,
- Amalgarius,
- Vuacco,
- Aganus,
- Item Aganus,
- Ercanfredus,
- Item Ercanfredus,
- Eltbertus,
- Martinus,
- [Col. 0902C] Ambrico,
- Atroldus,
- Everladus,
- Jonas,
- Melismus,
- Berthaus,
- Ainricus,
- Gislefredus,
- Johannes,
- [Col. 0902] Bernardus,
- Magenardus,
- Gillardus,
- Vulfuinus,
- Drogo,
- Vuinebaldus,
- Rotgamus, etc.
[Col. 0901C] Quod de Italia animadverti ego alibi (Murator., Antiq. Ital, dissert. 41) , de Gallis nunc animadvertere potes. Scilicet homines unico nomine descriptos, cum nullus tunc esset cognominum usus. Qui mos [Col. 0902C] fieri non potuit, quin confusionem aliquando pareret. Hic habes tres Ercanfredos, duos Aganos. Quid quaeso, unum ab altero distinguit?
- [Col. 0901D] Gerulfus sacerdos,
- Hildeardus,
- Tetbaldus,
- Fulcoldus,
- Adhalarius sacerdos,
- Gerbertus,
- Lingradus.
- Walaradus,
- Hildegardis,
- [Col. 0901] Adalaldus,
- Adalardus,
- Waltharius,
- Ivo,
- Durandus,
- Hulculfus,
- Amalhardus,
- Durandus,
- Leduis,
- [Col. 0902D] Hildufus,
- Zangrulfus,
- Aldecrudis,
- Sichardus,
- Eufania,
- Hainramnus,
- Anthelmus,
- Sigebertus,
- [Col. 0902] Melismus,
- Sidhardus,
- Godelindis,
- Agino,
- Morandus,
- Agenildis,
- Rotfridus,
- Ingelbaldus, etc.
- [Col. 0901D] Domnus Inchadus episcopus,
- Ercanradus episcopus,
- Erembertus episcopus,
- Duntbaldus episcopus,
- Aldricus episcopus,
- Adalbertus episcopus,
- [Col. 0901] Adalricus,
- Hilduinus abba,
- Arigarius sacerdos,
- Lotharius imperator,
- Meinardus monachus,
- Teowinus monachus,
- Vumelinda,
- [Col. 0902D] Amaltrudis,
- Deutfredus,
- Geringarius,
- Beniamin,
- Elongus,
- Wlgrimmus sacerdos,
- Baltadus sacerdos,
- [Col. 0902] Rodulfus comes,
- Metarius laicus,
- Otfredus episcopus,
- Madelgarius,
- Item Madelgarius,
- Emeltrudis,
- Wlfaldus,
- [Col. 0903A] Item Wlfaldus,
- Constantius,
- Item Constantius,
- [Col. 0903] BERINGARIUS,
- Jacobus episcopus,
- Ratfredus,
- [Col. 0904A] Plectrudis,
- Guntardus,
- Stephanus,
- [Col. 0904] Almedus,
- Stephanus, etc.
- [Col. 0903A] Karolus imperator.
- Wludovicus imperator,
- Pippinus rex,
- Constantius episcopus,
- Hewardus levita,
- Sirmundus sacerdos,
- Alfredus levita,
- [Col. 0903] Drogo,
- Elisard episcopus,
- Hodolricus decanus,
- Fulcherius decanus,
- Frotmundus decanus,
- Otramnus levita,
- [Col. 0904A] Joannes subdiaconus.
- Giroldus,
- Fulbertus,
- Waldrit levita,
- Otulfo levita,
- Adelenda femina,
- [Col. 0904] Flaremburgis femina,
- Godevertus laicus,
- Ingelrannus,
- Anstasius,
- Heribertus,
- Anstasius, etc.
[Col. 0903A] Reliquorum hominum hic descriptorum colluviem praetereo. Eorum nomina diversa characterum forma plerumque scripta apparent, ideoque addita, postquam Sacramentarium exaratum fuerat. Gemini autem Ercanradi, sive Erchenradi, Parisienses episcopi [Col. 0903B] hic numerari videntur. Catalogum pervetustum Parisiensium episcoporum edidit Mabillonius (Lib. IV de Re diplom., p. 625) , in quo recensentur duo Erchanradi. Senior, a Sammarthanis in priore Editione Galliae Christianae omissus, florebat anno Christi 775. [Col. 0904A] Junior vero interfuit synodo Theodonis Villae circiter annum 835, et decessisse creditur circiter annum 853. Quare saltem ante hunc annum Othobonianus Codex scriptus videtur. In eodem autem Codice legitur Litania Romana, non adeo antiquo charactere scripta, [Col. 0904B] atque ad Parisiensis Ecclesiae usum accommodata, quam a me accipere lectorem non pigebit. Ibi oratur pro domno imperatore, et exercitu Francorum. Ergo haec Litania ante annum Christi 887, in usu fuit.
- [Col. 0903B] Kyrie, eleison. ( Ter. )
- Christe, audi nos. ( Ter. )
- Sancta Maria, ora.
- Sancte Michael, ora.
- Sancte Gabriel, ora.
- Sancte Raphael, ora.
- Sancte Joannes, ora.
- Sancte Petre, ora.
- Sancte Paule, ora.
- Sancte Andrea, ora.
- Sancte Jacobe, ora.
- Sancte Joannes, ora.
- [Col. 0903C] Sancte Thoma, ora.
- Sancte Philippe, ora.
- Sancte Bertholomee, ora.
- Sancte Matthee, ora.
- Sancte Simon, ora.
- Sancte Taddee, ora.
- Sancte Mathia, ora.
- Sancte Marce, ora.
- Sancte Luca, ora.
- Sancte Stephane, ora.
- Sancte Line, ora.
- Sancte Clete, ora.
- Sancte Clemens, ora.
- Sancte Xiste, ora.
- Sancte Corneli, ora.
- Sancte Cypriane, ora.
- Sancte Chrysogone, ora.
- Sancte Laurenti, ora.
- Sancte Vincenti, ora.
- [Col. 0903D] Sancte Anastasi, ora.
- Sancte Fabiane, ora.
- Sancte Sebastiane, ora.
- Sancte Tiburti, ora.
- Sancte Valeriane, ora.
- [Col. 0903] Sancte Gergi, ora.
- Sancte Ignati, ora.
- Sancte Alexander, ora.
- Sancte Cucufas, ora.
- Sancte Gervasi, ora.
- Sancte Protasi, ora.
- Sancte Celse, ora.
- Sancte Hippolythe, ora.
- Sancte Dionysi, ora.
- Sancte Rustice, ora.
- Sancte Eleutheri, ora.
- Sancte Saturnine, ora.
- [Col. 0903C] Sancte Polycarpe, ora.
- Sancte Timothee, ora.
- Sancte Cosma, ora.
- Sancte Damiane, ora.
- Sancte Maurici, ora.
- Sancte Gereon, cum sociis tuis, ora.
- Sancte Crispine, ora.
- Sancte Chrispiniane, ora.
- Sancte Christophore, ora.
- Sancte Hilari, ora.
- Sancte Martine, ora.
- Sancte Augustine, ora.
- Sancte Gregori, ora.
- Sancte Hieronyme, ora.
- Sancte Silvester, ora.
- Sancte Benedicte, ora.
- Sancte Ambrosi, ora.
- Sancte Apollinaris, ora.
- [Col. 0903D] Sancte Maximine, ora.
- Sancte Remigi, ora.
- Sancte Vedaste, ora.
- Sancte Marcelle, ora.
- Sancte Germane, ora.
- [Col. 0904B] Sancte Medarde, ora.
- Sancte Sulpici, ora.
- Sancte Lupe, ora.
- Sancte Eligi, ora.
- Sancte Albine, ora.
- Sancte Audoene, ora.
- Sancta Felicitas, ora.
- Sancta Perpetua, ora.
- Sancta Agatha, ora.
- Sancta Agnes, ora.
- Sancta Lucia, ora.
- Sancta Caecilia, ora.
- [Col. 0904C] Sancta Anastasia, ora.
- Sancta Petronilla, ora.
- Sancta Scholastica, ora.
- Sancta Susanna, ora.
- Sancta Prisca, ora.
- Sancta Praxedis, ora.
- Sancta Brigida, ora.
- Sancta Afra, ora.
- Sancta Juliana, ora.
- Sancta Eulalia, ora.
- Sancta Leochadia, ora.
- Sancta Eugenia, ora.
- Sancta Euphemia, ora.
- Sancta Genovefa, ora.
- Sancta Tecla, ora.
- Sancta Columba, ora.
- Sancta Helena, ora.
- Sancta Adelgundis, ora.
- Sancta Antonina, ora.
- [Col. 0904D] Sancta Christina, ora.
- Omnes sancti, orate pro nobis.
- Propitius esto. Parce nobis, Domine.
- [Col. 0904B] Propitius esto. Libera nos, Domine.
- Ab omni malo, libera.
- Ab hoste malo, libera.
- A periculo mortis, libera.
- Per.Crucem tuam, libera.
- Peccatores. Te rogamus, audi nos.
- Ut pacem nobis dones, te rogamus.
- Ut sanitatem nobis dones, te rogamus.
- [Col. 0904C] Ut fructum terrae nobis dones, te rogamus.
- Ut aeris temperiem nobis dones, te rogamus.
- Ut domnum apostolicum (illum) in sancta religione conservare digneris, te rogamus.
- Ut domnum imperatorem, et exercitum Francorum conservare digneris, te rogamus.
- Ut cunctum populum Christianum, pretioso sanguine tuo redemptum, conservare digneris, te rogamus.
- Fili Dei, te rogamus.
- Agnus Dei, qui tollis peccata [Col. 0904D] mundi, miserere.
- Christe, audi nos.
- Kyrie eleison.
[Col. 0903D] Alterum Sacramentarii Gregoriani Codicem, saltem ineunte saeculo Christi nono exaratum, asservat supra caeteras ditissima, hoc est, Codicibus mss. referta, Vaticana bibliotheca. Illius exemplum sibi procurarat indefessus eruditionis ecclesiasticae venator Pater Blanchinius nuper memoratus, illudque tamdem in usum meum concessit, adjuncto etiam specimine characterum ejusdem Codicis in aerea lamina inscripto. Idem cum aliis ibi titulus: Incipit Liber Sacramentorum de circulo anni expositum a sancto Gregorio papa Romano, editum ex authentico libro bibliothecae [Col. 0904D] Cubiculi scriptum. In aliis Codicibus, ut supra vidisti, habetur, indignante Prisciano, liber expositum, editum, scriptum. Si quis Codex editus aliter effert, de correctione longe serius adhibita dubitandum est. Haec autem animadversio me ad opinandum adducit, non ex ipso authentico libro bibliothecae Cubiculi pontificii singula exempla Sacramentarii Gregoriani fuisse olim petita. Unum exemplum inde expressum, et ad Ecclesiam quampiam Galliarum, aut Germaniae, aut Italiae translatum, satis fuit, ut complures aliae Ecclesiae nova inde exempla desumerent: quod praecipue [Col. 0905A] factum saeculo Christi nono et decimo, quo nempe tempore per singulas ferme civitates canonicorum collegia constituta certarunt, ut ritus suos componerent ad exemplar omnium matris Ecclesiae, hoc est, apostolicae Romanae. Si unusquisque e Romano Codice suum derivasset, vix fieri potuisset ut in tot exempla incurrisset idem grammaticalis error. Attamen in Codice Othoboniano, de quo nuper egimus, ita conceptus est titulus, litteris majusculis et minio exaratus: In nomine Domini. Incipit liber Sacramentorum de circulo anni, a sancto Gregorio papa Romano editus. Qualiter missa Romana, etc. Repetendum autem hic est, in neutro Codice, Vaticano, scilicet, atque Othoboniano, exhiberi nobis purum putum Sacramentarium, quale e sancti Gregorii manibus prodiit. Aliquot [Col. 0905B] etiam additamenta festorum subinde ad illud utrobique sunt facta: cujus rei exemplum satis est memorare, diem festum ipsius sancti Gregorii ad IV Idus Martias, et missam sanctae Mariae ad martyres, III Idus Maias; quae instituta fertur a Bonifacio IV papa circiter annum Christi 610. Attamen suum stat remotissimae antiquitatis pretium geminis memoratis Codicibus, Vaticano videlicet atque Othoboniano, ita ut ambo referre Natale suum censendi sint, aut ad finem saeculi octavi, hoc est ante annum Christi octingentesimum, aut ad priores saeculi noni annos. Leo III papa anno 795 pontificatum iniit; anno 816 vivere desiit. De hoc autem pontifice quid habeat Anastasius Bibliothecarius in ejus Vita accipe: «Ipse vero a Deo protectus et praeclarus pontifex constituit, [Col. 0905C] ut ante tres dies Ascensionis dominicae litaniae celebrarentur. Scilicet feria secunda, egrediente pontifice cum omni clero et cuncto populo cum hymnis et canticis spiritualibus ab Ecclesia Dei genitricis ad Praesepe, etc. Feria tertia vero, exeuntes ab ecclesia sanctae Sabinae martyris, etc. Feria quarta exeuntes ab Ecclesia Jerusalem,» etc. Habes hic, quo tempore litaniae minores, sive rogationes, ante aliquot saecula in Galliis institutae, in Romanam Ecclesiam invectae fuerint. Earum quidem mentio occurrit in Sacramentario Menardino; nulla vero in Vaticano atque Othoboniano Codicibus. Itaque firmo decreto statui jam potest geminos hosce Codices sub finem saeculi octavi, aut exordium noni, fuisse exaratos. Ad haec in Sacramentariis Pamelii et Menardi habentur [Col. 0905D] missae in Natali sancti Marci evangelistae, ad diem VII Kalendas Maias; et in natali sancti Jacobi apostoli, ad diem VIII Kalendis Augusti, quae in Vaticano atque Othoboniano minime leguntur. Rursus apud Menardum habes Missas in natali sancti Bartholomaei apostoli, et sancti Augustini episcopi, et in vigilia sancti Lucae evangelistae; et in natali sanctorum Simonis et Judae, et sancti Thomae apostoli. Nulla ex his missis visitur in utroque Codice nostro; quae satis evincunt Pamelii et Menardi Sacramentaria utrique illi Codici antiquitate concedere. Atque hoc manifestius postea elucet ex die festo Omnium Sanctorum, quem Adone, et Usuardo testibus Gregorius IV, summus pontifex, Ludovico Pio imperante, [Col. 0906A] circiter annum Christi 830, instituit. Cum illius diei missa tam in Codice Pameliano quam in Menardino legatur, nulla vero in Vaticano atque Othoboniano, legitima inde conjectura, imo et peremptoria sententia exsurgit, majorem istis vetustatem esse tribuendam. Vindobonensis Caesareus Codex missas concordes cum ambobus Codicibus nostris exhibet, et cum nullum ibi sit de rogationibus verbum, inde illius quoque aetatem metiri potes. Redeo nunc ad tot praefationes, quibus oneratam vides liturgiam Gregorianam a Menardo editam; ac repeto easdem in textum missarum illatas, causam errori dedisse, quasi ipsarum auctor fuerit sanctus ipse Gregorius, uti nimium fidentes eidem Menardo credidere cardinalis Bona, et Antonius Pagius. Atqui certum est non [Col. 0906B] alias praefationes in textu Gregoriano haberi quam quae adhuc in usu Romanae Ecclesiae sunt, uti fidem faciunt antiquissimi Codices Vindobonensis, Vaticanus, Othobonianus, et Mutinensis; excepta missa sanctae Anastasiae in Natali Domini, cui propria olim attributa fuit praefatio. In vigilia quoque, et natali sancti Andreae peculiares olim fuere praefationes, quae tamen aliae sunt a Menardinis. Plerique autem Codices in fine collectas habent praefationes et benedictiones, quae pro arbitrio sacerdotum et episcoporum adhibebantur. Antiquissimus tandem collector, quem Pamelius Grimoldum abbatem, Menardus vero Rodradum presbyterum est opinatus, nos vero, auctoritate Micrologi, aequius arbitrabimur Alcuinum Albinum, monet in prologo (quem proferam et ego [Col. 0906C] ante benedictionem cerei ex Othoboniano) se haec «in aliis sacramentorum libellis invenisse inserta;» sed a Gregoriano textu sejuncta exhiberi, ut unusquisque noscat «quae a beato Gregorio, quaeve sint ab aliis edita Patribus.» Tum de praefationibus ipsis haec infra subdit: «Praefationes vero, quas in fine posuimus Codicis, flagitamus, ut ab iis, quibus placent, cum charitate suscipiantur et canantur. Ab his vero qui eas intelligunt, nec tamen delectant, necnon et ab his qui eas volunt, nec intelligunt, poscimus ut nec assumantur nec canantur.»
Ista satis produnt pecularium ejusmodi praefationum auctorem minime fuisse sanctum Gregorium, et neminem liturgiae Gregorianae addictum ad eas adhibendas adactum, liberumque omnibus eo tempore [Col. 0906D] fuisse illis uti, aut non uti. Pleraeque etiam concordes pergunt cum evulgatis a Menardo. Ad haec animadvertas velim aliquot Othoboniani Codicis praefationes a Menardinis differre, ut in festo sanctae Agnae, sive Agnetis, in Sabbato sancto, in Paschate, in Annuntiatione sanctae Mariae, in Ascensione Domini, in Dominica quarta post Pentecosten, ut alias praetermittam. Rursus in Othoboniano Codice plures habentur praefationes, paucae in Vaticano: quae tandem nos ad perspiciendum impellunt ejusmodi praefationes, et praesertim ob earum varietatem, non e Gregoriano Sacramentario, sed ex aliis fontibus haustas fuisse. Rejectas quoque intueberis ad calcem liturgiae Gregorianae benedictiones episcopales, [Col. 0907A] quas tamen apud Menardum perperam insertas habemus in textu Gregoriano. Iis in pontificali missa episcopi olim benedicebant populo ante illa verba: Pax Domini sit semper vobiscum; fateri enim cogimur ejusmodi consuetudinem antiquissimam fuisse. Aderat propterea peculiaris liber, quem Benedictionalem appellabant. Ne has quidem benedictiones fetum esse Gregorii Magni, statuendum est, cum in vetustis Ordinibus Romanis a Mabillonio editis nullum de iis verbum sit, et nullae in Mutinensis Sacramentarii Gregoriani Codice, nono aut decimo saeculo scripti, reperiantur. In calce quidem Vaticani et Othoboniani exstant, sed plures in uno quam in altero, atque interdum diversae a Menardi Codice. Si easdem complexum fuisset Romani cubiculi Sacramentarium, [Col. 0907B] unde exempla olim fuere desumpta, nulla inter Codices antiquos esset diversitas. Propterea Mabillonius merito censuit easdem benedictiones non fuisse inferendas in Sacramentarium Gregorianum; imo opinatus est, easdem a Zacharia pontifice improbatas fuisse in officio Gallicanae Ecclesiae (Mabill. comment. in Ord. Rom., c. 8, p. 52) . Et nunquam iis usos fuisse Romanos pontifices, conjicere etiam possumus e Sacramentariis Gelasiano et Leoniano, in quibus nullum est earum vestigium. Quod mirari cogor, missae fere omnes Dominicarum recurrentium per annum, tam in Vaticano, quam in Othoboniano Codice, atque in Editis a Pamelio, rejiciuntur in alterum librum, veluti non procedentes a sancto Gregorio Magno. Imo in vetustissimo Mutinensi Sacramentario post missam ad [Col. 0907C] pontificem ordinandum haec adnotantur: EXPLICIT SACRAMENTORUM A SANCTO GREGORIO PAPA EDITUM. Tum sequitur: Incipiunt missae in diebus Dominicis. In Othoboniano autem ac Pameliano inseritur prologus, sive adnotatio, Alcuini, veluti indicantis missas de Dominicis non pertinere ad sanctum Gregorium. Atqui fierine potest ut sanctus ille pontifex missas praetermiserit, quae omnium maxime ad divinum cultum atque ad Sacramentum spectabant? Quid hic dicendum? Si Vaticanum vetustissimum Codicem consulimus, quo ad hanc Editionem usurus sum, nulla ibi interponitur adnotatio, sive prologus, distinguens a Gregoriano textu orationes dominicales. Contra in prologo, sive in praefatione Alcuini, praeposita [Col. 0907D] eisdem missis, haec leguntur: «Sed quia sunt et alia quaedam, quibus necessario sancta utitur Ecclesia, quae idem Pater (scilicet sanctus Gregorius) ab aliis jam edita esse inspiciens praetermisit, idcirco operae pretium duximus ea velut flores pratorum vernantes carpere,» etc. Et profecto orationes de Dominicis, omnium elegantissimae ac devotissimae, auctorem minime agnoscunt sanctum Gregorium. Vide Sacramentaria praecedentia, Leonianum, videlicet, ac Gelasianum, in quibus pleraeque leguntur. Si Gregorius eas in suo praetermisit (quod tamen facile concedendum non est), alia de causa factum non fuit, nisi quia ipsae in manibus jam erant omnium earum Ecclesiarum, quae Romana liturgia utebantur.
[Col. 0908A] Quod nunc expostulare cogor, est quidem Sacramentarium Gregorianum; sed integrum conspectum quotidianae missae minime habemus, qualis fuit ejusdem sancti pontificis aevo. Hoc autem inquiens, non moror lectionum, Evangeliorum, et antiphonarum textum, quorum nulla ibi est mentio. Fuerunt enim olim varii Codices ad usum missae solemnis, sive missae cantu peractae. Nempe Antiphonarium, psalmos, et antiphonas pro diversis diebus ad missam decantandas continens, aderat clericis in choro canentibus. Lectionarium, lectiones complectens, ex Veteri Testamento, aut ex Epistolis canonicis decerptas, praesto erat subdiacono. Evangelistarium quoque, exhibens diversas Evangeliorum portiones singulis diebus canendas, diacono ministrabatur. Unus interdum [Col. 0908B] Codex tam Epistolarum quam Evangeliorum lectiones amplectebatur. Erat etiam clero liber Comitis, sive Comes, antiquus sane, ita ut eum nonnulli sancto Hieronymo, perperam tamen, tribuerint; qui lectiones indicabat singulis diebus adhibendas in sacris. Indicabat, inquam, nam nihilominus erat opus habere Codicem unde ipsae lectiones extensae desumendae erant. Nos haec omnia in Missalibus nostris conjuncta nunc habemus. At nullum, quem noscam, Missalem librum, conscriptum ante annum Christi millesimum, quisquam adhuc exeruit, in quo universus iste sacrorum apparatus, coagmentatus et per ordinem distributus, legatur. Quare vix intelligas qui sine incommodo tunc privatae missae sine diacono, subdiacono et choro, celebrarentur, cum e diversis Codicibus petenda esset integra missa, scilicet orationes [Col. 0908C] ex Sacramentario, antiphonae, lectiones et Evangelia, ex aliis libris. Ingens profecto incommodum fuerit quatuor aut saltem tres Codices deferre ad altare, et ex uno ad alium procedere, ut quae spectabant ad peculiarem missae recurrentis ordinem, conjungerentur. An aliter fieri et ejusmodi incommodum evitari potuerit, judicabunt alii. At ista minime, ut aiebam, moror. Id unum contendo, non omnia quae in unaquaque missa inconcusso Ritu recitanda erant, exhiberi in vetustis Sacramentariis a sancto Gregorio concinnatis. Nullae enim in iis plerumque rubricae, nihil ibi de salutationibus ad populum, hoc est Dominus vobiscum, aut Pax vobis, populo respondente Et cum spiritu tuo: quae salutatio [Col. 0908D] ad attentionem renovandam non semel in sacra liturgia recurrit, et a sera antiquitate commendatur. Integer vero canon missae decurrit usque ad Libera nos, quaesumus, Domine, etc., quo recitato nihil aliud subjungitur in Gregoriana, nisi Pax Domini sit semper vobiscum. Respondetur: Et cum spiritu tuo. Neque plura habes in Sacramentario Gelasiano; imo nulla ibi mentio Agnus Dei. Praeterea in Gregoriano nulla sunt verba de fractione consecrati panis, et in corpus Christi immutati, neque de immissione particulae in calicem, neque referuntur illa magni momenti verba, a sacerdote recitanda, id est: Haec commistio et consecratio corporis, etc. Fractio haec ex apostolica traditione manasse creditur, eamque etiam Orientales Christi fideles ab antiquis saeculis usurpant [Col. 0909A] ad designandam Domini passionem. Dubitare autem non possumus quin Ecclesia Romana supra laudatis verbis ad fractionem fuerit usa, cum in ordine primo Romano, cujus frequens mentio est apud Amalarium, et quem Mabillonius saeculo Christi nono longe superiorem censet, eadem formula praescribatur, videlicet: Fiat commistio, seu: Haec commistio, etc. Neque haec tantum desiderantur in Sacramentario Gregoriano, sed et caetera de pace danda, quam olim osculum sanctum confirmabat. Omissa quoque videas quae praecedunt et subsequuntur communionem sacerdotis et populi fidelis, cum tamen compertum sit sacerdotem porrigentem populo coelestem panem usum fuisse verbis illis: Corpus Domini, etc., [Col. 0909B] et communicantes respondisse: Amen. Antiquissima quoque est formula: Ite, missa est, uti et aliqua benedictionis species in fine missae non solum in vetustis Romanae Ecclesiae Ordinibus, sed etiam a Rhabano [Col. 0910A] Mauro (Lib. I de Instit. cler., c. 33) et ab Amalario (Eclog. et lib. III de Offic. divin., c. 36) memorata, quorum tamen mentionem frustra ab eodem Sacramentario exspectes. Ut opinari fas est, quod nunc et orationum et rituum in vetustis libris desideratur, supplebant olim episcopi et presbyteri, sive memoria complexi quidquid scripto traditum non fuerat ad complementum sacrificii et communionis, sive potius quia, ut nunc etiam fieri videmus, scripta ea haberent in tabella altari superposita, quam pro opportunitate consulebant; nam fidere memoriae non omnes possunt, neque tutum in rebus tanti momenti est. Atque haec satis sint de Sacramentario Gregoriano. Qualis autem sit characterum [Col. 0910B] forma in Vaticano Codice, unde ista expressa fuerunt, in specimine sequenti intueberis, quod ad me misit P. Blanchinius. ![[Codex]](../assets/FIGURES/0740909A.bmp)
[Codex] [Col. 0911]
Post sacrum Tridentinum concilium, multiplicemque curam Romanorum pontificum, liturgia omnium catholicarum in Occidente Ecclesiarum ad missam pertinens, stabilem consecuta est unionem. Excipienda est Ambrosiana Ecclesia, quae suis adhuc antiquis ritibus utitur. Diversitas tamen illius a Romana in incruento sacrificio potissimum respicit orationes, sive collectas, et alias Epistolarum sacrarum atque Evangeliorum lectiones, et complurium praefationum usum. Nam quod attinet ad canonem, Ambrosiani quoque ipsi ferme in omnibus concordes procedunt cum Romana Ecclesia. In angulo pariter Toletanae civitatis locus relinquitur [Col. 0911B] Mozarabicae vetustae liturgiae. Nam quod a nonnullis monachorum coetibus peculiaris aliquis, sed levis, ritus adhibeatur adhuc in missa, id nullius momenti negotium est. Antiquis autem saeculis etsi a plerisque Italiae, Galliae, Germaniae, Britanniae, aliarumque provinciarum Ecclesiis missae Romanae liturgia observaretur, non mediocris tamen varietas in earum Missalibus deprehendebatur; sed quae, uti jam monuimus, nihil officeret substantiae mysterii, atque essentialibus praecipuisque ritibus missae. Versabatur haec in additamentis orationum, sequentiarum, et praesertim festorum, ac propterea missarum, quibus licebat unicuique episcopo suum infercire Missalem. Verum immutare sacrata canonis verba nefas semper fuit. A libro, cui titulus Comes, eo quod [Col. 0911C] praesto semper erat sacris templi ministris, de quo nuper facta fuit mentio, indicabantur lectiones ex prophetis, aut Epistolis canonicis, simulque Evangeliorum segmenta ad quamlibet missam recitanda. Veneranda maxime fuit libri hujus antiquitas, cum ejus mentio ipso saeculo Christi quinto occurrat, uti Mabillonius animadvertit. Is tamen tot novis sanctis ac missis oneratus ad nos per Pamelium et Baluzium pervenit, ut plures fortassis sint in eo additae merces, [Col. 0912A] quam antiquae. Librum hunc ex Codice vetustissimo dedit nobis venerabilis cardinalis Thomasius.
Veterum Missalium diversitatem, pro Ecclesiarum varietate auctam, quicunque agnoscere velit, adeat cl. Patrem Martene, qui ordinarium, sive consuetum, missae cursum ex multis Galliarum Missalibus atque Ritualibus collegit (Marten. tom. I de antiq. Eccles. Ritib.) . Non dissimilem varietatem ostendere posset in Italicis Ecclesiis, quisquis antiquos earum Missales mss. superstites consuleret. Jamque varios liturgiae Siculae ritus illustravit anno 1736 doctissimus vir Joannes de Joanne, Panormitanae Ecclesiae canonicus ( De divin. Sicul. Offic. ). Liceat et mihi prodere quibus olim ritibus Mutinensis Ecclesia tremendum sacrificium celebraret. Uti supra monui, [Col. 0912B] erat et adhuc est huic Ecclesiae sacramentarium Gregorianum, nono vel saltem decimo saeculo exaratum. Verum in antiquis id genus Sacramentariis plerumque rubricae desiderantur, ritus scilicet omnes ad sacram synaxim adhibendi. Ejusmodi ritus post annum millesimum coepti sunt adjungi Missalibus libris. Asservantur autem in archivo capituli canonicorum Mutinensium gemini id genus libri membranacei, ante annos sexcentos exarati. Alter ex his ad equites, sive fratres Templarios spectasse mihi creditur, nam ad varios Kalendarii dies recentiori ac vario charactere haec nomina adscripta fuere: «V Id. Jul. obiit Ugo de Paens, primus magister. II Id. Jul. obiit venerabilis Philippus rex Franciae (id est, Philippus II, anno 1223). VII Id. [Col. 0912C] Sept. obiit frater G. Carnoc., decimus tertius magister. XV Kal. Octob. obiit frater Bernardus de Tremailea, tertius magister. VI Non. Oct. obiit frater Arnaldus de Terra rubea, octavus magister.» Aliorum nomina praetereo. Agi hic de magnis magistris ordinis Templariorum sum opinatus. Pluris tamen faciendus est alter Codex, quod rubricas missae tunc usitatae accuratius descriptas exhibeat. En ergo quid ex illo excerpendum credidi.
« Ritus quotidianae missae, expressi ex Codice Mutinensis Ecclesiae, ante annos sexcentos scripto.
Incipit Ordo, qualiter episcopus, vel presbyter ad [Col. 0911D] missam se debeat praeparare. In primis cantet per se et per circumstantes psalm. istos cum letaniis, et antiphona: Sanctifica nos, Domine. Psalm. Quam dilecta. Psalm. Benedixisti. Psalm. Inclina. Psalm. Credidi, cum Pater noster, et precibus his Cap. Exsurge, [Col. 0912C] Domine, adjuva. Resp. Et libera. Fiat misericordia tua, [Col. 0912D] Domine, super nos. Resp. Quemadmodum. Deus, tu conversus vivificabis nos. Resp. Et plebs tua laetabitur. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam. Resp. Et salutare tuum. Ab occultis meis munda me, Domine. Resp. Et ab alienis. Non intres in judicium cum servo [Col. 0913A] tuo, Domine, Resp. Quia non justificabitur. Sacerdotes tui induantur justitiam. Resp. Et sancti tui exsultent.
Et tunc exsuat se cotidianam tunicam dicens:
Ex sue me, Domine, veterem hominem cum actibus suis, et indue me novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis.
Ad manus lavandum.
Ablue, Domine, manus meas, et cor meum quatenus templum sancti Spiritus effici merear.
Ad ephot dicat.
Dona, Domine, galeam salutis in capite meo, ad expugnandas et superandas omnes diabolicas fraudes.
[Col. 0913B] Ad albam.
Indue me, Domine, vestimento salutis, et tunica laetitiae et castitatis ac continentiae circumda me semper.
Ad cingulum.
Praecinge, Domine, lumbos meos, et circumcide omnia vitia cordis et corporis mei, cum custodia mentis meae.
Ad stolam.
Circumda, Domine, cervicem meam stola justitiae, et ab omni corruptione purifica mentem meam.
Ad casulam.
[Col. 0913C] Indue me, Domine, lorica fidei et galea salutis, et perfecta caritate reple cor meum.
Ad manipulum.
Da, Domine, manibus meis manipulum ad extergendas sordes a corde et corpore meo, ut sine pollutione valeam nomen tuum laudare et benedicere in saecula saeculorum. Amen.
Et cum paratus fuerit, dicat:
Fac me, quaeso, omnipotens Deus, ita justitia indui, ut sanctorum tuorum merear exsultatione laetari quatenus emundatus ab omnibus sordibus peccatorum, consortium adipiscar tibi placentium sacerdotum, meque tua misericordia a vitiis omnibus exsuas, quem reatus propriae conscientiae gravat. Per [Col. 0913D] Dominum.
Alia oratio.
Rogo te, altissime Deus Sabaoth, Pater sancte, ut me tunica castitatis digneris accingere, et meos lumbos balteo tui amoris ambire ac renes cordis mei tuae caritatis igne urere, ut pro peccatis meis possim intercedere, et adstantis populi veniam promereri, ac pacificas hostias singulorum immolare. Me quoque audacter accedentem non sinas perire, sed dignare lavare, ornare, et leniter suscipere.
Hac dicta ingressio fit ad altare, incipiendo ita:
Antiphona. Introibo. Judica me, Deus.
Cum autem pervenerit ante altare humiliter inclinato vultu:
[Col. 0914A] Pone, Domine, custodiam ori meo. Resp. Et ostium circumstantiae.
Et agat, ut mos est, confessionem. Peracta vero confessione dicat:
Deus, vitam meam annuntiavi tibi. Resp. Posuisti lacrymas. Delictum meum cognitum tibi feci. Resp. Et in justitiam. Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino. Resp. Et tu remisisti.
Pro hac orabit ad te omnis sanctus. Resp. In tempore opportuno.
Domine exaudi orationem meam. Resp. Et clamor.
Aufer a nobis, quaesumus, Domine, intercedentibus istis, et omnibus sanctis tuis, cunctas iniquitates, [Col. 0914B] ut ad sancta sanctorum puris mereamur mentibus introire. Per.
Cum autem se erexerit, mittat incensum in thuribulum, dicens:
In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti benedicatur incensum istud, et acceptabile fiat in odorem suavitatis.
Tunc sumat de eo, et osculetur Evangelium, ut jubet Romanus. Deinde procedens paululum prope altare inclinatus dicat hanc orationem:
Domine Jesu Christe, mundi Redemptor, propitius esto mihi peccatori, omnibusque modis in peccato jacenti: quia tu solus, Domine Deus noster, immortalis es, et sine peccato. Indulge mihi misero praesumenti accedere ad sanctum altare tuum et invocare [Col. 0914C] te: quia peccavi ab infantia mea usque nunc coram te, et coram angelis, et omnibus sanctis tuis. Sed per illorum intercessionem tribue mihi divinam clementiam, et veniam delictorum meorum, et doce me facere voluntatem tuam omnibus diebus vitae meae. Qui vivis et regnas.
Deinde erigat se, et osculetur altare: et dicat hanc orationem:
Domine Deus omnipotens, qui es magnus et admirabilis Dominus, qui donasti nobis introitum in sancta sanctorum, propter Incarnationem Domini nostri Jesu Christi, unigeniti Filii tui obsecramus et petimus benignitatem tuam; et propterea in timore sumus et tremore, volentes assistere ante sanctum et gloriosum altare tuum. Emitte super nos [Col. 0914D] donum Spiritus sancti tui, et renova animas nostras et corpora, ut mundo corde offeramus tibi sacrificium in remissionem peccatorum nostrorum, et omnium populorum tuorum, qui gratia tua et misericordia Christi tui sunt redempti. Qui tecum vivit.
Tunc dicat Gloria in excelsis Deo, si adest tempus, et eo plane finito, dicat hanc orationem
Ante conspectum divinae Majestatis tuae, Deus, reus assisto, qui invocare nomen sanctum tuum praesumo. Miserere, Domine, mihi homini peccatori. Ignosce indigno sacerdoti, per cujus manus haec oblatio videtur offerri. Parce peccatorum labe, prae ceteris capitalium, polluto, et non intres in judicium cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu [Col. 0915A] tuo omnis vivens. Et licet vitiis et voluptatibus carnis aggravati simus, Deus, tamen recordare, quod caro sumus. In tuo conspectu etiam coeli non sunt mundi: quanto magis nos homines terreni, immundi sicut pannus menstruatus? Indigni sumus, Domine Jesu Christe, ut simus viventes; sed tu, qui non vis mortem peccatoris, da nobis veniam in carne constitutis, ut per poenitentiae labores vita aeterna perfrui mereamur, in coelis. Per te, Christe Jesu.
Alia oratio.
Omnipotens sempiterne Deus, qui me peccatorem sacris altaribus adstare voluisti, et sancti nominis tui laudare potentiam, concede, quaesumus, per hujus sacramenti mysterium meorum mihi veniam peccatorum, ut tuae majestati digne ministrare merear. [Col. 0915B] Per.
Deinde cum Evangelium osculatur, dicat:
Pax Christi, quam nobis per Evangelium suum tradidit, confirmet, et conservet corda, et corpora nostra in vitam aeternam. Amen.
Et cum incensum, antequam Evangelium legatur, in thuribulum mittit, dicat:
Odore coelestis inspirationis suae Dominus accendat et impleat corda nostra, ad audienda et implenda Evangelii sui praecepta. Qui vivit.
Deinde inclinato diacono, et benedictionem petenti, signum crucis faciendo, dicat:
Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis, ut nunties competenter Evangelium pacis.
Item benedictio.
[Col. 0915C] Benedictio Dei Patris et Filii et Spiritus sancti descendat super te, et aperiat os tuum, ad digne idoneeque pronuntiandum Evangelium suum.
Diaconus dicat:
Conforta me, Rex sanctorum principatum tenens et da sermonem rectum, et bene sonantem in os meum.
Post, lecto Evangelio, dicat:
Per istos sanctos sermones Evangelii Domini nostri Jesu Christi, indulgeat nobis universa delicta nostra.
Et calice sibi a diacono cum oblata dato, dicat diaconus:
Tibi Domino Creatori meo hostiam offero pro [Col. 0915D] remissione omnium peccatorum meorum, cunctorumque fidelium tuorum.
Et sacerdos, oblationem accipiens, dicat:
Domine Jesu Christe, qui in cruce passionis tuae de latere tuo, unde tibi Ecclesiam consecrares, sanguinem manare voluisti, suscipe hoc sacrificium, quod tibi offert famulus tuus, et concede clementissime ut pro redemptione nostra et totius mundi in conspectu divinae majestatis tuae cum odore suavitatis ascendat.
Tunc diaconus, libamen in calice offerens, dicat:
Acceptum sit omnipotenti Deo sacrificium istud.
Et cum sacerdos id ipsum offert dicat:
Suscipe, clementissime Pater, hostias placationis [Col. 0916A] et laudis, quas tibi offero indignus famulus tuus, ad gloriam et honorem nominis tui, ut vivis prosit ad veniam, et cunctis fidelibus defunctis ad indulgentiam: et me indulgentiam quaerentem placatus respice. Qui vivis, etc.
Deinde positum sacrificium benedicat his verbis, crucem faciendo:
In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, sit signatum, et consecratum, et benedictum hoc sacrificium.
Super oblatam.
Sanctifica, quaesumus, Domine, hanc oblationem, ut nobis Unigeniti tui corpus fiat.
Super calicem.
[Col. 0916B] Sanctifica, quaesumus, Domine, et hunc calicem ut nobis Unigeniti tui sanguis fiat.
Tunc mittat incensum in thuribulum dicens:
Per intercessionem sancti Gabrielis archangeli stantis a dextris altaris incensi, et omnium electorum suorum, Dominus dignetur incensum istud benedicere, et in odorem suavitatis accipere.
Et cum vaporem emiserit, dicat:
Incensum istud a te benedictum, ascendat ad te, Domine, et descendat super nos misericordia tua.
Item.
Dirigatur oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo.
Cum incensum offertur singulis dicatur:
[Col. 0916C] Accendat in nobis Dominus ignem sui amoris, et flammam aeternae caritatis.
Ad offerenda munera.
Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offerimus in memoriam incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis, et ascensionis Domini nostri Jesu Christi, et in honorem perpetuae Virginis Mariae, atque omnium electorum tuorum, qui tibi placuerunt ab initio mundi: ut omnibus proficiat ad honorem, nobis autem ad salutem; et illi omnes pro nobis intercedere dignentur in coelis, quorum memoriam facimus in terris. Per eumdem.
Pro defunctis.
Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offero pro animabus famulorum famularumque [Col. 0916D] tuarum, ut eis requiem aeternam donare digneris in numero electorum tuorum, ut in illorum consortio vita perfruantur aeterna. Per Christum.
Postea vertat se, deosculetur altare et dicat:
Orate pro me peccatore, fratres ac sorores, ut meum ac vestrum sacrificium acceptum fiat omnipotenti Deo ante conspectum suum.
Et respondetur a circumstantibus.
Orent pro te omnes sancti et electi Dei, et exaudiat te Dominus orantem pro nostrum omnium salute; et memor sit omnis sacrificii tui. Et immola Deo sacrificium laudis, et misereatur tui omnipotens Deus, et dimittat tibi omnia peccata tua. Dominus Deus sit in corde tuo, et in ore tuo, et suscipiat sacrificium [Col. 0917A] sibi acceptum de manibus tuis pro nostra et omnium salute.
Et postea dicant hos psalmos:
Exaudiat te. Psalm. Ad te levavi. Psalm. Miserere mei Deus, secundum. Psalm. Deus refugium. Psalm. Qui habitat. Psalm. Ad Dominum cum tribularer. Canticum graduum usque Qui fecit coelum et terram. Kyrie eleison, cum Pater noster, cum precibus his: Salvum fac servum tuum. Resp. Deus meus. Desiderium cordis ejus tribuisti ei. Resp. Et voluntatem. Vitam petiit a te, et tribuisti ei. Resp. Longitudinem. Oculi Domini super justos. Resp. Et aures ejus. Fiat voluntas tua super nos. Resp. Quemadmodum. Exsurge, Domine, adjuva nos. Resp. Et, libera. Domine, exaudi orationem meam. Resp. Et clamor.
[Col. 0917B] Collecta pro sacerdote.
Gaudeat, Domine, famulus tuus beneficiis impetratis, et cui fiduciam sperandae pietatis tribuisti, optatae misericordiae praesta benignus effectum. Per.
Collecta pro omnibus.
Precibus nostris, quaesumus, Domine, aures tuae pietatis accommoda, et orationes supplicum, occultorum cognitor, benignus, exaudi, ut te largiente ad vitam perveniamus sempiternam. Per.
Symbolum apostolorum.
Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, etc.
Sequuntur Praefationes [Col. 0917D] Id est praefationes in Nativitate Domini, in Epiphania Domini, per totam Quadragesimam, in Resurrectione Domini, in Ascensione Domini, in Pentecoste, de sancta Cruce, de Apostolis, in assumptione sanctae Mariae, in honore sanctae Trinitatis. Tum una praefatio reliquis diebus usitata, uti in Editis. Ante postremam praefationem occurrit imago Salvatoris, manu librum tenentis. Post illam visitur altera imago ejusdem e cruce pendentis. Utramque, aut unam saltem osculari mos fuit. Aliquantum coloris oscula data deterserunt. .
Sequitur Canon [Col. 0917D] Canon procedit, ut in Editis. Ibi legitur: Una cum famulo tuo papa nostro (illo) et rege nostro, et [Col. 0918D] antistite nostro (illo), etc. Cosmae et Damiani, et omnium sanctorum tuorum, nec non et illorum, quorum hodie solemnitatis in conspectu gloriae tuae celebratur triumphus. Quorum meritis precibusque, etc. .
Te igitur, etc.
Hic te inclina aliquantulum.
Hanc igitur oblationem, etc. Corpus † et sanguis † fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi.
Hic accipit oblatam de altari.
Qui pridie quam pateretur, etc. Benedixit † fregit, dedit discipulis suis dicens: Accipite, et manducate ex hoc omnes. Hoc est enim corpus meum.
Hic accipit calicem.
Simili modo postea quam coenatum est, etc., ut in consueto canone.
Antequam misceatur corpus cum sanguine.
Haec sacrosancta commixtio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi fiat omnibus sumentibus [Col. 0917D] salus mentis et corporis, et ad aeternam vitam capescendam praeparatio salutaris. Per eumdem.
Hic osculetur aram sacerdos dicens:
[Col. 0918A] Domine Jesu Christe, qui dixisti apostolis tuis, etc.
Deinde pacem dicat:
Habete vinculum caritatis et pacis, ut apti sitis sacrosanctis mysteriis.
Ceteri invicem dicant
Pax Christi et Ecclesiae abundet in cordibus nostris. Amen.
Ante communionem dicat.
Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, etc.
Deinde panem manu tenendo, dicat:
Panem coelestem accipiam, et nomen Domini invocabo.
Alia.
Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum; sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus.
[Col. 0918B] Cum corpus accipit, dicat:
Corpus Domini nostri Jesu Christi sit mihi ad remedium sempiternum in vitam aeternam. Amen.
Suscipiendo calicem, dicat:
Quid retribuam Domino, etc.
Sumendo calicem, dicat:
Sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat me in vitam aeternam.
Post corpus et sanguinem acceptum, dicat:
Corpus Domini mei Jesu Christi, quod accepi, et sanguis ejus, quo potatus sum, adhaereat visceribus meis, et praestet, ut ibi nulla remaneat peccati macula, ubi ejus introierunt sacramenta. Qui cum Patre, etc. [Col. 0918D] Quantae antiquitatis sit hujusmodi oratio, quae adhuc in liturgia Romana quotidie repetitur, habes ex Missali Gothico ante Annum Ch. 800 usurpato. Ibi ab missam dominicalem haec postcommun. legitur: Corpus tuum, Domine, quod accepimus, et calicem tuum, quem potavimus, haereat in visceribus nostris; praesta, Deus omnipotens, ut non remaneat macula, ubi pura et sancta intraverunt sacramenta. Per. .
Et cum aliis dederit, dicat:
[Col. 0918C] Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam in vitam aeternam. Amen.
Item alia.
Perceptio sanguinis Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam in vitam aeternam. Amen.
Postcommunio.
Laeti, Domine, sumpsimus sacramenta coelestia. Intercedente beata Dei Genitrice semper virgine Maria cum omnibus sanctis tuis, ad vitam nobis proficiant sempiternam. Per eumdem.
Item dicat:
Ite. Missa est.
Finita missa osculetur altare et dicat:
Meritis et intercessionibus beatissimae Mariae semper virginis et omnium sanctorum, misereatur [Col. 0918D] nostri omnipotens Deus. Qui vivit, etc.
Postea rediens ad sacrarium, dicat:
Benedicite omnia opera Domini Domino, etc.
[Col. 0919A] « Sequitur missa. Tertio Kal. Decembris, vigilia sancti Andreae apostoli. Tum reliquae missae. Ex iis hae duntaxat memorandae mihi sunt visae:
«VIII Id. Decemb., sancti Nicolai episcopi et confessoris.
VII Id. Decemb., natalis sancti Ambrosii episcopi et confessoris.
Eodem die, sancti Savini episcopi et martyris.
VI Id. Decemb., sancti Zenonis episcopi. Eodem die, sancti Dalmatis martyris.
V Id. Decemb., sancti Syri episcopi et confessoris.
VIII Kal. Febr., Conversio sancti Pauli apostoli.
Eodem die, sancti Prosperi martyris.
II Kal. Febr., natalis sancti Geminiani episcopi et confessoris.
[Col. 0919B] Kal. Febr., natalis sancti Severi confessoris et archiepiscopi.
VII Id. Febr., sancti Vedasti confessoris.
IV Id. Febr., sanctae Scholasticae virginis.
XVI Kal. Mart., natalis sancti Valentini martyris.
Eodem die, sanctorum Vitalis, Feliculae et Zenonis.
XIV Kal. Mart., sanctae Julianae virginis.
Non. April., sancti Ambrosii archiepiscopi.
Id. April. sanctae Euphemiae virginis.
II Kal. Maii, in Kalendario praefixo, Translatio beati Geminiani; sed missa desideratur.
VIII Id. Maii, Apparitio sancti Michaelis archangeli.
Eodem die, sancti Victoris martyris. In margine: Sancti Cathaldi archiepiscopi.
VI Id. Maii, sanctorum Gordiani et Epimachi.
[Col. 0919C] Eodem die, sanctae Christinae virginis et martyris.
III Id. Maii, Dedicatio sanctae Mariae ad Martyres.
Ad Id. Januarii habetur: sancti Hilarii episcopi et confessoris; et nihilominus II Id. Maii occurrit missa sancti Hilarii episcopi et confessoris.
XVI Kal. Jun., Translatio sancti Syri episcopi et confessoris. In Kalendario: Translatio sancti Geminiani, sed sine missa.
XII Kal. Jun., Translatio sanctorum Senesii et Theopompi.
X Kal. Jun., sancti Juliani martyris.
VIII Kal. Jun., sancti Urbani papae et martyris.
Eodem die, sancti Dionysii Mediolanensis.
Eodem die, sancti Salvatoris.
[Col. 0919D] II Kal. Jul., Festum sancti Pauli apostoli.
Eodem die, sancti Martialis.
VIII Id. Jul., sanctorum Kiliani, Colonati, Thothanani.
V Id. Jul., Translatio sancti Benedicti in Floriaco.
Kal. Aug., sanctae Praexedis virginis.
Eodem die, sancti Danielis prophetae.
VIII Id. Aug., sancti Sixti papae et martyris.
Benedictio uvae, antequam dicatur: Haec omnia, Domine, semper.
Benedic, Domine, hos fructus, etc.
Kal. Septemb., sanctorum Reguli et Prisci.
VI Kal. Octob., sanctae Justinae virginis et martyris.
XVII Kal. Novemb., sancti Galli abbatis.
III Kal. Novemb., sancti Germani Capuani.
Kal. Novemb., Festivitas Omnium Sanctorum.
[Col. 0920A] Eodem die, sancti Caesarii martyris.
Id. Nov., sancti Britii episcopi et confessoris.
IX Kal. Dec., sancti Clementis papae et martyris.
Eodem die, sancti Columbani abbatis.
VIII Kal. Decemb., sancti Prosperi episcopi et confessoris.
Ad feriam 4, caput jejunii, habetur.
Exorcismus cineris:
Exorcizo te, cinis, etc.
Benedictio cineris:
Omnipotens sempiterne Deus, parce metuentibus, etc.
Alia.
Deus, qui non mortem, sed poenitentiam, etc.
Alia.
[Col. 0920B] Omnipotens sempiterne Deus, qui Ninivitis, etc.
Benedictio cilicii.
Omnipotens et misericors Deus, qui peccatoribus, etc.
Ad processionem.
Exaudi nos, Domine, etc.
Hae orationes dicendae sunt super poenitentem.
Deus, qui humiliatione, etc.
« Alia.
Exaudi, Domine, preces nostras, et confitentium, etc.
Sequuntur aliae orationes, quas omitto.
Sabbato sancto, peracta benedictione fontis, post verba illa:
Conjunctio chrismatis sanctificationis, et olei [Col. 0920C] unctionis, et aquae baptismatis, in nomine Patris, etc., sequitur: Tunc accipe infantem, quem vis baptizare et interroga cum patrino tenente ipsum infantem in manibus, dicens ita:
Johannes, vel Maria: Credis in Deum Patrem omnipotentem, etc.?
Interroga.
Johannes: Vis baptizari?
Resp.
Volo.
Et accepto infante, baptizat eum sub trina mersione, ita dicendo:
Et Ego te baptizo in nomine Patris.
Mergat semel:
Et Filii.
[Col. 0920D] Et mergat iterum:
Et Spiritus sancti.
Et mergat tertio.
Ut autem surrexerit a fonte, faciat crucem sacerdos de chrismate in vertice eius cum invocatione sanctae Trinitatis, dicens ita:
Deus omnipotens, etc.
Deinde pones linteum in capite ejus dicens:
Accipe vestem candidam, etc. Deinde pones candelam accensam in manibus ejus, dicens:
Accipe lampadam, etc.
Cum communicat infantem, dicat:
Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat te in vitam aeternam.»
[Col. 0921A] Atque haec pauca ex eo Missali excerpta sint satis, nam qui ritus quoslibet Ecclesiarum sive legitimos, sive illegitimos, barbaricis temporibus usitatos in sacris, sine delectu exhibere lectoribus vellet, aut parum utilem, aut minus jucundam operam luderet. Neque putes, hic tantum stetisse olim variationes atque additamenta in celebratione missarum. Cum enim nullo tunc freno pii homines comprimerentur, et augere se posse fidelium devotionem novis inventis arbitrarentur, non dubitabant in ipsam missam inferre novas sequentias (ita enim appellabantur) ex quibus complures sane elegantes et piae, sed nonnullae etiam ineptiis constabant, utpote simplicitatis fetus. Neque solum hisce sequentiis, post lectionem Epistolarum decantatis, missaticum penus crescebat, [Col. 0921B] sed etiam ad Kyrie eleison pias apponebant lacinias. Cujus moris testem habeo vetustissimum Antiphonarium membranaceum Mutinensis Ecclesiae: Codex injuria temporum male habitus, corruptis, videlicet, atque oblitteratis non uno in loco characteribus, saeculo decimo scriptus reputari potest, tum ex litterarum forma, tum ex festorum numero, inter quae recentius festum Omnium Sanctorum. Exhibet et antiphonas in missis adhibitas cum notis musicalibus perquam minutis superpositis, quarum ductu cantores tunc regebantur in choro. Concors in plerisque procedit cum Antiphonario edito a cardinali Thomasio. Contra nonnulla hic habentur. quae in eo desiderantur. Specimen exhibeo.
Ant. Vidi aquam egredientem de templo a latere dextro: Alleluia. Et omnes, ad quos pervenit aqua ista salvi facti sunt, et dicent: Alleluia, alleluia. In die Resurrectionis meae, dicit Dominus: Alleluia. Congregabo gentes, et colligam regna, et effundam super eos aquam mundam. Alleluia.
Cum Rex gloriae portas inferorum debellaturus intraret, sanctorum chorus, qui tenebatur in morte captivus, voce lacrymabili clamabat: Advenisti, desiderabilis, quem exspectabamus in tenebris, ut educeres nos vinculatos de claustris. Te nostra vocabant vota, suspiria te larga requirebant.
Sedit angelus ad sepulcrum Domini, etc.
Vers. Crucifixum Dominum laudate, et sepultum [Col. 0921D] propter nos glorificate, resurgentemque de morte adorate.
Resp. Nolite metuere, dico vobis, quia ille, quem quaeritis mortuum, jam vivit, et vita hominum cum eo surrexit.
Vers. Recordamini quomodo praedixit, quia oportet Filium hominis crucifigi, et tertia die a morte suscitari.
Kyrie eleison. O Theos . . . . athanatos . . . . ymas.
Kyrie eleison. O Pater alme sedens super alas cherubim et seraphim, esto pius atque clemens famulis pro debitis.
Kyrie eleison. Te decet solum hymnus, melos, [Col. 0922A] carmen, symphonia, et omnigenarum vox linguarum, Kyrie eleison.
Christe eleison. Patris unice, tuam in nobis naturam refove.
Christe, eleison etc.
Omnes pariter altis vocibus te laudamus, Trine et Une.
Cujus unitas concors parque in Trinitate, vivit et regnat nunc et in infinita saecula saeculorum. Amen.
Exsurrexi, et adhuc tecum sum: Alleluia.»
Interdum quoque ad hujusmodi additamenta subjungebatur hymnus pro ingenio eorum temporum compositus. En alterum exemplum, complectens appendices ad Kyrie eleison, simulque hymnum metrice [Col. 0922B] concinnatum.
Kyrie eleison. Omnipotens Genitor, lumenque et lucis origo;
Kyrie eleison. De nihilo jussu Verbi qui cuncta creasti,
Kyrie eleison. Humano generi, peccati pondere presso,
Christe eleison. Ad caenum terrae missus Genitoris ab arce,
Christe eleison. Indueras carnem, casta de Virgine natus,
Christe eleison. Tu mundi culpam mundasti sanguine fuso.
Kyrie eleison. Aequalis Patri seu Nato Spiritus [Col. 0922C] almus:
Kyrie eleison. Trinus personis Deus in deitate sed unus.
Kyrie eleison, etc
Id genus additamenta ad Kyrie eleison decantata, Joannes quoque de Joanne canonicus supra laudatus apud Panormitanos et Messanenses usurpata fuisse tradit in festis duplicibus sanctorum; imo et eadem [Col. 0922D] in Missalibus aliorum locorum, impressis etiam, reperiri animadvertit. Caeterum in calce antiquissimi Antiphonarii Mutinensis exhibentur complures hymni, in quibus neque metrum, neque rythmum interdum invenias. Similes, sed majori cura elaboratos, saeculo nono et decimo procuderunt monachi Sangallenses Notkerus, Hartmannus, Rapertus, et alii, quos apud Canisium habemus ( In Lection. antiq. ). Et isti quidem hymni in solemnioribus festis Mutinae canebantur ad missam. En primos versus illius qui in nocte sancti Natalis Domini cantari consuevit:
Laudanda est Romanorum pontificum sapientia, quae sublatis hisce peregrinis mercibus, quibus onerata potius quam ornata fuerat sacra liturgia, in antiquam puritatem ac moderationem pensum Romanae [Col. 0923B] missae restituit. Sed severitate etiam non mediocri in posterum opus est. Nimis enim hominum genus ad novitatem proclive se prodit, et nisi obices inveniret, quotidie novaret. Si meliora afferri in medium possunt ad amplificandum pietatis regnum, eadem sane amplecti nefas non erit, imo interdum praestabit. At si quae nova proponuntur, ad veram pietatem aut alendam, aut augendam, omnino inepta, et secreto forsitan privatae alicujus ambitionis, sive praeeminentiae, vel utilitatis studio excogitata, istis obsistere aequum est, neque sinere, ut in usum veniant. Sed ultra mihi pergendum non est.
Inter alias praerogativas quae veteres liturgias easque olim pro varietate Ecclesiarum varias summopere commendant, illa sane plurimi facienda est, quod lauta congeries catholicorum dogmatum in eis interspersa deprehenditur. In tot enim orationibus, ritibus ac caeremoniis, identidem dignoscitur quid a tot saeculis Ecclesia orthodoxa credat de unitate ac trinitate Dei, de divinitate, incarnatione caeterisque ad Dei Filium spectantibus, uti et de divinitate ac potentia Spiritus sancti, et invocatione et intercessione sanctorum, et de aliis Ecclesiae catholicae capitulis. Propterea ad hunc ipsum fontem recurrebat sanctus Augustinus, cum de necessitate gratiae coelestis [Col. 0923D] dissereret: quod et alii ex Patribus, prout occasio ferebat, praestitere. Nam quae ibi dogmata occurrunt, non unius privati doctores sententiae sunt, sed universae illius Ecclesiae quae iisdem liturgiis utebatur. Atque inter eas nemo nescit primum Romanae semper locum fuisse, quae caeterarum magistra uti ab ejus incunabulis incorruptam fidem perpetuo servavit, ita tot alias Ecclesias suorum rituum sectatrices habuit. Ipso enim Augustino monente, ad cognoscendam Ecclesiae fidem praecipue facit publicarum precum auctoritas. Sacramentaria autem quae appellamus vel ipso nomine satis produnt, ibi potissimum contineri catholicam doctrinam de sacramentis, signis nempe visibilibus invisibilis gratiae Dei, quibus nempe ex institutione divina aut confertur [Col. 0924A] aut augetur gratia et sanctificatio in homine Christi fidem profitente. Et notissima quidem sunt, quaecunque ad Ecclesiae sacramenta pertinent, ex tot theologorum lucubrationibus ac libris argumentum istum versantibus, ita ut nihil novi ad hanc provinciam afferri possit, et qui de iis loqui velit, ea tantum repetere cogatur, quae jam diu ab aliis diligentissime disputata fuerunt. Attamen veniam me impetraturum spero ab honesto lectore, si quod in Romanae Ecclesiae liturgia ad Eucharistiam spectat expendendum et ego suscepero, tum ad consolationem majoremque firmitatem fidelium orthodoxorum, tum etiam, si fieri potest, ad aliquorum, si haec legere velint, medelam, quorum mens infirma atque oculi caecutientes veram doctrinam de corpore et sanguine [Col. 0924B] Christi in missa non vident, cum tamen evidens luculentaque sit.
Consilium hoc mihi de refricanda hujusmodi materia ingessit Joseph Binghamus Britannus (Lib. XI Orig. sive Antiq. eccles.) , qui ritus missae fidelium multa eruditione persequitur, sed simul potiora catholicorum dogmata aut dissimulans aut damnans quae in tremendo sacrificio et sacramento Eucharistiae comprehenduntur, constituuntque istud sacramentum, si substantiam spectes, supra caetera eminentissimum. Neque enim quidquam habet de incruento missae sacrificio; praesentiam realem corporis et sanguinis Domini in Eucharistia et donorum transubstantiationem negat; adorationem vero debitam Christo praesenti improbat. Tolle haec e missa [Col. 0924C] fidelium, immensa ejus dignitas mirum in modum decrescit, imo perit. Ad haec alii ex haereticis sacrificium hoc propitiatorium esse negarunt, ita ut quae omnium augustissima actio est in Ecclesia Dei, in nihilum pene abeat. Denique etiam abiit apud Lutheri sectatores, qui missam ipsam, scilicet, sacrificium prorsus abrogarunt, communione tantummodo retenta. Horrorem incutiunt, quae idem Lutherus in missam Romanam evomuit, minime veritus fateri se doctrinam hanc a diabolo accepisse, et quidem dum vigilaret. Nemo nostrum ei atque illius asseclis tantum doctorem invideat. Quid Zwinglius postea et Calvinus, tum Anglicani, Sociniani, aliique, a Romanae catholicae Ecclesiae sinu divulsi, de [Col. 0924D] eadem missa et Eucharistia statuerint, satis norunt eruditi. Notissimum quoque est, hoc hominum genus rationem excogitasse, qua eluderent aperte documenta non minus sacrae antiquissimae liturgiae, quam sanctorum Patrum, ubi panem et vinum per consecrationem fieri vere corpus et sanguinem Domini, diserte tradunt; nihil aliud in Eucharistia agnoscentes, sive imaginantes, nisi figuram Christi ad dexteram Patris in coelo sedentis, et virtutem coelitus infusam pani et vino, quorum conversionem in corpus et sanguinem, uti et realem praesentiam Christi in eodem sacramento inficiantur. Tum de nomine transubstantiationis, uti recentiorum saeculorum invento, litem nobis movent, quasi non aliis nominibus et liturgia et Patres eamdem rem a primis usque saeculis [Col. 0925A] designarint. Binghamus ipse sibi ostendendum sumpsit «praecipuos de antiquis Patribus tam perspicue quam verbis fieri potest declarasse quod mutatio per consecrationem in elementis panis ac vini facta non sit ejusmodi mutatio quae naturam et substantiam destruat, sed tantum eorum qualitates mutet, atque ad usum elevet spiritualem, quemadmodum fit in multis aliis consecrationibus, ubi qualitates rerum immutantur, sine ulla reali substantiae immutatione (Bingham., l. XV, c. 5, § 4) .» Ejusmodi opinione statuta, is continuo prae-entiam realem atque adorationem Eucharistiae excidisse arbitratur.
Contra, Catholici clamant perspicuam certissimamque esse universae veteris Ecclesiae sententiam de reali sacrorum donorum immutatione in Eucharistia, [Col. 0925B] de reali praesentia Domini in sacramento, atque ex ipsa illius praesentia effluere efficaciam et virtutem tam augusti sacramenti, non vero e figura aut promissione aliqua, cujus nullum est vestigium in sacris litteris, neque apud sanctos Patres. Aut ergo nos, aut illi, supine falluntur; et quando Ecclesiam, quam tamen uti judicem legitimum in controversiis de religione Christus instituit, et columnam veritatis, et nunquam defecturam denuntiavit, hoc hominum genus repudiat atque contemnit, quis unquam litigandi finis erit? Deplorandum sane infelicitatis humanae documentum habemus, dum cernimus viros, sacris litteris impensam operam dantes, in magni momenti rebus, et e quibus aeterna salus aut damnatio pendet, quam quisque opinionem falsam [Col. 0925C] atque absurdam a pueritia et schola imbuit, mordicus deinde et pervicacissime tueri, atque omnia tentare, ne victus det unquam manus, vel in rebus luce patenti circumfusis. Exorandus est in primis Deus, ut sincerum pacatumque animum, et mentem unius veritatis et pacis avidam, fratribus nostris, ab unitate Ecclesiae sejunctis, impertiatur. Tunc enim facile et ii perspicient, hinc inexcusabili temeritate missam fuisse explosam ab hominibus, non Dei, sed superbiae spiritu inflatis; inde vero a nobis eamdem justissima religiositate retineri et observari; catholicaeque Ecclesiae de Eucharistia doctrinam non sine ingenti flagitio posse repudiari. Nunc quo amore, et cura veritatis Binghamus in ejusmodi argumento [Col. 0925D] processerit aperiendum est. Quaedam is cogerit loca jam protrita ex Gregorio Nysseno, Cyrillo Jerosolymitano, Chrysostomo in epistola ad Caesarium, Theodoreto, Ephraimo episcopo Antiocheno, Tertulliano, Augustino, Gelasio I Romano pontifice, Facundo Hermianensi, Isidoro Hispalensi. Tum lectorem plura cupientem remittit ad Cosini Calvinistae Historiam transubstantiationis, et ad Albertini Calvino addicti librum de sacramento Eucharistiae. Quo facto, finita est causa, et, ut reor, sibi ac Protestantibus suis Anglicanus scriptor triumphum cecinit.
Verum si haec homini illi persuasio fuit, qui fieri potest ut is putarit se propriae conscientiae satisfecisse, dum ea tantum profert quae pro sua sententia [Col. 0926A] afferre solent Sacramentarii, quasi aut nulla, aut nullius ponderis sint, neque consulere opus sit quae catholici viri ad veritatem sui dogmatis confirmandam contulere? Utique fallere velle lectorem ille dicendus est, qui, controversiam tanti ponderis explicandam suscipiens, dissimulatis contrariae partis viribus, suae tantum partis arma veluti victricia profert. Anno 1719, Binghamus sextum hoc suum volumen Londini publici juris fecit. Atqui post medium saeculum praecedens agitata jam fuerat summo studio atque labore, imo exhausta insignis controversia de Eucharistia inter Gallicum scriptorem Arnaldum, aliosque auctores librorum de perpetuo consensu Ecclesiae catholicae, et Claudium Calviniani gregis hominem. Ea autem argumentorum copia et [Col. 0926B] robore Catholicorum sententia firmata fuit, repulsaeque cavillationes et sophismata non Claudii tantum, sed et Albertini, ut quicunque libero judicio et sinceritate utitur, fateri cogatur evidentissimi criminis reos esse qui veritatem carnis et sanguinis dominici in Eucharistia negantes, a catholica Ecclesia dissentiunt. Si haec Binghamo ignota fuere, supinae ignorantiae arcessendus est; sin ipse novit, qui apud Deum sese excusarit, quando plebi et lectoribus suis controversiam hanc unis Calvinianae sectae argumentis diremptam proposuit? Sed quam infirma, quam nulla sint haec eorum argumenta, composita cum Catholicorum rationibus, etsi clarorum virorum studio patefactum jam diu fuerit, quanta tamen potero brevitate, ego quoque ostendam. Quod antequam [Col. 0926C] praestem, meminerit lector velim quantalibet vi ingenii polleat homo, non ita semper accurate loqui posse aut scribere, neque terminis adeo perspicuis atque praecisis sua sensa semper exponere, et potissimum ubi metaphysicas difficilesque ideas materia exposcit, ut omni in omnibus locis obscuritate careat, certusque sit quin aliquando cavillatores et sophistica ingenia detorquere possint voces et sententias ad opiniones, menti ejusdem auctoris contrarias. Recta autem ratio jubet nos ex iis quae alibi clara apertaque sunt interpretari et exponere debere quae obscura sunt. Quis enim nisi desipiens pro adhibenda luce ad tenebras expellendas, ipsis tenebris utatur ad caliginem luci offundendam? Utinam tamem abominanda [Col. 0926D] hac ratione quotidie non abuterentur Sacramentarii, quando nihil aliud agunt, quam decerpere et urgere in quaestione de Eucharistia pauca quaedam sanctorum Patrum loca dubia, tenebrosa, et variis interpretationibus obnoxia, eodemque tempore aspernari, quae disertis perspicuisque verbis iidem Patres de ipso argumento pronuntiant, et quibus catholicae Ecclesiae doctrina manifestissime proditur.
A Facundo Hermianensi exordium sumere juvat. Mirum enim est, quam opportune atque importune Protestantes afferre et inculcare illius verba consueverint, quasi ab iis pendeat controversiae istius inconcussa definitio. Guilielmus Cave Britannus ( De Scriptor. eccles. ), cum de Facundo agit, veluti palmare Calvinianae opinionis monumentum eadem verba [Col. 0927A] praeter morem et extra chorum attulit. Ita Joannes Fellus Anglicanus Oxoniensis episcopus (In not. ad S. Cypriani lib. de Lapsis, c. 10) inducto in scenam ejusdem Facundi loco, avertendos lectorum oculos curat a praegnantibus manifestisque sancti Cypriani verbis de veritate corporis et sanguinis dominici, quae infra afferemus. Alios omitto, in uno Binghamo consistens, cui manifestum videtur excludi a Facundo praesentiam realem Domini in altaris sacramento ineffabili. En Facundi ipsius verba (Facundus, lib. IX, c. 5) : «Sacramentum adoptionis suscipere dignatus est Christus, et quando circumcisus est, et quando baptizatus est. Et potest sacramentum adoptionis adoptio nuncupari, sicut sacramentum corporis et sanguinis ejus, quod est in pane et poculo consecrato, [Col. 0927B] corpus ejus et sanguinem sumimus, non quod proprie corpus ejus sit panis, et poculum sanguis; sed quod IN SE MYSTERIUM CORPORIS, SANGUINISQUE CONTINEAT. Hinc et ipse Dominus benedictum panem et calicem, quem discipulis tradidit, corpus et sanguinem suum vocavit. Quocirca sicut Christi fideles sacramentum corporis et sanguinis Domini recte dicuntur accipere, sic et ipse Christus sacramentum adoptionis filiorum cum suscepisset, potuit recte dici adoptionem filiorum suscepisse.» Qui nullo partium studio teneatur, nihil manifesti in obscuris hisce verbis deprehendet quod Catholicorum doctrinae adversetur. Dum lector meminerit, sacramenti voce nihil aliud designari, quam signum visibile, invisibile aliquod divinae potentiae et gratiae donum continens, [Col. 0927C] Facundi mentem non difficile intelligat. Panis et vinum in Eucharistia symbola sunt et signa, quae, per verba consecrationis divinitus sanctificata, veram carnem et sanguinem Christi continent. Neque per consecrationem desinunt esse symbola ac signa, quanquam panis et vini substantia convertatur in corpus et sanguinem Domini.
Pete nunc, an proprie panis sacratus (hoc est species panis) sit corpus Domini, et poculum sit sanguis ejus. Negat hoc Facundus, neque immerito. Quanquam enim symbola vere contineant corpus et sanguinem, non ipsa tamen sunt ipsum corpus et sanguis; et quanquam Christi fideles, dum sacramentum, hoc est, symbola et signa, corporis et sanguinis [Col. 0927D] accipiunt, corpus et sanguinem Christi recte dicuntur accipere, attamen eadem symbola proprie non sunt Christi corpus et sanguis. Negatne propterea Facundus accipi revera a Fidelibus carnem et sanguinem Domini, quae sub sacramento, sive sub symbolis latent? Nequaquam. Imo, si rite perpendas, id ipsum illius verba fatentur. Quid enim aliud vult ille, cum ait: panem et poculum in se mysterium corporis sanguinisque continere? Mysterii voce veteres significarunt aliquid arcanum, latens, aut ineffabile, et Chrysostomus (Homil. 19 in Epist. ad Rom.) mysterium appellat, quod ignoratur, et arcanum est, quodque summopore mirandum et insuetum est atque inopinatum. Propterea Eucharistiam ipsam sancti Athanasius, Gregorius Nazianzenus, [Col. 0928A] Chrysostomus, aliique Patres aut mysterium, aut mysteria, eaque vivifica, coelestia, tremenda, sancta, divina, appellarunt. In collectis post communionem Ecclesia praesertim Romana hujusmodi voce significabat perceptum corpus et sanguinem Domini. Vide infra Leonianum Sacramentarium, Gelasianum, ac Gregorianum. Ibi legitur: Sacris reparati mysteriis. Refecti coelesti mysterio. Quaesumus, ut divina mysteria. Deus, cujus mysteriis mundamur et pascimur. Adesto, Domine, populo tuo, quem mysteriis coelestibus imbuisti. Sanctificati salutari mysterio. Salutaribus repleti mysteriis. Sit nobis reparatio mentis et corporis coeleste mysterium. Reliqua praetereo. Tam certum autem est, quam quod certissimum, uti nunc, ita et antiquis saeculis, designatam fuisse realem, et non [Col. 0928B] figuratam, perceptionem corporis et sanguinis Domini, ut infra ostendemus. Quare jam intelligis, tantum abesse, ut Facundi oratio pugnet contra Catholicorum sententiam, ut eam diserte confirmet. Resultat haec eadem veritas e comparatione baptismi, qua utitur idem Facundus. Quamvis baptismus tantummodo sit sacramentum, hoc est visibile Signum adoptionis, et non sit ipsa adoptio, attamen baptismus potest adoptio nuncupari. Porro nulla dubitatio est quin homines baptismum recipientes veram et non figuratam adoptionem filiorum Dei accipiant. Ergo etiamsi sacramentum, id est, signum visibile, corporis et sanguinis Domini proprie non sit ipsum corpus et sanguis Domini, qui tamen ipsum sacramentum sumit, veram et non figuratam carnem et sanguinem [Col. 0928C] Christi recipit, quia species panis et vini revera in se mysterium, hoc est, arcanam tremendamque praesentiam corporis sanguinisque Domini continent; et nos in pane et poculo consecrato carnem ejus et sanguinem sumimus, uti diserte Facundus testatur. Fatendum nihilominus est quemquam ex hoc Facundi loco posse inferre Lutheranae sectae, ut aiunt, impanationem, quasi in Eucharistia panis ac vinum, servata sua substantia, cum veritate corporis et sanguinis Dominici conjungantur. Verum corruit haec illatio, ubi frequentatum ab omnibus saeculis morem animadvertas, quem adhuc Catholici interdum retinent, scilicet, appellandi panem hostiam consecratam, et calicem vinum consecratum, quanquam perpetuo statuerint et statuant panem et vinum, quorum [Col. 0928D] species permanent, per consecrationem conversa fuisse in verum ac reale corpus et sanguinem Domini.
Ad sanctum Augustinum procedo. Negari non potest quin Sacramentariae sectae primi parentes Berengarius, eumque secuti Zwinglius, et Calvinus, quibusdam librorum Augustini locis dubiis, obsculis, et perperam intellectis, abusi fuerint, ut realem Christi Domini praesentiam ex Eucharistia auferrent, contempto per ingens facinus perpetuo hac de re Ecclesiae consensu. At nunquam Augustinus somniavit aliter hic se sentire quam senserint reliqui Ecclesiae Patres; et si quae occurrunt in ejus libris ambigua, ex aliis ejusdem minime dubiis sententiis et [Col. 0929A] verbis mens illius est petenda. Apposite in hanc rem Facundus, quem nuper audivimus, audiendus hic quoque est, dum scribit: «Quemadmodum calumniantium haereticorum est ex dubiis et obscuris, quae certa et manifesta sunt male interpretari, ita solitum prudentiae ac veritatis catholicae et indubitatis atque evidentibus ambigua et latentia declarare.» Optandum est, ut prudenti imo et necessaria hac regula utantur, quicunque veritatem potius quam sectam suam amant. Ex Albertino selegit Binghamus veluti formidandum arietem ad evertendam Catholicorum de Eucharistia doctrinam fragmentum sermonis sancti Augustini nobis a sancto Fulgentio servatum. Inquit Augustinus ad infantes, hoc est, ad neophytos: «Hoc, quod videtis in altari Dei, etiam transacta [Col. 0929B] nocte vidistis. Sed quid esset, quid sibi vellet, cum magnae rei sacramentum contineat, nondum audistis. Quod ergo videtis, panis est et calix, quod vobis etiam oculi vestri renuntiant. Quod autem fides vestra postulat instruenda, PANIS EST CORPUS CHRISTI, CALIX SANGUIS CHRISTI (August. serm. 272, nov. Edit. Bened.) .» Tum infantes inducit interrogantes «quomodo» cum Christus in coelum ascenderit, sedeatque ad dexteram Patris, «est panis corpus ejus, et calix, vel quod habet calix, est sanguis ejus?» Ad haec Augustinus: «Ista, fratres, ideo dicuntur sacramenta, quia in eis aliud videtur, aliud intelligitur. Quod videtur, speciem habet corporalem. Quod intelligitur, fructum habet spiritualem. Corpus autem Christi si vis intelligere, Apostolum audi dicentem [Col. 0929C] fidelibus: Vos autem estis corpus Christi, et membra. Si ergo vos estis corpus Christi et membra, mysterium vestrum in mensa Dominica positum est; mysterium vestrum accipitis. Ad id, quod estis, Amen respondetis, et respondendo subscribitis. Audis enim: CORPUS CHRISTI; et respondes, Amen. Esto membrum corporis, ut verum sit amen.» Tum pergit ostendere cur in pane et vino conficiendum Christus voluerit sacramentum hoc; nempe ut charitatem et unitatem fidelibus suis commendaret; nam de multis granis tam panis quam vinum constituuntur. Ex isto sermone Binghamus et alii ejus gregis inferunt nihil aliud esse in altari, nisi panem et vinum; corpus naturale Christi non illic haberi, sed tantum repraesentationem illius, et corporis etiam mystici, hoc [Col. 0929D] est, Ecclesiae.
Quam facile nobis blandimur in his quae volumus, quae sentimus, quae amamus! Quisquis attente sermonem hunc scrutatur atque perpendit, fateatur necesse est se multas tenebras, se concatenationem sermonis nullam ibi reperire; usque adeo ut cardinalis Perronius excidisse hic aliquid, neque immerito, fuerit suspicatus. Nam «panis est corpus Christi, calix sanguis Christi» diserte dicitur. Tum petitur quomodo naturale corpus et sanguis Christi sint in Eucharistia, cum in coelo Christus sedeat. Augustinus respondet cum Apostolo: Vos estis corpus Christi et membra. Absurda plane videatur responsio; hinc enim sequitur panem esse non corpus [Col. 0930A] Christi, sed corpus fidelium, et sanguinem fidelium. Nonne etiam extra sacramentum Ecclesia est mysticum corpus Christi? Qui ergo haec intelligenda? Illud certe evidens est, non posse Calvinianos hinc aliquid derivare ad suae opinionis subsidium. Quamvis enim naturale corpus Christi in Eucharistia ii non admittant, figuram tamen ejusdem naturalis corporis in ea agnoscunt. At hic nullum de figura verbum. Aut ergo Augustinus nihil hoc in loco decernit veritasne an figura carnis et sanguinis naturalis Domini sit in sacramento; aut sententiam catholicam tantummodo exprimit, dum ait: «Panis est corpus Christi, et calix est sanguis ejus.» Neque enim quisquam nisi temere negare audebit Augustini quoque tempore Ecclesiam in liturgia rogasse Deum ut panis [Col. 0930B] «fieret corpus Christi,» et per verba Domini ac per illapsum Spiritus sancti mutaretur panis in carnem Domini ipsius. Unum itaque exculpere hinc possis, scilicet, Augustinum in isto sermone explicandum minime sumpsisse sitne revera in sacramento caro et sanguis Christi, sed hoc sibi duntaxat proposuisse, scilicet, explicandum, cur sacramentum ipsum in pane et vino institutum fuerit. Hoc mystice factum ait ad depraedicandam fidelibus necessitatem charitatis et unionis inter se, et cum Christo: quod ille in tot aliis locis inculcat, ut populum suum a ferventi Donatistarum schismate avertat. Attamen hoc etiam in loco is evidenter veritatem ac realitatem corporis Christi in Eucharistia tradit, cum ait a sacerdote exhibente neophytis sanctificatum panem [Col. 0930C] dici: CORPUS CHRISTI, hoc est: Ecce corpus Domini, et ipsos respondere AMEN, id est: Ita credo, ita est; credo, inquam, hoc esse verum Christi corpus. Tum subdit Augustinus: «Esto membrum corporis, ut verum sit amen.» Hoc est: Si credis, hoc esse verum corpus Christi, tu quoque fac per veram charitatem ut sis membrum veri corporis hujus. Nam si aliter agis, et charitate cares, non ex corde dicis amen, hoc est, non tibi cordi est ut sis membrum corporis Domini, qui charitatem ab hominibus Evangelio addictis praecipue exigit. Huc autem advocandus est alter ejusdem sancti doctoris sermo ad infantes ipsos, sive ad neophytos: «Memor sum, ait, promissionis meae. Promiseram enim vobis, qui baptizati estis, sermonem, quo exponerem mensae [Col. 0930D] dominicae sacramentum, quod modo etiam videtis, et cujus nocte praeterita participes facti estis. Debetis scire quid accepistis, quid accepturi estis, quid quotidie accipere debeatis. Panis ille, quem videtis in altari, sanctificatus per verbum Dei, CORPUS EST CHRISTI. Calix ille, imo quod habet calix, sanctificatum per verbum Dei, SANGUIS EST CHRISTI. Per ista voluit Dominus Christus commendare CORPUS et SANGUINEM suum, quem pro nobis fudit in remissionem peccatorum (August. serm. 227, nov. Edit., olim 83) .» Ut quisque intelligit, aliter sane locutus fuisset, qui Calvinianam opinionem expositurus fuisset neophytis, tum primum percepturis, quid Eucharistia sit, ne quisquam falleretur. Ejusmodi expositio illi tantum [Col. 0931A] convenit cui catholicae Ecclesiae sententiam tradere animus est. Quid autem sit hoc corpus, hic sanguis, Augustinus explicat, nempe corpus naturale, et sanguis naturalis Christi, quem ipse pro nobis fudit. Panis igitur, per verbum Dei sanctificatus, hoc est per verba consecrationis (quod contra nonnullorum Graecorum opinionem semper meminisse juvat) corpus est Christi naturale, non vero imaginarium per fidem percipientium. Nam si hoc postremum fuisset, dixisset Augustinus: Panis ille, quem videtis, figura est corporis Christi, neque dixisset: Corpus est Christi. Pari ratione is ait: Vinum, per verbum Dei sanctificatum, sanguis est Christi naturalis, et minime figura illius. Pergit deinde in hoc sermone Augustinus docere neophytos quid exigat Christus ad [Col. 0931B] bene recteque accipiendum corpus et sanguinem suum. Scilicet, charitatem et unionem membrorum inter se, et cum capite ipso Domino Jesu. «Commendatur vobis (sunt ejus verba) in isto pane, quomodo unitatem amare debeatis. Unus panis, unum corpus, multi sumus,» Apostolus ait (I Cor. X, 17) . Imitatus hic Augustinus Chrysostomum (Homil. 24 in I Cor.) . Ex isto ergo sermone alter explicandus.
Quod saltem fateatur sincerus quisque ex Calvini asseclis, prior ille sermo aliqua caligine circumfusus est, et nimia confidentia laborat, quicunque ibi Calvini documenta manifeste contineri, et ex hoc aliisque locis Augustini tenebrosis exponenda esse tot alia ejusdem, quae apertissime statuunt catholicae Ecclesiae [Col. 0931C] sententiam, contendit. Pauca haec seligo: «Diximus, fratres (inquit), hoc Dominum commendasse in manducatione carnis suae, et potatione sanguinis sui, ut in illo maneamus, et ipse in nobis, etc. Quid nos credimus, et cognovimus? Quia tu es Christus Filius Dei vivi, id est ipsa vita aeterna tu es; et non das in carne et sanguine tuo, nisi quod es, etc. Carnem Christi et sanguinem Christi non edamus tantum in sacramento, quod et multi mali, sed usque ad spiritus participationem manducemus et bibamus, ut in Domini corpore tanquam membra maneamus (Aug. tract. 27, in Joan. VI) .» Si Christus dat nobis quod ipse est, ergo se ipsum dat, id est veram carnem et sanguinem suum cum divinitate conjunctum; et vitam spiritus nobis dat, ita ut maneat ipse in nobis, [Col. 0931D] et nos in ipso maneamus, quia ipsa vita aeterna est Christus. Ad haec de Monica matre sua ait Augustinus: «Memoriam sui ad altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei intermissione servierat, unde sciret dispensari victimam sanctam, qua deletum est chirographum quod erat contrarium nobis (Ang., lib. IX Conf., c. 13) .» Unquamne fuit panis, qualem Sacramentarii Eucharistiam censent, victima sancta, quae chirographum damnationis nostrae delevit? Minime gentium. Victima haec fuit, ac est, verum corpus Christi. Neque ait Augustinus dispensari figuram victimae illius, sed victimam ipsam. Rursus scribit idem sanctus episcopus: «Ecclesiastes ait: Non est bonum homini, nisi quod manducabit et bibet. Quid credibilius dicere intelligitur, quam quod ad participationem [Col. 0932A] mensae hujus pertinet, quam sacerdos ipse mediator testamenti novi exhibet secundum ordinem Melchisedech de corpore et sanguine suo? Id enim sacrificium successit omnibus illis sacrificiis veteris testamenti, quae immolabantur in umbra futuri (Aug., lib. XVII de Civit. Dei, c. 20) .» Si Christus incruentum sacrificium corpore et sanguine suo peragere dicitur: ergo Augustinus non figuram, non umbram novit corporis et sanguinis Domini in eodem sacrificio. Et potissimum quod hic et in tot aliis locis scripserit, vetera sacrificia figuras, umbras et signa, fuisse unius Christiani sacrificii, et Christi quotidie immolati in sacro altari; quia (subdit Augustinus) «pro illis omnibus sacrificiis et oblationibus corpus ejus offertur, et participantibus ministratur.» [Col. 0932B] Ergo non panis tantum, non figura corporis et sanguinis Christi, sed verum corpus et sanguis Christi in missa offertur et immolatur.
Praeterea scribit idem sanctus episcopus: «Mediatorem Dei atque hominum, hominem Christum Jesum, carnem suam nobis manducandam, bibendumque sanguinem dantem, fideli corde atque ore suscipimus; quamvis horribilius videatur humanam carnem manducare, quam perimere, et humanum sanguinem potare, quam fundere (Aug. Contra advers. leg., l. II, c. 9) .» Hoc est, quanquam Dominus dixerit, se daturum et revera det carnem suam nobis manducandam, bibendumque sanguinem, quod sane horribile est, attamen verbis ejus fidentes, firmissimo corde credimus nos eamdem carnem ore accipere et [Col. 0932C] manducare, ipsumque sanguinem potare. Ineptissime haec dicerentur in Calvini sententia; quae enim difficultas ad credendum, quis horror, si figura tantum carnis et sanguinis Christi in sacramento accipitur? Denique, ut alia omittam, petenda ex Bellarmino, aliisque polemicis scriptoribus, et praecipue ex auctore Perpetuitatis fidei, en quid Augustinus in celeberrimo loco ait: «Et ferebatur in manibus suis. Hoc vero (fratres) quomodo posset fieri in homine, quis intelligit? Quis enim portatur in manibus suis? Manibus aliorum posset portari homo, manibus suis nemo portatur. Quomodo intelligatur in ipso David secundum litteram, non invenimus: in Christo autem invenimus. Ferebatur enim Christus in manibus suis, quando commendans CORPUS SUUM, ait: HOC EST [Col. 0932D] CORPUS MEUM; ferebatur enim illud corpus in manibus suis (Aug. enarr. in psal. XXXIII) .» Possunt quidem Sacramentarii in sacris litteris, atque innumeris in locis sanctorum Patrum, ubi de Eucharistia sermo est, expiscari opinionem suam, et ubivis obtrudere figuram, interpretari verbum est pro significat, et quod litterale prorsus est, metaphoricum sibi fingere, sese decipiendo et alios; fieri enim non potuit quin Patres, si cum Calvino sensissent, aliquando, imo saepe exponerent, quid significaret in Eucharistia corpus et sanguis Domini secundum Calvinianam interpretationem: a quo tamen ii abstinuerunt, imo contrarium tradiderunt. Ast adeo luculenta sunt Augustini nuper adducta verba, ut nullus effugiendo sit locus. Inquit ille Jesum in instituenda [Col. 0933A] Eucharistia, et dicendo de pane: Hoc est corpus meum, portasse se ipsum in manibus suis, atque id verificatum fuisse secundum litteram, id est non metaphorice, non figurate, non ex imaginatione percipientium Eucharistiam. Agnoscit Augustinus secundum naturalem ordinem impossibile quemquam hominum portare se ipsum in manibus suis. At non id Deo impossibile; prodigium hoc revera factum a Domino fatetur in hujus ineffabilis sacramenti institutione. Nihil autem mirandi occurreret in homine portante imaginem et figuram suam in manibus suis. Ergo nisi pervicaces et obcoecati homines contendere possint, ignoratam aut negatam a sancto Augustino realem corporis et sanguinis Domini praesentiam in Eucharistia. Atque ex his manifestis locis, [Col. 0933B] quae ambigua et obscura interdum in Augustini libris offenduntur, explicanda sunt, non vero perspicua e tenebrosis. Neque tanto viro contradictiones tribuendas quisque sapiens intelligit. Videas etiam velim illius serm. 225, olim 140, de tempore, et serm. 372, olim 54, de diversis, ut alia loca praeteream.
Nescio quid exculpere velit Binghamus ex Gregorio Nysseno, qui scribit: «Panis item panis est initio communis, sed ubi cum mysterium sanctificaverit, Χριστοῦ λέγεται καὶ γίνεται, CORPUS CHRISTI dicitur ET FIT. Sic altare, sic oleum, sic sacerdos per benedictionem sanctificantur, et sacerdoti contingit, cum nihil vel corpore vel forma mutatus, sed quod ad speciem externam attinet, ille est, qui erat, invisibili [Col. 0933C] quadam vi et gratia invisibilem animam in melius transformatam gerens ( Greg. Nyss., lib. de Bapt. Christ. ).» Velit fortasse Binghamus comparationem instruere inter altare, oleum sacrum, et sacerdotes, quorum substantia non mutatur, et Eucharistiam, in qua Catholici mutationem substantiae panis et vini statuunt. Sed mirum est, qui non videat nihil orationem Nysseni favere Calvinianis, et contra ex his evidenter confirmari catholicam sententiam. Quid in altari, oleo et sacerdotibus operatur benedictio, sive sanctificatio? Ut quod profanum et res communis antea erat, per invisibilem effectum gratiae sanctum et res sacra incipiat esse, et veneratione digna efficiatur. Hoc vere ac verissime operatur vis benedictionis, [Col. 0933D] quanquam quod ad speciem externam attinet, nulla mutatio accidat. Rursus quem in finem benedictio et sanctificatio ad panem et vinum in sacra mensa adhibetur? Ut panis fiat corpus, vinum sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. Hoc Romana, hoc caeterae Occidentis et Orientis liturgiae sonant. Atque hoc ipsum itidem per benedictionem et verba Christi quotidie Ecclesia vere ac verissime impetrat, et quod antea panis communis, Nysseno testante, corpus Christi fit, et dicitur, non solum λέγεται, dicitur, sed γίνεται, fit, quanquam species externa nihil immutetur. Haec qui non videt, captus oculis sit necesse est. Sed et hic libenter a Binghamo petiissem, num sincere ad veritatem inquirendam compositum animum gereret, quando is in Gregorio [Col. 0934A] Nysseno, quae optabat, exquisivit, neque tamen invenit; tum neglexit alia loca, in quibus evidentissime idem sanctus doctor et realem praesentiam Domini in Eucharistia, et mutationem panis et vini in corpus et sanguinem Christi testatur? Florebat ille anno Christi 380. Nimius essem, si integram orationem de Eucharistia afferrem ex magna catechesi illius. Paucis contentus ero: «Jesu Christi corpus, inquit, eo quod inhabitatum fuit a Verbo Dei, in divinam dignitatem immutatum fuit. Recte igitur sanctificatum panem in verbo Dei CORPUS IMMACULATUM credimus (Greg. Nyss. Catech., c. 37) .» Tum ait, sicuti panis et vinum alimenta naturalia in substantiam nostram convertuntur, ita Dominus nobis exhibuit haec dona, «cum immutat et transformat visibilium naturam,» [Col. 0934B] id est, panem et vinum, «in suum corpus ex vi sacrae benedictionis.» Diserte etiam tradit, ad fermenti similitudinem corpus Christi in fidelium corpus ingredi, ut totum in se transferat atque immortalitate donet. In his quaere, si potes, Calvini somnia: nihil invenies, nisi veram catholicae Ecclesiae doctrinam.
Ex catechesi sancti Cyrilli, qui anno Christi 360 Jerosolymitanam Ecclesiam regebat, haec Binghamus excerpsit, ubi de sacrato chrismate sanctus episcopus sermonem habet: «Vide ne illud esse putes unguentum tantum. Quemadmodum enim panis Eucharisticus post sancti Spiritus invocationem non amplius est panis communis, SED EST CORPUS CHRISTI, sic et sanctum hoc unguentum non amplius est unguentum, neque, ut ita dicam, commune, postquam jam [Col. 0934C] consecratum est; sed est charisma (sive donarium) Christi et Spiritus sancti, praesentia divinitatis ejus efficax redditum (Cyrill. Jeros., Catech. 21, seu Mystag. 3) . «Sed adhuc cum aere digladiatur Binghamus. Aperte Eucharistiam a chrismate sacro distinguit Cyrillus. Tam panis, quam unguentum per invocationem Dei sanctificantur; sed unguentum remanet quale erat, efficacia duntaxat praeditum ad contribuendam fidelibus fortitudinem. At quid panis Eucharisticus per invocationem consequitur? Non amplius est panis communis, sed fit panis vivus, qui de coelo descendit. Est corpus Christi. Quare hic etiam locus contra Sacramentarios pugnat. Qui vero hoc hominum genus consulere conscientiae suae apud [Col. 0934D] Deum possit, non video, quando haec aliaque corradunt aut dubia, aut omnino suae opinioni contraria, ut sibi suisque auditoribus persuadeant inventa Berengarii atque Calvini, quando loca perspicua ante pedes habent, ex quibus veteris Ecclesiae dogma de Eucharistia apertissime resultat. Ipsum Cyrillum Jerosolymitanum millies opposuere Catholici Calvinianis. Cur faciem ab ejus luce avertunt, et a caliginosis tantum locis praesidium sibi conquirunt? Norunt ii, Cyrillum haec quoque habere: «Cum igitur ipse Christus pronuntiaverit ac dixerit de pane: Hoc est Corpus meum, quis audebit deinceps ambigere? Et cum ipse asseveraverit et dixerit: Hic meus est sanguis, quis unquam dubitaverit, aiens non ejus esse sanguinem (Cyrill., Catech. 22, seu Mystag. 4) ?» Tum [Col. 0935A] illos praeoccupat Cyrillus, qui de tanto miraculo, scilicet, de conversione panis in corpus, et vini in sanguinem dubitare forsitan pergunt, inquiens: «Aquam olim in vinum, quod sanguini affine est, in Cana Galileae transmutavit; et eum parum dignum existimabimus, cum vinum in sanguinem transmutavit? Ad nuptias corporales vocatus, stupendum hoc miraculum effecit; et non eum multo magis filiis thalami nuptialis corpus suum et sanguinem fruenda donare confitebimur?» Habes hic in meridie positam Catholicorum transubstantiationem, simulque prorsus dejecta Calvini somnia. Quale enim miraculum mihi in Eucharistia, Calviniano more intellecta, ostendas, ut opus sit altero miraculo mutationem ibi factam confirmare? Majori etiam luce donata catholicae [Col. 0935B] Ecclesiae sententia se tibi infra offert, dum haec ait Jerosolymitanus episcopus: «Quamobrem ne tanquam nudis et communibus elementis pani et vino attende: SUNT ENIM CORPUS ET SANGUIS CHRISTI, secundum Domini asseverationem. Nam etiamsi illud tibi suggerat sensus, fides tamen et certum et firmum efficiat. Ne judices rem ex gustu, sed ex fide citra ullam dubitationem certus esto te corporis et sanguinis Christi dono dignatum fuisse.» Haec prostant, haec legunt Protestantes, in quibus quid revera senserit de Eucharistia vetus Ecclesia, unusquisque videre cogitur; et nihilominus non vident, aut nihili faciunt; imo velut novum commentum transubstantiationem inflatis buccis venditant, quasi nova voce Catholici utentes rem antiquissimam non designent, [Col. 0935C] cum certum sit sanctos quoque Patres aliis vocibus idem significantibus dogma ipsum tradidisse, ut infra uberius ostendemus.
Etsi nulla supersit cum Occidentalium, tum Orientalium Ecclesiarum liturgia, quae eamdem omnino faciem retineat, quam primis saeculis Christianae religionis sortita fuit, certum tamen est vel ipsis iis saeculis incruentum sacrificium celebratum semper fuisse, et preces et ritus, hoc est, liturgiam adhibitam in actione, quae omnium praestantissimum mysterium complectitur. Accesserunt sensim aliae preces, orationes [Col. 0935D] et ritus, pro varietate festorum, pro diversa episcoporum pietate et ingenio: at id quod praecipuum est in missa, et quod ad sacrificii substantiam pertinet, religiose semper fuisse servatum, et nunquam immutatum, constat ex iis ipsis Patribus, qui priora Ecclesiae saecula suis scriptis illustrarunt. Id cardinalis Bona, id egregii alii tum antiqui, tum recentes scriptores copiose ostenderunt. Propterea quid sentiendum, quid credendum sit de Eucharistia, ex hoc potissimum fonte petendum est. Sunt nobis vetustissima Ecclesiae Romanae Sacramentaria, Leonianum, Gelasianum, et Gregorianum, et Codices ante mille ferme annos scripti. Quae pauca in eis additamenta occurrunt, post sanctos Gelasium et Gregorium facta, nihil obstant quo minus ejusmodi liturgiae ab [Col. 0936A] iis processerint. Canoni certe, in quo tremend mysterii summa consistit, nihil unquam additum fuit, quod vel minimum substantiam rei mutet; atque is in utroque Gelasii et Gregorii Sacramentario legitur. Quod nunc igitur in missa Romana de consecratione oblationis, sive oblatorum, id est, panis et vini, habetur, idem quoque praecedentibus quibusque saeculis Ecclesia Romana usurpavit. Nempe sacerdos ait: Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, benedictam, ascriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemque facere digneris; ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. Tum Christi verba subdit, per quae ipse in coena panem et vinum in proprium corpus et sanguinem convertit, et re ipsa fit consecratio. Aliquod inter [Col. 0936B] Romanam et Orientales Ecclesias discrimen occurrit; nam Graeci ac variae Christianorum sectae in Oriente, post Christi verba Spiritum quoque sanctum invocant, ut in sacra dona illapsus, eadem transmutet, et faciat corpus et sanguinem Domini, videlicet ut compleatur ac perficiatur jam per verba Christi donorum transmutatio peracta. Idem quoque in liturgia Mozarabica, Gothica et vetere Gallicana factum constat. Hac de re nulla disputatio apud veteres fuit; postremis tantum saeculis oborta est aliqua inter Latinos et Graecos controversia, num per verba Christi, an simul, aut postea, per invocationem sancti Spiritus.
Complures autem ex catholicis, id est, Goarius, Chefontaine, Renaudotius, Brunius, et nuper P. Cardon Benedictinus, tradiderunt non esse Graecis et [Col. 0936C] Syris inferendam molestiam, quod ex eorum liturgiis nondum satis peracta consummataque videatur per verba Domini consecratio donorum, quando post illa invocatur Spiritus sanctus, ut eadem dona efficiat corpus et sanguinem Christi. Verum tantam, erga Graecos et Syros indulgentiam proxime praeteritis annis non tulere aliquot inter Catholicos, gravissimisque rationibus ostenderunt nequaquam tolerandos esse Graecos, nisi palam fateantur ex unis Domini verbis sequi integram transubstantiationem, quod etiam ii fassi videntur in concilio Florentino. Nam si praeter eadem verba ad consecrationem exigitur posterior invocatio Spiritus sancti, artolatroi, sive adoratores panis, dicendi erunt Latini. Propterea, [Col. 0936D] si hosce audimus, censendi sunt tam Graeci quam Syri in antiquas liturgias perperam intulisse preces illas, sive invocationem, a qua infirmari videtur virtus dominicorum verborum. Paucis dicam rectissime a Catholicis constitutum fuisse consecrationem pendere duntaxat ex Christi verbis, dogma namque hoc ex antiquis Patribus elicitur, et praesertim ex Joanne Chrysostomo, Ambrosio, et Augustino. Ante paucos etiam annos P. Petrus de Benedictis in insigne editione operum sancti Ephraem ostendit Syros ipsos agnovisse peragi consecrationem per eadem Christi verba, atque ad eamdem nihil conferre invocationem posteriorem sancti Spiritus, quae etiam in non paucis liturgiis desideratur. Verum ad Ecclesias Latinas quod attinet, nullus [Col. 0937A] superest locus suspicioni adorati panis. Nam etsi preces ad essentiam consecrationis exigerentur (quod falsum est), in Latinis tamen liturgiis istae praecedunt verba Christi, ita ut post eorum pronuntiationem certissime et absolutissime consummata sit transsubstantiatio, et nihil deinde adoretur, nisi verum corpus et verus sanguis Domini. Quod vero Graeci et Syri antiquas adulterarint liturgias, quam facile dicitur, tam difficile foret legitimis confirmare documentis. Ex quo Nestoriani et Eutychiani a Graecis et Latinis discessionem fecere, nunquam existimandi sunt conspirasse cum Graecis ad vitiandam veterem liturgiam, quae utrique genti saeculo Christi quinto communis erat. Ast illi, inquies, invocationem adhibent posteriorem, quae cum efficacia verborum [Col. 0937B] Domini pugnare videtur. Ita sane; sed minime irascendum iis qui Orientalium ritus emolliunt, modo ii nequaquam dubitent quia consecratio sita sit in ejusmodi verborum virtute. Caeterum nulla unquam fuit inter Occidentis et Orientis Ecclesias discordia et concertatio de praesentia reali Domini in Eucharistia, neque de mutatione, sive transsubstantiatione; hisce enim dogmatis concorditer omnes adhaesere semper, atque adhaerent; nobisque praesto sunt certissima Acta, quibus praecipue Graeci novas hac de re Lutheri et Calvini opiniones exsecrantur.
Quid autem sacerdotes petant a Deo, dum petunt, ut sacra dona fiant corpus et sanguis Domini, verborum vis satis prodit, nimirum panem et vinum [Col. 0937C] non ficte, non metaphorice, sed realiter converti in corpus et sanguinem Christi. Petitio enim innititur omnipotentia Dei, cui id possibile est; et exemplo Christi, qui idem in coena praestitit, inquiens: Hoc est corpus meum; et mandato ipsius Domini praecipientis ut sacerdotes in suam commemorationem idem faciant. Si quis sanctorum a Deo peteret ut virga haec fiat serpens, aqua haec fiat vinum, quis unquam somniaret aliud peti quam quod verbum fio significat apud Latinos, et in Italica lingua sonat aiventi? Attamen ausi sunt Sacramentarii nullam hic agnoscere realem mutationem. Pergit, secundum illos, vel post consecrationem panis esse panis. Sola fides imaginatur in sacramento Dominum. At nihil horum Ecclesia habet; nihil eorum quae pro lubito ii somniant, liturgia [Col. 0937D] tradit, nihil refert. Imo verba ipsa consecrationis, scilicet, Hoc est corpus meum, in novum sensum contorserunt, ita ut nihil aliud eis sonet nisi: Hoc significat corpus meum. Sed qui ita sentiunt rogandi sunt ut libere edicant liceatne homini, Christianam fidem profitenti, ad cerebri ingeniique sui arbitrium sanctissimam hanc Religionem componere, interpretari ac veluti de novo instituere; an potius deceat, atque opus sit, eamdem accipere ac venerari, qualis ab apostolis primis Ecclesiae saeculis tradita est successoribus suis. Si primum eligunt, jam Socinianae pestis temeritatem probant, et somnia Lockii Britanni, aliorumque in religione indifferentium, non contemnenda esse fateantur oportet. [Col. 0938A] Et tunc quot capita, tot sententiae erunt, et adversus apertam Christi doctrinam non amplius una erit Ecclesia, sed multae; et qualis vera ac legitima sit Ecclesia Dei, in posterum agnoscere nemini dabitur. Sin alterum eligant, uti sperandum est, neque enim ii contemnere videntur priorum saltem Ecclesiae saeculorum Patres, rursus ii rogandi sunt ut, deposito in Catholicos odio, depositisque praejudicatis opinionibus, uno veritatis studio incensi, quae veteris Ecclesiae doctrina fuerit de Eucharistia, sincere, neque in suis tantum, sed et in Catholicorum libris, investigent. Tunc enim, manum praebente Deo, nullo negotio intelligent quam Catholici de Eucharistia profitentur sententiam, eamdem ab antiqua etiam et universali Ecclesia depraedicatam semper fuisse.
[Col. 0938B] Albertinus et Claudius, praecipui Calvinistarum pugiles, fabulam sane lepidam in cerebro suo struxere, eamque suis tribulibus facile persuasere, scilicet, Paschasium Ratbertum Corbeiensem abbatem, anno Christi 818, primum fuisse qui realitatem corporis et sanguinis Domini in Eucharistiam invexerit, cum antea universam Ecclesiam occuparet Calvinistica opinio; ac proinde in Paschasium insurrexisse Rhabanum, Amalarium, Walafridum, Florum, Heribaldum, Lupum, aliosque illius saeculi scriptores. Hanc eamdem fabulam imperterrite postremis hisce temporibus etiam Binghamus in scenam produxit. Indignationem haec pugnandi ratio movet, cum plane dissimulentur quaecumque Catholici, et praesertim auctor librorum de Perpetuitate fidei, attulere ad [Col. 0938C] dejiciendum dissipandumque male consutum istud commentum. Tantum abest ut in contraria sententia Ecclesiam sui temporis Paschasius invenerit, ut is pro sua consensum omnium Ecclesiarum praesertim adduxerit, neque sit inventus qui huic assensioni contradixerit. «Nemo, is ait, tamen est in aperto, qui hoc esse contradicat, quod totus orbis credit et confitetur. Videat, qui contra hoc venire voluerit, quid agat contra ipsum Dominum, et contra omnem Christi Ecclesiam.» Demonstratum insuper fuit neminem ex supra memoratis scriptoribus sese Paschasio, quod est ad realem praesentiam Christi in Eucharistia, opposuisse. Nam si Joannem Scotum excipias, cujus dubia mens fuit, reliqui aut minime oppugnarunt, aut contra diserte probarunt ejusdem [Col. 0938D] Paschasi sententiam. Quare ludibria haec sunt, et grandis flagitii poenam a Deo non evadet, qui incautis lectoribus protritam jam diu fabulam propinare pergit.
Ad Romanam liturgiam regredior, quae ante Paschasii Ratberti tempora sine dubitatione fuit in usu. Codices etiam, sive Sacramentaria, quae hic exhibeo, antequam ille suos componeret libros, exarata fuere. Litteralis autem sensus Romanae litugiae, dum ait fiat corpus, sacrorum donorum mutationem et realem corporis et sanguinis Domini in sacramento praesentiam importat. Proinde sacerdos sanctificatam hostiam Deo subinde offerens, eamdem appellat panem sanctum vitae aeternae, quo nomine Christus ipse designatur, [Col. 0939A] et caticem salutaris, qua voce Patres ipsum Christi sanguinem indicant. Tum rogat ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui corpus et sanguinem sumpserimus, omni benedictione coelesti et gratia repleamur. Non inquit: corporis et sanguinis Filii tui figuram, imaginem sumpserimus, sed ipsum corpus et sanguinem. Ita, dum in calicem immittitur particula hostiae sacratae, dicit sacerdos: Haec commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini, etc. In Ordine Romano, qui ante tempora Caroli Magni conscriptus fuit, apud Mabillonium, dicebatur Fiat commistio, etc. Hanc autem Ecclesiae mentem manifestissime confirmant orationes adhibitae in antiquissimis Sacramentariis Leoniano, Gelasiano et Gregoriano, ad ipsam Romanam Ecclesiam ante Paschasii Ratberti [Col. 0939B] tempora spectantibus. Itaque in Leoniano et Gregoriano legitur: CORPORIS SACRI ET PRETIOSI SANGUINIS repleti libamine, quaesumus, Deus noster, quod pia devotione gerimus, certa redemptione capiamus. Item in Leoniano: Repleti SUBSTANTIA (et minime figura) REPARATIONIS ET VITAE, quaesumus, Domine Deus noster, ut per ea quae nobis munera praebere dignaris coelestia, per haec eadem tribuas nos inhaerere coelestibus. Item: Sumentes pignus coelestis arcani, et in terris positi, jam SUPERNO PANE satiati, etc. In Leoniano et Gelasiano: Remotis obumbrationibus carnalium victimarum, spiritualem tibi, summe Pater, HOSTIAM supplici servitute deferimus, quae miro ineffabilique mysterio ET IMMOLATUR SEMPER, ET EADEM SEMPER OFFERTUR; pariterque et devotorum munus, et remunerantis est praemium. In [Col. 0939C] Leoniano, Gelasiano et Gregoriano: Sacrosancti CORPORIS ET SANGUINIS Domini nostri Jesu Christi refectione vegetati, supplices te rogamus, Deus, ut hoc remedio singulari et ab omnium peccatorum nos contagione purifices, et a periculorum munias incursione cunctorum. In Leoniano et Gelasiano: Supplices te rogamus, Domine Deus noster, ut qui percipimus COELESTIS MENSAE SUBSTANTIAM, ad vitam pertingamus aeternam. In iisdem Sacramentariis: Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut sicut CORPORIS ET SANGUINIS SACROSANCTI PASCIS ALIMENTO, ita divinae naturae facias esse consortes. Demum, ut alia omittam, in Leoniano, ubi invitatio legitur ad jejunium mensis decimi, haec habentur: Consequens enim fuit, ut transactis terrae fructibus, coeleste semen oriretur (ad [Col. 0939D] Natalem Domini respicit) et alimonia vitae mortalis expleta germen immortalitatis exsisteret, atque escis carnalibus expeditis, cibus nasceretur mirabiliter animarum; ac, tempore frumenti, vini et olei, peracto, ineffabiliter ederetur, qui filiis Dei, ad similitudinem proficientibus angelorum, hoc totum non solum SUBSTANTIA deferret ET NOMINE, sed PANEM praeberet AETERNUM.
In Gelasiano Sacramentario atque, in antiquissimo Missali Francorum, ad ordinationem presbyterorum rogatur Deus, ut purum et immaculatum ministerii tui donum custodiant, et per obsequium plebis tuae, CORPUS ET SANGUINEM FILII TUI IMMACULATA BENEDICTIONE TRANSFORMENT. Item ad feriam 4 post [Col. 0940A] Pascha: Ut CORPORE EJUS ET SANGUINE, quo a peccatis redempti sumus, ad aeternam vitam SACRIFICIIS COELESTIBUS PASCAMUR. In Gelasiano, Gregoriano, et Missali Francorum ad consecrandam patenam: Consecramus et sanctificamus hanc patenam AD CONFICIENDUM ( ad conflingendum habet alter Codex) IN EA CORPUS DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI, patientis crucem pro salute nostra omnium. In Gelasiano et Missali Francorum ad consecrationem vasculi, in quo servabatur corpus Domini pro infirmis: Oremus, ut Deus omnipotens hoc ministerium, CORPORIS FILII SUI DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI GERULUM, benedictione implere dignetur. Item: Omnipotens Trinitas inseparabilis, manibus nostris opem tuae benedictionis infunde, ut per nostram benedictionem hoc vasculum [Col. 0940B] sanctificetur, et CORPORIS CHRISTI NOVUM SEPULCRUM, Spiritus sancti gratia perficiatur. In Gregoriano, Dominica post Pentecosten: Munera, Domine, oblata sanctifica, ut TUI nobis UNIGENITI CORPUS ET SANGUIS FIANT. In Romana missa sequens oratio nunc dicitur ante communionem: Perceptio CORPORIS ET SANGUINIS DOMINI JESU CHRISTI, quam ego indignus sumere praesumo, etc. Haec antiquis etiam temporibus recitabatur, ut constat ex vetustissima missa a Matthia Flacco Illyrico edita. In Othoboniano Codice noni saeculi ad Dominicam quintam post Theophaniam haec praefatio legitur: Aeterne Deus, et tibi immolationis hostiam offerre, quae est salutifera, et ineffabile divinae gratiae sacramentum. Quae offertur a plurimis, et UNUM CORPUS CHRISTI, SANCTI SPIRITUS INFUSIONE [Col. 0940C] PERFICITUR. Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est; nec per singulos minuitur; sed integrum se praebet in singulis. Propterea ipsi, qui sumimus communionem hujus sancti panis et calicis, unum corpus Christi efficimur, etc. Legitur haec ipsa praefatio in Sacramentario Ambrosiano; eamdemque contra Berengarium saeculo Christi undecimo produxit Algerus (lib. I de Sacram.) veluti fetum sancti Ambrosii. Guitmundus quoque episcopus Aversanus ejusdem saeculi protulit «praefationem istam, inquiens, quae per totum pene orbem Latinum habetur (Guilm., lib. I de Verit. Euchar.) .»
Alteram praefationem accipe ex praelaudato Codice Othoboniano desumptam, ad feriam 3 post Dominicam primam Quadragesimae. Haec in Sacramentario [Col. 0940D] quoque Ambrosiano apud Pamelium exhibetur: Per Christum Dominum nostrum. In quo jejunantium fides additur, spes provehitur, charitas roboratur. Ipse est enim panis vivus et verus, qui substantia aeternitatis et esca virtutis est. Verbum enim tuum, per quod facta sunt omnia, non solum humanarum mentium, sed ipse panis est angelorum. Hunc panem ministrare nobis non desinis, et ut eum indesinenter esuriamus, hortaris: CUJUS CARNE DUM PASCIMUR, roboramur, et SANGUINE DUM POTAMUR, abluimur. Hisce addere juvat pauca ex missa antiquissima, a Matthia Flacco Illyrico olim edita. Ab ista, quod ex haeretici hominis penu prodiisset, sibi timuere Catholici saeculo sexto decimo; sed sensim dignovere nihil aliud eam esse nisi ipsam Romanam [Col. 0941A] missam, multis variisque orationibus oneratam, quarum usus arbitrio sacerdotum tunc liber fuit. Vide Martene (Tom. I de Rit. Eccles.) . Ibi post oblationem panis sacerdos ait: Sanctifica, Domine, hanc oblationem, ut nobis Unigeniti Filii tui Domini nostri Jesu Christi CORPUS FIAT. Et infra: Oblatum tibi, Domine, calicem sanctifica, ut nobis Unigeniti Filii tui Domini nostri Jesu Christi SANGUIS FIAT. Ibi cum sumitur corpus et sanguis, haec pronuntiantur: Domine sancte, omnipotens aeterne Deus, da mihi HOC CORPUS ET SANGUINEM FILII TUI ita sumere, ut per hoc merear remissionem omnium peccatorum accipere. In eadem missa habentur geminae illae orationes, quae post communionem a Romanis sacerdotibus nunc proferuntur, et in Missali Dionysiano ad tempora Caroli Magni spectante, [Col. 0941B] apud eumdem Martene reperiuntur: Nempe: Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, qui ex voluntate Patris, etc., et corpus tuum, Domine, quod accepi, et calix, quem potavi, etc. Alteram hanc orationem missa Illyrici subdit: Praesta, Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, ut qui CORPUS ET SANGUINEM PROPRIUM, PRO NOBIS INDIGNIS DATUM, EDIMUS ET BIBIMUS, fiat nobis ad salutem et ad redemptionis remedium sempiternum omnium criminum nostrorum.
Quae hactenus attulimus, e Romanae Ecclesiae liturgiis antiquissimis excerpta, nihil aliud exposcunt, nisi sincerum lectorem, et veritatis unius avidum, ut intelligat quid ipsis vetustis saeculis eadem Ecclesia de Eucharistia tradiderit et crediderit. Scilicet veram fieri in sacrificio oblatorum conversionem in corpus [Col. 0941C] et sanguinem Domini; persuasumque omnino fuisse fidelibus, se in sacramento accipere veram Christi carnem, verum ac realem ejus sanguinem, et cohaerere minime posse cum tot diversis dicendi formulis commentum figurae a Berengario ejusque sectatoribus excogitatum. Si nihil aliud, nisi umbram et figuram corporis et sanguinis Domini in Eucharistia veteres agnovere, qui fieri potuit ut sententiam hanc nusquam, et contra tot in locis veritatem et realitatem ejusdem corporis et sanguinis expresserint? Non alia certe de causa, nisi quia haec veritas fidelibus perspectissima erat, neque aliud olim quam quod nunc in Romana Ecclesia credebatur. Ut autem dubitationi et cavillationibus aditus omnis praecludatur, audi Leonem Magnum, ejusdem Ecclesiae sanctissimum pontificem, [Col. 0941D] qui quod liturgia docet, suo pariter sermone, hoc est, circiter annum Christi 450, affirmabat: «Dicente Domino (inquit): Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, sic sacrae mensae communicare debetis, ut nihil prorsus de VERITATE CORPORIS ET SANGUINIS ambigatis. Hoc enim ORE SUMITUR, quod fide creditur, et frustra ab illis AMEN respondetur, a quibus contra id, quod accipitur disputatur (Leo M., serm. 90, sive 6 sept. mensis) .» Notissimum est, ex Augustini verbis antea, hoc est, praecedenti capite, memoratis, et ex Cyrillo Jerosolymitano, Ambrosio, sive auctore librorum de Mysteriis et Sacramentis, aliisque Patribus, dixisse sacerdotem, dum porrigeret [Col. 0942A] sacratam Hostiam communicantibus: Corpus Christi; communicantem vero respondisse Amen, qua particula significabatur: Hoc credo, hoc verum est. En quae fides esset de Eucharistia Leonis quoque Magni aetate. Relege, perpende iterum haec verba. Vel tum aliquis dubitasse videtur de tanto miraculo, scilicet, an verum Christi corpus in Eucharistia concluderetur atque lateret. Quid Leo? Tu, aiebat, corpus Christi dum accipis, dicis Amen, quod idem est atque: Credo me suscipere verum ac reale corpus Domini. Ne ergo ambige de veritate corporis et sanguinis; nam si hoc in disputationem trahis, frustra et non sincere Amen pronuntiasse videris. Idem repetitum videas ab ipso pontifice, dum contra haereticos negantes veritatem carnis a Domino susceptae in haec verba loquitur: [Col. 0942B] « In quibus sunt ignorantiae tenebris? In quo hactenus desidiae torpore jacuere? ut nec auditu discerent, vel lectione cognoscerent, quod in Ecclesia Dei in omnium ore tam consonum est, ut nec ab infantium linguis VERITAS CORPORIS ET SANGUINIS CHRISTI INTER COMMUNIONIS SACRAMENTA taceatur (Id., Epist. 46, olim 23, ad cler. Const. urbis) .» Infantibus enim (ut notum est, et Sacramentaria Romana ostendunt) post baptismum sacramentum corporis Domini conferebatur.
Non ergo Figura, non imaginaria caro Christi in Eucharistia tunc credebatur, tunc sumebatur, sed veritas et substantia ipsius sacratissimi corporis. Quod sanctus Leo efficacius deinde confirmat, dum subdit: «Quia in illa mystica distributione spiritalis alimoniae HOC IMPARTITUR, HOC SUMITUR (id est verum [Col. 0942C] corpus et sanguis Christi) ut accipientes virtutem COELESTIS CIBI, in carnem ipsius, qui caro nostra factus est, transeamus.» Ad haec idem pontifex ad Anatolium episcopum scribit: «Qui Christus, licet in Patris sit dextera constitutus, in EADEM tamen CARNE, quam sumpsit ex Virgine, sacramentum propitiationis exsequitur (Leo M., epist. 60, olim 40, ad Anatol.) .» Haec iterum relege atque perpende. Alterum, eumque celeberrimum ejusdem Romanae Ecclesiae pontificem, audiamus, scilicet, Gregorium Magnum, qui, interpretans Domini verba: Ego sum Pastor bonus, haec habet: «Fecit, quod monuit; ostendit, quod jussit. Bonus pastor animam suam posuit ut in SACRAMENTO NOSTRO CORPUS SUUM ET SANGUINEM VERTERET, et oves, quas redemerat, CARNIS SUAE ALIMENTO SATIARET [Col. 0942D] (Greg. M., homil. 14, in Evang.) .» Alibi sanctus idem pontifex haec alia scribit: Debemus quotidianas CARNIS et SANGUINIS (Christi) HOSTIAS immolare. Haec namque singulariter victima ab aeterno interitu animam salvat, quae illam nobis mortem Unigeniti per mysterium reparat, qui pro nobis iterum in hoc mysterio sacrae oblationis immolatur. EJUS quippe ibi CORPUS SUMITUR; EJUS CARO in populi salutem partitur; EJUS SANGUIS, non jam in manus infidelium, sed IN ORA FIDELIUM FUNDITUR (Idem, lib. IV Dial., c. 58) . Tum haec adjicit: «Quis enim fidelium habere dubium possit in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri; in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse, summis ima sociari; terrena [Col. 0943A] coelestibus jungi; unum quoque ex visibilibus atque invisibilibus fieri?» Mitto alia ejusdem Gregorii loca; nam ex hactenus adductis manifestissime elucet quid in antiquissimis Sacramentariis suis Ecclesia Romana senserit de Eucharistia, nempe illud, quod etiamnum sentit; neque ullam unquam in dogmate tanti momenti factam fuisse mutationem, ut perperam somniarunt postremi temporis Sacramentarii.
Nihil est, quod lectores moneam Mediolanensem, sive Ambrosianam Ecclesiam, non nunc tantummodo, [Col. 0943B] sed et antiquis etiam saeculis, sacra peregisse ritibus ac precibus a Romanae Ecclesiae consuetudine diversis. Verum quod attinet ad canonem et ad praecipuas incruenti sacrificii partes, vetustis etiam temporibus concors utraque Ecclesia procedebat. Clarissimum virum Joseph Antonium Saxium, bibliothecae Ambrosianae praefectum, rogavi, ut ex omnium antiquissimo missali Ambrosiano canonem missae depromptum ad me, pro antiqua sua erga me benevolentia, mitteret. Codicem ille sui juris membranaceum consuluit, cujus antiquitatem pertinere arbitratur ad saeculum Christi nonum aut decimum, simulque alterum paris vetustatis in Ambrosiana bibliotheca asservatum. Inde vero canonem qualis in missa Coenae Domini legitur expressit, ab ordinario minime dissimilem, praeterquam [Col. 0943C] in nonnullis ad sacrum diem illum feriae quintae majoris hebdomadae peculiariter spectantibus. En quae ibi occurrunt.
« Canon antiquus missae Ambrosianae in Coena Domini.
Te igitur, clementissime Pater, per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, supplices exoramus et petimus, uti accepta habeas, et benedicas † haec dona † haec munera † haec sancta sacrificia illibata. In primis quae tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica, quam pacificare, custodire, adunare, et regere digneris, toto orbe terrarum, una cum famulo et sacerdote tuo pontifice ( illo ), et famulo tuo ( illo ) imperatore, sed et omnibus orthodoxis atque apostolicae fidei cultoribus. Memento, Domine, famulorum, famularumque tuarum ( illorum ) et omnium [Col. 0943D] circumastantium, quorum tibi fides cognita est, et nota devotio; pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis, et incolumitatis suae reddunt tibi vota sua aeterno Deo vivo et vero.
Communicantes et diem sacratissimum celebrantes, quo traditus est Dominus noster Jesus Christus. Tu nos, Domine, participes Filii tui, tu consortes regni tui, tu incolas paradisi, tu angelorum comites esse jussisti, si tamen illaesa et intemerata fide coelestis [Col. 0944A] militiae sacramenta servemus. At quid desperare de tua misericordia possumus, qui tantum munus accepimus, ut talem tibi hostiam offerre mereremur, corpus scilicet et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, qui se pro mundi redemptione piae illi ac venerandae tradidit passioni? Qui formam sacrificii salutis perennis instituens, hostiam se primus obtulit, et primus docuit offerri. Sed et memoriam venerantes in primis gloriosae semper virginis Genitricis Dei ac Domini nostri Jesu Christi, sed et beatorum apostolorum et martyrum tuorum Petri, et Pauli, Andreae, Jacobi, Joannis, Thomae, Jacobi, Philippi, Bartholomaei, Matthaei, Simonis, et Thadaei, Xisti, Laurentii, Hippolythi, Vincentii, Cornelii, Cypriani, Clementis, Grisogoni, Joannis et Pauli, Cosmae et Damiani, Apollinaris, [Col. 0944B] Vitalis, Nazarii, Celsi, Protasii, Gervasii, Victoris, Naboris, Felicis, Kalimeri, Eustorgii, Dionysii [Col. 0943D] In missa Ambrosiana, quam tomo primo liturgico Pamelius dedit, in nomine Dionysii consistit enumeratio sanctorum. Et sane rectius. Nam hic martyrum [Col. 0944D] tantummodo fit mentio, non vero confessorum. Quare haec inconsulta pietate ac ritu superaddita fuerint? , Ambrosi, Simpliciani, Martini, Eusebii, Hilarii et Julii, et omnium sanctorum tuorum, quorum meritis precibusque concedas ut in omnibus protectionis tuae muniamur auxilio. Per Christum Dominum.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus ob diem jejunii Coenae dominicae, in qua Dominus noster Jesus Christus Filius tuus in novo testamento sacrificandi ritum instituit, dum PANEM ET VINUM, quod Melchisedech in praefiguratione futuri mysterii sacerdos obtulerat, IN SACRAMENTUM SUI CORPORIS ET SANGUINIS TRANSFORMAVIT, celebrandam, quaesumus, Domine, placatus intende, ut per multa curricula annorum salvi et incolumes munera nostra, Domine, [Col. 0944C] mereamur offerre; diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna nos damnatione eripias, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Per Christum Dominum nostrum.
Quam oblationem, quam pietati tuae offerimus, tu, Deus, in omnibus, quaesumus † benedictam † ascriptam † ratam rationabilemque facere digneris, ut nobis CORPUS ET SANGUIS FIAT dilectissimi Filii tui, Domini autem Dei nostri Jesu Christi. Qui pridie quam pro nostra et omnium salute pateretur, hoc est, hodierna die, discumbens in medio discipulorum suorum, accipiens panem, elevavit oculos ad coelum ad te Deum Patrem suum omnipotentem, tibi gratias agens † benedixit, fregit, deditque discipulis suis, dicens ad eos: Accipite et manducate ex hoc omnes. [Col. 0944D] Hoc est enim corpus meum. Simili modo postquam coenatum est, accipiens calicem, elevavit oculos ad coelos ad te Deum Patrem suum omnipotentem, item tibi gratias agens, benedixit, tradidit discipulis suis, dicens ad eos: Accipite et bibite ex eo omnes. Hic est enim calix sanguinis mei, novi et aeterni Testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum.
Mandans quoque et dicens ad eos: Haec quotiescunque feceritis, mortem meam praedicabitis, resurrectionem meam annuntiabitis, adventum [Col. 0945A] meum sperabitis, donec iterum de coelis veniam ad vos [Col. 0945D] In ordinario missae Ambrosianae post ea verba: Donec veniam, etc., sequitur: Unde et memores sumus, Domine, tui servi, sed et plebs tua, etc. Memento etiam Domine, etc. Nobis quoque peccatoribus, etc., quae oratio desinit in Justina et Sabina. A multis saeculis in missa Ambrosiana confractio hostiae, et commistio in calice, hisce verbis conceptae fuere: CORPUS TUUM frangitur, CHRISTE: calix [Col. 0946D] benedicitur; SANGUIS TUUS sit nobis semper ad vitam, et ad salvandas animas, Deus noster. At in vetustissimis Missalibus ejusdem Ecclesiae haec minime leguntur, sed duntaxat: commistio consecrati CORPORIS ET SANGUINIS, etc. De hujusmodi confractorio, addito olim missae Ambrosianae, ejusque origine, epistolam eruditione multa refertam edidit supra laudatus Saxius. .
Haec facimus, haec celebramus, tua, Domine, praecepta servantes, et ad communionem inviolabilem, hoc ipsum, quod CORPUS DOMINI SUMIMUS, mortem dominicam nuntiamus. Tuum vero est, omnipotens Pater, mittere nunc nobis Unigenitum Filium tuum, quem inquaerentibus sponte misisti. Qui cum sis ipse immensus et inaestimabilis, Deum quoque ex te immensum et inaestimabilem genuisti, ut cujus passione redemptionem humani generis tribuisti, EJUS NUNC CORPUS TRIBUAS ad salutem. Per eumdem Christum Dominum nostrum.
Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas † sanctificas † vivificas † benedicis, et [Col. 0945B] nobis famulis tuis largiter praestas ad augmentum fidei, et remissionem omnium peccatorum nostrorum.
Et est tibi Deo Patri omnipotenti ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnis honor, virtus, laus, gloria, imperium, perpetuitas, et potestas per infinita saecula saeculorum.
Sequitur deinde oratio.
Ipsius praeceptum est, Domine, quod agimus, CUJUS NUNC TE PRAESENTIA postulamus; da sacrificio auctorem suum, ut compleatur fides rei in sublimitate mysterii, ut sicut veritatem coelestis sacrificii exsequimur, sic VERITATEM DOMINICI CORPORIS ET SANGUINIS HAURIAMUS. Per eumdem Christum Dominum nostrum, dicentes: Pater noster, qui es, etc.»
[Col. 0945C] Interim alicui fortasse videantur potiora canonis Ambrosiani ex Romano desumpta; et cum (Carolo Magno, nuper regno Langobardorum potito) Adrianus I pontifex studuerit ut, abolita liturgia Ambrosiana, ritus Romanae Ecclesiae Mediolanensi clero et populo susciperentur, tunc fieri potuisse ut Romanus canon Mediolanensi fuerit substitutus. Verum gratis haec dicantur; non levis enim inter propositum nuper canonem et Romanum diversitas occurrit. Ad consecrationem panis tantummodo, ut vides, dicebatur: Hoc est corpus meum, neque tunc addebatur, ut Pamelius et alii censent, quod pro vobis confringetur. Praeterea si librorum de Sacramentis certus auctor fuisset sanctus Ambrosius, aut saltem quisquam post eum Mediolanensis antistes, ex libri [Col. 0945D] quarti capitulis quinto et sexto constaret in multis concordem processisse Ambrosianum canonem cum Romano, vel ante tempora Caroli Magni. Certe nono saeculo vulgatissimi ii libri fuerunt, et ab Amalario, Paschasio Ratberto, Hincmaro, Floro, aliisque illius aevi scriptoribus memorantur, et quidem sub nomine Ambrosii. Praeterea quisquis stylum dictionemque [Col. 0946A] illorum rite perpendat, et diversam a Vulgata versionem Scripturae, aliaque argumenta a Benedictinis in praefatione adducta, fateri cogitur, etsi minime ab Ambrosio, ab aliquo saltem episcopo ante effusam a barbaris in Italicas plagas ignorantiam libros illos fuisse compositos. Saeculo Christi quarto et quinto novimus in more fuisse episcopis neophytos erudire sacris mysteriis, ut constat ex ipso Ambrosio, ex Cyrillo Jerosolymitano, Gregorio Nysseno, Gaudentio Brixiano et Augustino. Indica mihi, si potes, subsequentibus saeculis hunc morem fuisse observatum, qui tamen in libris de Sacramentis observatur.
Vidimus ab Ambrosiano canone expressam realem praesentiam et veritatem carnis et sanguinis Domini [Col. 0946B] in Eucharistia. Tot sunt, ac tam aperta adeoque pervulgata in eisdem libris de Sacramentis, sub sancti Ambrosii nomine editis, documenta, quibus conversio et immutatio, sive, ut nunc loquimur, transsubstantiatio panis et vini in idem corpus et sanguinem Christi, confirmatur, ut qui negare audeat, caecum se penitus ac opiniosum prodat. Paria colliguntur ex libro de Mysteriis, quem sancti Ambrosii fetum vix ullus eruditorum negare audet. Inde accipe haec pauca. Postquam ostendit sanctus doctor quanto praestantior sit caro Christi, nobis in sacramento praebita, quam manna Judaeorum: «potior est enim Lux quam umbra, Veritas quam figura, corpus auctoris quam manna de coelo,» haec attexit: «Forte dicas: Aliud video. Quomodo tu mihi asseris quod [Col. 0946C] corpus Christi accipiam? Probemus, non hoc esse quod natura formavit (scilicet, panem), sed quod benedictio consecravit; majoremque vim esse benedictionis quam naturae, quia BENEDICTIONE etiam NATURA ipsa MUTATUR (Ambros. de Myst., c. 9) .» Tum post congesta e Veteri Testamento quaedam divinae potentiae miracula, subdit: «Quod si tantum valuit humana benedictio, ut naturam converteret, quid dicimus de ipsa consecratione divina, ubi verba ipsa Domini Salvatoris operantur? Sermo Christi, qui potuit ex nihilo facere quod non erat, non potest ea quae sunt MUTARE quod non erant?» Reliqua praetereo, ex quibus meridiano sole clarius elucet. non figuram Calvinianam sed veritatem [Col. 0946D] corporis et sanguinis. Domini per realem donorum sacrorum mutationem statuendam esse in Eucharistia; atque ex his explicari quae idem Ambrosius alibi, atque in indubitatis suis libris, scribit: «Nos autem, quotiescunque sacramenta sumimus, quae per sacrae orationis mysterium in carnem TRANSFIGURANTUR et sanguinem, mortem Domini annuntiamus (Idem, l. IV de Fide, c. 10, n. 124) .» Paria is [Col. 0947A] quoque habet, ubi ait: «Habeo coelestium sacramentorum veneranda consortia. Jam mensae coelestis honore suscipior. Christus mihi cibus, Christus mihi potus, caro Dei cibus mihi, et Dei sanguis potus est mihi. Non jam ad satietatem mei annuos exspecto proventus. Christus quotidie mihi ministratur. Fuerat mihi ante mirandus panis de coelo; scriptum est enim: Panem de coelo dedit eis manducare. Sed non erat verus ille Panis, sed futuri umbra. Panem de coelo verum mihi servavit Pater (Id., Serm. 18, n. 26, in Psal. CXVIII) , etc.» Rursus sanctus doctor haec inquit: «Nam etsi credas, a Christo veram carnem esse susceptam, et OFFERAS TRANSFIGURANDUM CORPUS ALTARIBUS (Id. l. de Incarn. Dom., c. 4) », etc. Sed quid transfiguratio [Col. 0947B] et transfigurari Ambrosio? Utique substantialis conversio et mutatio alicujus rei in alteram. Audi Suetonium haec scribentem: «Puerum Sporum, exsectis testibus, etiam in muliebrem naturam transfigurare conatus est (Sueton. de Claud. Ner., c. 28) .» Audi Plinium inquientem: Sole cancri signum transeunte, cancrorum, cum examinati sunt, corpus transfigurari in scorpiones narratur (Plin. l. IX, c. 3) .» Fabulam idem Plinius censet homines verti in lupos, homines transfigurari in lupos (Id., l. VIII, c. 22) . Sed omnium luculentissime vim verbi ac vocis hujus explicat Tertullianus, cum ait: «Transfiguratio autem interemptio est pristini. Omne enim, quodcunque transfiguratur in aliud, desinit esse quod fuerat, et incipit esse quod non [Col. 0947C] erat (Tertul., advers. Prax., c. 27) .» Viden? Transfiguratio idem est, ac transsubstantiatio. Duplex nomen, at eadem res. Haec, quaeso, legant et relegant pacato animo heterodoxi, ac tandem intelligant quam bene eis sedeat tam praefracte impanationem venditare, et transsubstantiationi ob novitatem vocis insultare. Sententiae suae testes ex omni antiquitate Ecclesia catholica proferre potest. At satis est unus insignis Mediolanensium pastor Ambrosius ad dejicienda hac in re cuncta Protestantium commenta.
Pergant, ut velint, Sacramentarii in haec similia sanctorum Patrum verba obtrudere excogitatam ab ipsis figuram et figuratas locutiones, et virtutem ex eorum fide manantem, cum tamen Patres nihil horum [Col. 0947D] in sermonibus suis, dum de Eucharistia agerent, habuerint, neque auditores unquam monuerint documenta sua figurate esse accipienda, fortassis ii non sentient se in ejusmodi opinione deceptos, seque affingere Patribus quod eisdem nunquam in mentem venit. At duo semper restabunt, ut alia omittam, quae inexcusabilis temeritatis arguent aliter quam Ecclesia catholica sentientes. Quod aqua baptismalis signum sit gratiae coelestis, peccata hominum abluentis, tantaque virtus in eam a Spiritu sancto infundatur, Christiani omnes norunt, et nemo dubitationes de ea movet, neque id stupendum et vix credibile arbitratur. Idem eveniat oportet, si nihil aliud in Eucharistia est quam figura et signum corporis et sanguinis Domini, et virtus in panem et [Col. 0948A] vinum coelitus infusa. Atqui Patres Eucharistiam uti mysterium multis gravissimisque dubitationibus obnoxium nobis exhibent; et cur? Non alia de causa, nisi quia mens refugit credere conversionem panis et vini in realem carnem et sanguinem verum Christi; et cum nihil aliud videat, tangat et gustet, in Eucharistia, quam quod speciem refert panis et vini, cogitur tamen credere in ea realiter exsistere Christi corpus et sanguinem, ipsaque indivisa semperque integra quotidie dividi in tot hominum millia. Ergo sancti Patres, fidelem populum contra ejusmodi dubitationes armaturi, omnipotentiam Dei hic adducebant, ineffabilem Spiritus sancti vim proferebant, Dei veracitatem urgebant, quam nemo nisi impius neget. Eucharistiam enim instituens, [Col. 0948B] corpus et sanguinem suum disertis verbis ibi exhiberi affirmavit. Tum alia ingentia miracula a Deo facta Patres exerebant, quae credere jubemur, ut grande etiam Eucharistiae miraculum credendum agnoscamus. Quid Cyrillus Jerosolymitanus, quid Ambrosius hac de re scripserint, jam vidimus. Eis jungendi sunt Gaudentius Brixianus (Tract. 2 ad Neoph.) , Gregorius Nyssenus ( In Orat. Catech. ), Ephraem Edessenus diaconus ( Homil. de Nat. Dei ), auctor librorum de Sacramentis, Eutychius Constantinopolitanus (Lib. II in Levitic.) , Cyrillus Alexandrinus (Lib. IV in Joan.) , Epiphanius ( In Anchorato ). Reliquos Patres, in idem intentos, praetereo, uniusque sancti Hilarii celebrem locum tantummodo adjungo. «Non est humano (sunt ejus verba) aut saeculi [Col. 0948C] sensu in Dei rebus loquendum, neque per violentam atque imprudentem praedicationem coelestium dictorum sanitati alienae atque impiae intelligentiae extorquenda perversitas est. Quae scripta sunt legamus, et quae legerimus intelligamus, et tum perfectae fidei officio fungemur. De naturali enim in nobis Christi veritate quae dicimus, nisi ab eo didicimus, stulte atque impie didicimus. Ipse enim ait: Caro mea vere est esca, et sanguis meus vere est potus. Qui edit carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo. DE VERITATE CARNIS ET SANGUINIS NON RELICTUS EST AMBIGENDI LOCUS. Nunc enim et ipsius Domini professione, et fide nostra, VERE CARO EST, et VERE SANGUIS EST. [Col. 0948D] Et haec accepta atque hausta id efficiunt, ut et nos in Christo, et Christus in nobis sit. Anne hoc veritas non est? contingat plane his verum non esse, qui Christum Jesum verum esse Deum denegant (Hilar. l. VIII de Trin., n. 14) ,» etc. Si haec sincere quaererent atque perpenderent catholicae Ecclesiae hostes, quod nos videmus, et ipsi viderent. Inquit Hilarius: «Vere (et non imaginarie) caro est. Vere (et non ex opinione tantum, seu fide duntaxat sumentis) sanguis est.» Sed etiamsi quaerant, dubitandum est an revera invenire cupiant.
Alterum restat ineluctabile argumentum apud Patres de veritate corporis Domini in Eucharistia. Supra vidimus, in vetustis Romanis liturgiis dici, successisse obumbrationibus carnalium victimarum veteris [Col. 0949A] legis veram novae hostiam, scilicet, corpus et sanguinem Domini. Ex Apostolo autem didicerunt Patres, quae in lege vetere exhibentur, umbram fuisse futurorum bonorum (Hebr. X, 1) legis novae. Propterea manna de coelo cadens, agnus paschalis in mensa edendus, panis et vinum, quae Melehisedech obtulit, umbrae, figurae atque imagines fuere veritatis complendae in novo testamento, hoc est, in ineffabili Eucharistiae sacramento. Hinc Patres, de incruento sacrificio altaris loquentes, praefiguratum hoc aiunt in oblatis a Melchisedech (uti antea Apostolus quoque monuerat) in Agno Paschatis aliisque Judaici foederis monumentis. Sicuti nuper audivimus, Ambrosius scribebat manna fuisse futuri umbram; at verum panem de coelo, videlicet, Christi [Col. 0949B] corpus et sanguinem nunc manducari et potari. Audi et Chrysostomum loquentem de Melchisedech: «Et vide propter honorem in patriarcham collatum, quomodo sacramentum insinuatur. Extulit enim ibi panem et vinum. Videns typum, cogita, oro, VERITATEM; et admirare divinarum Scripturarum accuratam diligentiam, quomodo superioribus saeculis et ab initio praesignata sint (Chrysost., hom. 35 in Gen.) .» Ita et alii Patres locuti sunt. In re notissima ab iis recensendis abstineo. Qui ergo stare unquam poterit Sacramentariorum commentum, qui nihil aliud nisi figuram, umbram et imaginem in Eucharistia agnoscunt, et veritatem aversantur in ea corporis et sanguinis dominici? Ex sanctorum Patrum concordi calculo intelligimus agnum ante paschalem figuram [Col. 0949C] fuisse veritatis adimplendae in mensa Domini; scilicet, carnis et sanguinis veri ipsius Agni, qui tollit peccata mundi, uti Ecclesiae omnes in missa profitentur. Ubinam haec veritas in altari et mensa Christianorum, si ne ibi quidem aliud sumitur, quam typus seu figura, et panis materialis, praefigurans verum panem qui de coelo descendit? Plura non addo; haec enim passim a theologicis polemicis illustrata habes, qui Protestantium cavillationes in re adeo manifesta jam diu protriverunt, et praesens caput concludo verbis sancti Dionysii Alexandrini episcopi, qui saeculo Christi tertio haec scribebat: «Mysterium illud inenarrabile sic ab ipso (Christo) vocatur novum testamentum, DARE SE IPSUM NOBIS IN MYSTICA COENA. Non sicuti illi olim carnes animantium [Col. 0949D] ratione carentium super altare imponebant, etc. Nunc autem non sic. Sed ipse Dominus et Deus Israel Salvator noster ait: Qui manducat me, vivet propter me. Deus igitur, qui HABITAT IN NOBIS secundum testamentum, quod disposuit nobiscum, dicens: Accipite et dividite, etc. Haec est exinanitio Dei facta ad usum nostrum, UT POSSIMUS CAPERE EUM. Hoc enim mysterium pertimescendum Apostolus dicit, quia semetipsum exinanivit. Neque IN NOBIS HABITAT, relicto Patre: apage, etc. Exinaniri Apostolus vocat, capi a nobis mysterium vitae (id est corpus et sanguinem in Eucharistia) per manus ejus incontaminatas et incorruptibiles et divinas, UT POSSIMUS, qui fideles ejus sumus, IPSUM CAPERE, et [Col. 0950A] FIERI MANSIO EJUS, ACCIPIENTES EUM TOTUM ( Dionys. Alex. ad Paul. Samosat. ).»
Venerabili cardinali Thomasio Editionem debemus Missalis Gothici, cujus nempe usus olim fuit in Gallia Narbonensi, Gothis in Hispania dominantibus subjecta. Missae hujus Gothicae antiquitas ad saecula pertinet quae regnum et imperium Caroli Magni praecesserunt, eo autem regnante desiisse videtur. Missale itidem Francorum, et Missale Gallicanum vetus clarissimus idem cardinalis nobis dedit, quibus usae sunt earum regionum Ecclesiae, antequam [Col. 0950B] sub Adriano I pontifice et Carolo Magno rege illuc inveheretur Romanae Ecclesiae liturgia, cui praecedentes locum dedere. Ejusdem Missalium vetustatem confirmabit characterum forma, quam mihi P. Blanchinius suppeditavit.
Juvat nunc et in istis antiquatis atque obsoletis liturgiis rimari, quid ante tot saecula Ecclesiae illae crederent ac traderent de Eucharistia. Et quidem id ipsum, quod Romana profitebatur; diversitas enim rituum nihil obstabat quominus in dogmate unanimes procederent totius Occidentis Ecclesiae. Itaque in Sacramentario Gothico ad Circumcisionem Domini haec leguntur: Suppliciter exoramus, uti hoc sacrificium suscipere, et benedicere, et sanctificare digneris, ut fiat nobis Eucharistia legitima in tuo, Filiique [Col. 0950C] tui nomine, et Spiritus sancti, IN TRANSFORMATIONEM CORPORIS AC SANGUINIS DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI Unigeniti tui, per quem omnia creas, creata benedicis, benedicta sanctificas, et sanctificata largiris, Deus. In Cathedra sancti Petri haec eadem oratio repetitur, et post Unigeniti tui additur: Edentibus nobis Vitam aeternam, regnumque perpetuum collatura bibituris. Ad diem Epiphaniae: Epiphaniae diem, fratres charissimi, celebri solemnitate veneremur, pia obsecratione poscentes, ut qui tunc aquas in vina mutavit, NUNC IN SANGUINEM SUUM oblationum nostrarum VINA CONVERTAT. et qui aliis saturitatem meri potatione concessit, nos potationis suae libamine, et Paracleti Spiritus infusione sanctificet. Ad diem Assumptionis sanctae Mariae: [Col. 0950D] Descendat, Domine, in his sacrificiis tuae benedictionis coaeternus et cooperator Paracletus, ut oblationem, quam tibi de tua terra fructificare porrigimus, coelesti permuneratione, te sanctificante, sumamus. UT TRANSLATA FRUGE IN CORPORE, CALICE IN CRUORE, proficiat meritis, quod obtulimus pro delictis. Ad initium Quadragesimae: Ipse est enim panis (scilicet, Christus antea memoratus) vivus et verus, qui de coelo descendit, etc. Hunc panem, Domine, nobis per hos quadraginta dies ministrare digneris, quem, ut sitiamus, indesinenter, hortaris. CUJUS CARNE, a te ipso sanctificata, dum PASCIMUR, roboramur, et SANGUINE dum hausto sitientes POTAMUS, abluemur. Hic panis vivus et verus, qui de coelo descendit, ut daret escam esurientium, imo ut ET IPSE ESSET ESCA viventium fiat [Col. 0951A] nobis in pane, quo corda firmantur. Hanc ipsam orationem habes in veteri Sacramentario Gallicano, quod Mabillonius publici juris fecit. Ibi enim post Sanctus legitur: Hic panis vivus et verus, qui de coelo descendit, ut daret escas esurientium, imo ET IPSE ESSET ESCA esurientium, fiat nobis in pane, quo corda firmantur. In coena Domini Gothica liturgia haec habet: Vivi panis alimenta et sacri sanguinis dona sumpturi, Dominica prece mentes et corda firmemus. In missa sancti Leudegaris martyris: Ut descendat hic benedictio tua super hunc panem et calicem IN TRANSFORMATIONE Spiritus tui sancti, uti haec benedicendo benedicas, etc. In missa dominicali, pag. 395, post Secreta, haec leguntur: Explente sacrosancta caeremoniarum solemnia, ritu Melchisedech summi sacerdotis, [Col. 0951B] oblata, precamur mente devota te, Majestas aeterna, ut operante virtute PANEM MUTATUM IN CARNE, POCULUM VERSUM IN SANGUINE, ILLUM SUMAMUS IN CALICEM, QUI DE TE FLUXIT IN CRUCE EX LATERE. Post orationem Dominicam: Libera nos a malo, Domine Christe Jesu. CORPUS TUUM pro nobis CRUCIFIXUM EDIMUS, ET SANGUINEM TUUM pro nobis EFFUSUM BIBIMUS. Fiat nobis CORPUS sanctum ad salutem, et SANGUIS sanctus in remissione peccatorum.
Quae postrema et similia cum producimus, consuevere quidem Novatores contorquere in sententiam suam, et ingenio suo supplentes, quasi per fidem, et non realiter, manducari corpus Christi dicatur, ejusque sanguis potari. At quis non videt, hoc hominum genus sibi suisque auditoribus patentem [Col. 0951C] creare fraudem, dum ita Patrum sententias interpretantur, non in eis quaerentes quae revera fuerit eorum mens, sed qualis esse debuerit secundum placita et desideria Berengarii atque Calvini? Nihil est in aliorum verbis, quod detorqueri non possit in ridendos, falsos, absonosque sensus, si eis unum verbum et nos addamus. Quae nunc Sacramentarii sentiunt, si veteres etiam Patres sensissent, an non centies ac millies populum monuissent, ne, cum dicitur manducari corpus Christi, ejusque sanguinem bibi, haec figurate et metaphorice, neque secundum litteram, esse accipienda, cum vere ac realiter manducatio ista et potatio non fiat, sed fides tantummodo eamdem imaginetur? Ast unum, quaeso, locum [Col. 0951D] ex antiquorum libris producant Novatores, quo diserte aperteque eorum opinio tradatur. Non proferent, puto; nam quod veteres saepe docuerunt, nos secundum intelligentiam Capharnaitarum minime edere crudam Christi carnem, certum quidem est; sed nihil eorum causam juvat, uti omnes norunt. Contra tantum abest, ut vetus Ecclesia populum docuerit Calvinianae scholae commenta, ut Catholicorum sententiam perspicuis formulis tradiderit. Nuper vidisti panem mutatum in carne, poculum versum in sanguine. Eadem repetita saepe videas in antiquorum libris. Aut ergo ex nimia simplicitate errarunt Patres, dum haec traderent, nulla alia interpretatione et correctione adhibita; aut nimis decipiuntur et decipiunt posteriorum saeculorum novatores, affingendo [Col. 0952A] antiquis Ecclesiae liturgiis et scriptoribus quod ipsi nunquam somniarunt. Sincerae doctaeque gentis judicium hic appello.
Paucula interea delibemus ex vetustissimo Missali Francorum. Ibi in praefatione linteaminum haec leguntur: Sanctificare, benedicere, consecrareque digneris haec LINTEAMINA in usum altaris tui, ad tenendum involvendumque corpus et sanguinem Filii tui Domini nostri Jesu Christi. In altera praefatione: Et Filius tuus Jesus Christus, qui se usque in finem saeculi suis fidelibus promisit adfuturum, et PRAESENTIA CORPORALIS MYSTERII non deserat, quos redemit. Ita in antiquissimo Missali Gallicano per cardinalem Thomasium edito legitur collecta haec post Eucharistiam perceptam: Sumentes ex sacris altaribus Christi [Col. 0952B] Domini ac Dei nostri corpus ac sanguinem . . . credentes unitatem beatae Trinitatis, oremus, etc. Aspice, Domine, qui tuo vesci corpore, et tuum corpus effici vis fideles; fac nobis in remissionem peccatorum esse, quod sumpsimus. Acceptis, fratres charissimi, spiritalibus cibis, et Christi cruore gustato, petamus, ut possideat pectora nostra, qui ora nostra dignatus est sanctificare per munera. In Coena Domini eadem missa Gallicana praefert orationem in canone, quam supra dedimus in canone missae Ambrosianae, id est: Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus, etc., dum panem ac vinum (quod Melchisedech in praefiguratione futuri mysterii sacerdos obtulerat) IN SACRAMENTO SUI CORPORIS ET SANGUINIS TRANSFORMAVIT. Ita in expositione vetustissima liturgiae Gallicanae, edita [Col. 0952C] a Patre Martene haec pauca leguntur: «Corpus vero Domini ideo defertur in turribus (de qua voce infra sermo redibit) quia monumentum Domini in similitudinem turris fuit scissum in petra. Sanguis vero Christi ideo specialiter offertur in calice, quia in tale vasum consecramus ( sic ) fuit mysterium Eucharistiae, etc. PANIS vero IN CORPORE et VINUM TRANSFORMATUR IN SANGUINE (Marten., Thes. Anecdot. et tom. I de antiq. Eccles. Ritib.) .»
Et fidem Christi, et sacram liturgiam a Romana Ecclesia se accepisse, sedente sancto Gregorio Magno pontifice, per sanctum Augustinum primum Cantuariensem episcopum Britanni gloriantur. Utinam quae dogmata et ritus tunc accepere postremis [Col. 0952D] hisce saeculis per lacrymabile schisma non abjecissent! Laudant ii geminos illos gentis suae doctores atque Ecclesiarum fundatores; tum tacite ac per latus eosdem veluti deceptores ac falsarios traducunt; nam ex dogmatis tunc sibi traditis nonnulla, et praecipue quae ad sacrificium incruentum, et realem Domini praesentiam in Eucharistia pertinent, veluti impias merces repudiant. Atqui evidens certissimumque est sanctum Gregorium cum universa tum saeculi sui, tum praecedentium saeculorum Ecclesia, credidisse, et Anglis tradidisse, quae nunc in Romana Ecclesia creduntur atque docentur. Attamen ii gratiam hanc referunt sanctissimis pontificibus, ut non solum sustulerint, sed etiam damnent eorum de missa doctrinam. An ullum ex vetustissi [Col. 0953A] mis Missalibus suae gentis luce donarint Angli, me latet. Fortassis illorum Editionem suis opinionibus minime conducere senserunt. Certe in iis nihil aliud invenient de sacrificio incruento, quam quod caeterae Occidentis liturgiae praeferunt, et quod saeculo Christi octavo clarissimi eorum scriptores Beda et Alcuinus depraedicarunt. Edidi jam ego vetustissimum Antiphonarium celebris monasterii Benchorensis in Hibernia, saeculo Christi septimo aut saltem octavo exaratum, quod temporibus Caroli Magni Dungalus monachus Scotus Ticinum deportavit, et Bobiensi deinde monasterio dono dedit (Murator., anecdot. tom. IV) . Inde quae sequuntur, excerpsi: Hymnum, quando communicarent sacerdotes. Sancti, venite, Christi CORPUS sumite, sanctum bibentes, quo redempti, [Col. 0953B] SANGUINEM. Sequitur ibi ad communicare: Corpus Domini accepimus, et sanguine ejus potati sumus. Ab omni malo non timebimus, quia Dominus nobiscum est. Infra habetur: HOC SACRUM CORPUS DOMINI ET SALVATORIS sumite vobis in vitam perennem. Hic est Panis vivus, qui de coelo descendit. Alleluia. Ita loquebantur piissimi ejus temporis monachi, non reputantes se per fidem in Eucharistia sumere imaginarium tantummodo corpus et sanguinem Domini, sive figuram ac virtutem Christi absentis; sed quidem certissime credentes se reale corpus, verumque sanguinem, quo redempti sumus, tunc accipere, quod et reliquae Ecclesiae ante Paschasium Ratbertum credebant.
Neque alia fuit doctrina Mozarabicae liturgiae, qua per tot saecula usae sunt Hispaniarum Ecclesiae. De [Col. 0953C] illa videndi Bona et de Aguirre sanctae Romanae Ecclesiae cardinales, Martene, le Brun, Pater Pinius e societate Jesu, et alii. Ibi legitur post orationem Dominicam more Graecorum: Sancta sanctis. Et conjunctio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi sit sumentibus et potantibus nobis ad veniam, etc. Concilium Toletanum quartum, anno Christi 633 celebratum, haec habet: «Post orationem Dominicam, et conjunctionem panis et calicis, benedictio in populum sequatur (Conc. Tolet. IV, c. 18) .» Hoc adnotatum volui, ut discant Protestantes non abuti nominibus panis et vini, quibus usi sunt olim complures, et adhuc multi ex Catholicis utuntur post eorum consecrationem, quasi dona consecrata pergant esse [Col. 0953D] quod erant. Quod a Toletanis Patribus panis et calix ob species appellatur, in eorum liturgia, imo et in reliquis, ad confractionem dicitur Corpus et sanguis Domini ob internam Eucharistiae substantiam. Sequitur in Mozarabica: Panem coelestem de mensa Domini accipiam, uti et in liturgia Romana. Nomine autem panis coelestis unum Christum Dominum Ecclesia semper designavit, praeeunte Domino ipso, qui dixit: Ego sum Panis vivus, qui de coelo descendi. Subnectitur: Domine Deus meus, da mihi corpus et sanguinem Filii tui Domini nostri Jesu Christi sumere, ut per illud remissionem omnium peccatorum merear accipere. Tum sacerdos praesentem Christi carnem et sanguinem fideliter credens, eadem alloquitur, inquiens: Ave in aevum, sanctissima Christi caro, in perpetuum [Col. 0954A] summa dulcedo. Ave in aevum coelestis potus, qui mihi ante omnia et super omnia dulcis es. Additur oratio: Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat corpus et animam meam in vitam aeternam. Refecti Christi corpore et sanguine, pariterque sanctificati, etc. In missa Natalis Domini oratio haec post nomina legitur: Famuli tui indigni et exigui sacerdotes tremendae Majestati tuae spiritales victimas immolantes, offerimus tibi, Deus, hostiam immaculatam, quam maternus uterus impolluta virginitate produxit, pudor edidit, sanctificatio genuit, hostiaque immaculata vivit, et vivens jugiter immolatur, hostia quae sola Deo placere praevalet, quia Dominus est. In his habes Hispanicarum Ecclesiarum doctrinam de Eucharistia. Eadem autem est cum illa, quam sanctus Isidorus [Col. 0954B] Hispalensis episcopus et doctor tradidit, scribens: «Primum discipuli corpus et sanguinem Domini non acceperunt jejuni. Ab universa autem Ecclesia nunc a jejunis semper accipitur. Sic enim placuit Spiritui sancto per apostolos, ut in honorem tanti sacramenti in os Christiani prius dominicum corpus intraret, quam caeteri cibi. Panis enim, quem frangimus, CORPUS CHRISTI EST; qui dicit: Ego sum Panis vivus, etc. Vinum autem SANGUIS EJUS EST. Haec autem duo sunt visibilia; sanctificata tamen per Spiritum sanctum in sacramentum DIVINI CORPORIS TRANSEUNT,» (Isid. l. de Offic. Eccles., c. 18) etc. Mirum est qui Binghamus quaedam ex his Isidori verbis afferat, quasi panis et vinum consecrata aliud non sint quam signa Christi absentis. [Col. 0954C] Sacramentum utique sunt, et signum visibile Christi, sed Christi in eodem sacramento realiter praesentis. Alioquin non diceret Isidorus in os Christiani dominicum corpus intrare, et apostolos accepisse corpus et sanguinem Domini, et panem esse corpus Christi, et vinum sanguinem Christi. Ait etiam infra: «Quantum interest inter propositionis panes et corpus Christi? Quae differentia inter corpus et umbram, inter imaginem et veritatem, inter exemplaria futurorum et ea ipsa quae per exemplaria figurabantur.»
[Col. 0954D] Jam a saeculis multis non satis deplorabili schismate pleraeque Orientales Ecclesiae a Romana divulsae sunt; nihilo tamen secius fatendum est Graecae a nobis dissidium levibus potius de causis conflatum fuisse; reliquas vero sectas Orientalium Christianorum uno aut altero dogmate a Latinis catholicis dissentire. Exploratum quoque habemus nullam ex iis sectis esse quae non horreat Lutheri, Calvini, Socini, aliorumque in Occidente novatorum doctrinam. Sunt autem singulis Orientalium sectis suae peculiares liturgiae; Graecis videlicet sub Constantinopolitano patriarcha degentibus, quae nomina praeferunt sanctorum Basilii Magni et Joannis Chrysostomi. Ecclesiae Alexandrinae propria fuit, quae [Col. 0955A] nomine sancti Marci insignitur; Antiochenae et Jerosolymitanae, quae sancti Jacobi nomen retinet. Sunt et aliae liturgiae Nestorianis et Eutychianis, hoc est, Syris, Alexandrinis, sive Coptis, atque Aethiopibus. Praecipuas Basilii et Chrysostomi edidit atque illustravit Jacobus Goar volumine singulari; caeteras alii, quas potissimum collegit, publicique juris fecit duobus libris Eusebius Renaudotius Parisiensis. Armeniorum quoque liturgiam evulgavit le Brun (Tom. III Explic. Miss.) . Certum est parem Orientalibus liturgiis, atque Occidentalibus contigisse fortunam. Nam uti nunc nullus Codex superest qui eam ipsam liturgiam Latinam, quam aut Gregorius primus, aut Ambrosius, aut sancti Leander et Isidorus, in Hispania ab antiquioribus acceptam nova forma donarunt, [Col. 0955B] in primaevo suo statu servatum habeat, cum in omnes additamentum aliquod subsequentia saecula intulerint, ita ad liturgias Orientales sensim accessiones factae fuerunt, et pro varietate Ecclesiarum in Codicibus varietas orationum invaluit. Orationum, inquam; quod enim est ad incruenti sacrificii substantiam et canonem, Orientales, quanquam scissi a tot saeculis in varias sectas, et plerique a Romanae Ecclesiae unitate sejuncti, in hoc tamen concordes perrexere semper, et pergere deprehenduntur. Si igitur tantam omnium Ecclesiarum concordiam in dogmate de Eucharistia ostendere possumus, et simplici quidem ac litterali stylo (quo ad captum populi conscriptae antiquitus liturgiae omnes variis linguis fuerunt) expressam reperimus eamdem doctrinam, [Col. 0955C] quid aliud dicendum restabit, nisi ab uno fonte, scilicet, Christo per ejus apostolos, profluxisse in universam Ecclesiam dogma de veritate corporis et sanguinis Domini in sacrificio altaris? Neque enim excogitari potest nisi a laeso cerebro, aut impudenti homine, in corruptionem apostolicae doctrinae de retanti momenti conspirare potuisse tot Ecclesias per orbem diffusas, e quibus nonnullae vel ante mille et trecentos annos ab orthodoxis discessionem fecere.
Jam tot loca adduximus ex Ecclesiarum Latinarum liturgiis, quibus realis praesentia et veritas corporis et sanguinis Domini in Eucharistia aperte traditur, ut cuicunque sincere agenti constare possit non aliam fuisse Ecclesiae veteris mentem, quam [Col. 0955D] quae contra Berengarium, illiusque recentiores sectatores catholica Ecclesia constituit. Si in Eucharistia realiter adest et sumitur corpus Christi, inde necessario sequitur panem et vinum conversa fuisse, uti Ecclesia poscere consuevit, in idem Domini corpus et sanguinem. Conversio haec apud Latinos post Berengarium appellari ex quadam necessitate coepta est transsubtantiatio, ad excludendas cavillationes et fraudes quibus Sacramentarii eludere nituntur terminos et verba Ecclesiae et Patrum, eamdem mutationem designantia saeculis omnibus Berengarii novatoris conatum praecedentibus. Frustra enim novitatem vocis carpunt haeretici, quando minime novum est quod per illam significatur. Posita autem conversione panis et vini in corpus et sanguinem [Col. 0956A] Domini, necesse est ut panis et vinum in substantia sua desinant esse quod erant, quanquam nihil ex eorum speciebus immutetur; nam si pergunt esse quod erant, in corpus et sanguinem Domini conversa ac mutata dici non possunt. Qua ratione autem jusmodi conversio fiat, et qui corpus Christi in Eucharistia, atque in minima illius particula, et uno tempore in tot locis, exsistat, aliaque, quae aut philosophiae, aut sensibus, atque intellectui nostro repugnare videntur, antiqui Patres ex omnipotentia Dei credibilia ostenderunt. Quis enim neget quin Deus innumerabilia possit facere quae intelligentiam nostram superent? In sacris propterea liturgiis rogatur Deus, ut oblatio, hoc est, panis et vinum, fiat corpus et sanguis Christi. In Graecis vero et Syriacis, [Col. 0956B] uti infra videbimus, invocatur etiam Spiritus sanctus, ut in sacra dona illabens, eadem transmutet in corpus et sanguinem Domini. Sed antequam istarum quoque verba proferam, praeoccupare juvat quae Binghamus Anglus attulit, contra omnium veterum Ecclesiarum de transsubstantiatione sententiam, non exotica sane, sed vulgatissima atque protrita.
Scilicet is Chrysostomi epistolam ad Caesarium adducit, ubi legitur: «Sicut antequam sanctificetur panis, panem nominamus; divina autem illum sanctificante gratia, mediante sacerdote, liberatus est quidem ab appellatione panis, dignus autem habitus est dominici corporis appellatione, etiamsi natura panis in ipso permaneat, et non duo corpora, sed unum Filii corpus praedicatur; sic et hic divina insidente, [Col. 0956C] (vel inundante) corporis natura, unum Filium, unam personam, utraque haec fecerunt.» Famosum deinde Theodoreti locum in dialogo secundo exerit, ubi Eranistes Eutychianus haec habet: «Sicut symbola dominici corporis et sanguinis alia sunt ante sacerdotis invocationem, post invocationem vero MUTANTUR, et alia FIUNT ( μεταβάλλεται, καὶ ἕτερα γίνεται ), ita dominicum corpus post ascensionem in divinam substantiam mutatum est.» Ad haec respondebat Theodoretus: «Retibus, quae ipse texuisti, captus es. Neque enim symbola mystica post sanctificationem recedunt a sua natura; manent enim in priore substantia et figura, et forma, et videri tangique possunt, sicut et prius. Intelliguntur autem ea esse quae [Col. 0956D] facta sunt, et creduntur, et adorantur, ut pote quae illa sunt quae creduntur. Confer igitur imaginem cum archetypo, et videbis similitudinem. Oportet enim figuram esse similem veritati. Illud enim corpus priorem habet formam et circumscriptionem, et ut semel dicam, corporis substantiam; immortale autem post resurrectionem, et immune a corruptione factum est, sedensque a dexteris adeptum, et ab omni creatura adoratur, quia Domini naturae corpus appellatur.» Praeterea Ephraemius episcopus Antiochenus, apud Photium, ubi duas in Christo naturas depraedicat, ait: «Sic quod a fidelibus percipitur Christi corpus, et a sensibili substantia non discedit, et indivisum a gratia intelligibili manet. Et baptismus, spiritualis totus factus et unus existens, proprium sensibilis substantiae, [Col. 0957A] aquae, inquam, conservat, et quod fuit non amittit.» Denique Gelasius I Romanus pontifex, in libro de duabus Naturis, haec scribit: «Certe sacramenta quae sumimus corporis et sanguinis Domini, divina res est; quod et per eadem divinae efficimur consortes naturae, et tamen esse non desinet substantia panis et vini. Et certe imago et similitudo corporis et sanguinis Domini in actione celebrantur. Satis ergo evidenter hoc nobis in ipso Christo Domino sentiendum, quod in ejus imagine profitemur, celebramus et sumimus, ut sicut in hanc, scilicet, in DIVINAM TRANSEUNT Spiritu sancto perficiente SUBSTANTIAM, permanente tamen in sua proprietate natura, sic illud ipsum mysterium principale (id est unio in Christo divinae et humanae naturae) cujus vobis efficientiam [Col. 0957B] virtutemque repraesentat, ex quibus constat proprie permanentibus, unum Christum, quia integrum utrumque, permanere.»
De istis locis acriter disputatum fuit inter Catholicos et Protestantes; neque mihi animus est exscribere quae longo sermone commentati sunt Bellarminus et Perronius cardinales, auctor librorum de Perpetuitate fidei, Natalis Alexander, aliique catholici scriptores. Attamen quid attente lectori hic animadvertendum sit, pro mea virili exponam. Ex his Lutherani deducunt consubstantiationem, sive impanationem, in sacramento, credentes alioqui cum Catholicis realem praesentiam, hoc est, praecipuum, imo maximum Eucharistiae constitutivum, a quo pendet illius tremenda majestas, ineffabilis efficacia, [Col. 0957C] virtus et praestantia, supra reliqua sacramenta. Verum quam juste, quam solide, excogitatam quoque a Luthero impanationem, seu consubstantiationem, Ecclesia catholica damnavit, facile perspicies. Animadvertendum quippe est manifestam adeo esse vim vocum, quibus tum omnium Ecclesiarum liturgiae, tum sancti Patres utuntur ad designandam mutationem quae per consecrationis verba fit in pane et vino, et per vocabulum transsubstantiationis designari solet, ut absurdum plane sit excogitare superstitem eorum elementorum substantiam in sacramento, et agnoscere cogamus converti illorum substantiam in corpus et sanguinem Domini. Precatur nempe omnis Ecclesia, ut panis fiat corpus Domini, vinum sanguis: ut Spiritus sanctus [Col. 0957D] illapsus in sacra dona, efficiat panem corpus, ut immutet, ut vertat eadem. Ergo non alia mens Ecclesiae esse potest, nisi panem desinere esse panem, ejusque substantiam converti in Christi corpus. Nunquam orarunt Ecclesiae, ut Domini corpus in panem descendat, et cum illo uniatur, quod in hypothesi Lutherana dicendum fuisset. Mutationem, transelementationem, transfigurationem (cujus vocis vim supra ostendimus) et similia verba adhibuerunt Patres, e quibus apertissime deducitur catholicae Ecclesiae dogma. Ac notissimum est eosdem Patres ad idem miraculum confirmandum similia adhibere substantialis mutationis exempla, uti in hac ipsa lucubratione non semel monuimus. Quare si ad pacem cum Ecclesia catholica ineundam Lutheranae gentis [Col. 0958A] corda misericors Deus aliquando, uti sperandum est, inclinet, e cujus materno sinu infeliciter divulsi fuerunt, facile ii perspicient quam temere in Eucharistiae argumento ab ejusdem Ecclesiae sententia illorum majores discesserint.
Calvinistae igitur, locis supra recensitis utentes, imo abutentes, aeque Catholicis ac Lutheranis bellum movent, non solum transsubstantiationem, sed et ipsam realem praesentiam negantes. At quoniam negare non audent mutationem per consecrationis verba in panem et vinum inferri, hanc tamen non aliam esse contendunt quam quae baptismo et oleo sacro contingit, virtutis nempe coelestis additae symbolis, quae symbola non veritatem et realitatem corporis et sanguinis Domini, sed figuram tantummodo ac typum [Col. 0958B] exhibent. Sitne lubrica et solida eorum argumentatio, ex nuper allatis locis videamus, et primo de reali praesentia. Ad Chrysostomi verba quod attinet, Pater Montfauconius ( In Edit. Oper. Chrysost. ) et Pater Lequien ( In Edit. Oper. Damascen. ) multa adduxere, ut epistolam ad Caesarium minime Chrysostomo ascribendam esse evincant. De hac etiam epistola novi clarissimos viros Patrem Harduinum e societate Jesu, et Scipionem Maffeium marchionem disputasse, sed eorum lucubrationes nondum vidi. Neque reticendus Jacobus Basnagius, qui eamdem epistolam rursus typis tradidit (Tom. I Lect. Canisii, p. 226) , nihil tamen inde haurire ausus adversus Catholicorum sententiam. Prudenter sane; nam etsi tot aliis ex locis non pateret quantum turbidi affectus [Col. 0958C] in transversum agant Calvinianorum animos et calamos, solus iste evincere posset eosdem clausis sane oculis in nos pugnare, neque respicere an dum hosti vulnus inferre tentant, se ipsos simul gravissime confodiant. Quicunque enim sit illius epistolae auctor, certe antiquus, ita de Eucharistia loquitur, ut videri possit Catholicorum dogmati de transsubstantiatione contrarius; sed et eodem tempore errorem Calvinistarum negantium in Eucharistia praesentiam realem corporis Domini evidenter damnat. Duo nihilominus saecula jam currunt, ex quo Calvini asseclae ejusmodi epistolam in nos intorquent, cum tamen hoc telum eorum pectus recte petat atque confodiat. Duas in Christo naturas unitas, neque confusas, auctor ille [Col. 0958D] contra Eutychianum exemplo Eucharistiae ostendit. Ambae autem naturae non figurate, non imaginarie, sed vere in Christum per unionem hypostaticam confluunt. Idem quoque auctor ille de Eucharistia crediderit oportet. At evidenter inde consequitur, ab ipso scriptore statui in Eucharistia realiter existere corpus Domini; ridicule enim argumentaretur, imo cum Eutychianis somniis omnino consentiret, si nihil aliud in Eucharistia crederet, nisi figuram et imaginem corporis Domini; imo neque hanc in ipso sacramento poneret, sed in una mente et imaginatione fidelium, uti Calvinistae fingunt. Necessario igitur et hic auctor, cum universa Ecclesia concors, corpus Domini realiter in Eucharistia post consecrationem existens credidit et docuit.
[Col. 0959A] Atqui hic insurgit Calvinista prostratus, et Lutheranorum impanationi, ut aiunt, hunc saltem locum favere, et transsubstantiationi adversari inquit. Quid hoc, quaeso, Calvinistarum causae prodest? Sed ne transsubstantiationi quidem scriptoris hujus mens officere potest. Cedo rursus illius verba: «Sicut antequam sanctificetur panis, panem nominamus,» quia revera panis est, «divina autem sanctificante gratia liberatus est quidem ab appellatione panis,» quia panis non amplius est, et factus est corpus Christi, uti poscebat precatio Ecclesiae et sacerdotis. Cum tamen color, odor, friabilitas, palpabilitas, aliaeque panis qualitates, sive species, post consecrationem permaneant, propterea natura panis remanere in sacramento dicitur; nam haec revera ad naturam panis [Col. 0959B] spectant, neque imaginaria, sed vera sunt accidentia panis. Quod si sophisticando exigis, sicuti corpus Christi in Eucharistia realiter existit, ita illic remanere debere corpus panis, nos cum eodem auctore respondemus, non duo corpora, sed UNUM FILII CORPUS praedicari de Eucharistia, quia panis substantia in corpus Domini per divinam virtutem conversa est, ac propterea Christi corpus ibi est, cum visibilibus speciebus, hoc est, sub natura panis superstite invisibiliter et realiter latens. Quod tamen perversam agendi rationem (liceat dicere) et pertinaciam Calvinianae gentis manifeste prodit, ii apud dubium scriptorem, atque in obscuris et confusis unius versionis Latinae verbis, quaerunt, unde realem praesentiam [Col. 0959C] Domini ab Eucharistia excludant, cum contra habeant in tot certissimis Chrysostomi libris quae sit illius manifesta sententia de sacramento altaris. Nullum mihi ex sanctis Patribus ostendas qui Chrysostomo luculentius, magnificentius, apertius, de ineffabili hoc sacramento fuerit locutus. Possumus obruere haereticos compluribus locis (idque jam alii praestitere) quibus incomparabilis ille episcopus, appellandus propterea doctor Eucharistiae, realem in sacramento carnem et sanguinem agnoscit ac depraedicat. Neque is unquam somniavit, uti novatores faciunt, figurate et metaphorice accipienda esse Domini verba dicentis: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus: sed imo eosdem mature damnans, scripsit, ideo vere a Christo additum fuisse, «ne [Col. 0959D] obscure, aut per aenigma et parabolam se locutum arbitrarentur, sed scirent omnino necessarium esse ut corpus comederent; Ὥστε μὴ νομίζειν αἴνιγμα εἷναι τὸ εἶρημένον, καὶ παραβολὴν, ἀλλ` εἶδέναι, ὅτι πάντως δεῖ φαγεῖν τὸ σῶμα (Chrysost. hom. 46 in Joan. VI) .» Plura si quisquam cupit ex Chrysostomo, ejus homilias, aut theologos polemicos, et praecipue libros de Perpetuitate fidei consulat. Nonnulla ego quoque brevi ex eo infra proferam.
Ad Theodoreti verba quod attinet, caecus sit qui non videat ex eodem ipso loco manifestissime elucere realem praesentiam Domini in Eucharistia. Primo Eutychianus statuit, post consecrationem symbola appellari corpus et sanguinem Jesu Christi, et nos participes fieri ejusdem corporis et sanguinis, [Col. 0960A] Theodoretus idem affirmat. Pergit Euthychianus dicere symbola per invocationem mutari, et alia fieri, hoc est converti in carnem et sanguinem Domini, ex quo postea infert corpus Christi post ascensionem conversum fuisse in divinam naturam, qui error Eutychianorum fuit. Quid Theodoretus? Is reponit adhuc restare in symbolis eorum formam externam, ita ut revera possint videri et tangi. Nos autem intelligere sub symbolorum forma latere et existere id propter quod appellantur corpus et sanguis Domini, cum re ipsa facta sint corpus et sanguis Christi, et propterea nos credere et adorare ibi idem corpus et sanguinem. Quod ego propriis vocibus dico, cautius exprimit Theodoretus secundum disciplinam eorum temporum; praemiserat enim de his [Col. 0960B] aperte loquendum non esse, ne forte quisquam audiret nondum Christianis mysteriis initiatus. Nihilo tamen secius ejus mens cuicunque satis patet, cum ait: «Intelliguntur autem (symbola) ea ESSE, quae FACTA SUNT, et CREDUNTUR, et ADORANTUR, ut pote quae illa SUNT quae CREDUNTUR.» Quid facta sunt panis et vinum per invocationem? quid sunt? quid creduntur esse? Utique corpus et sanguis Domini, ac propterea ADORANTUR. Si nihil ibi esset nisi panis et vinum, et verum ibi non esset corpus et sanguis Domini, procul dubio non adorarentur. Infra idem Theodoretus addit Eucharistiam non solum appellari corpus Jesu Christi, sed et panem vitae. «Et quod est ad corpus, nos illud appellamus CORPUS DIVINUM, corpus vivificans, CORPUS DOMINI, per haec significantes [Col. 0960C] non esse illud corpus hominis alicujus vulgaris, sed CORPUS JESU CHRISTI, qui Deus est et homo.» Palmare igitur et hic habes argumentum contra Sacramentariorum commenta. Agnoscit Theodoretus panem factum esse per consecrationem corpus, et quidem ipsius Christi, cui in sacramento praesenti propterea debita sit adoratio. Sed quia illius praecedentia verba favere videntur impugnatoribus transsubstantiationis catholicae, iterum de hoc infra agemus.
Ephraem quoque Antiochenus, uti supra vidimus, testatur a fidelibus percipi corpus Christi in Eucharistia. Neque alia mens fuit Gelasio I Romano pontifici, si tamen ad eum pertinent libri de duabus in [Col. 0960D] Christo Naturis; de hoc enim etiamnum disputatur. Ait enim sacramenta, quae sumimus corporis et sanguinis Christi esse rem divinam. Deinde addit haec IN DIVINAM TRANSIRE, Spiritu sancto perficiente sacramentum, SUBSTANTIAM. En quod in omnibus liturgiis petebatur a Deo, et adhuc petitur, ut panis et vinum fiat corpus et sanguis Christi, ut Deus sacra dona convertat ac transmutet in carnem et sanguinem Domini. At non minus hic auctor, inquies, quam scriptor epistolae ad Caesarium, ac Theodoretus et Ephraem Antiochenus, scribunt post ipsam consecrationem remanere substantiam vel naturam panis et vini. Petas ergo ubinam transsubstantatio? Jamdudum Catholici Bellarminus, Porronius, Natalis Alexander, Arnaldus, et alii, animadverterunt [Col. 0961A] aequivoca esse nomina substantiae et naturae, neque semper accipi secundum rigorem Peripateticae scholae. Proprietates nempe corporum iis etiam vocibus designantur, uti multis exemplis iidem evincunt. Certum est eucharistica symbola vel post consecrationem remanere, quod est ad externam eorum faciem et figuram, qualia antea erant, tangique ac videri posse, neque in hoc errare sensus nostros. Aliquid igitur ex natura panis et vini permanet, hoc est, id quod sensibus nostris expositum est, ita ut revera dici possit omnia quae ad panem et vinum eorumque naturam pertinent non transire in substantiam et naturam corporis Christi, quod satis fuit ad retundendos Eutychianos, contendentes corpus et naturam humanam Christi conversa immutataque [Col. 0961B] prorsus fuisse in naturam et essentiam divinitatis. Verum quod est ad internam substantiam et naturam symbolorum post consecrationem, satis veteres illi ipsi prodiderunt a se credi eam converti in substantiam corporis et sanguinis Domini. Nam Theodoretus ipse non diffitetur mutationem in symbolis fieri per consecrationem, ut vidimus. Testatur itidem panem et vinum symbola esse veri corporis Christi; et interrogante Euthychiano: «Et credis, te corpus Christi et sanguinem percipere?» orthodoxus respondet: «Ita credo.» Tum fatetur symbola facta fuisse corpus et sanguinem Christi, dum inquit: «Intelliguntur autem ESSE QUAE FACTA SUNT, et CREDUNTUR, et ADORANTUR, utpote quae ILLA SUNT QUAE CREDUNTUR.» Id est creduntur esse verum corpus [Col. 0961C] et sanguis Domini; neque alius sensus, quam iste, deduci legitime ex ejus verbis potest.
Paria tradit Gelasius, dum scribit sacramenta Eucharistiae esse rem divinam, et per eadem nos divinae effici consortes naturae: quod sanctus Hilarius, et tot alii Patres concorditer antea tradiderant. Eaque IN DIVINAM TRANSIRE, Spiritu sancto perficiente sacramentum, SUBSTANTIAM. Ex his dejiciuntur Calvinistarum imaginationes, et locus non relinquitur Lutheranorum opinioni, quando secundum eos non fit mutatio donorum in corpus Christi, sed tantummodo adjectio unius substantiae ad alteram; cum contra Ecclesia semper agnoverit panem et vinum transmutari, converti ac transire in carnem et sanguinem [Col. 0961D] Domini. Neque baptismalis aquae et olei sacri exempla, uti diximus, uti diximus, contorqueri possunt ad eludendam realem in Eucharistia symbolorum mutationem; neque enim ullus unquam scripsit aquam illam et oleum transire in Christi aut Spiritus sancti substantiam. Quod denique tenebras ex allatis Patrum locis excitatas penitus dissipare potest ac debet, illud est, quod per decem priora saecula concordes semper processerint Ecclesiae et Patres in dogmate de Eucharistiae sacramento, et nullae tunc nisi leves nebulae obortae fuerint contra ineffabile hoc mysterium. Ergo credendi sunt Theodoretus, Gelasius, et Ephraem Antiochenus, non aliud sensisse quam caeteri Patres. Nam ad Chrysostomum quod attinet, solus is omnem de Eucharistia controversiam [Col. 0962A] dirimere potest; et quin apertissime ab eo in hanc rem tradantur dogmata quaeque catholicae Ecclesiae, caecus aut impudens sit qui neget. Quid Orientales quoque Ecclesiae de reali praesentia Christi in Eucharistia, et de sacrorum donorum transmutatione, sive ut nunc dicimus, transsubstantiatione, senserint, investigabimus: semper meminerit, quaeso, lector, quidquid antea ex Leone Magno contra Eutychianos, a sanctis Ambrosio, Hilario, Augustino, aliisque Patribus, attulimus. Ex iis enim evidentissime colligitur mirabilem mutationem fieri per consecrationem in sacris donis, et non per fidem Christiani hominis, sed realiter et per omnipotentiam Dei, illiusque verba fieri et haberi in sacramento verum corpus et sanguinem Christi. Caput hoc concludamus verbis Anastasii Sinaitae, [Col. 0962B] qui aeque ac Theodoretus in Eutychianos, Gaianitas appellatos, circiter annum Christi 620, aut serius etiam, si mavis, scribebat, disputantem Gaianitam cum orthodoxo inducens. Orthodoxus interrogat: «Dic mihi, obsecro, num communio sacratissima corporis et sanguinis Christi, quam offers et participas, vere est verum corpus et sanguis Christi Filii Dei, vel nudus panis, qualis ostiatim venditur, vel vicem duntaxat et figuram gerit corporis Christi, ut sacrificium hirci, quod Judaei offerunt ( Anast. Sin. in Odego, sive in lib. cui titul. Dux viae )?» Respondit Gaianita: «Absit ut dicamus sacram communionem esse tantum figuram corporis Christi, aut nudum panem; sed IPSUM CORPUS ET SANGUINEM CHRISTI FILII DEI INCARNATI, ET EX SANCTISSIMA VIRGINE MARIA NATI [Col. 0962C] accipimus.» Orthodoxus: «Sic credimus et confitemur, etc. Non dixit Christus: Hoc est figura, seu quid vices gerens, corporis et sanguinis mei,» etc. En quid saeculo Christi septimo crederent de Eucharistia tam haeretici quam orthodoxi
Adeamus nunc liturgias quibus ab antiquis saeculis usi sunt Christi fideles Orientales, ut quae illorum fides fuerit et sit de Eucharistia, percipiamus. Si constabit non aliam fuisse, atque adhuc esse, eorum sententiam de veritate corporis et sanguinis Domini [Col. 0962D] in Eucharistia, et de transsubstantiatione, quam quae a Romana Ecclesia semper observata est, jam tandem intelligent, aut intelligere poterunt, Protestantes, dum oculos et aures praebeant veritati, contra eos militare universae tum antiquae, tum praesentis Ecclesiae, consensum, nullamque ullo saeculo accidisse mutationem in his fidei articulis, quando et Orientales a Romana Ecclesia, nonnulli ante septingentos, et alii ante mille et trecentos annos divulsi, in hoc dogmate processere semper concordes. Nam quae inter nos et illos discordia intercedit de azymis, et de communione populi sub utraque specie, et utrum e verbis Domini, an ex invocatione consecratio peragatur, argumentum quod prae manibus habemus minime respicit. Quid habeat liturgia quae sancti [Col. 0963A] Joannis Chrysostomi nomen a tot saeculis praefert, et qua utuntur plerique Graecorum, ii potissimum, qui Constantinopolitano patriarchae subsunt, et Russi, seu Rutheni, Valacchi, et Moldavi, videamus. Hanc Jacobus Goar nobili commentario illustravit. Ibi sacerdos ita Christum rogat, dum hymnus Cherubicus canitur, inquiens: Fac idoneum me virtute sancti tui Spiritus, etc., assistere sanctae huic mensae et consecrare sanctum et immaculatum CORPUS TUUM, et pretiosum SANGUINEM. Rursus Deum hisce verbis orat: Emitte Spiritum sanctum tuum in nos, et in haec dona proposita. Fac quidem panem hunc pretiosum CORPUS Christi tui. Diaconus dicit: Amen. Addit sacerdos: Quod autem est in hoc calice, fac pretiosum SANGUINEM Christi tui. Diaconus: Amen. Rursus sacerdos: [Col. 0963B] TRANSMUTANS Spiritu tuo sancto. Diaconus: Amen, amen, amen. Sacerdos: Ut fiat accipientibus in sobrietatem animae, in remissionem peccatorum, in communicationem sancti Spiritus, etc. Post alias preces sacerdos orans secreto dicit: Attende, Domine Jesu Christe Deus noster, de sancto habitaculo tuo, et de throno gloriae regni tui; et veni ad sanctificandum nos, qui in excelsis cum Patre simul resides, et hic una nobiscum invisibiliter versaris, et dignare potenti manu tua nobis impertiri immaculatum corpus tuum et pretiosum sanguinem, et per nos toti populo. Ad fractionem: Frangitur et dividitur Agnus Dei, Filius Patris; qui frangitur, at non comminuitur; qui semper comeditur, et non consumitur; sed eos qui sunt participes sanctificat. Diaconus ad communionem ait: Impertire [Col. 0963C] mihi, Domine, pretiosum et sanctum corpus Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Sacerdos autem accipit sanctum panem, inclinans caput ante sanctam mensam, et precatur hoc pacto: Credo, Domine, et confiteor, quod tu es Christus Filius Dei viventis, qui venisti in mundum ad salvandos peccatores, quorum primus ego sum. Deinde dicit: Domine, non sum dignus, etc. Sed quemadmodum Dominus non dedignatus est recumbere in stabulo, et ingredi domum Simonis Leprosi, rogat ut dignetur intrare in praesepe animae suae, et in coinquinatum corpus suum, etc. Reliqua bene multa dimitto. Apud eosdem Graecos in usu est missa sancti Basilii, atque altera liturgia, quae inscribitur τῶν προηγιασμένων. Sed quod ibi similes preces occurrunt, nihil ex eis [Col. 0963D] decerpendum censui. Neque dissimilia sunt quae leguntur in libro octavo Constitutionum apostolicarum de Graecorum missa.
Fieri posset, ut aliquis e Calvinistis haec legens, pro more suae Sectae, non hic veram Ecclesiae Graecae mentem, sed suam sententiam reperiret, addendo, scilicet ac supplendo quae neque antiqui, neque recentes Graeci unquam somniarunt. At qui apud eos sincere agunt, fieri non potest quin intelligant credere Graecos revera et confiteri conversionem et mutationem donorum in reale corpus et sanguinem Domini, quae ipsi quanquam invisibilia per fidem cernunt, vere tamen ac real ter esse in sacramento, et vere, neque per solam imaginationem, manducari [Col. 0964A] et potari a fidelibus credunt. Quod vero iidem credunt, aperta etiam confessione testantur, cum ante propositum Christi corpus aiunt: Credo, Domine, et confiteor, ut supra. Latini quoque, ut antea animadvertimus, idem olim profitebantur ad communionem; nam dicente sacerdote: Corpus Domini, respondebat fidelis: Amen; id est, ita credo: id quod etiam habetur in Constitutionibus apostolicis. Erunt etiam ex Sacramentariis, qui praelaudatas missas tribuendas Basilio et Chrysostomo negabunt, quasi notum non esset sancti Basilii aetate sacram liturgiam in usu fuisse, ipsumque de ea mentionem fecisse (Lib. de Spirit. S., c. 27) , et quasi Proclus episcopus Constantinopoleos saeculo subsequenti, ac synodus Trullana (Can. 32) , et Petrus Diaconus circiter [Col. 0964B] annum Christi 520, et Leontius Scholasticus (Contra Nestor. l. II) , certos nosmet non fecissent de liturgiis a Basilio et Chrysostomo restauratis. Sed quod omnem cavillationibus locum praeripit, quid aliud in Chrysostomi liturgia habetur quam quod ille tam saepe, tam aperte in sacris inculcavit homiliis? Paucula ex grandi acervo afferre liceat. Homilia in Matthaeum inquit: «Non sunt humanae virtutis haec opera. Quae tunc in illa coena fecit Christus, nunc operatur ac perficit. Ministrorum nos ordinem tenemus; qui vero ipsa (dona) sanctificat et TRANSMUTAT, ipse est. Bono animo accede. Cum discipulis meis, inquit, facio Pascha. Haec enim non alia mensa est, haec nulla re minor quam illa est. Non enim illam Christus, hanc quispiam homo facit. [Col. 0964C] Sed utramque ipse (Chrysost. hom. 83 in Matth.) .» Quid vero ex hujusmodi transmutatione sequatur, passim ille prodit, in sacramento agnoscens realitatem ac veritatem corporis et sanguinis Domini, quanquam superba nostra mens (qualis Calvinistarum est) ac sensus nostri tantae rei repugnare videantur. Ibidem ergo, simulque homilia 60, ad populum ait: «Credamus ubique Deo, nec repugnemus ei, etiamsi sensui nostro et cogitationi absurdum esse videatur, quod dicit. Et praecipue in mysteriis ita faciamus, non illa quae ante nos jacent tantummodo aspiciens, sed verba quoque ejus teneamus. Nam verbis ejus defraudari non possumus; sensus vero noster deceptu facilis est, illa falsa esse non possunt. Quoniam ergo ille dixit: Hoc est corpus [Col. 0964D] meum, nulla teneamur ambiguitate, (sed) credamus, et oculis intellectus (id) percipiamus.»
In alia quoque homilia in Matthaeum sanctus doctor haec habet: «Qui dixit: Hoc est corpus meum, et rem simul cum verbo confecit. Non vestis solum, sed corpus Christi nobis propositum est, non ut tangamus tantummodo, sed ut comedamus ac saturemur (Hom. 5, in Matth.) .» Homilia de proditione Judae: Non enim homo est, qui de proposita consecratione mensae Domini CORPUS CHRISTI FACIT ET SANGUINEM, sed ille qui pro nobis crucifixus est Christus. Sacerdotis ore verba proferuntur, et Dei virtute consecrantur et gratia. Hoc est, ait, corpus meum. Hoc verbo proposita consecrantur.» En Romanae [Col. 0965A] Ecclesiae sententiam de verbis consecrationis, quam Graeculi quidam carpere sunt ausi. Homilia de sancto Philogonio: «Haec mensa vicem explet praesepis, in quo natus est Christus. Nam et hic PONITUR CORPUS DOMINICUM, non quidem fasciis involutum, ut tunc, SED UNDIQUE SPIRITU SANCTO CONVESTITUM.» Ubi agit de sacerdotio, haec habentur: «O miraculum, o Dei benignitatem! Qui cum Patre sursum sedet, in illo ipso temporis articulo omnium manibus pertractatur, ac se tradit volentibus ipsum accipere et complecti (Chrysost., l. III de Sacerd.) .» In alia homilia: «Recolite, quia illius CORPUS EST ET SANGUIS, QUI SUPRA COELOS RESIDET, QUI AB ANGELIS SUPPLICITER ADORATUR. Illius, inquam, qui proxime assistit immortali Dei potentiae. Hujus nos delibamus [Col. 0965B] SANGUINEM et PROPRIUM CORPUS nobis sumendum tradidit (Idem hom. 3 in Epist. ad Ephes.) .» Plura non addo. O utinam qui ineffabili huic sacramento ac mysterio primum ac praecipuum pondus dignitatis ac virtutis per summum scelus eripuere, hoc est realem praesentiam Domini negare sunt ausi, Chrysostomi scriptis, deposita omni simultate, diligenter animoque sincero studeant! Ibi in meridie positam intuebuntur Romanae Ecclesiae de Eucharistia sententiam, et invenient complures missae Graecae caeremonias, et fractionem corporis Christi, ut alia omittam. Dixi Graecos ad communionem profiteri suam fidem de veritate corporis Domini. Id confirmandum censeo auctoritate Theodori Studitae in dialogo inter haereticum et orthodoxum scribentis: [Col. 0965C] «Quomodo, ait orthodoxus, appellas quae a sacerdote in hierologia sacrisque hymnis tractantur? imaginem, an veritatem? Quod si imaginem, o rem absurdam! A blasphemia in blasphemiam ruis. Sin autem veritatem, ut revera est; ipsum enim CORPUS ET SANGUINEM DOMINI fideles, dum sumunt, divinae vocis auctoritate CONFITENTUR; quorsum nugaris, VERITATIS MYSTERIA ad figuras traducens (Theodor. Studit., in Antirrh. 1 adv. Iconomac.) .» Ita ille circiter annum Christi 796. Neque aliter senserunt et locuti sunt Graeci Patres in concilio secundo Nicaeno, anno Christi 787, dum contra eosdem Iconoclastas aiunt: «Nullus aliquando tubarum Spiritus, sanctorum videlicet apostolorum, aut illustrium Patrum nostrorum, incruentum sacrificium nostrum [Col. 0965D] dixit imaginem corporis Christi (Conc. Nic. II, Act. 6) .» Post Salvatoris verba subdunt: «Et non dixit: Accipite et comedite imaginem corporis mei,» etc. Ergo liquido demonstratum est quod nunquam Dominus, vel apostoli, aut Patres, imaginem dixerunt sacrificium incruentum, quod per sacerdotem offertur; sed IPSUM CORPUS ET IPSUM SANGUINEM.» Denique de pane et vino Eucharistico aiunt: «Antequam sanctificentur, vocata sunt typi, post sanctificationem autem PROPRIE CORPUS AC SANGUIS CHRISTI dicuntur, SUNT, et CREDUNTUR.» Hisce adde quae Joannes Damascenus, alter apud Graecos Thomas Aquinas, longe ante idem concilium Nicaenum II scripserat de Eucharistia (Lib. IV de Fide, c. 13) , omnino contraria Calvinistarum commentis: quae uti notissima [Col. 0966A] ego praetereo. Adde tot alias Graecos scriptores sacros, per subsequentia saecula concordes in hujusmodi dogmate, quorum testimonia congesta habes in libris de Perpetuitate fidei. Uno verbo, nulla dubitatio superest quin Ecclesiarum Graecarum sententia de Eucharistia, tam antiquarum quam recentium, eadem semper fuerit, et adhuc sit, quam quae a Romana Ecclesia creditur et praedicatur.
Jerosolymis antiquitus in usu fuit liturgia sub nomine Jacobi fratris Domini, quae Graeca primum, tum Syriaca lingua fuit conscripta, quod Syri potissimum in ea civitate versarentur. Certum quippe est omnium vetustissimas liturgias in Oriente Graecis litteris fuisse consignatas. Haec autem liturgia tum a Christianis Jacobitis, Monophysitarum errorem profitentibus, [Col. 0966B] tum a Melchitis orthodoxis est usurpata. Sunt tamen iis populis et aliae liturgiae, quas Renaudotius publici juris fecit. Quod praecipue in tam multiplici liturgiarum copia animadvertere possumus, quae ad substantiam Eucharistiae atque incruenti sacrificii pertinent cum Romanae, et reliquarum Ecclesiarum liturgiis et doctrina consentiunt. Syrorum Jacobitarum liturgiam audire nunc juvat. Varietas enim precum superficiale tantummodo discrimen importat. Ibi canticum hoc habetur: Populus tuus, Christe, benedictus Christus, qui aedificavit Ecclesiam suam super Simonem, et elegit sacerdotes ad dividendum in ea corpus et sanguinem suum. In timore magno stant sacerdotes cum diaconis, et distribuunt corpus et sanguinem Filii Dei. Oves tuae, Christe, stant ad ostium [Col. 0966C] tuum; comedunt corpus, et bibunt sanguinem tuum, canuntque gloriam divinitati tuae. Infra Sacerdos ait: Ego sum Panis vitae, dicit Dominus noster, qui ex alto in infima descendi, ut per me mundus vivat, etc., et ecce ferunt me manibus suis sacerdotes super altaria: alleluia. Tum haec alia dicit de vita jam defunctis: Illi, qui comederunt corpus tuum sanctum, et libaverunt sanguinem tuum calicem salutis, cum Abraham recumbunt ad mensam tuam, Domine. Sacerdos: dum frangit hostiam, et dum corpus est super manus ejus, dicit hanc orationem, sive fidei professionem: Tu es Christus Deus noster, qui in vertice Golgotha in Jerusalem transfixus es in latere tuo propter nos. Tu es Agnus Dei, qui tollis peccatum mundi. Tu parce delictis nostris, et dimitte peccata nostra, [Col. 0966D] nosque constitue ad dexteram tuam. Dum particulam mittit in calicem, ait: Pater veritatis, ecce Filius tuus, hostia tibi placita: illum suscipe, qui pro me mortuus est, et per eum esto propitius. Ante communionem dicit: Praesta mihi, Domine, ut comedant te sancte, et per comestionem tui pellantur omnia prava mea desideria, etc. Dum accipit particulam ex cochleari, dicit: Teneo ego te, qui contines fines terrae; te in manibus habeo, qui regis profunda; te, Deus, pono in os meum, etc. Communicans inquit: Particula propitiatoria corporis et sanguinis Christi datur servo infirmo, etc. Qui communionem accipit, dicit Amen. Sacerdos autem reversus ad Altare, dicit: Domine Jesus Christe, corpus tuum sanctum, quod comedimus, et sanguis tuus propitiatorius, quem bibimus, [Col. 0967A] non in judicium aut in vindictam fiat nobis, sed in vitam et in salutem. In antiquiore liturgia sancti Jacobi, ubi canon missae habetur, secundum morem Orientalium post Christi Domini verba consecratoria, haec dicit sacerdos: Miserere nobis, Deus Pater omnipotens, et mitte Spiritum tuum sanctum, etc., ut adveniens efficiat panem istum corpus vivificum, corpus salutare, corpus coeleste, corpus animabus et corporibus salutem praestans, corpus Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, in remissionem peccatorum et vitam aeternam accipientibus illud. Populus dicit, Amen. Pergit sacerdos dicere: Et mistum, quod est in hoc calice, efficiat sanguinem novi testamenti, etc. Sanguinem Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, etc. Infra dicit: Credimus, accedimus, obsignamus, et [Col. 0967B] frangimus Eucharistiam hanc, panem coelestem, corpus Verbi Dei vivi in calice salutis, etc. Corpus tuum sanctum et sanguis via sint quae deducat ad regnum tuum. Infra diaconus: Inclinate capita vestra coram Deo misericordi, coram altari propitiatorio, et coram corpore et sanguine Salvatoris nostri, etc. Ut alia praeteream, ibi haec oratio legitur: Ora assueta alimento et frugibus confitentur gratiam tuam, per quam meruerunt donum hoc coeleste, quod est corpus et sanguis Unigeniti Filii tui.
Apud Renaudotium succedit liturgia sancti Xisti papae Romani, ab eisdem Jacobitis usurpata, ex qua haec pauca tantum decerpo. Sacerdos, dum frangit oblatam, dicit: Praesta, Domine, manibus meis infirmis ut accedant et frangant corpus tuum sanctum, et [Col. 0967C] filiis Ecclesiae sanctae dividam illud, etc. Dum signat particulas fracti corporis et calicem, dicit: Inspergitur sanguis Domini nostri super corpus ejus sanctum, etc. Et cum communicaturus est, hanc orationem inclinatus recitat: Te gesto, Domine, manibus meis, et complector pugillo, Domine saeculorum, quem creaturae non continent, teque, Omnipotens, in os meum pono. Presta mihi, Domine, ut comedam te sancte, etc. In geminis liturgiis Jacobitarum, quae nomen praeferunt sancti Petri principis apostolorum, paria leguntur de invocatione Spiritus sancti ad consecranda oblata, ut efficiat panem corpus Christi, et vinum sanguinem ejus. Similia deprehendas in liturgia duodecim apostolorum, et in altera sancti Joannis evangelistae; [Col. 0967D] et in ea quae tribuitur sancto Marco evangelistae; et in aliis insignitis nomine sancti Clementis Romani, sancti Dionysii Athenarum episcopi, sancti Ignatii, sancti Julii papae Romani, sancti Joannis Chrysostomi Syriaca. In liturgia sancti Marutae itidem Syriaca invocatur Spiritus sanctus, ut PANEM HUNC SIMPLICEM TRANSMUTET, et EFFICIAT CORPUS IPSUM, QUOD PRO NOBIS IMMOLATUM EST IN CRUCE, etc., et VINUM mistum, quod est in hoc calice, TRANSMUTET et PERFICIAT SANGUINEM IPSUM QUI EFFUSUS EST PRO NOBIS IN VERTICE GOLGOTHAE, etc. Sunt et ibi liturgiae, praeferentes nomen Dioscori patriarchae Alexandrini, et Philoxeni episcopi. In ista de Christo dicitur: Qui commiscuit corpus suum cum corporibus nostris, et sanguinem suum miscuit membris nostris. Et in liturgia [Col. 0968A] Syriaca Matthaei Pastoris haec oratio habetur: Christe, qui dedisti corpus tuum, ut comederemus, essetque fermentum vitae, etc. In liturgia Syriaca beati Jacobi Edesseni post invocationem sancti Spiritus, de corpore et sanguine Domini dicitur: ut commista animabus et corporibus nostris, sint nobis ad veniam, et non ad accusationem, etc. In liturgia Syriaca Dionysii Barsalibi Spiritus sanctus invocatur, ut panem istum perficiat corpus Dei nostri, et mistum, quod est in calice, transmutet in sanguinem Christi Dei nostri. Similis formula occurrit in liturgia Dioscori episcopi. Mitto Syriacas Nestorianorum liturgias. In omnibus hisce Orientalium liturgiis eaedem sunt canonis praecipuae partes, incipientes a Sursum corda, hymno Seraphico, verbis Domini consecratoriis, et invocatione [Col. 0968B] Spiritus sancti, ut eamdem consecrationem perficiat. Sequitur Pater noster, deinde communio.
Et hic quicumque oculis minime captus est ex hominibus doctis, non videre nequit confirmatam ab Orientalibus Romanae et reliquarum Occidentalium Ecclesiarum de Eucharistia doctrinam. Hic etiam praesentia realis, hic vera conversio donorum in corpus et sanguinem Domini, et vera illorum manducatio et potatio statuitur; neque populis iis, a tot saeculis a Romana Ecclesia divisis, in mentem venit imaginaria Calvinianorum praesentia Christi, quae ex fide accipientium, et non ex verbis Domini et stupenda vi Spiritus sancti, pendet. Neque ii unquam somniarunt mutationem, quam in Eucharistia et ipsi Calvinistae negare non possunt, nihil aliud esse quam [Col. 0968C] additamentum virtutis et qualitatis coelestis pani et vino. Concordes enim Orientales omnes cum Ecclesia Romana agnoscunt, credunt, fatentur, mutationem oblatorum fieri in ipsum corpus et sanguinem Domini. Atque in omnibus ferme liturgiis istis animadvertendum est populum post verba invocationis sancti Spiritus respondere Amen, id est, ita credimus. Quod autem a tot saeculis credunt ii populi, idem est ac quod saeculo Christi quarto, nempe circiter annum Christi 360, in iis ipsis regionibus credebant, et depraedicabant sancti viri, scilicet, Cyrillus Jerosolymitanus episcopus, et Ephraem diaconus Edessenus. Celeberrima Cyrilli ejusdem catholicae Ecclesiae doctrinam exponentis verba, quae supra jam [Col. 0968D] attulimus, sine pudore sit, qui alio detorquere se posse putet. Haec etiam addere liceat: «In typo (sive figura) Panis datur tibi corpus, et in typo vini datur tibi sanguis, ut cum SUMPSERIS CORPUS ET SANGUINEM CHRISTI, CONCORPOREUS ET CONSANGUIS IPSI EFFICIARIS (Cyrill. Jerosol., Catech. 22 sive Mystagog. 4) .» Qua loquendi ratione usi sunt et alii ex Patribus. Liturgiam postmodum Cyrillus explicat, non dissimilem in substantia a reliquis nuper laudatis; et de invocatione ad consecrationem in haec verba loquitur: «Deum benignum exoramus, ut emittat Spiritum sanctum super dona proposita, ut FACIAT PANEM quidem CORPUS CHRISTI, VINUM VERO SANGUINEM CHRISTI; omnino enim quodcunque attigerit Spiritus sanctus, τοῦτο ἡγίασται καὶ ΜΕΤΑΒΕΒΛΗΤΑΙ, ID sanctificatum [Col. 0969A] et TRANSMUTATUM EST (Catech. 23, sive Mystagog. 5) .» Et hic habes transsubstantiationem. Ephraem vero, ac si Sacramentarios docendos suscepisset, tot cavillationibus insectantes catholicae Ecclesiae fidem, ita scribit: «Qui per oculos fidei intuetur, manifeste ac perspicue Dominum contemplatur, et plena ac firma fide manducat sanctissimum corpus et bibit sacratissimum sanguinem Agni immaculati, qui est unigenitus Filius coelestis Patris; neque inani curiositate scrutatur mysteria fidei sanctissimae ac prorsus divinae, etc. Quod unigenitus Filius Dei Jesus Christus Salvator noster pro nobis operatus est, omnem admirationem, omnes cogitationes, omnia verba superat, quando nos, quanquam carne indutos, igne et Spiritu nutrit, dum COMEDENDUM NOBIS PRAEBET [Col. 0969B] SUUM CORPUS ET SANGUINEM POTANDUM ( Ephraem. Edess. serm. de Nat. Dei curiose non scrut. ).» Qui adeo ineffabile et supra humanum captum semper censuere Eucharistiam, uti adhuc a Catholicis creditur, quam longe abessent a Berengarii et Calvini commentis unusquisque intelligit. Vera fide, non curiositate, utendum ait sanctus Ephraem, cum grande illud omnipotentiae et amoris divini miraculum contemplamur. En interea ut liturgiae sanctis Patribus lucem praebent, et a Patribus rursus ipsae accipiunt. Potuissem huc adducere Armeniorum liturgiam a Patre Le Brun in suos libros liturgicos integre illatam, ubi nisi qui dedita opera caecutire velit, non intueri nequit populorum quoque illorum fidem de Christo realiter praesente in Eucharistia. Sed quia [Col. 0969C] prostant et apud Italos illius libri, ab ipsa liturgia defloranda abstineo.
In Aegyptum transeamus, ubi Alexandrina Ecclesia primum olim post Romanam locum tenuit, et a sancto Marco evangelista originem suam arcessit. Plures ibi quoque liturgiae in usu fuere, et adhuc sunt, sive Graecis, sive Copticis litteris consignatae, quarum Editionem debemus diligentiae clarissimi viri Eusebii Renaudotii. Iis potissimum utuntur Copti Jacobitae, in Monophysitarum errorem a tot saeculis prolapsi. Et quandoquidem Aethiopes Christiani, [Col. 0969D] ingens populus, Alexandrino patriarchae subsunt, atque ab eo consueverunt accipere metropolitam, sive abuna suum, nil mirum, si earum quoque Ecclesiarum vetustae liturgiae cum Copticis consentiant, eumdemque errorem foveant. Ad nostrum vero argumentum quod attinet, ex divina Providentia factum est ut iidem populi non aliam unquam professi fuerint ac profiteantur de incruento sacrificio et Eucharistia sententiam, quam quae servata semper fuit in Ecclesia Romana. Id primo constabit ex liturgia Graeca, cui praefixum nomen sancti Marci. Ibi ante verba Domini consecratoria legitur: Fac, o Deus, ut plenum quoque sit hoc sacrificium benedictione tua, per adventum sanctissimi Spiritus tui. Christi verba [Col. 0970A] succedunt, elata voce pronuntiata, ad quae populus respondet: Amen; et nihilominus pro more Orientalium post ea additur: Emitte praeterea super nos, et super panes et calices istos Spiritum sanctum tuum, ut eos sanctificet et consecret, tanquam Deus omnipotens, et faciat panem quidem corpus (populus respondet Amen), calicem autem sanguinem novi testamenti, ipsius Domini Dei et Salvatoris et summi Regis nostri Jesu Christi. Sacerdos dans communionem clero, dicit: Corpus sanctum. Sanguis pretiosus Domini et Dei et Salvatoris nostri. In liturgia Coptica sancti Basilii oratio oblationis, sive propositionis, panis et calicis hisce verbis concepta est: Domine Jesu Christe, Fili unigenite, Verbum Dei Patris, etc., rogamus obsecramusque bonitatem tuam, o amator hominum. [Col. 0970B] Ostende faciem tuam super hunc panem, et super hunc calicem, quos super mensam hanc tuam sacerdotalem posuimus. Benedic eos † sanctifica eos † et consecra eos. TRANSFER EOS, ita ut panis quidem hic FIAT CORPUS TUUM SANCTUM, et hoc mistum in hoc calice SANGUIS TUUS PRETIOSUS, ut sint nobis omnibus praesidium, etc. Procedit deinde liturgia, et sequitur anaphora, sive canon, in quo ad verba consecratoria panis, populus respondet Amen, et ad consecratoria calicis, Amen, nempe, ita est. Subsequitur invocatio Spiritus sancti, ut panem quidem hunc faciat corpus sanctum ipsius Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quod datur in remissionem peccatorum et vitam aeternam ei qui illud percipiet (populus respondet Amen), et hunc calicem sanguinem pretiosum novi [Col. 0970C] testamenti tui, ipsius Domini Dei et Salvatoris nostri, etc. (populus repetit Amen ). Ad fractionem, ut Rubrica habet, sacerdos sumit corpus sanctum manu dextera, imponitque sinistrae, ponitque digitum super corpus in latere Despotici (sive majoris particulae) eo loco, ubi fractum est, et dicit: Corpus sanctum. Tollitque digitum suum desuper corpore, immittitque in calicem, et intingit extremum pollicis sui sanguine pretioso. Tum educit digitum e sanguine, et iterum signat sanguinem in modum crucis gloriosae, et ait: Et sanguis pretiosus Christi ipsius omnipotentis Domini Dei nostri. Post Sancta sanctis, accipit sacerdos tertiam partem in qua erat despoticon, dividitque in tres partes. Quod si fuerint magnae, frangit eas disco, et tres partes manui dextrae [Col. 0970D] imponit, quam retinct elevatam, laevam vero intra discum, inquiens: CORPUS sanctum, et SANGUIS pretiosus, purus, VERUS Jesu Christi Filii Dei nostri. Amen. CORPUS et SANGUIS Emmanuelis Dei nostri IN REI VERITATE. AMEN. Credo, credo, credo, et confiteor usque ad extremum vitae spiritum, HOC esse CORPUS vivificum Filii tui unigeniti Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quae accepit ex omnium nostrum domina, Deipara, etc. Ante communionem dicit sacerdos secreto: Dignos fac, Domine, nos omnes, ut corpus tuum sanctum percipiamus, et sanguinem tuum pretiosum ad mundationem corporum, animarum, etc. An hic locus sit sensibus metaphoricis, typis, figuris aliisque Calvinistarum imaginationibus, qui inter [Col. 0971A] eos pacate et sincere ista perpendent, judicare facile poterunt.
In Coptica liturgia, quae sancto Basilio tribuitur, oratio fractionis ad Filium hisce verbis concepta est: Benedictus es, Christe Deus, qui per incarnationem tuam incomprehensibilem praeparasti nobis panem coelestem, CORPUS HOC TUUM SANCTUM in mysterio, omnibus modis sanctum. Miscuisti nobis calicem ex fructu vitis verae, quae est latus divinum tuum et immaculatum, ex quo manavit nobis, postquam tradidisti spiritum, sanguis et aqua, quae mundum universum purificaverunt. Sequitur Corpus sanctum, etc., et professio fidei: Credo, credo, etc. In liturgia sancti Cyrilli invocatur Spiritus sanctus super hunc panem, et super hunc calicem, ut purificentur et transferantur, et hunc [Col. 0971B] panem quidem faciat corpus Christi, etc. Ibi est oratio pro cochleari, in quo suscipienda sunt membra corporis sancti, quod est corpus Filii tui, etc. Similia leguntur in liturgia Graeca Alexandrina sancti Basilii, et in altera sancti Gregorii (quis ille fuerit, nescio) in qua oratio inclinationis capitis haec verba exhibet: Attende, Domine Jesu, etc., qui sursum sedes cum Patre, et hic nobiscum invisibiliter ades, etc., et dignare potenti manu tua participes nos facere immaculati corporis tui, et pretiosi sanguinis, et per nos omnem populum. Tu enim es qui frangeris, et frangis, quamvis infractus, etc. Ibi quoque occurrit professio fidei ad propositum corpus et sanguinem Domini: Credo, credo, etc. Neque praetermittendum tam Graecis, quam Copticis et Arabicis, litteris antiquitus scriptam reperiri [Col. 0971C] hanc sancti Gregorii liturgiam. Ibi prae caeteris precibus consideranda venit oratio, quae verba consecrationis subsequitur. Diaconus ait: Adorate Deum cum timore et tremore; quae referenda esse ad Christum Dominum ex contextu apparet. Prosequitur sacerdos inquiens: TU, DOMINE, VOCE TUA COMMUTA HAEC, quae sunt proposita (scilicet, panem et vinum). TU CORAM NOBIS POSITUS, perfice nobis hoc ministerium plenum mysteriis, mitte super nos gratiam Spiritus sancti, qui sanctificet et TRANSFERAT HAEC DONA proposita IN CORPUS ET SANGUINEM salutis nostrae, et hunc quidem PANEM FACIAS CORPUS TUUM SANCTUM, etc. Et rursus hunc CALICEM SANGUINEM PRETIOSUM testamenti tui novi, Domine Deus et Salvator noster Jesu Christe, etc. Rogatur Dominus, ut voce sua, hoc est, [Col. 0971D] voce quae omnia potest, commutet sacra dona; qui ea transferat in corpus et sanguinem suum, illabente in ipsa Spiritu sancto. Qui in ejusmodi verbis ac petitione transmutationem donorum ab antiquis depraedicatam non agnoscit; libero animo haec minime contemplatur. Renaudotius antea ostendit quam futili ac violenta interpretatione Claudius Salmasius eludere ac depravare conatus fuerit in ejusdem liturgiae verbis perspicuam mentem ac fidem Aegyptiacae Ecclesiae.
Quot eximiis doctoribus floruerit olim Alexandrina Ecclesia, nemo eruditorum ignorat. In eorum quoque libris Protestantes, si positis praejudiciis quaererent, nullo negotio invenirent, quidquid nuper laudatae [Col. 0972A] liturgiae exhibent de veritate corporis Christi in Eucharistia. Nam quid aliud nos docet Origenes tertio Christi saeculo, dum de puero centurionis loquens haec scribit: «Quando sanctum cibum, illudque incorruptum accipis epulum, quando PANE VITAE et POCULO frueris, MANDUCAS ET BIBIS CORPUS ET SANGUINEM DOMINI, tunc DOMINUS sub tectum tuum INGREDITUR. Et tu ergo humilians temetipsum, imitare hunc centurionem, et dicito: Domine, non sum dignus (Origen., hom. 4 de divers. Evang. loc.) , etc.» Adeo autem perspicua sunt hac de re verba Cyrilli episcopi Alexandrini, qui saeculo Christi quinto floruit, ut inanem semper lusum luserit, quicunque aperte ejus menti tenebras effundere nisus fuit. Ex compluribus locis pauca haec accipe. «Quare (ait) instituta fuit eulogia [Col. 0972B] mystica (id est, Eucharistia)? qualis ejus virtus, nisi UT SE INSINUET IN NOS, AC IN NOBIS HABITARE FACIAT JESUM CHRISTUM ETIAM CORPORALITER PER SANCTAE SUAE CARNIS PARTICIPATIONEM ET COMMUNIONEM? Non tantum dicit Jesus Christus, intra nos se futurum unione benevolentiae et amoris, sed etiam PER COMMUNICATIONEM NATURALEM (Cyrill. Alex., l. X in Joan. II, c. 15) .» Quam in rem exemplum adhibet geminarum portionum cerae, quae per ignem fusae commiscentur. Alibi contra Nestorium inducit Christum dicentem: «se ipsum intrare atque introduci in nostra corpora PER PROPRIAM SUAM CARNEM. Non enim Divinitas est, sed PROPRIUM CORPUS VERBI, quod propositum est super sacras ecclesiarum mensas. Nos in ecclesiis celebramus sanctum, vivificum, et incruentum [Col. 0972C] sacrificium, credentes, corpus, quod nobis proponitur (in altari) non esse corpus simplicis hominis, et nostri similis; ILLUD enim SUMIMUS FACTUM PROPRIUM CORPUS ET PROPRIUM SANGUINEM VERBI omnia vivificantis (Idem. l. IV Contra Nestor., c. 5) .» Alibi (Lib. XI in Joan., c. 12) rursus ait, nos «corporaliter et spiritualiter» sumere illum qui verus et naturalis Filius Dei est. Itidem multis eos arguit (Lib. IV in Joan.) , uti blasphemos, qui peterent qui fieri possit ut Christi corpus et sanguis realiter sint in Eucharistia, quasi omnipotentiae Dei limites statuant. Eodem tempore, quo Cyrillus Alexandrinus, scilicet, medio saeculo Christi quinto, floruit Isidorus Pelusiota, illius amicus. Is quoque Marathoni monacho [Col. 0972D] scribit: «Is est idem Spiritus sanctus, qui in mystica mensa facit ut PANIS COMMUNIS et familiaris oblatus PROPRIUM CORPUS FIAT, QUOD DEI FILIUS IN INCARNATIONE SUSCEPIT (Isidor. Pelus., l. I, epist. 109) .» In altera epistola inquit: «Uti Joseph ab Arimathea involvit in linteo, et in sepulcro tumulavit corpus Domini, etc., ita cum nos super linteum sanctificamus panem oblatum, sine dubitatione invenimus CORPUS JESU CHRISTI (Idem, l. I, epist. 123) .» En quam concordes cum liturgiis suae gentis olim quoque pergerent sancti Patres. Si illorum sermonem nondum pro sua calamitate aut pertinacia Sacramentarii intelligunt, solatio tamen Catholicis erit repetita hic legere in confirmationem fidei et doctrinae quam profitentur.
[Col. 0973A] Superest ut aliquid etiam afferamus ex Abyssinorum, sive Aethiopum, sacris liturgiis. Ad haec usque tempora in Africae intimis regionibus dominatur multis provinciis Abyssinorum rex, qui cum gente sua Christi religionem observat, illuc invectam usque a sancti Athanasii magni episcopi Alexandrini temporibus. Quod populi ii dogmata fidei primum acceperint ab Ecclesia Alexandrina, catholicum quoque, id est, metropolitanum usque adhuc accipere consueverunt ab Alexandrino patriarcha. Atque hinc etiam factum ut Dioscori Alexandrini errorem de una in Christo natura, sive tunc, sive postea, adoptarint. Ex quo Arabes saeculo Christi septimo potiti sunt Aegypto, inter populos Occidentis, imo et Orientis, omne commercium abruptum fuit cum Abyssinis. [Col. 0973B] At postquam Lusitani, labente saeculo quinto decimo, in Indias Orientales penetrarunt, res illius regionis innotescere rursus coeperunt, eorumque mores anno Christi 1530 peculiari libro descripsit Franciscus Alvarez presbyter Lusitanus, inter eos per sexennium versatus. Tunc igitur innotuit, ex misericordia Dei, gentem, a tot saeculis vix Occidenti notam, atque a Romana et Graeca Ecclesia scissam, constantissime servasse eamdem de Eucharistia doctrinam, quam et Romani et Graeci intactam semper retinuerunt. Realem nempe Christi praesentiam in Eucharistia, ac transmutationem donorum in corpus et sanguinem illius universus ille populus credit, fatetur, ac praedicat. Dolendum est tentatam non semel Ecclesiarum illarum unionem cum Romana infeliciter [Col. 0973C] cessisse, quod tamen bene coeptum fuerat. Sed quia nimis multa ab iis populis exegimus, neque tolerandos quosdam ritus censuimus, qui tamen tolerari cum levi mutatione possunt, omnia in pessum ruerunt, ita ut nunc, non dicam Romanis, sed Europaeis quibusque in Abyssiniam praeclusus sit aditus. Uti viri docti animadverterunt, Jobus Ludulphus, inter Protestantes bene de lingua et rebus Aethiopicis meritus, lepidum ludum lusit, cum Gregorium presbyterum Aethiopem interrogavit, an Abyssini Catholicorum transsubstantiationem amplecterentur. Respondit Gregorius, talem transsubstantiationem Abyssinis esse ignotam; cives suos tam scrupulosos non esse, neque tam spinosas quaestiones [Col. 0973D] movere. Si bona fide Ludulphus egisset, rectoque animo veritatem assequi excupisset, nulla ei facienda erat de transsubstantiatione interrogatio, cum hanc vocem nullus ex antiquis Patribus usurparit; sed quidem an Abyssini crederent quod per eam vocem Catholici significant. Scilicet, num panis et vinum per consecrationem revera convertantur atque transmutentur in reale corpus et sanguinem Domini. Hoc sine dubitatione Abyssinus ille sacerdos asseruisset; constat enim hanc esse fidem gentis illius, quod et illorum liturgiae manifeste testantur. Sunt autem populis iis, Christi religionem profitentibus, plures liturgiae, inter quas omnium vetustissimae censentur duae. Prior Apostolorum nomen praefert, atque apud eos potissimum in usu est. Hanc Renaudotius protulit [Col. 0974A] (Tom. I, Liturg.) . Dioscoro Alexandrino, famoso Monophysitarum pugili, altera tribuitur; atque hanc publici juris fecit Wansleb Erfurtensis. Easdem nunc consulamus oportet, visuri quaenam sit de Eucharistia illorum sententia.
In liturgia a Renaudotio edita, quae apud Aethiopes Christi fideles communis est, et canon universalis appellatur, praemittitur oratio super patenam, in qua haec leguntur: Domine Deus noster Jesu Christe, etc., extende nunc manum tuam super hanc patenam; benedic, sanctifica, et purifica illam, ut in ea PERFICIATUR CORPUS TUUM SANCTUM, etc. Paria in oratione super calicem habentur. Et in oratione super cochlear, quo sanguis Domini ministrabatur, sanctificatio illius petitur ad administrandum corpus et [Col. 0974B] sanguinem unigeniti Filii tui, etc. Hisce autem verbis oratio oblationis mysticae concepta est: Princeps Jesu Christe, etc., ostende faciem tuam super hunc panem, et super hunc calicem, quos proposuimus super hoc altare spirituale tuum. Benedic, sanctifica, et purifica illos, ET TRANSMUTA HUNC PANEM, UT FIAT CORPUS TUUM PURUM, et quod mistum est in HOC CALICE, SANGUIS TUUS PRETIOSUS, etc. Postquam sacerdos ad consecrationem panis adhibuit Christi Domini verba, hic panis est corpus meum, etc. (pro quo in Evangelio et apud Apostolum legitur Hoc est corpus meum ), populus respondet: Amen, amen, amen. Credimus, et certi sumus. Laudamus te, Domine Deus noster: HOC EST VERE, et ita credimus CORPUS TUUM. Pariter ubi sacerdos ad calicem pronuntiavit: Hic est calix, etc. [Col. 0974C] Populus respondet: Amen. VERE EST SANGUIS TUUS. Credimus. Fidem Protestantium nunc appello; nonne hic perspicua est Abyssinorum fides de realitate corporis et sanguinis Domini in sacramento? Neque enim ii tunc testantur se credere susceptam a Verbo Dei humanam carnem, neque imaginarium et figuratum corpus et sanguinem in mysterio sibi fingunt; sed conceptis verbis et ineluctabili professione conversionem et transmutationem factam agnoscunt dicendo: Hoc est vere corpus tuum. Ita credimus. Vere est sanguis tuus. Credimus. Tum ad complendum perficiendumque mirabile hoc mysterium, subjungunt pro more Orientalium praecipue Ecclesiarum: Rogamus te, Domine, et deprecamur, ut mittas sanctum Spiritum et virtutem super hunc panem, et super [Col. 0974D] hunc calicem, FACIATQUE UTRUMQUE, CORPUS ET SANGUINEM DOMINI ET SALVATORIS NOSTRI JESU CHRISTI. Quin ipsius Christi verbis consecratio peragatur, dubitare nos non sinunt sancti Patres Cyprianus, Gregorius Nyssenus, auctor librorum de Sacramentis, Chrysostomus, Augustinus, et alii. Neque id Orientales Ecclesiae negant. Attamen quod ipsi invocationem Spiritus sancti addunt, hoc est, preces quas Romana liturgia verbis consecrationis praemittit, viri docti, uti supra innuimus, jam diu ostenderunt, nihil hoc officere virtuti verborum Domini, et Orientalibus nullam propter hoc litem esse movendam. Ad fractionem in eadem liturgia subdiaconus simul cum populo dicit: Exercitus angelorum Salvatoris [Col. 0975A] mundi sunt coram te (ita quoque Chrysostomus, aliique Patres, et Graecorum liturgia, in incruento sacrificio fieri testantur) et cingunt corpus et sanguinem Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi (quae sine dubitatione adesse intelliguntur et creduntur super sacra mensa). Accedamus ante faciem ejus, et cum fide Christum veneremur. Cavillationes quidem exercere hic possunt, qui a Romana Ecclesia aversi sunt; sed perspicua adeo est in his verbis Abyssinorum fides, ut ingenio suo abutatur quisquis aliter interpretari audeat. Luculentius etiam elucet eadem fides ex iis quae post formulam consuetam Sancta sanctis, atque ante communionem, sacerdos suo ac populi nomine profitetur; nam in manu tenens dona consecrata, eaque populo ostendens, confessionem [Col. 0975B] hanc emittit: Corpus sanctum, pretiosum, vivum, et verum Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, quod datur ad remissionem peccatorum et vitam aeternam, suscipientibus illud cum fide. Amen. Sanguis sanctus, pretiosus, vivificans et verus Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui datur, etc. Amen. Hoc est corpus et sanguis Emmanuelis, in rei veritate. Amen, amen, amen. Credo, credo, ex nunc et usque in saeculum. Amen. Hoc est corpus et sanguis Domini, etc., ut supra in missa Aegyptia. Dum sacerdos communionem populo distribuit, dicit: Hic est panis vitae, qui de coelo descendit, vere pretiosum corpus Emmanuel Dei nostri. Amen. Et qui recipit, dicit Amen, id est, Ita credo. Addit sacerdos: Hic est calix vitae, qui descendit de coelo, qui est pretiosus sanguis Christi. [Col. 0975C] Et qui accipit, dicit Amen. Haec ex liturgia communi Abyssinorum.
In altera, quam Wansleb edidit, post verba consecrationis, antiqua haec adnotatio legitur: Ne autem videatur cuidam ex nobis, quasi corpus hoc, quod comedit, sit corpus absque sanguine et anima; et dum bibit calicem hunc, sit sanguis tantum absque corpore et anima; sed corpus, et sanguis, et anima est. Infra haec oratio legitur: Quemadmodum, Domine, inseruisti corpus Filii tui in corpora nostra, et quemadmodum miscuisti sanguinem Messiae tui in sanguinem nostrum, sic quoque insere in corda nostra timorem tuum, etc. En ut Deus in remotissimis iis orbis partibus incorruptam a tot saeculis servavit veram Ecclesiae Romano-catholicae doctrinam de Eucharistia. Missam [Col. 0975D] Romanam Franciscus Alvarez sacerdos supra memoratus, coram Abyssino rege, ejusque magnatibus, antequam Lutheri haeresis erumperet, celebravit. Hanc ii summopere laudarunt, et consequenter adorationem hostiae et calicis probarunt, ut pote cum fide Ecclesiae suae conformem. Ex tot autem diversarum antiquarumque Ecclesiarum liturgiis, hactenus commemoratis, qui nondum intelligit ab apostolis in omnem circumquaque Christi Ecclesiam diffusum fuisse dogma de reali praesentia Domini in Eucharistia, et de sacrorum donorum transmutatione in verum corpus et sanguinem Jesu Christi, vim faciat intellectui suo, necesse est; districteque a Deo judicabitur, quod patenti veritati resistat. Ubi vero posueris panem et [Col. 0976A] vinum per consecrationem fieri corpus et sanguinem Domini, eaque transmutari, de transsubstantiationis voce et significatione non amplius disputandum est. Continuo enim agnoscere cogimur oblata desiisse intime esse quod erant, et retinere tantummodo speciem et figuram externam sensibus nostris obnoxiam. Tantae rei modum si mens humana non capit, si difficultates in mentem nostram incurrunt ob tot alia mirabilia, quae e Catholicorum sententia consequuntur, fides quam de omnipotentia divina profitemur dubitationem omnem abstergere debet, uti jam nos monuere tot sancti Patres. Quia et ipsi ut nos sentiebant atque credebant, pariterque uti nos admirandum sacratissimi hujus mysterii apparatum supra captum nostrum esse agnoscebant; propterea eamdem [Col. 0976B] virtutem fidei ad Eucharistiam exigebant quam ad reliqua religionis Christianae ardua mysteria adhibere necesse est. Atque hoc dum exigebant, quis non videt damnatam ab iis ante tot saecula fuisse sacramentarii gregis temeritatem, qui in Eucharistia, atque in altaris sacrificio, nihil ardui, nihil admirandi, reliquit, contra totius antiquitatis consensum? Ex tot etiam diversisque totius Christiani orbis liturgiis, ad antiqua saecula pertinentibus, num aliquod amplius deest ad dejiciendam conterendamque ridiculam omnino fabulam a Calvinistis excogitatam de reali praesentia Christi invecta in Eucharistiam saeculo Christi nono a Paschasio Ratberto? Ex tanta luce optandum nunc est, ut proficiant, qui cum evidenti animae suae periculo in tenebris jacent, neque [Col. 0976C] veritatem sincere de tanti momenti dogmate exquirunt.
Antequam ad alia descendam, lectorem non pigebit accipere, quibus armis ineunte hoc saeculo Samuel Basnagius Calvinista contra transsubstantiationem decertarit ( Annal. politico-eccles., an. Christ. 33). Is quoque, ut suos contribules in fide contineat, paucis verbis sanctorum Patrum, qui primis Ecclesiae saeculis floruerunt, productis, quibus et praesentia realis, et transmutatio substantialis sacrorum donorum, negari videtur, tanti momenti quaestionem se satis diremisse fortasse putavit. Ast Catholici, innumeris [Col. 0976D] adductis documentis, luculentissime, postremo praesertim saeculo, perpetuum consensum Ecclesiae ab ejus exordio in doctrina de Eucharistia, eademque verba Patrum, quae Basnagius protulit, aut huic dogmati favere, aut minime adversari, ostenderunt. Verum Basnagius haec se legisse dissimulans, aut contemnens, paucis iis pugilibus a se adductis, Catholicorum acies integras disjectum iri est arbitratus. Objicit ille nobis sanctum Justinum martyrem, de sacratissima synaxi loquentem, scriptorem, videlicet, saeculi secundi a Christo nato. Priusquam illius verba proferamus, liceat nobis antiquiorem scriptorem, ipsorumque apostolorum discipulum, Basnagio opponere, sanctum, scilicet, Ignatium Antiochenum [Col. 0977A] episcopum et martyrem, de quibusdam sui temporis haereticis, hoc est, Gnosticis et Ophitis, haec scribentem: «Ab Eucharistia et oratione abstinent; eo quod non confitentur Eucharistiam σάρκα εἶναι τοῦ Σωτῆρος, CARNEM ESSE SALVATORIS nostri, quae passa est pro peccatis nostris, quam Pater sua benignitate suscitavit ( Ignatius martyr., epist. ad Smyrnaeos ).» Non ait sanctus martyr Eucharistiam significare, ut Sacramentarii volunt, sed quidem ESSE CARNEM Jesu Domini nostri. Vim hujus vocis intelliguntne heterodoxi? Sanctum Justinum nunc audiamus, qui circiter annum Christi 168 vitam martyrio coronavit. Is sacram synaxim describens, «Sacerdoti, inquit, panis offertur et poculum aqua et vino temperatum; quibus acceptis, laudem et gloriam omnium [Col. 0977B] Parenti, Filii, Spiritusque sancti nomine tribuit, gratiasque diu agit. Eisque peractis, precibus et gratiarum actioni populus omnis, qui adest, acclamat Amen, id est fiat ( Justin. martyr, Apologia ad Antonin. Pium Aug. ).» Tum «qui apud nos vocantur diaconi, distribuunt unicuique praesentium, ut participet eum, in quo gratiae actae sunt, panem, vinum, et aquam, et ad absentes perferunt.» Ad haec Basnagius addit: «Quibus perspicue indicatur, quid pani mutationis obtigerit, nempe quod remanente ejus substantia, consecratus sit.» Ita ille, sed praecipiti nimium sententia, panis vix audito nomine abutens, et ejus temporis disciplinam oblitus.
Quid sit iste panis, accipiendum prius est a Justino, [Col. 0977C] qui docere pergit: «Porro alimentum hoc apud nos appellatur Eucharistia, de quo nulli alii participare licitum est quam veram esse doctrinam nostram credenti, etc. Non enim ut communem panem, neque communem potum, ista sumimus; sed quemadmodum per Verbum Dei caro factus Jesus Christus Salvator noster et carnem et sanguinem, salutis nostrae causa, habuit: AD EUMDEM MODUM etiam, in qua per preces verbi ejus ab ipso profecti gratiae sunt actae, alimoniam, unde sanguis et caro nostra per mutationem aluntur, incarnati illius Ἰησοῦ καὶ σάρκα καὶ αἶμα ἐδιδάχθημεν εἶναι, JESU CARNEM ET SANGUINEM ESSE edocti sumus.» Hic etiam animadverte illud εἶναι, scilicet, ESSE, unde figura, typus, aliaeque Calvinianae imaginationes exploduntur. Tum affert sanctus [Col. 0977D] vir consecrationis verba ex Evangelio atque ex Apostolo. Ad ista tricas instruit Basnagius, inquiens: «De re quae panis non est omnino, quod communis panis sit, apposite dici nequit.» Imo Justinus a communi pane Eucharistiam distinguit. Addit ille: «Sermo hic indicat panem adhuc esse, sed digniorem atque sanctiorem eo qui cedit in alimentum.» Haec contra perspicuam mentem atque attestationem sancti Justini, qui diserte scribit alimoniam illam Christi carnem et sanguinem ESSE; hoc est non amplius ibi esse panis substantiam: quod ille confirmat ipsius Domini verbis: Hoc est corpus meum. Imo etiam probat altero ineffabili religionis Christianae mysterio, scilicet, carnis assumptae a Verbo Dei. Uti vero Verbum Dei veram carnem assumpsit, ita in sacramento [Col. 0978A] veram ejus carnem esse edocti sumus et credimus. «Denique, subdit Basnagius, panis, vinum, aqua diaconorum ministerio ad absentes deferri non potuisset, si ex rerum natura exterminata fuissent vi consecrationis.» Haec ad fallendos lectores; ipse enim novit non vinum et aquam, sed solum panem consecratum consuevisse ad absentes deferri. Atqui, vult dicere Basnagius, si panis substantia conversa fuit in corpus Domini, panis amplius appellari non potuit; Justinus tamen panem appellat. Verum ad Catholicos quod attinet, falsum est panem et vinum ex eorum natura exterminata fuisse; illorum enim supersunt species et proprietates. Alii Patres, et nos adhuc panis consecrati nomine utimur, cum tamen transsubstantiationem firmissime credamus. Ita ex quo [Col. 0978B] adeo perspicue agnoscit sanctus Justinus panem et vinum per verba Christi consecrata esse corpus et sanguinem illius, legitime inde Catholici deducunt, intimam eorum naturam sive substantiam desiisse esse, transmutatam nempe in Domini corpus verum et sanguinem. Frequentia nimis sunt, cum apud veteres, tum apud recentiores, exempla pergentium appellare panem Eucharistiam, quamvis transsubstantiationis dogma credant et alios doceant; non quod panis amplius sit, sed quod panis figuram et visibiles proprietates retineat, et quod panis coelestis panis vitae aeternae evaserit.
Ad haec ait Basnagius: «Alimentum corporeum, vere proprieque sanguis et caro Christi esse non potest (quod tamen Justinus asserit) obstante prorsus [Col. 0978C] substantiarum sive numeri sive speciei diversitate.» Non nobis Basnagius litem movet, sed ipsi Justino, et sanctis Irenaeo, Cyrillo Jerosolymitano, Hilario, Gregorio Nysseno, Cyrillo Alexandrino, et aliis, qui evidentissime tradiderunt praesentiam realem Domini in Eucharistia, atque idem ac Justinus asseruerunt de corpore et sanguine realiter per modum cibi ac potus in corpora nostra intrantibus. Veteri objectioni huic nostri non semel responderunt, antiquos illos Patres credidisse et docuisse, ex corpore Domini non quidem augeri aut restaurari more cibi terreni corpus nostrum, sed per illius contractum ex corruptibili fieri incorruptum, ita ut beatam resurrectionem et vitam aeternam sit suo tempore consecuturum, uti dixit Dominus: Qui manducat meam carnem, [Col. 0978D] et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die (Joan. VI) , scilicet, ejus corpus ad beatam immortalitatem. Sanctum quoque Irenaeum adversus Catholicos in aciem Basnagius eduxit, scribentem: «Quomodo autem constabit eis (scilicet Marcionitis et Valentinianis negantibus veram esse carnem Christi, aut ex eadem materia, ex qua nostra efformata fuit) eum panem, in quo gratiae actae sunt, CORPUS ESSE DOMINI SUI, et calicem SANGUINIS EJUS, si non ipsum fabricatoris mundi Filium dicunt (Irenaeus, l. IV, c. 34) ?» Non attigit haec verba Basnagius, ex quibus constat agnovisse sanctum Irenaeum Eucharistiam ESSE CORPUS Domini, non vero illius figuram. Subdit sanctus ille episcopus haec alia a Basnagio quidem indicata. [Col. 0979A] «Quomodo autem rursus dicunt, carnem in corruptionem devenire, et non percipere vitam, quae CORPORE DOMINI ET SANGUINE alitur? Ergo aut sententiam mutent, aut abstineant offerendo quae praedicta sunt. Nostra autem consonans est sententiae Eucharistiae, et Eucharistia rursus confirmat sententiam nostram. Offerimus enim Ei quae sunt ejus, congruenter communicationem et unitatem praedicantes carnis et spiritus. Quemadmodum enim qui est e terra panis, percipiens invocationem Dei, jam non communis panis est, sed Eucharistia, ex duabus rebus constans terrena et coelesti, sic et corpora nostra percipientia Eucharistiam jam non sunt corruptibilia, spem resurrectionis habentia.» Rursus hic Basnagius contendit panem non destrui, sed duntaxat sanctificari. [Col. 0979B] Ludibria haec esse iterum dicere cogor. In hoc uno Basnagius insistit, scilicet, perdurare in sacramento rem terrenam, id est, panem, ut incauti lectores, vel se tacente, deducant non immutari panem in Christi corpus et realem praesentiam excludi. Atque disertissime Irenaeus antea dixerat eum panem, in quo gratiae actae sunt, id est, sanctificatum, corpus ESSE Domini, quod Basnagius se non vidisse simulat; ergo certum est rem coelestem in Eucharistia nihil aliud esse nisi ipsum corpus et sanguinem Domini. Quid vero res terrena? Species, proprietates, et externa figura panis et vini, quae non sunt, ut Basnagius putat, «res nudae vanaeque rerum imagines,» cum sine fallacia sensus nostros afficiant. Qui vero haec sine substantia permaneant, non a nobis [Col. 0979C] petendum est, sed a Deo, cujus infinita potentia est, et veracitas semper adoranda. Propterea Patres, non hic adhibendam esse philosophiae curiositatem, sed fidem, toties edixerunt.
Hanc autem germanam fuisse sancti Irenaei mentem, pluribus ostendit cl. Pater Massuet Benedictinus ( Dissert. praevia ad Op. Iren. noviss. Edit. ). Refellebat gloriosus ille episcopus et martyr, Marcionis et Valentini commenta, qui negabant non solum terrena a Deo Patre condita, sed etiam Christum veram carnem a Virgine sanctissima suscepisse. Ubi imaginaria tantum in sacramento altaris foret Domini caro et praesentia, sicuti visum est Calvinistis, quanam, quaeso, ingenii soliditate Irenaeus non semel inculcasset Eucharistiae institutionem, [Col. 0979D] ut veritatem carnis Christi adversus Marcionitas evinceret? Confirmatur eadem sententia ex aliis Irenaei verbis. «Quando ergo, is ait, mistus calix (id est, vinum aqua mistum, quam mistionem qui ex recentioribus haereticis sustulere, primitivae sane Ecclesiae adversantur) et factus panis percipit verbum Dei, et fit Eucharistia sanguinis et corporis Christi (in Graeco est: sanguis et corpus Christi) ex quibus augetur et consistit carnis nostrae substantia, quomodo carnem negant capacem esse donationis Dei, quae est vita aeterna, quae SANGUINE ET CORPORE CHRISTI NUTRITUR, et membrum ejus est, etc.? Et quemadmodum lignum vitis depositum in terram suo fructificat tempore; et granum tritici, etc., [Col. 0980A] percipientia verbum Dei, Eucharistia FIUNT, QUOD EST CORPUS ET SANGUIS CHRISTI; sic et nostra corpora ex ea nutrita et reposita in terram, et resoluta in ea, resurgent in suo tempore, Verbo Dei resurrectionem eis donante (Iren., l. V, c. 2) .» Difficile fortassis intelliges qui corpore et sanguine Domini caro nostra nutriatur; inconcussum tamen remanet Patres apostolicos docuisse realiter in corpus nostrum per Eucharistiam ingredi sacratissimum ejus corpus et sanguinem, non vero illius figuram; atque ex eo non tantum animam, sed et corpus, donationem Dei accipere, quae est vita aeterna. Hoc nos quaerimus, idque perspicue ab apostolicis iis viris traditum videmus. Accedit alius ejusdem Irenaei locus, ubi de magicis praestigiis Marci cujusdam haeretici agit. «Calicem [Col. 0980B] enim, inquit, vino mistum fingens se consecrare, atque invocationis verba in longius portendeus, purpureum et rubicundum facit, ut existimetur gratia illa, quae supra omnia est (mulier nempe inexcogitabilis ab ipso appellata), sanguinem suum per invocationem ipsius in calicem illum stillari (Iren., l. I, c. 13) .» Uti praelaudatus Pater Massuet animadvertit, ex hoc facto consequitur, secundo Christi saeculo, quo Irenaeus floruit, certam fuisse conversionem vini in verum sanguinem Christi (nunc transsubstantiationem appellamus); cur enim tam operose haereticus ille mutari in calice vinum finxisset, nisi Christianorum omnium ea tunc fuisset sententia, vinum consecratione facta non manere, sed in verum sanguinem converti? Et sunt nihilominus qui [Col. 0980C] sanctum Irenaeum Catholicis opponere audent, apostolicum nempe virum, a quo dilucide nihil aliud traditur quam quod catholica Ecclesia de sacramento altaris docet!
Neque lectorem diu morabor in excutiendo Tertulliani effato satis controverso, quod Basnagius affert, quasi plures e Catholicis non antea ostenderint nihil ab eo offici dogmati suo. «Acceptum panem, inquit Tertullianus, et distributum discipulis, CORPUS SUUM ILLUM FECIT, Hoc est corpus meum dicendo, id est, figura corporis mei. Figura autem non fuisset, nisi veritatis esset corpus (Tertul. l. IV contra Marcion., c. 40) .» Unum hic certum habemus, scilicet, panem ex verbis Domini fieri corpus ipsius; reliqua tenebrosa [Col. 0980D] sunt, et nihilominus a Catholicis explicantur. Scilicet, Tertulliani mens fuit panem fuisse in veteris testamenti libris figuram corporis Christi. In eodem enim loco scribit: «Cur autem panem corpus suum appellat, etc., non intelligens veterem fuisse istam figuram corporis Christi, dicentis per Jeremiam: Venite, mittamus lignum in panem ejus, scilicet, crucem in corpus ejus.» Itaque Tertulliani sensus hic est: Acceptum panem corpus suum illum fecit, dicendo: Hoc, id est vetus figura corporis mei, factum est corpus meum. Neque aliter explicari illius verba possunt. Nam panis antea erat figura corporis Christi, Tertulliano ipso fatente. Non ergo Christus panem consecrans fecit ut figura illa fieret figura corporis, sed fecit illum panem corpus suum; id est, [Col. 0981A] illud, quod in priori testamento fuit figura, factum a Christo fuit in novo verum corpus suum. Quibus verbis indicat jam figuram veterem fuisse adimpletam, et sub typo et qualitatibus panis apostolos accepisse verum Christi corpus. Audiendus hic itidem est sanctus Gaudentius Brixianus episcopus, saeculi IV scriptor, qui, tract. 2 ad neoph., ait: «Rationabiliter in pane figura accipitur corporis Christi, quia novimus ex multitudine totius humani generis upum esse corpus effectum.» Atqui in eodem serm. 2, uti infra ostendam, cap. 19, idem sanctus episcopus apertissimis verbis tradit hanc ipsam figuram, sive panem, per consecrationis verba revera fieri corpus Domini. Idem pariter dogma ex aliis ipsius Tertulliani locis deducitur, puta cum scribit: «Caro abluitur, [Col. 0981B] ut anima emaculetur. Caro inungitur, ut anima consecretur. Caro CORPORE ET SANGUINE CHRISTI VESCITUR, ut anima DE DEO saginetur (Lib. de Resurrect. carn., c. 8) .» Nunquam Patres dixere carnem nostram vesci figura corporis Christi, sed quidem ipsius corpore et sanguine. Tum contra Marcionem ait: «Panis et calicis sacramento jam probavimus CORPORIS ET SANGUINIS DOMINICI VERITATEM (Lib. V contr. Marcion., c. 8) .» Alibi haec habet: «Annulum quoque accipit tunc primum, quo fidei pactionem (in baptismo) interrogatus obsignat, atque ita exinde OPIMITATE DOMINICI CORPORIS VESCITUR (Lib. de Pudicitia, c. 9) ;» Eucharistia, scilicet, nam recens baptizatis tunc Eucharistia conferebatur; quod is repetit inquiens: «Quatenus qui in sanguinem ejus crederent, [Col. 0981C] aqua lavarentur; qui aqua lavissent, etiam SANGUINEM POTARENT (Lib. de Bapt., c. 16) .» Tum in eos, qui lapsi erant in idololatriam, scribendo ingemit, «eas manus admovere CORPORI DOMINI, quae daemoniis corpora conferunt. Alleguntur in ordinem ecclesiasticum artifices idolorum. Proh scelus! Semel Judaei Christo manus intulerunt. Isti quotidie CORPUS EJUS lacessunt (Lib. de Idolol., c. 7) .» Haec satis perspicua pro nobis. At ista Novatores transiliunt, atque in obscuris insistunt.
Praeterea sanctum Cyprianum pro se testantem Basnagius laudat, quod is, dum haereticos quosdam refellit, aqua sola ad sacrificium utentes, dixit: «Invenimus vinum fuisse quod sanguinem suum [Col. 0981D] dixit. Calix Domini non est aqua sola aut vinum solum, nisi utrumque sibi misceatur, quomodo nec corpus Domini potest esse farina sola aut aqua, nisi utrumque adunatum fuerit (Cyprian., epist. 63) .» Somniet necesse est, qui ex hisce verbis Calvinianam sententiam exsculpere se posse putat. Certe vinum antea fuit, quod Christus consecrans sanguinem suum factum esse dixit. Neque corpus Domini ex farina sola conficitur, neque sanguis ex aqua sola, aut vino solo. Ex hisce tamen mistis per consecrationem conficitur corpus et sanguis Christi. Sed quam Calvinistarum causa ruinosa sit, hinc intelligere possumus, quando ex his Cypriani verbis fulcrum aliquod emendicant, cum ad evertenda eorum commenta idem sanctus episcopus et martyr haec alia subdit: [Col. 0982A] Nec potest videri SANGUIS EJUS, quo redempti et vivificati sumus, ESSE IN CALICE, quando vinum desit calici. Infra ait: Quis magis sacerdos Dei summi, quam Dominus noster Jesus Christus? qui sacrificium Deo Patri obtulit, hoc idem, quod Melchisedech obtulerat, id est panem et vinum; SUUM, scilicet, CORPUS ET SANGUINEM.» Tum subjungit: «Vini utique mentio (apud Isaiam) ideo ponitur, ut DOMINI SANGUIS intelligatur, ET QUOD IN CALICE DOMINI POSTEA MANIFESTATUM EST.» Rursus inquit: NEC NOS SANGUINEM CHRISTI POSSEMUS BIBERE, nisi Christus calcatus prius fuisset et pressus (in passione) et calicem prior biberet, quem (vel quo) credentibus propinaret.» Subinde addit: «Unde apparet SANGUINEM CHRISTI non offerri, si desit vinum calici.» [Col. 0982B] Haec quoque subnectit: «Quemadmodum vino isto communi mens solvitur et anima relaxatur, et tristitia omnis exponitur, ita EPOTO SANGUINE DOMINI, et poculo (sive calice) salutari, exponitur (id est deponitur) memoria veteris hominis, et moestum pectus quod prius peccatis ingentibus premebatur, divinae indulgentiae laetitia resolvitur.» Reliqua praetereo illius epistolae loca, ut unum tantummodo memorem, ubi confessores laudat, quorum sanctificata ora COELESTIBUS CIBIS, post CORPUS ET SANGUINEM Domini (nam ut resisterent tormentis, tunc Christi fideles fortitudinem ab Eucharistia petebant) profana contagia et idolorum reliquias respuerunt ( Cyprian., lib. de Lapsis ).» Contra in alios invehitur, «qui a diaboli aris revertentes, AD SANCTUM DOMINI [Col. 0982C] (ita appellabatur Eucharistia) sordidis et infectis nidore manibus accedunt; mortiferos idolorum cibos adhuc ructantes, DOMINI CORPUS (id est, Eucharistiam) invadunt, quando occurrat Scriptura divina et clamet, etc. Spretis his omnibus atque contemptis, vis infertur CORPORI EJUS ET SANGUINI; et plus modo in Dominum manibus atque ore delinquunt, quam cum Dominum negaverunt,» etc. Ex his intelligere Basnagius poterat quae mens ex sententia sancti Cypriani fuerit de Eucharistia. Nam quod ille cavillari pergit, et fortassis deridere miracula quaedam per Eucharistiam facta, atque ab eodem sancto episcopo narrata, nihil est quod refellamus. Sive vera, sive falsa statuas ejusmodi prodigia, satis inde patet a sancto Cypriano creditam ac depraedicatam [Col. 0982D] fuisse praesentiam realem Domini in altaris sacramento, et potissimum, cum quemdam describit, qui idolis sacrificarat. Is, «sacrificio a sacerdote celebrato, partem (Dominici corporis) ausus est latenter accipere,» ut domum deferret, uti tunc in more fuit. «Sed SANCTUM DOMINI (id est, corpus) edere et contrectare non potuit; cinerem ferre se apertis manibus invenit. Documento unius ostensum est, DOMINUM RECEDERE, cum negatur.» Si recessit Dominus, ergo is vere in sacramento existebat.
Quod tamen excessum omnem superat, sanctum quoque Cyrillum Jerosolymitanum Basnagius, uti sibi militantem, producit, locum ejus memorans, verbis hisce exorsum: «Quemadmodum enim panis [Col. 0983A] eucharisticus (Cyrill. Jerosol., Catech. Mystag, 3) .» etc. Locum hunc supra, cap. 8 ostendimus, manifeste favere Catholicorum sententiae. Quod plus est, pudorem omnem exuerit oportet, quicunque, dimissis aliis ejusdem sancti Cyrilli locis, quibus apertissime statuitur praesentia realis et transsubstantiatio in Eucharistia, lectorem suum hisce detinet, quae ne ipsa quidem ejus causam juvant, imo jugulant. Ejusmodi nugatoriis armis pugnam nihilo secius Basnagius continuat, inter alia referens sanitatem a sancta Gorgonia Eucharistiae ope receptam. Rem narrat sanctus Gregorius Nazianzenus ejus frater: «Aegra, desperatis omnibus aliis auxiliis, intempesta nocte ad altare cum fide procumbit, Eumque qui super ipso honoratur cum clamore invocans, [Col. 0983B] etc., cum si quid antityporum pretiosi CORPORIS aut SANGUINIS manus recondiderat, id lacrymis admiscuisset, (o rem admirandam!) statim liberatam se morbo sentit (Greg. Nazianz., orat. 11) .» Quilibet hinc deducere cogitur realem praesentiam Domini in Eucharistia; nam quod antitypi nomine eam Nazianzenus donet, Elias Cretensis, aliique Graeci docuerunt nihil obstare veritati corporis et sanguinis in sacramento. Quid vero Basnagius? «Gorgoniae factum scelus merito existimandum, si Eucharistia ipsissimum corpus Christi esset;» hoc tamen «non modo non vituperat Gregorius, verum etiam laudibus effert.» At haec dicta ad fallendam plebem Protestantium, et si fieri posset, indoctos etiam quosdam Catholicos. Certissima tunc erat fides [Col. 0983C] de veritate corporis Domini in Eucharistia; novit autem Basnagius, uti vir eruditus, laicis quoque tunc licuisse contingere Eucharistiam, nam communicantibus in manus dabatur, ac domum interdum deferebatur. Ubinam ergo scelus ab eo excogitatum? neque enim aliud Gorgonia egit, nisi aut communionem accipere, aut sanctum corpus lacrymis perfusum suo corpori admovere. Contra ex isto etiam facto attentus lector percipiet quae tunc foret Nazianzeni ejusque sororis de Eucharistia fides. Inquit idem sanctus vir, Gorgoniam imitatam fuisse mulierem evangelicam, quae, tangendo Christi fimbriam, profluvio sanguinis liberata est; uti et alteram, quae olim lacrymis Christi pedes rigavit. Contigerunt illae mediate aut immediate verum corpus Domini; [Col. 0983D] si illas imitata est Gorgonia; ergo et ipsa in sacramento idem sacratissimum ac verum corpus contigisse dicenda est. Alterum exemplum profert Basnagius ex sancto Augustino adversus Julianum (Lib. III, c. 162, olim 146) . Clausis oculis puer natus, cohaerentes adhuc palpebras quinquennis gerebat. At eas aperiendas medicus se promptum exhibuit. «Non hoc religiosa mater permisit; sed id effecit, imposito ex Eucharistia cataplasmate.» Ex hoc Basnagius deducit, non credidisse mulierem corpus Domini in Eucharistia conclusum. Imo, dicimus nos quia credidit Eum ibi concludi, qui coeco nato oculorum usum donavit, ideo ad filium suum sanandum illius contactu est usa. Cyrillo Jerosolymitano [Col. 0984A] teste, ad communionem fideles manibus sacrum corpus accipiebant, et «sancti corporis contactu oculos sanctificabant.» Hoc fuerit metaphoricum cataplasma ab Augustino memoratum. Et quando etiam fuerit cataplasma verum, habes in muliere fidei excessum, quem tamen Ecclesia minime probavit. Quod si alios id genus hominum piorum excessus refert Basnagius, nullum ex iis veritati corporis Dominici in Eucharistia officit, cum contra appareat, in eos excessus interdum Christianos declinasse, quod ipsam Veritatem inconcusse crederent. Interea non ego, sed Christus a Basnagio ejusque similibus in judicio suo petierit: Cur hisce artibus adversus tremendum Eucharistiae a me institutae mysterium pugnasti? Nonne immanis sceleris reus es, qui ex [Col. 0984B] paucis quorumdam Patrum locis obscuris et dubiis, et ex popularibus nonnullis factis, Berengarii et Calvini commenta extorquere conatus es, neglectis interim innumeris Ecclesiae meae documentis, ex quibus meridiano sole clarius elucet quid de Eucharistia credendum sit? Satis perspicua verba de hoc mysterio contempsisti. Erant tibi ad manus apostolici viri, qui primis Ecclesiae meae saeculis floruerunt. Ambigua tantummodo quaedam eorum verba pro tua opinione arripuisse, eaque duntaxat plebi et lectoribus tuis incautis inculcasse contentus, reliqua, e quibus apertissime deducitur vera sententia, aut non quaesisti, aut contempsisti. Tot priorum saeculorum, et praesertim quarti et quinti saeculi Patres, in asserenda reali praesentia in sacramento [Col. 0984C] altaris concordes, omniumque Ecclesiarum liturgias, ejusdem veritatis testes, et perpetuum hac de re totius Ecclesiae consensum ad tempora usque Berengarii, Zwinglii, et Calvini, a Catholicis produci et inculcari vidisti; nonne tuum erat diligenter consulere, sincere expendere, et humili judicii tui submissione amplecti, dimissis tot cavillationibus, quibus hactenus usa est novatorum secta? Quam justam excusationem adhibere possint ejusmodi novatores, ipsi viderint.
Primus post tot saecula Lutherus internecino odio in Ecclesiam Romanam fervens, et a diabolo edoctus, [Col. 0984D] ut ipse fatetur, imperterrite sacrificium e sacra missa abrogavit, atque uno vino sine aqua consecrationem calicis peragendam statuit. Ecclesiae primitivae, et Patrum consensus, et potissimum Justini, Irenaei, Cypriani, etc., eidem objiciebatur. At ille, ut est apud cardinalem Bellarminum, regerebat in libro de abroganda missa: «Profiteor in primis adversus eos qui clamaturi sunt, quod contra ritum Ecclesiae, contra statuta Patrum docuerim, nihil horum me auditurum.« Similia habet in libro contra Regem Angliae. «Ultimo, inquit, dicta Patrum inducit rex pro missatico sacrificio, et ridet meam stultitiam, quod Solus velim sapere prae omnibus. Hoc est quod dixi, Thomisticos asinos habere nihil, quod producant, [Col. 0985A] nisi multitudinem hominum, et usum antiquum.» Ita ille, hisce dicteriis, et caeterorum contemptu, solitus dimicare. Tum in libro de missa privata: «Hic non moramur (inquit) si clamitent papistae: Ecclesia, Ecclesia; Patres, Patres. Quia, ut dixi, hominum dicta aut facta nihil in tam magnis causis curamus. Scimus enim ipsos prophetas lapsos esse, adeoque apostolos. Verbo Christi judicamus Ecclesiam, apostolos, ideoque ipsos angelos.» Denique in libro de Captivitate Babylonis: «Si nihil, ait, habetur, quod dicatur, tutius est omnia negare, quam missae sacrificium esse concedere.» Haec referre placuit, ut quale fuerit, quantaque superbia inflatum Lutheri ingenium, ex ipso intelligas. Sed, quod in primis horrorem incutit, eumdem audiamus (uti Bellarminus [Col. 0985B] tradit) in formula missae pro Ecclesia Wittembergensi haec scribentem: «Sequitur tota illa abominatio, cui servire coactum est quidquid in missa praecessit, unde et offertorium vocatur, et ab hinc omnia fere sonant ac olent oblationes.» Et infra: «Proinde omnibus illis repudiatis, quae oblationem sonant cum universo canone, retineamus quae pura et sancta sunt.» Ita ille. Ad abolendum postea sacrificium lubentius convolarunt Calvinus, ejusque grex, ad quos sese adjunxere Anglicani, ut pote qui realem Christi praesentiam ex Eucharistia excluserunt. Eo usque progressus est Calvinus, ut incruentum missae sacrificium appellare non erubuerit pestilentissimum errorem. Ita impudentissimi hominum non nostri tantum temporis Ecclesiam catholicam, sed et priorum [Col. 0985C] saeculorum proscindunt, ac nequiter conculcant, cum tamen certo certius sit vel ipsos apostolicos viros, eorumque successores, per quinque continuata saecula agnovisse, non secus ac nos, testamenti novi sacrificium in missa. Mitiores ergo Lutheri et Calvini asseclae hujusmodi quidem sacrificium negare non audent, at unum contendunt non esse hoc verum propriumque sacrificium, cum, ut ii arbitrantur, primitiva Ecclesia minime corpus et sanguinem Deo obtulerit in sacris mysteriis: quod tamen Catholici et olim semper factum, et adhuc fieri docent. Quaestionem hanc Samuel Basnagius Calvinista, supra nobis memoratus, agitavit in Annalibus politico-ecclesiasticis ad annum Christi 33, cap. 67.
Eodem fere tempore, hoc est sub initium praesentis [Col. 0985D] saeculi, Joannes Ernestus Grabe, Anglicanae sectae acerrimus pugil, sancti Irenaei opera edidit, ejusque sanctissimi viri sententias, quantis potuit viribus, ad suae gentis palatum accommodavit. Attamen, nimia veritatis luce victus, ingenue confessus est Eucharistiam verum novae legis sacrificium esse (Grab., adnot. ad l. IV, c. 32, S. Iren.) . Imo se optare palam professus fuit, ut, «postquam multi ex Protestantium numero hunc Lutheri et Calvini errorem ac naevum agnovere,» atque ab apostolica doctrina descendere sententiam de sacrificio missae animadverterunt, missa quoque in usum revocaretur. Malo quippe ingenio sanctissimae incruenti sacrificii formulae liturgicae, quibus idem sacrificium tum in Latina [Col. 0986A] cum in Graeca Ecclesia a tot saeculis Deo offertur, e Protestantium coetibus proscriptae fuere, ingenti cum detrimento honoris Deo debiti. Grabii verba accipere catholicis lectoribus volupe procul dubio erit. Haec ille habet in adnotationibus ad lib. IV, cap. 32, sancti Irenaei: «Certum est Irenaeum, ac omnes, quorum scripta habemus, Patres apostolis sive coaevos, sive proxime succedentes, sanctam Eucharistiam pro novae legis sacrificio habuisse. Atque hanc non privatam particularis Ecclesiae, vel doctoris, sed publicam universalis Ecclesiae doctrinam atque praxin fuisse, quam illi ab apostolis, apostoli ab ipso Christo edocti acceperunt.» Tum refert sancti Clementis Romani verba, aliosque antiquissimos Patres innuit ejusdem doctrinae et veritatis testes. Denique pro [Col. 0986B] sacrificio Eucharistiae non deesse ait «Anglicanae Ecclesiae doctores, ex quibus unum nomino, tam doctrinae, quam pietatis eximiae virum, Josephum Medum, ut pote qui peculiari tractatu de sacrificio Christiano, Anglice scripto, hanc rem egregie probavit et illustravit; ab omnibus proinde theologiae studiosis praesertim sacri presbyterii candidatis diligenter legendo. Atque hujus non solum sententiae, sed et voto in fine cap. 8 expresso, toto corde subscribo; atque opto, ut postquam multi pii doctique e parte Protestantium viri, hunc Lutheri et Calvini errorem, ac veram apostolicae Ecclesiae doctrinam, bene agnoverunt, hujus quoque sanctissimas formulas liturgicas, quibus dictum sacrificium Deo offertur, ab illis male e suis coetibus proscriptas in usum [Col. 0986C] revocent, et hunc summum divinae Majestati honorem debite reddant.» Ita Grabius; cujus verba uti consolationi futura sunt Catholicis Romanis, ita efficere possunt atque deberent ut non leviter Protestantium animos in posterum conscientia remorderet. Et sane quantum ejusmodi confessio et votum, ab homine doctissimo profectum, qui in Catholicorum castris minime militabat, obesse in posterum posset Luthero et Lutheranae communionis decori ac placitis probe perspiciens Joannes Franciscus Buddeus, publicus apud Lipsienses theologiae Professor, adversus Grabium in arenam descendere statuit. Itaque edita, uti ex Actis eruditorum didici ( Act. Erudit, Lipsiae, an. 1713) dissertatione, id fortasse consecutus est, ut [Col. 0986D] conterraneos suos, ac praecipue gregalium suorum vulgus, in officio continuerit; satis enim in desperatis causis est in arenam descendere, ut populo imperito persuadeatur, dubiam saltem restasse victoriam. Si Basnagio, si Buddeo credimus, nulla tempore Christi atque apostolorum mentio sacrificii occurrit, et ne ipsa quidem vox missae cognita fuit; apud sanctum Justinum saeculi secundi a Christo nato scriptorem, qui tam accurate de Christianorum mysteriis scripsit, et ad minutias usque descendit, nullum sacrificii, eoque minus propitiatorii, vestigium comparere, nec oblationes, quarum meminit, huc quidquam conferre, cum et oblationes fierent de inanimatis, quae tamen sacrificii veri materia non erant; neque e Justini dialogo cum Tryphone Judaeo [Col. 0987A] argumentum peti posse. Idem ii asserunt de saeculo Ecclesiae tertio; et quamvis oblatio pro mortuis praecipuum sacrificii missatici praeludium exstiterit, ac rituum, caeremoniarum, symbolorumque nimia veneratio, ab apostolica simplicitate et puritate abludens accesserit, nullum tamen ex prioribus saeculis «ad septimi initium» usque produci testimonium posse, quo evincatur veteres Christianos «sacrificium propitiatorium» in missa agnovisse. Sed et iisdem ferme temporibus alteram dissertationem, mihi minime visam, evulgavit Christophorus Matthaeus Pfaffius, Tubingae inter Protestantes theologus, in qua de oblatione et consecratione veteri eucharistica disseruit, ubi monstratum a se ait «exstitisse in liturgiis, quae ante Gregorium celebratae fuere, [Col. 0987B] varia egregia, maxime quae contra sacrificium corporis Christi in Eucharistia repetendum urgeri possint, ex liturgis Graecis desumpta, postea ex parte abrogata.»
Equidem non mihi sumo in densam illam interpretationum, cavillationum, omissionum silvam ingredi, quibus Protestantes hactenus usi sunt ad evertendum, si fieri posset, verum ac proprium missae sacrificium. Insignem virum cardinalem Bellarminum, aliosque nostros scriptores polemicos adeat, quisquis hac de re edoceri plenius cupiat. Duo tantum hic mihi propono: scilicet, ex antiquissimis omnium Ecclesiarum liturgiis ostendere perpetuum fuisse universae Ecclesiae consensum de vero et non imaginario sacrificio altaris. Tum majori, [Col. 0987C] qua potero, brevitate palam faciam, quam concordes cum sacris liturgiis pergant Patres, qui primis Ecclesiae saeculis floruerunt. Uno etiam itinere deducetur lector ad intelligendum quanti flagitii apud Deum sit reus, qui non ante saeculum Christi septimum suis tribulibus venditavit natum sacrificii propitiatorii dogma, quo nempe Deus propitius redditur erga vivos atque defunctos fideles, eorumque peccata dimittit ex ipsius sacrificii virtute. Heu! quantam stragem (exclamare liceat) coelesti Christianorum religioni intulere novatores, dum praesentiam realem Christi, hoc est, ineffabile illud divini erga nos amoris prodigium, abrogarunt; praetereaque verum sacrificium, quo non ipsi caruere Judaei, ab Ecclesia abjecere, hoc est, quotidianum [Col. 0987D] illud divinae gratiae aerarium everterunt, per quod redimere posse peccata nostra nobis dedit clementissimus omnium Pater! Verum ubi ostendamus ejusmodi dogmata, non ex novatione facta ab Ecclesia, uti inexcusabili temeritate saeculo Christi quarto factum contendere videntur Protestantes, grandi ejus temporis Patres infamia onerando, sed ex perenni Ecclesiae catholicae consensu ab apostolis descendere, recogitent ii se ad tribunal Christi esse sistendos, qui ab ipsis rationem exiget de novatione, non ab Ecclesia, sed ab ipsis facta cum tanta nominis et unitatis Christianae perturbatione, et innumerabilium animarum deceptione. Age ergo videamus, jurene vetustissimas liturgias in suae opinionis patrocinium [Col. 0988A] adduxerit Pfaffius, atque initium ducamus e Leoniana et Gelasiana, quae Gregorianam praecedunt.
In prima, scilicet, Leoniana, occurrit divinum sacrificium; Sacrificium placationis et laudis. Sacrificium tibi, Domine, pro sanctorum martyrum natalitiis immolamus. Certe sacrificii nomine plura designantur in litteris sacris, translato proprio nomine ad varia pietatis officia. Cum in missa Romana hoc sacrificium laudis inveniunt Protestantes, non ultra pergunt. Sed ibi etiam requirant ac invenient sacrificium placationis, quod etiam in Sacramentario Gelasiano legitur ad diem XI Kalendas Decembres in festo sanctae Caeciliae, uti et in Gregoriano, et Gothico: Haec hostia, Domine, placationis et laudis. [Col. 0988B] Itidem in Leoniano reperient immolari sacrificium in missa. Immolationis autem voce vel ipsi ethnici scriptores verum sacrificium designarunt, uti ex eorum verbis, quae referre superfluum foret, evincitur. Immolare enim supponit victimam et hostiam animatam. Rursus in Leoniano haec praefatio habetur: Vere dignum; quis enim aut possit, aut audeat a tua laude cessare, perpendens mirandae dispositionis effectus, quod de substantiae genere peccatricis immaculata hostia gigneretur, cujus, pro ejusdem naturae reatu, possis IMMOLATIONE PLACARI? Habes hic hostiam, quae incruento sacrificio immolatur, id est, Christus, et quidem ad Deum placando erga nos peccatores; neque enim haec ad Crucis, sed ad Missae Sacrificium sunt pro Liturgiae more referenda. Supra ex eodem [Col. 0988C] Leoniano, Gelasiano, et Missali Francorum, dedimus spiritualem HOSTIAM, quae miro ineffabilique mysterio et IMMOLATUR semper, et eadem semper OFFERTUR. Mense Junio in Leoniano in sanctorum Joannis et Pauli festo; HOSTIAS altaribus tuis, Domine, PLACATIONIS imponimus. Easdem hostias placationis reperimus in Gelasiano et Gregoriano, Julio mense in Leoniano se nobis offert SACRIFICIUM SINGULARE, quod Majestati tuae et semper REDDITUR et debetur. In ipso, atque in Gregoriano: HOSTIAS tibi, Domine, deferimus IMMOLANDAS, etc. HOSTIAS tibi, Domine, suppliciter IMMOLAMUS, hoc est, vivum corpus et sanguinem Domini sub speciebus existentes; quod infra confirmatum videas in Natali Domini his verbis: Munus populi tui, Domine, placatus intende, quo non altaribus [Col. 0988D] tuis ignis alienus, nec irrationabilium cruor effunditur animalium; sed sancti Spiritus operante virtute, SACRIFICIUM jam nostrum, CORPUS ET SANGUIS EST IPSIUS SACERDOTIS, Christi Domini nostri. En transsubstantiatio, ac verum sacrificium. Ibidem in Natali Domini: Vere dignum. Tuae laudis HOSTIAM jugiter IMMOLANTES: cujus figuram Abel justus instituit, agnus quoque legalis ostendit; celebravit Abraham; Melchisedech sacerdos exhibuit; sed verus Agnus, et aeternus Pontifex hodie natus Christus implevit. Ibidem in Natali Domini: Tot sensibus hodiernum, Domine, SACRIFICIUM celebramus, quod nobis ipsius sacrificii sunt nata primordia. Ibidem, et in Gelasiano ad jejunium decimi mensis: SUSCIPE, Domine, SACRIFICIUM, [Col. 0989A] cujus te voluisti dignanter IMMOLATIONE placari. In Leoniano ad missam 3, mense Septembri: Ut HOC TUUM SACRAMENTUM non sit nobis reatus ad poenam, sed fiat intercessio salutaris ad veniam; sit abolitio peccatorum, etc. Simili oratione adhuc utitur Ecclesia Romana in Quadragesima.
Ad Sacramentarium Gelasianum procedo. In Vigilia Theophaniae legitur: Tribue, quaesumus, Domine, ut EUM praesentibus IMMOLEMUS SACRIFICIIS, ET SUMAMUS, QUEM venturae solemnitatis pia munera praeloquuntur. Feria 2 post Dominicam secundam Quadragesimae, et in Gregoriano Dominica decima post Pentecosten: Concede nobis haec, quaesumus, Domine, frequentare mysteria, quia quoties HUJUS HOSTIAE celebratio commemoratur, opus nostrae REDEMPTIONIS [Col. 0989B] exercetur. Feria 4 post Pascha: Suscipe, quaesumus, Domine, HOSTIAS REDEMPTIONIS humanae, etc. Et in praefatione: Circumdantes altaria tua virtutum, et in IPSIUS AGNI IMMACULATI agnitione gloriantes, qui seipsum pro nobis obtulit immolandum, ut CORPORE EJUS ET SANGUINE, quo a peccatis redempti sumus, ad aeternam vitam SACRIFICIIS COELESTIBUS PASCAMUR. Dominica 3 post clausum Paschae: Deus, qui nos per HUJUS SACRIFICII veneranda commercia unius summae Divinitatis participes effecisti, etc. Ibi, et in Gregoriano ad festum sanctorum Cosmae et Damiani: In tuorum, Domine, pretiosa morte justorum, SACRIFICIUM ISTUD OFFERIMUS, de quo martyrium sumpsit omne principium. Nonis Octobris, in festo SS. Marcelli et Apuleii: Majestatem tuam nobis, Domine, quaesumus, HAEC HOSTIA [Col. 0989C] reddat IMMOLANDA placatam, etc. In missa Dominicati: OBLATIO, Domine, tuis aspectibus IMMOLANDA, etc. SACRIFICIIS, Domine, placatus, OBLATIS, etc. Ibi, ut et in Gregoriano: Suscipe, Domine, propitiatus HOSTIAS, quibus te placari voluisti, et nobis salutem potenti pietate restitui. Ibidem: Protegat nos, Domine, quaesumus, HOSTIA SALUTARIS, et QUAE ad honorem tui nominis IMMOLATUR, nobis prosit ad veniam. Paria nobis exhibet Sacramentarium Gregorianum, in quo ad Dominicam 3 Quadragesimae haec habentur. HAEC HOSTIA, Domine, quaesumus, mundet nostra delicta, et SACRIFICIUM CELEBRANDUM subditorum tibi corpora mentesque sanctificet. Feria 4 post Pascha: SACRIFICIA, Domine, paschalibus gaudiis IMMOLAMUS, quibus Ecclesia mirabiliter et pascitur et nutritur. Dominica 8 post [Col. 0989D] Pentecosten: Deus, qui legalium differentiam hostiarum UNIUS SACRIFICII PERFECTIONE sanxisti, accipe SACRIFICIUM a devotis tibi famulis, etc. Dominica 11 post Pentecosten: Tibi, Domine, SACRIFICIA DICATA REDDANTUR, quae sic ad honorem nominis tui deferenda tribuisti, ut eadem remedia fieri nostra praestares. Dominica 13: HOSTIAS, quaesumus, Domine, propitius intende, quos sacris altaribus exhibemus, ut nobis indulgentiam largiendo, tuo nomini dent honorem. In missa speciali sacerdotis: SACRIFICII praesentis, quaeso, Domine, OBLATIO, mea expurget facinora, per quod totius mundi voluisti relaxari peccata. Quod liturgiae de sacrificio propitiatorio habent, sancti quoque Patres saepe inculcarunt, ita ut mirum sit qui sit inter Protestantes inventus, qui scribere veritus non sit, per [Col. 0990A] sex priora Ecclesiae saecula neminem credidisse, per sacrificium altaris Deum fieri propitium fidelibus vivis atque defunctis.
Parem de incruento sacrificio doctrinam exhibet Sacramentarium Gothicum a venerabili cardinale Thomasio editum. Ibi haec praefatio in traditione symboli: Adveni ergo (Christe) rogamus, et in medium nostri adsiste; et qui nos tunc reparasti per crucem, PER ISTUM IMMACULATUM PANEM ET SANGUINEM iterum lapsos repara, ut te advenire in nostris cordibus sentientes, exeamus obviam tui, etc. In vigilia Paschatis: Ut in nobis HOC recipientibus HOLOCAUSTUM, pacem, quam speramus, habeamus. Et in praefatione: Dignum et justum est, nos tibi laudes dicere, et HOSTIAS IMMOLARE, etc. Te oramus, ut HOC SACRIFICIUM tua benedictione [Col. 0990B] benedicas, et Spiritus sancti tui rore perfundas, ut sit omnibus legitima EUCHARISTIA. In die Paschatis: Mente famulantes devota per HUJUS SACRIFICII IMMOLATIONEM rogamus, etc. Feria 4 post Pascha: Hic enim est AGNUS DEI, unigenitus Filius tuus, qui tollit peccatum mundi; qui se pro nobis offerendo non desinit, nosque apud te perpetua advocatione defendit, qui nunquam moritur IMMOLATUS, sed semper vivit occisus, etc. In missa dominicali: Precemur, ut haec, quae oblata sunt, benignus assumat; nullum unquam ex his, pro quibus HOLOCAUSTA franguntur, muneris sui exterum esse patiatur. Item: Magnum hoc munus misericordiae tuae est, qui nobis docuit REDEMPTIONIS NOSTRAE SACRIFICIA celebrare, sicut obtulit Dominus noster Jesus Christus in terris. Et in praefatione: Dignum et [Col. 0990C] justum est, immense Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui formam SACRIFICII PERENNIS instituens, se TIBI PRIMUM OBTULIT, et PRIUS DOCUIT OFFERRI. In Missali quoque antiquissimo Francorum, quod praelaudatus cardinalis evulgavit, haec leguntur: Deus, cui omnium sacrificiorum varietate finita, HOSTIAM nunc offerimus SINGULAREM. In vetustissimo etiam Missali Gallicano apud eumdem Thomasium legitur in Coena Domini: Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus ob diem jejunii Coenae Domini, in quo Dominus noster JESUS CHRISTUS Filius tuus in novo testamento SACRIFICANDI RITUM INSTITUIT, dum panem et vinum, quae Melchisedech in praefiguratione futuri mysterii sacerdos obtulerat, IN SACRAMENTUM SUI CORPORIS ET SANGUINIS TRANSFORMAVIT. Hanc eamdem orationem, [Col. 0990D] uti supra vidimus, adhibet Ambrosiana liturgia. Denique in Gregoriana, Gothica, et Mozarabica, ad sacrum diem Epiphaniae, oratio ista occurrit: Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, dona propitius intuere, quibus non jam aurum, thus et myrrha profertur, sed quod eisdem muneribus DECLARATUR, IMMOLATUR ET SUMITUR. Quid vero hac de re in Hispaniis ante annum Christi 595 crederetur, docebit nos sanctus Leander Hispalensis episcopus, inquiens: «Sacrificia certe idcirco pecudum litabantur, quia VERUM SACRIFICIUM, hoc est, Christi corpus et sanguinem, figurabant. Venit Veritas, umbra discessit. Venit VERUM SACRIFICIUM, et cessavit hostia pecudum (S. Leand. Hisp., c. 7 Regul. de Instit. virg.) .» Atque hactenus Romanae, aliarumque Occidentalium Ecclesiarum antiquissima [Col. 0991A] et perspicua documenta de incruento ac propitiatorio sacrificio. Sed antequam perpendatur quid ex hac navigatione emolumenti resultet, juvat et Orientem petere, ac sciscitari quaenam in iis regionibus de eodem sacrificio sit tot Ecclesiarum etiam inter se dissidentium sententia.
Duplicem oblationem Ecclesia Romana in sacris mysteriis observavit; alteram nempe panis et vini oblati, antequam consecrarentur; et alteram, postquam dona ipsa in corpus et sanguinem Domini sunt immutata. Graeci vero, aliique ex Orientalibus triplicem [Col. 0991B] videntur adhibuisse oblationem. Prima cum panem et vinum, oblata olim a populo, sacerdos offert Deo. Secundam peragit post verba consecrationis Domini. Tertiam vero post invocationem sancti Spiritus, quo tempore completam perfectamque consecrationem Graeci arbitrantur. Ex iis quae supra attulimus certum, certissimumque est eos in tertia saltem oblatione firmissime credere se non materialem panem ac vinum offerre Deo Patri, uti Calviniana secta opinatur, sed quidem ipsum verum, quanquam invisibile, corpus et sanguinem, sub visibilibus speciebus existentia, hoc est, victimam illam et hostiam, quae e cruce pependit, spiritualiter tamen, et sine sanguine in sacramento mactatam. Θυσίαν appellabant ii sacrificium, sive hostiam, et quidem [Col. 0991C] ἀναιμακτον, id est, incruentum, ut idem esse sacrificium altaris cum sacrificio crucis ostenderent, cum nullum aliud discrimen intercederet, nisi visibilis sanguinis, quo crux conspersa fuit, et qui in mystica altaris immolatione minime oculis astantium apparet. In consueta Chrysostomi missa apud Goar (qua late excurrens Graecorum, Russorum, aliarumque gentium religio in sacris utitur) sacerdos ait: Fac nos esse dignos, qui OFFERAMUS tibi preces et supplicationes, ET INCRUENTA SACRIFICIA, sive hostias et victimas incruentas. Christum Dominum infra alloquens et deprecans, inquit: Fac me idoneum, virtute sancti tui Spiritus indutum gratia sacerdotii, ut huic sanctae tuae mensae assistam, et tuum sanctum et immaculatum corpus ac pretiosum sanguinem consecrem. Tu enim es [Col. 0991D] QUI OFFERS ET OFFERRIS (aut si mavis offereris ) ASSUMIS ET DISTRIBUERIS, Christe Deus noster. Ex quibus verbis intelligis quid revera in sacrificio offeratur. Post dominica consecrationis verba sacerdos secreto haec profert: Offerimus tibi rationabilem (sive spiritualem) hunc et incruentum cultum, λατρείαν, quo etiam nomine designabatur Eucharistia. Rursus post invocationem sancti Spiritus, qua petitur, ut Immutet panem et vinum, ut fiant accipientibus ad remissionem peccatorum (quo tempore nulla superest dubitatio, quin Graeci credant realiter in sacramento corpus et sanguinem Domini) iterum sacerdos ait: Offerimus tibi rationabilem hunc cultum pro his qui in Christo requiescunt. Paria habentur in missa sancti Basilii, quae [Col. 0992A] itidem celebris est apud Graecos. Ibi in Sabbato ante Pascha post consecrata sacra dona dicit sacerdos: Rex regnantium, et Dominus dominantium progreditur, ut mactetur, et detur in cibum fidelibus. Eum autem praecedunt chori angelorum, etc. In Constitutionibus apostolicis, quarum certe auctor ad prima Ecclesiae saecula spectare videtur, sacra liturgia refertur (Lib. VIII, c. 12) , in qua tum post verba Domini consecratoria, et iterum post invocationem sancti Spiritus, OBLATIO commemoratur. Idem vero auctor, ut ostendat a Christo perfecta fuisse instituta veteris legis, ait: «Pro sacrificio cruento RATIONALE, INCRUENTUM ET MYSTICUM instituit, quod in mortem ejus propter symbola celebratur, SACRIFICIUM CORPORIS ET SANGUINIS DOMINI (Lib. VI, c. 23) .» Vera ac propria sacrificia [Col. 0992B] fuere Judaica, cum tamen umbrae tantum fuerint sacrificii novae legis, in quo est veritas; et nihilominus sacrificium nostrum uti imaginarium et improprium appellare Protestantes audent. Sed cedo liturgias Orientalium reliquorum, quibus utuntur Nestoriani et Eutychiani Syri, sectae videlicet a mille et trecentis annis ab unitate Ecclesiae catholicae divulsae. Eas, ut supra innuimus, typis commendavit Renaudotius. In liturgia Syriaca, sive Coptica sancti Basilii, sacerdos in oratione post lectionem Evangelii ait: Dum offerimus tibi TREMENDUM HOC ET INCRUENTUM SACRIFICIUM. In aliis quoque liturgiis et apud Patres appellatum invenimus tremendum istud sacrificium; quae sola vox supereminentem majestatem sacrificii Christiani indicat, et quantum hoc Judaicis [Col. 0992C] praecellat. In oratione ad osculum pacis haec sunt sacerdotis verba: Haec in nos peccatores gratiose contulisti, ut ea administraremus, et per ea sanctificaremur, cum Filii tui dispensationem nobis exhibuisti, et SACRUM RITUM ISTIUS SACRIFICII INCRUENTI (tradidisti). Nec enim illud est sanguinis legalis, aut justitiae corporeae, sed AGNUS EST SPIRITUALIS, gladiusque rationalis et incorporeus in HOC SACRIFICIO, quod tibi offerimus. En iterum quae sit vera et ineffabilis oblatio in sacrificio novi testamenti.
In Syriaca liturgia, quae sancto cuidam Gregorio tribuitur, sacerdos dicit: OFFERAM TIBI HOC SACRIFICIUM, RATIONABILE, INCRUENTUM, in remissionem peccatorum meorum, veniam delictorum populi tui, requiem et refrigerium patrum nostrorum, qui obdormierunt. [Col. 0992D] Mirabilem hunc effectum sacrificii incruenti depraedicatum videas in aliis liturgiis, et apud sanctos Patres; et sunt nihilo secius qui propitiatorium negare audent coeleste hoc sacrificium. Accipe nunc, quid habeat liturgia Graeca Alexandrina, nomen sancti Basilii praeferens. Ibi quoque repetitur: OFFERIMUS TIBI TREMENDUM HOC ET INCRUENTUM SACRIFICIUM. Et infra, quae nuper vidimus: Dedisti nobis HUJUS SACRIFICII RITUM, in quo non legalis sanguis, non carnis justificatio, sed AGNUS SPIRITUALIS EST, etc. Infra post communionem ait sacerdos: Digni facti ministrandi altari sancto tuo, qui tibi obtulimus immaculatum CORPUS et pretiosum SANGUINEM magni Dei et Salvatoris nostri JESU CHRISTI, etc. In communi Jacobitarum [Col. 0993A] Syrorum liturgia ita precatur sacerdos: Quem vidit Moses in rubo, et Ezechiel super currum, IPSE PONITUR SUPER ALTARE, ACCIPIUNTQUE ILLUM populi, et vivunt. Deus, qui per misericordiam tuam suscepisti sacrificium justorum antiquorum, SUSCIPE per misericordiam tuam SACRIFICIUM NOSTRUM. Infra inquit: Deus, TU FACTUS ES SACRIFICIUM ET TIBI SACRIFICIUM OFFERTUR. Suscipe hoc sacrificium pro anima N., etc. Dum lavat manus, hisce verbis precatur: Ut sine macula tractem sacramenta tua adoranda et divina, et cum conscientia pura OFFERAM TIBI SACRIFICIUM VIVUM, quod placeat Divinitati tuae, et SIMILE SIT SACRIFICIO TUO glorioso, Domine, et Deus noster. Post orationem fractionis haec in primis consideranda pronuntiat sacerdos: Ita vere passus est Deus Verbum in carne, et immolatus [Col. 0993B] est et fractus in crucifixione, etc. Ita credimus et confitemur; et ita praedicamus HOC ESSE CORPUS ISTIUS SANGUINIS, ET HUNC ESSE SANGUINEM HUJUS CORPORIS. Deinde margaritam, sive particulam, quam fregit, mittit in calicem. Alia oratio sancti Jacobi succedit: Pater veritatis: ECCE FILIUS TUUS, HOSTIA TIBI PLACITA: ILLUM suscipe, QUI PRO ME MORTUUS EST, et per eum ESTO PROPITIUS. Suscipe HOC SACRIFICIUM ex manibus meis, ut mihi placatus sis, etc. En quae fides, quae doctrina populi illius, cui a tot saeculis nulla communio est cum Romana Ecclesia. Nullus hic locus imaginationibus, arbitrariis verborum et sensus supplementis, quibus nostri temporis novatores obscurare tam saepe conantur apertum, simplicem, et non figuratum neque metaphoricum sensum sermonum, [Col. 0993C] quibus liturgici scriptores et sancti Patres ineffabile nobis Eucharistiae et sacrificii incruenti apparatum descripsere. Additur infra: Os tuum, Domine, purum et sanctum pronuntiavit et dixit: Quicunque manducaverit, etc. Nobis igitur, Domine, qui COMEDIMUS CORPUS TUUM SANCTUM, ET BIBIMUS SANGUINEM TUUM PROPITIATORIUM, non sit ad judicium, etc.
Quae habentur in liturgia a Coptis tributa sancto Jacobo apostolo fratri Domini, et Jerosolymis usurpata, videamus. Ibi ante osculum pacis dicitur: Stemus decenter, et oremus, gratias agamus et laudemus AGNUM VIVUM DEI, QUI OFFERTUR SUPER ALTARE, etc. Post verba consecrationis ait sacerdos: OFFERIMUS TIBI HOC SACRIFICIUM TREMENDUM ET INCRUENTUM, ut deleas peccata nostra. Rursus post invocationem sancti [Col. 0993D] Spiritus eamdem repetit oblationem, inquiens: Quapropter offerimus tibi, Domine, sacrificium hoc tremendum et incruentum pro locis tuis sanctis, etc., quae satis produnt per ipsa consecrationis verba jam fuisse factam transmutationem donorum, et Spiritum sanctum postea invocari, ut quod factum fuit perficiat in remissionem peccatorum, et vitam aeternam accipientibus corpus et sanguinem Domini. Consonant haec cum Graeca missa Chrysostomi, ubi post invocationem Spiritus sancti rogatur Deus, ut sacrificium fiat accipientibus in sobrietatem animae, in remissionem peccatorum, etc. Rursus in Coptica ad fractionem sacerdos ait: Frangimus Eucharistiam hanc, Panem coelestem, CORPUS VERBI DEI vivi, etc. Populus respondet: [Col. 0994A] Amen. Tum diaconus alta voce dicit: Benedic, Domine. Iterum atque iterum per OBLATIONEM HANC SANCTAM ET SACRIFICIUM PROPITIATORIUM, quod DEO PATRI OBLATUM, sanctificatum, completum et perfectum est per illapsum Spiritus sancti, etc. Ante communionem dicit diaconus: Vitutes coelorum stant nobiscum in medio sanctuarii, et ministerium exhibent CORPORI FILII DEI, QUI IMMOLATUS EST CORAM NOBIS. Contorqueant hic, si possunt, novatores. In liturgia Coptica, quae sancto Petro apostolorum principi tribuitur, post invocationem sancti Spiritus haec habentur: Per HOC SACRIFICIUM, quod manibus nostris peccatricibus tibi OFFERTUR, Domine, etc. Itidem in liturgia appellata duodecim Apostolorum, post invocationem haec leguntur: OFFERIMUS tibi, Domine omnipotens, [Col. 0994B] SACRIFICIUM HOC DIVINUM, etc. In liurgia sancti Baradati sacerdos ait: OFFERIMUS IPSUM (Filium tuum) tibi deprecatorem pro nobis, ut in eo et per eum liberemur a judicii venturi damnatione, etc. Et in liturgia Joannis Psasorensis post invocationem sancti Spiritus hanc orationem sacerdos adhibet: Filium tuum dilectum, etc. EUMDEM IN SACRIFICIUM ET OBLATIONEM absque macula et purum OFFERIMUS TIBI, quem ipsum deprecatorem nobiscum esse facimus. Infra idem addit: Quando quidem his omnibus atque aliis ejusmodi digni facti fuimus, viamque nobis tritam quodammodo ad coelum fecimus, et AGNUM OCCISUM SUPER ALTARE VIDEMUS, etc., deprecamur te, amator hominum, Domine, UT SIS PROPITIUS peccatis nostris, etc. In aliis bene multis liturgiis a Renaudotio evulgatis paria leguntur, uti et in [Col. 0994C] Abyssinorum liturgia. Ab Armenis usitatam publici juris fecit Pater Le Brun, atque in ea legitur ante consecrationem: Dedisti nobis Filium tuum unigenitum, debitorem et debitum, hostiam et unctum, agnum et panem coelestem, summum sacerdotem et SACRIFICIUM, QUIA IPSE SEMPER DISTRIBUITUR inter nos inconsumptibiliter, etc. Post consecrationem chorus in haec verba modulatur: FILI DEI, qui immolatus Patri pro reconciliatione, PANIS VITAE DISTRIBUERIS, inter nos, etc. Infra legitur: PROPITIUS ESTO, Domine, animabus defunctorum, pro quibus OFFERIMUS HOC SANCTUM SACRIFICIUM. Ibi quoque complura sunt testantia praesentiam realem ac transsubstantiationem in sacramento, et verum ac ineffabile sacrificium altaris, propitiatorium simul et impetratorium.
[Col. 0994D] Tantam segetem testimoniorum, tantum Christiani orbis consensum, hoc est, Ecclesiarum omnium per orbem diffusarum, e quibus etiam nonnullae a tot saeculis communionem abrupere cum Romana catholica, ubi Protestantes sinceris oculis et animis perpendant manu tangent se nimium a Lutheri et Calvini impia temeritate illusos, qui abominationem et pestilentissimum errorem appellare non sunt veriti missam Romanam, cum tamen haec alia non sit quam quae per orbem universum ab exordio Ecclesiae per Christiani nominis homines observatur. Sacrificium quoque novae legis non agnoscere nequibunt verum propriumque sacrificium, et sine comparatione Judaicis cunctis sacrificiis perfectius. Nam quae ii de [Col. 0995A] qualitatibus et ritibus veterum sacrificiorum, hostiarum et victimarum, disserunt, nonnisi cavillationes sunt, ubi agnoscant et agnoscere ex tot hactenus adductis coguntur realiter in sacramento post consecrationem existere Christum Dominum, neque tantummodo panem et vinum in eucharistico sacrificio offerri. Ille hostia, ille victima animata, quae super altare ponitur, uti mystice mactata, ac coelesti ejus Patri offertur pro nobis in remissionem peccatorum nostrorum. Ille etiam in sacratissimo hoc mysterio sacerdos et pontifex, qui offert et offertur, et se Patri exhibet, qualis in cruce pro nobis pependit, ut nobis applicet meritum pretiosi sanguinis, quem pro peccatoribus in passione effudit. Neque sacrificium hoc aliud est a crucis sacrificio, imo ipsummet ex [Col. 0995B] ejusdem Christi jussione a nobis repetitum in memoriam ejus, et ut mortem ejus annuntiemus; ita ut quoties concordi voce Patres appellarunt missam sacrificium, et quidem incruentum, satis significarint unum cum vero crucis sacrificio istud esse, quanquam illud cum visibili sanguine peractum sit, hoc vero sine sanguine visibili peragatur. Neque enim in sacrificio nostro verus Christi sanguis deest, sed mystice, hoc est, secrete, atque oculis nostris impervius, ibi est. Evanescunt denique cavillationes omnes, quoties sacrificii eucharistici admiranda majestas ac praestantia consideratur, componiturque cum victimis Judaici populi, quae ad hanc comparationem omnino vilescunt. Apud eos vituli et agni terrestria animalia Deo immolabantur, hic Agnus mysticus, quem paschalis [Col. 0995C] agnus veteris testamenti figurabat; hic Agnus Dei, qui tollit peccata mundi: hic ipse Filius Patris, Deus et homo, pro nobis mystice immolatur. Nostri quoque sacrificii efficaciam supereminere cunctis Judaeorum sacrificiis ab omni aevo Christi fideles crediderunt et professi sunt, cum non solum remissio peccatorum inde speretur, neque tantum pro viventibus, sed et pro iis, qui in pace Christi et Ecclesiae defuncti sunt, ut omnes liturgiae testantur, offeratur, imo spiritualis quaeque gratia, et publica privataque rerum temporalium non pauca beneficia in necessitatibus per coeleste hoc Mysterium impetrari possint. Tune improprium et non verum sacrificium hoc appellare audes, tanta excellentia, tanta virtute donatum? Merito propterea in Tridentina synodo statutum [Col. 0995D] fuit, scilicet, non solum sacrificii «illius salutarem virtutem in remissionem eorum quae a nobis quotidie committuntur, peccatorum applicari, sed etiam hujus oblatione placatum Dominum, gratiam et donum poenitentiae concedendo, crimina et peccata etiam ingentia dimittere. (Conc. Trid. sess. 22, c. 1, 2) . Gregorius Magnus papa, ut in ejus Vita habetur, fidelibus Eucharistiam porrigens, aiebat: Corpus Domini nostri Jesu Christi prosit tibi in remissionem peccatorum omnium, et vitam aeternam. Paria habes in Orientalium liturgiis. Verum quotiescunque liturgiarum totius orbis Christiani consensum Protestantibus opponimus, ad suspiciones ii se vertunt, imaginando, sensim additamenta facta fuisse ad liturgias, [Col. 0996A] neque constare ex iis posse qualis de sacrificio missae fuerit veteris ac primitivae Ecclesiae sententia. Sed inane prorsus hujusmodi effugium continuo intelligas, ubi animadvertas additamenta quaecunque in liturgiis occurrentia, uti jam supra diximus, in unis orationibus ac precibus consistere, quae variae sunt pro varietate Ecclesiarum. Quoniam vero in omnibus tot Ecclesiarum liturgiis eadem constantissime deprehenditur fides ac doctrina de praesentia reali, et de sacrificio eucharistico, propitiatorio simul atque impetratorio, quanquam diversis saepe verbis expressa, necessario consequitur, non hanc additamentum fuisse, sed quidem dogma ab ipsa Ecclesiae nativitate in omnes populos fidem Christi amplexos diffusum, atque ad posteros transmissum, et sine [Col. 0996B] ulla controversia depraedicatum. Neque enim fieri, imo ne excogitari quidem potest, si qua ex Ecclesiis novum dogma de Eucharistia procudisset, hoc tanta facilitate progredi potuisse, ut in cunctas Christiani orbis Ecclesias, nemine hiscente, penetraret, et ab omnibus sine ulla difficultate exciperetur. Omnem doctrinae novitatem aversabantur sacri pastores, et Romana praesertim Ecclesia, in qua celebre fuit effatum in ea: «Nihil novandum. Quod traditum est tenendum.» Sed ut omnem hic aditum suspicionibus Protestantium praeripiamus, ostendendum superest, non aliam doctrinam de sacramento et sacrificio altaris in liturgiis quarti et quinti saeculi habuisse locum, quam quae subsequentibus saeculis ab ipsis cum Occidentis tum Orientis Patribus tradita est atque [Col. 0996C] observata.
Consideratis iis quae a doctissimis inter Catholicos viris allata fuere, et ego quoque innui cap. 1, constat, primis etiam Christiani populi saeculis Ecclesias quaslibet aliqua liturgia usas fuisse ad Eucharistiam celebrandam, uti Christus Dominus faciendum praeceperat. Nemo Protestantium, ut puto, id inficiari audebit, postquam vel ipse Josephus Binghamus Anglus, ex eorum grege, pluribus idem in suis libris confirmavit. Ad haec statuamus oportet non aliter sensisse quarti et quinti saeculi Patres de sacrificio eucharistico [Col. 0996D] quam quod in ipsis liturgiis tradebatur, ac potissimum in canone, quae pars missae cum stabilis in omnibus Ecclesiis semper deprehendatur, merito ab institutione apostolorum fluxisse credenda est, uti testatus est Vigilius papa in Epistola ad Eutherium, sive Profuturum. Itaque interrogemus eorum temporum Patres, utrum Catholicorum sententia de vero altaris sacrificio, an Protestantium commenta tunc in Ecclesia vigerent. Sanctum Ambrosium audi scribentem: «Vidimus principem sacerdotum ad nos venientem; vidimus et audivimus offerentem pro nobis sanguinem suum. Sequimur, ut possumus, sacerdotes, ut offeramus pro populo sacrificium, etsi infirmi merito, tamen honorabiles sacrificio. Quia etsi [Col. 0997A] nunc Christus non videtur offerre, tamen IPSE OFFERTUR IN TERRIS, QUANDO CHRISTI CORPUS OFFERTUR. Imo IPSE OFFERRE MANIFESTATUR IN NOBIS, cujus sermo sanctificat sacrificium, quod offertur (Ambros. enarr. in psal. 38, n. 25) .» Quae postrema verba indicant, per verba Domini fieri transmutationem donorum in sacrificio. In liturgiis invenimus, Christum immolari, quoties tremendum sacrificium celebratur. Accipe quoque quid praelaudatus sanctus Pater alibi tradat. «Atque utinam nobis quoque adolentibus altaria, sacrificium deferentibus, nobis assistat angelus, imo praebeat se videndum (ut Zachariae sacrificanti apparuit). Non enim dubites, assistere angelum, quando Christus assistit, QUANDO CHRISTUS IMMOLATUR (Idem, Expos. Evang. sec. Luc., l. I, n. 28) .» Hinc habes [Col. 0997B] thurificationem vel ipso saeculo Christi quarto in mysteriis celebrandis adhibitam, ipsumque Christum hostiam in incruento sacrificio immolatum fuisse. Ex hujus coelestis hostiae oblatione et perceptione consequi remissionem peccatorum liturgiae quaecunque testantur. Hoc idem depraedicat sanctus Ambrosius, dicens, a jejunis sumendam esse Eucharistiam. Ubi enim advenit tempus «celebrandae oblationis, tunc utique (ait) paratus adsiste, ut accipias tibi munimentum; ut CORPUS EDAS DOMINI JESU, IN QUO REMISSIO PECCATORUM EST, postulatio divinae reconciliationis et protectionis aeternae (Idem, Expos. in psal. CXVIII, n. 48) .» Alia ejusdem sancti episcopi loca transilio. Eodem saeculo sanctus Cyrillus Jerosolymitanus antistes hanc eamdem sententiam in Oriente commemorat, [Col. 0997C] inquiens: «Postquam vero spirituale sacrificium, incruentus cultus, super illam PROPITIATIONIS HOSTIAM ( ἐπὶ τῆς θυσίας ἐκείνης τοῦ ἱλασμοῦ ) obsecramus Deum pro communi Ecclesiae pace (Cyril. Jerosol., orat. 23, seu Mystag. 5, n. 8) ,» etc. Pro defunctis quoque nos deprecari Deum affirmat, «maximum hoc credentes adjumentum illis animabus fore, pro quibus oratio defertur, dum SANCTA ET PERQUAM TREMENDA CORAM JACET VICTIMA.» Et infra: «Christum mactatum pro peccatis nostris offerimus.» Nonne idem passim sacrae liturgiae ingeminant? Consonat quoque sanctus Augustinus, dum scribit: «Nonne semel immolatus est Christus in seipso, et tamen IN SACRAMENTO non solum per omnes Paschae solemnitates, sed OMNI DIE POPULIS IMMOLATUR? nec utique mentitur, [Col. 0997D] qui interrogatus responderit IMMOLARE (Aug., epist. 98, olim 23, ad Bonif.) . Propterea idem sanctus doctor (Lib. de Spir. et litt., c. 11) VERISSIMUM et SINGULARE appellat sacrificium novae legis. Audiatur etiam Optatus Milevitanus, qui circiter annum Christi 365 haec scribebat: «Quid enim est tam sacrilegum, quam altaria Dei, in quibus et vos aliquando obtulistis, frangere, radere, removere? in quibus vota populi et membra Christi portata sunt. Unde a multis pignus salutis aeternae (id est corpus Domini) et tutela fidei, et spes resurrectionis accepta est. QUID EST ENIM ALTARE, NISI SEDES ET CORPORIS ET SANGUINIS CHRISTI (Optat. Milev. l. XI adv. Donatist.) ?» Nomen altaris quid importet infra dicemus.
[Col. 0998A] Sed nemo luculentius, quam sanctus Joannes Chrysostomus, quale sit novae legis sacrificium expressit celeberrimis hisce verbis: «OFFERIMUS quidem, sed Ejus mortem revocamus in memoriam; et ipsa HOSTIA UNA EST, non multae. Quomodo una est, non multae? Quoniam semel fuit oblata, illa illata est in sancta sanctorum. Hoc est figura illius, et ipsa illius. EUMDEM enim SEMPER OFFERIMUS, non nunc quidem alium, sed semper eumdem. Quamobrem UNUM EST SACRIFICIUM propter hanc eamdem rationem. Quoniam multis in locis offertur Christus, multi ne sunt Christi? Nequaquam, sed UNUS UBIQUE CHRISTUS, qui et hic est plenus, et illic plenus, UNUM CORPUS. Quomodo ergo multis in locis oblatum unum est corpus, et non multa corpora, ita etiam unum est sacrificium. Pontifex [Col. 0998B] noster ille est, qui illam obtulit hostiam, quae nos mundat; ILLAM NUNC quoque OFFERIMUS, quae TUNC FUIT OBLATA, quae non potest consumi. Hoc fit in recordationem ejus, quod tunc factum est. Hoc enim facite, inquit, in mei recordationem. NON ALIAM HOSTIAM sicut pontifex, sed EAMDEM SEMPER FACIMUS, vel potius hostiae seu sacrifii facimus recordationem (Chrysost., hom. 17 in Heb. IX) .» Propterea idem Chrysostomus sacerdotium Christianorum «multo melius ac sublimius» Judaicis statuit (Orat. 5 adv. Judaeos) . In hanc rem advocari quoque possunt testes Gregorius Nazianzenus, Hieronymus, Cyrillus Alexandrinus, et alii; sed pluribus non est opus, ut manu teneamus ipsissimam de sacrificio eucharistico doctrinam fuisse quae nunc in vetustis liturgiis legitur, [Col. 0998C] et a Patribus quarti et quinti saeculi populo exponebatur, et perperam confingi novationem hac de re in ipsis liturgiis. Attamen ne sic quidem, ut puto, victos se credent novatores, novumque, sed imaginarium instruent vallum, quo sese recipiunt.
Lutherus impia temeritate professus est se in hocce argumento non auditurum sanctos Patres, exegitque ut auctoritati suae totus Christianus orbis frontem inclinaret. Ab unis Novi Testamenti libris petendam voluit fidem et praxim Eucharistiae. Nulla autem in iis sacrificii mentio, sed unius coenae. Buddeus autem illius discipulus, Samuel Basnagius, Pfaffius, atque alii ex Protestantibus, contendunt ignotam primitivae Ecclesiae Patribus fuisse sacrificii nostri doctrinam; subsequentes vero Patres e simplicitate et puritate [Col. 0998D] dogmatum apostolicorum deflexisse, novumque hoc nobis sacrificium obtrusisse; neque enim illud e sancti Justini aliisque priorum temporum scriptoribus resultat. Ita illi, satis prodentes quid factionis amor possit in hominibus, cum nihil pensi habeat, si praevaricationis et imposturae arguant tot Ecclesiae pastores et scriptores non doctrina minus quam sanctitate vitae celebres, qui saeculo quarto et quinto Ecclesiam Dei rexerunt atque illustrarunt, ac toties edixerunt non aliud esse credendum ac tenendum quam quod Christus ejusque apostoli tradidere. Et quibus, quaeso, logicae legibus usi novatores haec audent? Illegitimis sane ac detestandis. Etiamsi statueremus, nullum de sacrificio eucharistico verbum [Col. 0999A] factum fuisse ab apostolis, et a tertii saeculi scriptoribus Christianis, dic, quaeso, negavitne ex iis quisquam hujusmodi sacrificium? Eratne eis lex imposita ut cum Eucharistiam memorabant, sacrificii quoque mentionem facerent? Accedit quod Apostolus et sanctus Irenaeus agnovere dogmata quaedam non scripta per traditionem ad posteros manasse, et ex his ipsis quoque Protestantes non pauca amplectuntur. Cum vero doctrina de sacrificio per omnes Christiani nominis provincias quarto ipso saeculo diffusa reperiatur, consequens profecto est non eam tunc fuisse excogitatam, sive procusam, sanctosque viros qualem invenerunt depraedicasse, uti ab apostolorum praedicatione profectam. Sed quod excusationem omnem hac in re Protestantibus praeripit, [Col. 0999B] jam diu palam fecere Catholici, ne in ipsis quidem divinis libris, et in primitivae Ecclesiae scriptis desiderari eamdem doctrinam de ineffabili sacrificio, quam Patres saeculi quarti concordi voce docebant. Liceat mihi hoc refricare, ut fratres a nobis devii evidentius intelligant quid Britannum Grabe moverit ad restitutionem missae inter suos desiderandam, et quanta temeritate Lutherus et Calvinus missam non solum abrogarint, sed etiam abominationis ac intolerandi erroris nota impudenter inusserint.
Uti ex psalmo centesimo nono, et ex Epistola Apostoli ad Hebraeos (Hebr. VII) constat, Christus fuit Pontifex et sacerdos secundum ordinem Melchisedech. Quicunque sine humanis affectibus sincere hanc veritatem et dogma expendit, nequit quin intelligat [Col. 0999C] quod quaerimus. Sacerdos, sive pontifex nihil aliud est, nisi sacrificator apud Judaeos, ipsosque gentiles. Cui sacrificandi jus neges, sacerdotis quoque nomen ab eo auferas oportet. Sacerdos et hostia fuit utique Christus Dominus in cruce; sed ibi sacrificium non peregit uti sacerdos imitatus Melchisedechum. Hoc munere is tantummodo fungitur, cum ad illius imitationem panem et vinum in sacris mysteriis Deo offert. Et cum nullum sacrificium sit sine sacerdote, et nullus sacerdos sine sacrificio, nullumque alium locum assignare possimus, ubi Christus sacerdotium et sacrificium ad instar Melchisedechi exerceat, nisi in consecratione panis et vini et eorum oblatione, necesse est ut in sublimi actione [Col. 0999D] ista alterum hoc Domini nostri sacrificium statuamus. Haec memoriae commenda, dum tibi consideranda offero verba quoque Malachiae prophetae: Non est voluntas mea in vobis, dicit Dominus, et sacrificia vestra non accipiam de manibus vestris: propterea quod ab ortu solis ad occasum usque nomen meum glorificatum est in gentibus (quae nempe praedicuntur crediturae in Christum), et IN OMNI LOCO incensum offertur nomini meo, καὶ θυσία καθαρά et VICTIMA PURA (Malach. I, 10) . Quaenam fuerit victima, sive hostia, haec pura a propheta illo praedicta, sive sacrificium (idem enim per vocem θυσία veteres significarunt), a primitivae Ecclesiae scriptore sciscitemur. Is erit Justinus martyr, qui circiter annum Christi 150 in dialogo cum Tryphone Judaeo post eadem Malachiae [Col. 1000A] verba in medium adducta, haec subdit: «De hostiis (sive victimis) quae eidem Deo a nobis ex gentilitate conversis UBIQUE OFFERUNTUR, id est DE PANE EUCHARISTICO ET POCULO similiter EUCHARISTIAE, jam tum locutus praedixit.» Quibus ex verbis intelligis, dogma Christianorum fuisse, nondum elapso saeculo, quo apostoli floruerunt, successisse cruentis Judaeorum hostiis Christianorum hostias et sacrificium incruentum Eucharistiae; atque uti vera ac propria fuere sacrificia Judaeorum, quanquam figurae tantummodo fuerint sacrificii a Christo instituendi, ita verum ac proprium deinde fuisse Christianae religionis sacrificium, quo uno nunc delectatur Deus. Hoc idem a sancto Justino repetitum infra habes: «Nos, inquit, pontificale et sacerdotale verum genus sumus, ut [Col. 1000B] etiam ipse Deus testis est, qui ait in OMNI LOCO IN GENTIBUS HOSTIAS ACCEPTAS GRATASQUE SIBI OFFERRI. Neque vero a quoquam hostias Deus accipit, nisi a suis sacerdotibus. Itaque omnia SACRIFICIA, quae suo nomine facienda Jesus Christus tradidit, id est IN EUCHARISTIA PANIS ET CALICIS, quae in OMNI LOCO a Christianis fiunt, praeoccupatione usus Deus sibi grata esse testatur. Quae autem a vobis, vestrisque sacerdotibus fiunt, improbat,» etc. De Christo etiam sacerdote secundum ordinem Melchisedech alibi meminit sanctus ille vir, qui doctrinam suam postea glorioso martyrio comprobavit. Iisdem temporibus, hoc est, circiter annum Christi 168, Athenagoras Christianus philosophus apologiam pro Christianis Marco Aurelio et Commodo Augustis obtulit. Vix [Col. 1000C] dubitari potest quin et ille Eucharistiam indicaverit, dum tradit, Deum non indigere cruentis victimis, sed exposcere ἀναίμακτον θυσίαν, καὶ λογικὴν λατρείαν, sacrificium incruentum et rationalem cultum; nam hoc nomine tum liturgiae, tum sancti Patres eucharisticum sacrificium innumeris in locis designare consueverunt. Atque hinc intelligimus quam antiqua sit in ipsis liturgiis ejusmodi doctrina.
Adeo autem perspicua, adeo ineluctabilia sunt sancti Justini verba, ut ab humanis affectibus omnino perturbatus, ne dicam, excoecatus sit, qui nondum videat et adhuc inficiari audeat, ipso apostolorum aevo Eucharistiae celebrationem reputatam creditamque fuisse sacrificium, illudque Hebraeorum sacrificiis praestantius. Omnium oculos mentemque hic [Col. 1000D] appello. Cum Christiani nunc veri pontifices et sacerdotes a Justino dicantur, qui negare audent Protestantes verum ab iis confici sacrificium? Et quis detestandae temeritatis eos non damnet, qui et munus et nomen sacerdotum ab Ecclesia Dei sustulere? Neque unum tantummodo Justinum hujus veritatis testem habemus. Circiter annum Christi 190, libros suos contra Haereses scripsit gloriosissimus Lugdunensium episcopus et martyr Irenaeus. Ipse quoque in haec verba de Christo loquitur: «Sed et suis discipulis dans consilium, primitias Deo offerre ex suis creaturis, eum qui ex creatura panis est accepit, et gratias egit, dicens: Hoc est corpus meum, et calicem similiter SUUM SANGUINEM CONFESSUS EST. En novi [Col. 1001A] Testamenti NOVAM DOCUIT OBLATIONEM (qua voce sacrificium saepe saepius liturgiae et Patres designant), quam ECCLESIA AB APOSTOLIS ACCIPIENS (en qualis tunc esset Ecclesiae catholicae fides atque professio) IN UNIVERSO MUNDO OFFERT DEO. De quo Malachias sic praefiguravit: Non est mihi voluntas, etc. Manifestissime per haec, quoniam quidem populus cessabit offerre Deo; OMNI autem LOCO SACRIFICIUM OFFERTUR EI, et hoc purum (Iren., l. IV, c. 17, n. 5, Edit. Bened) .» Subinde addit: «Igitur ECCLESIAE OBLATIO, quam Dominus docuit offerri in universo mundo, PURUM SACRIFICIUM REPUTATUM EST APUD DEUM (Idem, c. 18) .» Et infra: «Oblatio illic (id est apud populum Judaicum), OBLATIONES autem et HIC (scilicet, in Ecclesia). Sacrificia in populo, SACRIFICIA IN ECCLESIA; sed species [Col. 1001B] immutata est tantum.» Offerri autem Deo in tremendo hoc sacrificio corpus et sanguinem Christi realiter praesentis, ex ipso Irenaeo supra ostendimus. Disertissime tradit sanctus hic martyr, ab apostolorum discipulis eruditus, sacrificium nunc in omni loco offerri a Christi fidelibus, illudque Judaicis sacrificiis opponit et praefert: et sunt nihilominus qui ad tantam lucem caecutiunt, atque imperterrite plebi suae venditant nullam offendi apud primitivos Ecclesiae Patres mentionem Christiani sacrificii. Accedat et Tertullianus, ejusdem saeculi scriptor. Is Christum appellat «novorum SACRIFICIORUM sacerdotem, qui NOVA SACRIFICIA offerat, et sacrificiorum aeternorum antistitem (Tertul., l. adv. Judaeos, c. 6) .» Quid vero sacrificiorum nomine Tertullianus [Col. 1001C] significat? Ipse nobis edisseret: Similiter, inquit, de stationum diebus non putant plerique sacrificiorum orationibus interveniendum, quod statio solvenda sit ACCEPTO CORPORE DOMINI. Ergo devotum Deo obsequium Eucharistia resolvit, an magis Deo obligat (Idem, l. de Orat., c. 14) ? En incruentum missae sacrificium, quod orationibus non paucis absolvebatur. Rigaltius Calvinianus, aut certe ad Calvinianorum castra non raro deficiens, hic nobis obtrudit sacrificiorum voce orationes designari, quasi Tertullianus aperte non distinxerit sacrificia ab orationibus. Supra ipse manifestius a sacrificio orationes sejunxerat scribens: «Quae oratio cum divortio sancti osculi integra? Quale sacrificium est, a quo sine pace disceditur?» Itaque et Tertulliano Eucharistia est sacrificium: [Col. 1001D] quod et subsequentibus verbis confirmat addendo: ACCEPTO CORPORE DOMINI et reservato, utrumque salvum est, et participatio SACRIFICII et exsecutio officii.» Horum verborum sensus in omnium oculos incurrit. Neque reticendum quod is adjicit, inquiens: «Nonne solemniter erit statio tua, si et AD ARAM DEI steteris?» Ara, sive altare, de sacrificio certos et ipsa nos facit. Calvinianis tamen oculis hanc vocem accipiens Rigaltius, contendebat ex Minucii Felicis dialogo (addere poterat et ex Origene contra Celsum) neque aras, neque templa iis temporibus fuisse populo Christiano, ac propterea aram hic esse mensam Christi. Cantilenam hanc a Samuele Basnagio, in Annalibus, atque ab aliis repetitam novimus, scribentibus ipsis, metamophorice mensam Domini appellatam [Col. 1002A] fuisse altare a Tertulliano, Cypriano, Eliberitanis Patribus, in canonibus apostolorum et alibi. Ex Socratis Historia idem Basnagius haec refert. Fervente perturbatione Arii causa «Alexander episcopus in ecclesia, quae Irena cognominatur, se solum inclusit, et ingressus ad altare, sub sacra mensa pronum se humi prostravit (Socrat. l. I Hist. Eccles., c. 37) .» Ambrosius quoque Mediolanensis episcopus, furente Justina Augusta, sub altari positus Ruffino dicitur. «Ex his apparet, Basnagius ait, mensam sacram et altare unum idemque fuisse.» Atque ita sane fuit. Atqui, subdit ille, inauditum est in omni memoria germanum altare nomine mensae fuisse designatum. Evolvantur Annales ethnicorum et Judaeorum.»
Miseram plane Calvinianorum plebem quis non [Col. 1002B] appellet, quam inania hujusmodi documenta nutriunt atque erudiunt. Non apud ethnicos, non apud Judaeos id conquirendum, quod unius Christianae religionis proprium ac singulare privilegium est, videlicet eamdem eucharisticam mensam altaris quoque munere fungi. Mensa est, quia ibi renovatur sacra Domini coena; altare est, quia ibi sacrificium crucis mystice renovatur. Catholici utrumque agnoscunt, duplicique eo nomine utuntur. Idem in more fuit priorum quoque saeculorum Patribus, cum vix ullus sit ex iis qui sacram mensam altare quoque non appellarit. Hoc idem ex ipso Socratis adducto loco discere debuit et potuit Basnagius; sed is ingenium praeoccupatum Calvinianis commentis gerens, quod obvium erat non vidit. Visurus tamen est quicunque [Col. 1002C] animadvertens omnium saeculorum Patres tam saepe tantoque consensu modo mensam, modo altare, unam eamdemque rem nominasse, hoc non alia ratione fieri potuisse intelliget, nisi quia in mensa illa simul Domini coena verumque novae legis sacrificium a Malachia praedictum peragebatur. Si secus fuisset, culpandi viderentur Patres, quod nomine altaris abusi toties fuissent. Potuit etiam ac debuit discere Basnagius, ideo sanctos episcopos Alexandrum et Ambrosium in Ecclesiae necessitatibus ad altare accessisse ut sub ipso (nam tum lignea et cava erat sacra mensa) divinum implorarent auxilium, non alia de causa factum, nisi quia super altare, sive supra mensam, asservabatur in ciborio Eucharistia, pro infirmorum viatico reservata. Id ex [Col. 1002D] sanctae Gorgoniae Actibus apud Nazianzenum ejus fratrem supra memoratis, et ex Vita sancti Ambrosii a Paulino scripta, non immerito colligitur. Ad nudam Calvinianam mensam extra coenam quis unquam precaturus Deum accedat? Frustra vero objiciuntur nobis ethnici, tanquam irridentes olim Minucio Felici et Origeni, quod Christiani nullas aras haberent, templa nulla, nulla nota simulacra. Quid arae nomine ethnici designarent, nemo nescit: altaria nempe lapidea sacrificiis cruentis et victimis carnalibus destinata. Hisce profecto, uti et magnificis templis carebant priorum saeculorum Christiani; propterea hujusmodi altarium templorumque defectum eis exprobrabant pagani, quasi solis iis victimis placanda esset Divinitas. Arnobius quoque contra [Col. 1003A] gentiles haec habet: «Consuestis, inquit, crimen nobis maximum impietatis affingere, quod neque aedes sacras, non altaria fabricemus, non aras (Arnob., l. VI cont. Gent.) .» Scripsit haec Arnobius circiter annum Christi 303. Longe etiam serius, ipsaque religione Christiana regnante, Julianus Apostata Christi fideles arguebat, quod Βώμους καὶ Θυσιαστήρια, aras et altaria, sive sacrificatoria, non exstruerent. Vide Cyrillum Alexandrinum (Lib. X cont. Julian.) . Cum tantum discrimen intercederet inter ethnicorum et Christianorum altaria, inde nata calumnia de Christiana religione tanquam altaribus destituta. Vellet Basnagius, respondissent Christiani, ne sibi quidem deesse aram. At Basnagio magistro non indigebant veteres Christiani, ut rebus suis consulerent. [Col. 1003B] Praeterquamquod nimium discriminis fuit inter paganorum aras et altaria lignea Christianorum, ad instar mensae confecta prioribus Ecclesiae saeculis, exempla passim exstant, saepe noluisse illos tremenda mysteria sua revelare, atque ethnicorum irrisionibus exponere.
Contra, cum fideles alloquerentur, nunquid ii tacuerunt religionis nostrae altaria? Nequaquam; et non dicam Arnobii et Cyrilli Alexandrini temporibus, sed ne ipsis quidem primis tribus Ecclesiae saeculis. Imo et ab Apostolo ejusmodi dogma accepimus. Is enim meminit mensae Domini ad Corinthios scribens; et aeque ad Hebraeos, altare in Ecclesia agnoscit. Habemus, ait, altare ( Θυσιαστήριον ), id est, sacrificatorium) de quo edere potestatem non habent, qui [Col. 1003C] tabernaculo deserviunt (Heb. XIII, 10) , hoc est, Judaei legalibus adhuc inhaerentes. Neque altari in coelis posito haec accomodantur, cum edere Paulus diserte dicat, sed quidem mystico altari nostro, in quo Panis vitae realiter manducatur, id est corpus Domini. Idem accipe a sancto martyre Ignatio, hoc est, ab apostolorum discipulo, qui in epistola germana ad Philadelphienses, ante Minucii et Origenis tempora, haec scripsit. «Operam igitur date, ut una Eucharistia utamini. Una enim est caro Domini nostri (en quid Eucharistia esset; quod luculentius ab eo in epistola ad Smyrnaeos affirmatum supra vidimus) et unus calix in unitatem sanguinis ipsius. UNUM ALTARE ( ἓν Θυσιαστήριον ) sicut unus episcopus,» [Col. 1003D] etc. Poterat etiam, si voluisset, respondere Origenes Celso Christianis non deesse altare; hoc enim et ipse confessus est alibi scribens: «Sacerdos, qui DIVINIS ASSISTIT ALTARIBUS, aliis indumentis utitur, cum est IN SACRIFICIORUM MINISTERIO (Orig. hom. 4 in Levitic.) .» En et, Origene teste, in Ecclesia Christi divinum altare et sacrificium. Et quid dixi, respondere ille poterat? Imo et respondit, cum contra eumdem Celsum hisce verbis est usus: Fundentes universorum Deo omnipotenti orationes per Unigenitum ejus, cui primum eas offerimus, rogantes illum, ut pote qui propitiatio est pro peccatis nostris, ut velut summus Pontifex (ad quem sacrificium spectat) ET PRECES ET SACRIFICIA ( καὶ τὰς Θυσίας ) et colloquia nostra, illi, qui est super omnia, Deo sistat (Idem. l. VIII contra Cels.) .» Qui sacrificium statuit altare quoque statuat oportet. Pete etiam ab Origene, sit ne propitiatorium hoc sacrificium. Is respondebit: ISTA EST COMMEMORATIO SOLA, QUAE PROPITIUM FACIT DEUM HOMINIBUS (Idem, homil. 13 in Levitic.) .» Ad gloriosum Africae lumen et martyrem Cyprianum nostra nunc procedat oratio, ut ab eo discamus quaenam de sacra missa foret Ecclesiae sententia saeculo Christi tertio, quo et ipse floruit.
In epistola ad Caecilium scripta circiter annum Christi 253, totus est sanctus episcopus in refellendis quibusdam sciolis, qui ad tremendum sacrificium aquam, non vero vinum, adhibebant (Cyprian., epist. 63 ad Caecilium) . Utrumque adhibitum in Ecclesia semper fuisse, primi Patres Justinus, Irenaeus, Clemens [Col. 1004B] Alexandrinus, et denique ipse Cyprianus ostendit, «cum Dominus calicem docuerit, exemplo magisterii sui, vini et aquae conjunctione misceri.» Certe magni illi viri ritum hunc minime invexerunt, sed ab apostolis traditum accepere. Et nihilominus impia auctoritate a novatoribus proscripta fuit aqua e coena. Quis tantam temeritatem ferat, quae aut ignorantiae, aut praevaricationis, damnat primitivae Ecclesiae Patres? Ad missam ergo quod attinet, non disputat Cyprianus an «sacrificium» sit appellanda. Id uti constans dogma, atque in Ecclesia Dei in dubium a nemine revocatum, tradit. «Quis magis sacerdos Dei summi,» ait, «quam Dominus noster Jesus Christus? qui SACRIFICIUM Deo Patri OBTULIT, et obtulit hoc idem quod Melchisedech obtulerat, id est panem [Col. 1004C] et vinum, SUUM scilicet CORPUS ET SANGUINEM?» Quicunque in tam perspicuis vebis verum non agnoscit religionis Christianae sacrificium, ac realem Domini praesentiam in Eucharistia, inexcusabilis pervicaciae reum se prodit. Infra addit praelaudatus sanctus antistes: «Nam si Jesus Christus, Dominus et Deus noster, ipse et summus sacerdos Dei Patris, et SACRIFICIUM Patri SE IPSUM primus OBTULIT, et HOC FIERI in sui commemorationem praecepit, utique ille sacerdos vice Christi vere fungitur, qui id quod Christus fecit imitatur, et SACRIFICIUM VERUM ET PLENUM tunc OFFERT IN ECCLESIA DEO Patri, si sic incipiat offerre secundum quod ipsum Christum videat obtulisse.» Relege, atque studiose haec verba considera. Et nihilominus aevo nostro, quo et eruditio [Col. 1004D] et inquirendae veritatis ratio potissimum excolitur, inventi sunt qui Lutheri et Calvini de sacra missa errores, non paucis Protestantibus jam perspectos, tueri sunt ausi, et ignaro populo suadere adhuc pergunt, ignotum veteri Ecclesiae fuisse incruentum sacrificium, tantumque errorem, sive abominationem corruptoribus Christianae religionis, sive papistis, esse tribuendum. Ecquando discemus, praejudicatis opinionibus sepositis, unam veritatem inquirere, inventamque fateri? Infra ostendit Cyprianus a Spiritu sancto (Proverb. IX) , DOMINICI SACRIFICII, et IMMACULATAE HOSTIAE panis et vini, sed et ALTARIS, et apostolorum, factam fuisse mentionem; tum haec subjungit: «Apparet SANGUINEM CHRIST non OFFERRI, [Col. 1005A] si desit vinum calici, nec SACRIFICIUM DOMINICUM legitima sanctificatione celebrari, nisi OBLATIO ET SACRIFICIUM NOSTRUM responderit passioni.»
Praeterea sanctus ille vir, qui Ecclesiae doctrinam suo martyrio postea confirmavit, praecessisse testatur in Melchisedech sacerdote «imaginem SACRIFICII CHRISTI, in pane et vino, scilicet, constitutam.» Quam «rem perficiens et adimplens Dominus, panem et calicem mistum vino obtulit; et qui est plenitudo, VERITATEM praefiguratae imaginis ADIMPLEVIT.» Memorat idem Cyprianus DOMINICA SACRIFICIA (Cyprian., epist. 69) ; et alibi ait: «Quando IN SACRIFICIIS precem cum pluribus facimus (Idem, epist. 37) .» Ridendus hic Rigaltius, qui sacrificia pro orationibus rursus interpretatur, quando apertissime precem a [Col. 1005B] sacrificiis distinctam habes, et quid fuerint sacrificia sancto Cypriano, ex productis locis meridiano sole clarius elucet. Abundant et alia loca, ubi is meminit altaris, qua voce veri sacrificii idea menti nostrae renovatur. Unum memorabo. De schismatico homine inquit: «Hostis ALTARIS, adversus SACRIFICIUM CHRISTI rebellis, etc., audet aliud altare, precem alteram illicitis vocibus facere, DOMINICAE HOSTIAE VERITATEM per falsa sacrificia profanare ( Idem, lib. de Unit. Eccles. ).» Sed non dimittendus Cyprianus, antequam ab ipso quoque discamus, num vel tunc crederetur Christiani populi sacrificium esse propitiatorium pro fidelibus in Christo quiescentibus. Ad alterum Cyprianum scribens, ab antecessoribus episcopis vetitum ait ne quis clericus ad tutelam adhiberetur: [Col. 1005C] «Si quis hoc fecisset, non offerretur pro eo, nec SACRIFICIUM PRO DORMITIONE ejus celebraretur (Idem, epist. 1 ad alterum Cyprianum) .» Propterea cum Victor quidam decretum istud contempsisset, «non est (subdit) quod PRO DORMITIONE ejus apud vos fiat OBLATIO (id est, sacrificium) aut DEPRECATIO aliqua nomine ejus in Ecclesia frequentetur.» Locum hunc de divini sacrificii efficacia in defunctorum quoque subsidium eripere se posse Catholicis existimavit Joannes Fellus, Oxoniensis in Anglia episcopus, ut alios novatores praetermittam, dicendo (Adnot. ad epist. 1 Cypriani) martyrum quoque in sacris factam fuisse commemorationem, et oblata pro eis sacrificia, qui tamen Cypriano credebantur jam pervenisse ad coronam. Ast ille oculos clausit, ne videret. [Col. 1005D] Relege Cypriani verba: «Pro dormitione ejus apud vos non fiat oblatio, aut deprecatio aliqua nomine ejus.» Pro martyribus, fatente ipso Fello, nulla deprecatio fiebat. Si pro reliquis fidelibus fiebat, tunc Ecclesia crediderit oportet, defunctis quoque opem per sacrificia et preces praestari. Dogmatis ejusdem vadem habemus Tertullianum Cypriano antiquiorem (Tertull., l. de Exhort. ad Cast., c. 11, et de Monogam., c. 10) .
Cum itaque toties in Romanae reliquarumque Ecclesiarum liturgiis nobis occurrunt sacrificii, et altaris, et hostiae nomina, manu jam tenes, eadem, atque illud, quod per ea significatur, inani conatu a Protestantibus in suspicionem novitatis adduci, quasi, [Col. 1006A] primis Ecclesiae saeculis ignota, in sacrorum mysteriorum preces sensim irrepserint. Habes etiam cur Anglicano Grabe missa in Anglia restituenda videretur, atque is hac in re Lutheri et Calvini errores fateri veritus non fuerit. Ex tot etiam veterum testimoniis collatis constat evidenter, non imaginarium, non improprium esse catholicae Ecclesiae sacrificium, atque in meras phaleras cavillari volentium resolvi quidquid Protestantes commentantur ut ostendant non occurrere in sacrificio nostro conditiones et qualitates omnes quae in cruentis Judaeorum sacrificiis deprehenduntur, ideoque verum ac proprium sacrificium non esse istud dicendum. Catholici contra ostendunt, notas omnes veri sacrificii in eucharisticum confluere. Sed quid terendum tempus in [Col. 1006B] superfluis hisce disputationibus? Qui Judaicas hostias instituit, Eucharistiam quoque novo populo praescripsit. Etiamsi illae cruentae, incruenta vero haec sit, et quamvis daremus aliquid discriminis inter istam et illas, nonne Deo licuit varia, et tamen vera instituere sacrificia? In sacrificio crucis non victima, non altare, non sacerdos, similia fuere Judaicis. Nihil autem aliud eucharisticum est quam renovatio mystica ejusdem sacrificii. Quod tamen omnem cavillationem dissipat, da mihi, realiter in Eucharistia contineri verum corpus et sanguinem Domini, quam veritatem semper ab Ecclesiae exordio liturgiae et Patres depraedicarunt, uti supra evidentissime ostendimus. Da insuper mihi, nos in mysteriis divinam hanc hostiam, mystice singulis diebus [Col. 1006C] mactatam, et nunquam deficientem, offerre Deo in remissionem peccatorum; quid ultra funem contentionis extendimus? Nonne animantibus ratione carentibus Filius Dei praestat? Ullane gratior et efficacior victima coelesti Patri quam ista offerri potest? Novum ergo sacrificium, singulare sacrificium in Eucharistia habemus: «Sacrificium longe praestantius» antiquis, uti scribit Eusebius (Demonst. evang., l. II, c. 10) . Quicunque igitur Christo credens, admirabile hoc beneficium Christianae religioni ab ipso praestitum, contra tot testium nubem tum priorum tum subsequentium Ecclesiae saeculorum, pernegare audet, plus Luthero et Calvino quam omnibus orbis Christiani liturgiis, sanctisque Patribus, fidem et obsequium adjungens, perpendat an rite ac sincere [Col. 1006D] examen tantae quaestionis inierit, ad quod omnium conscientia obligatam se sentit. Venient, ut spero, dies, quibus tot populi, nunc a nobis teterrimo schismate sejuncti, ad unitatem catholicae religionis redibunt; et tunc mirabuntur se ac majores suos tandiu a sophismatibus et cavillationibus novatorum fuisse deceptos. Neque enim controversia de Eucharistia ex iis est quae uti obstrusae hominum ingenia torquent, et ab omnibus tenebris expediri difficile possunt. Dum Christianus eam animi ac mentis demissionem Deo loquenti profiteatur quam unusquisque nostrum profitetur in credenda Trinitate, Incarnatione Verbi, aliisque Christianae religionis mysteriis, fidentissime aio non posse ipsum non intueri [Col. 1007A] patentem hic veritatis lucem, hoc est dogma de praesentia reali, et sacrificio missae, perennem cunctis saeculis Ecclesiae sententiam fuisse, a qua recedere summum flagitium est. De Socinianis hic non loquor, neque de aliis id genus hominibus, qui aut nihil credunt, aut non religioni sua ingenia, sed suis ingeniis religionem detestanda auctoritate submittunt, et reliquorum Christianorum credulitatem derident; inter quos aetate nostra apud Britannos erupit Jonathas Swift, auctor libelli in Gallicam linguam conversi, ac titulum praeferentis: Le Conte du tonneau, qui de sacramento altaris comoediam struere non est veritus. Talia audere nisi impius homo nequit, et qui in Epicuri atque Atheorum castris manifeste militat. Ad pestilentissimum hoc hominum genus [Col. 1007B] quae hactenus congessi non pertinent.
Uti omnes inter Catholicos eruditi fatentur, post Berengarii haeresim ritus in catholica Romana Ecclesia invaluit, scilicet, post consecrationem elevare, sive attollere hostiam ac deinde calicem, ut a populo adoretur corpus et sanguis Domini. Hinc nobis heterodoxi novitatem ritus objiciunt, eumque progenitum clamant ex opinione transsubstantiationis, quam ridiculo commento obortam nono Christi saeculo, atque a Paschasio Ratberto primum excogitatam, sibi fingunt. Hujusmodi adorationem sustulere Lutherani, quanquam realitatem corporis Domini in sacramento [Col. 1007C] fatentes; Calviniani vero nos ob hujusmodi consuetudinem idololatriae (si superis placet) insimulant. Quam absurda sit accusatio haec et puerilis calumnia, nemo grandi ingenio indiget ut agnoscat. Si apud Catholicos certissimum dogma est, in Eucharistia totum Christum reali sua praesentia existere, quis non videt ac intelligit necessario consequi ipsum ibi esse adorandum, cum ubicunque is praesens adsit, ejusmodi honore et obsequio sit donandus; imo qui secus ageret damnandus foret? Aeque etiam, imo plus lepidum se praeberet quisquis ex illo adorationis ritu, post annum Christi centesimum et millesimum invecto, inferre vellet circiter ea tempora credi coeptam transsubstantiationem et praesentiam in sacramento altaris, quando hoc dogma [Col. 1007D] cum Ecclesia natum semperque custoditum supra evicimus. Attamen, ut pusillis etiam satisfiat, animadvertendum est mirum esse qui ab hominibus non ineruditis ob adorationem corporis et sanguinis Domini in missa ad eorum elevationem Iis nobis moveatur. Nova sit, ut velint, elevatio illa, nova certe non est Eucharistiae adoratio, imo semper usitata fuit, ut jam polemici catholicae Ecclesiae scriptores jamdudum palam fecere. Nos adorationis nomine significamus obsequium internae humiliationis, quod servus domino praestat; dividiturque in internum et externum. Praestantius procul dubio internum quam alterum; imo hoc nihil fere est sine illo; nam ideo adinventum est externum, ut homo prodat obsequium [Col. 1008A] in corde situm. Genu autem flectere, sive in genua procumbere, signum majoribus nostris semper visum fuit valde accommodatum ad testandam interioris hominis servilem venerationem atque humilitatem. Nulla tamen dubitatio est quin etiam rite perfecteque peragi et ostendi reverentia atque adoratio erga Deum possit solo corde et absque genuum corporisque prostratione. Sola etiam capitis inclinatio id exterius praestare potest. «Orantes, inquit sanctus Augustinus, de membris sui corporis faciunt quod supplicantibus congruit, cum genua figunt, cum extendunt manus, vel etiam prosternuntur solo; et si quid aliud faciunt, quamvis eorum visibilis voluntas et cordis intentio Deo nota sit, nec ille indigeat his indiciis, ut humanus ei pandatur animus [Col. 1008B] (Aug., l. de Cura pro Mortuis, c. 5) .» Quid ethnici praestarent, templa seu idola veneraturi, prodit Apuleius, inquiens: «Si fanum aliquod Aemilianus praetereat, nefas habet adorandi gratia manum labris admovere (Apuleius in Apolog. 1) .» Proinde etsi notum sit ex Actibus apostolorum, et ex Epistola ad Ephesios, consuevisse apostolos positis genibus crare, attamen, testibus Justino Martyre ac Tertulliano, «die Dominico et a die Paschae in Pentecostes usque, nefas erat de geniculis adorare.» Idque etiam constitutum videas a Nicaenis Patribus (Conc. Nicaen. I, c. ult.) . Num minus propterea adorabatur Deus in oratione atque in mysteriis? Ejusmodi ritum variare ac praescribere ad Ecclesiam pertinet. Exploratum est olim Christi fideles tam in Oriente [Col. 1008C] quam in Occidente stantes accepisse corpus et sanguinem Domini. Nunc genibus flexis accipiunt. Aeque profecto ac illi adorant sacerdotes, qui adhuc stantes sacratissimo corpore et sanguine vescuntur.
Cum nullum ex antiquis Sacramentariis habeamus, in quo rubricae seu ritus omnes legantur adhibiti in missa, propterea multum lucis deest ad dignoscendam antiquorum temporum adorationem in sacris mysteriis. Nihilo tamen secius hujusce ritus vestigium aliquod satis perspicuum superest. Vide Ordinem Romanum primum missae pontificalis a Cassandro, Hittorpio, et Mabillonio editum, cujus antiquitas annum Christi octingentesimum praecedit, cum de eo Amalarius mentionem fecerit. Ibi «inclinato capite pontifex, vel diaconus salutat [Col. 1008D] sancta,» id est, Eucharistiam praecedentis diei reservatam, quae supra altare statuebatur ad majorem reverentiam conciliandam novo solemni sacrificio quod celebrandum erat. Hujusce ritus testem quoque habemus Gregorium Turonensem (Lib. I de Glor. mart., c. 85) . In altero Ordine Romano apud eumdem Mabillonium idem Ritus repetitur hisce verbis: «Et pertransit pontifex in caput scholae, et in gradu superiore, inclinato capite ad altare, primo adorat sancta.» Praeterea Amalarius, cui unus aut alter ex hisce Ordinibus ad manus erat, de sacris ministris ait: «Perseverant retro stantes inclinati, usque dum dicatur: Sed libera nos a malo (Amalar., l. III de divin. Offic., c. 23) .» Hoc est, adorationem [Col. 1009A] per totum canonem continuabant. Et in ejus Eglogis, circiter annum Christi 820, scribebat: «Episcopus veniens ante altare, adorat primo sancta ( Idem, in Eclog. a Baluz. et Mabil. edit. ).» Et infra: «Episcopus postquam adoraverit sancta, pergit ad dexteram altaris.» Haec ante Paschasii Ratberti libros peracta. In ipso omnium vetustissimo Ordine 1, haec animadverte, cum Amalarii verbis consona: «Expleto hymno Angelico, id est, Sanctus, surgit pontifex solus, et intrat in canonem. Episcopi vero, diaconi, subdiaconi et presbyteri in presbyterio PERMANENT INCLINATI. Et cum dixerit: Nobis quoque peccatoribus, surgunt subdiaconi,» etc. En adorationem tunc in divinis mysteriis continuatam per totum canonis tempus. Apud Graecos praecipuum adorandi sacratissimi [Col. 1009B] corporis et sanguinis Domini tempus est, cum post Pater Noster dicunt Sancta sanctis, et fit elevatio hostiae et calicis. Anastasius Sinaita scribebat: «Sacerdos post sacrificii illius incruenti consecrationem panem vitae in altum elevat, ipsumque omnibus ostendit, etc. Tum statim adjungit: Sancta sanctis (Anastas. Sinaita, orat. de S. Synaxi, t. I Canisii) .» In usitata apud Graecos Chrysostomi liturgia, a Jacobo Goario edita, haec habentur: «Dehinc adorat sacerdos et diaconus, in quo sunt loco, ter secreto dicentes: Deus, propitius esto mihi peccatori. Et populus similiter cunctus cum devotione adorat. Cum autem viderit diaconus sacerdotem manus extendentem, et sanctum panem tangentem, ut faciat sanctam elevationem, exclamat: Attendamus. [Col. 1009C] Et sacerdos: Sancta sanctis. Chorus: Unus Sanctus, unus Dominus Jesus Christus in gloria Dei Patris. Amen. » Tum diaconus ad communionem accedens «Adorat semel dicens: Ecce venio ad immortalem Regem. Credo, Domine, et confiteor. » Communicaturus populum, «diaconus adorans semel sumit sanctum calicem, etc., ostendit ipsum populo, dicens: Cum timore, » etc.
Notum est eosdem Graecos tanta devotione ferri in Eucharistiam ut in excessus ruere videantur; nam vel dum sacra dona ad altare magno apparatu deferuntur, quanquam nondum consecrata, populus procumbit in genua, quasi eadem adoraturus. Ferendum, neque vetandum, hunc ritum censuerunt non Graeci tantum, sed et Latini docti viri, dummodo [Col. 1009D] gens illa edoceatur quo mentis et cultus discrimine excipienda sint dona nondum consecrata, ac postea consecrata. Attamen non deerunt cavillatores, qui pro more suo novitatem suspicentur adorationis apud Graecos, cum Sancta sanctis inclamat sacerdos. Insignem locum habeo ego, quo eis os obstruam, nempe Theodorum Studitam, qui, circiter annum Christi 796, in dialogo inter orthodoxum et haereticum, haec scribit (Theod. Studit., in Antirrhetico II, c. 31) : Orthodoxus: «Quo in numero habes corpus et sanguinem Domini Jesu Christi?» Haereticus: «Sancta sunt procul dubio. Etenim Sancta sanctis, a sacerdote pronuntiatur.» Orthodoxus: «Haec itaque etiam adoranda judicas?» Haereticus: [Col. 1010A] «Et quis adeo impie sentiat, qui non sancta simul et adoranda confiteatur?» Orthodoxus: «Non igitur tecum pugnantia loqueris, qui eum ante dixeris, non statim quod sanctum est, idem etiam adorandum esse, nunc rursum affirmas quod negasti?» Haereticus: «Atqui non de mysteriis (id est de missa) mihi sermo erat, cum de his omnes consentiant, ut dixi.» Sanctus quoque Maximus idem confirmavit, dicens: «Pontifex attollens sacrum panem, ostendebat benedictionem, seu sacramentum, dicens: Sancta sanctis (S. Maxim., in Dionys. Hierarch. eccles ).» En eucharistici corporis et sanguinis elevationem, quam etiam testatur Simeon Thessalonicensis ( Opusc. de templo et missa, apud Canisium ). In Vita quoque beati Lucae Junioris a Combefisio [Col. 1010B] edita, inter Graecorum opuscula, occurrit eadem sacrorum praxis. Floruit ille inter Graecos Ascetas saeculo Chr. X, et in solitudine versabatur, cum ad eum invisendum accessit archiepiscopus Corinthi. Petiit Lucas qua ratione anachoretae illi «horrenda mysteria possent percipere.» Respondit praesul praesanctificata esse accipienda. «Tum, inquit, explicans velum minus, propones in eo sacras particulas, accensoque thymiamate, typicorum psalmos, aut hymnum Ter Sanctus cantabis cum Symbolo fidei; TRINAQUE GENUUM FLEXIONE ADORANS, manus quidem contrahes (in formam crucis), ore autem sacrum pretiosi Christi ac Dei nostri corpus sumes, dicendo Amen. Rursum vero reliquas particulas in vase linteolo colliges, omnem diligentiam adhibens, ut ne margarita decidat [Col. 1010C] ac conculcetur.» En quanta reverentia a Graecis olim adhiberetur ad tremendum Christi corpus, quem praesentem, ut vidisti, adorabant. Atque ex his edocemur quid de debita corpori Domini adoratione in sacris mysteriis vel tunc crederet et praestaret Graecorum Ecclesia.
Neque alia sententia, neque alius usus fuit Syris et Coptis. Nam uti Renaudotius demonstravit, elevationem et ipsi faciebant et faciunt hostiae et calicis, non quidem statim post consecrationem, sed post orationem Dominicalem: «Totius quippe Orientis, is ait, consuetudo fert, ut non prius clevetur sacramentum, et populo ostendatur, quam dicatur: Sancta sanctis. Ex hoc errore, factum est ut multi Orientalibus Ecclesiis ignotam esse elevationem [Col. 1010D] temere affirmaverint.» Tunc autem peculiari devotione sancta mysteria populus adorabat, et adhuc adorat. In liturgia Syriaca sancto Gregorio tributa, post consecrationem diaconus clamat: Adorate Agnum Verbum, etc. Quid autem refert, si immediate post consecrationem a Romana Ecclesia elevatio et adoratio divinorum mysteriorum peragitur, et ab Orientalibus Ecclesiis nonnisi ante communionem? Satis est habere nos constantem omnium Ecclesiarum doctrinam et usum de adoratione debita in sacris mysteriis Christo Domino realiter praesenti; ac propterea Latinis Ecclesiis licuisse, imo singularem laudem deberi, quod actum hunc humiliationis et obsequii nostri statim post [Col. 1011A] peractam consecrationem sensim invectum probarint, et persolvere pergant, ut quem honorem Sacramentarii divino ipsi Redemptori in sacris subtraxere, nos visibilius etiam et enixius persolvamus. Sed quid plura quaerimus, quando ante tot saecula sancti Patres adorationem agnoverunt in Ecclesia Dei usitatam, cum incruentum sacrificium conficiebatur? Notissima sunt et pervulgata sancti Ambrosii verba: «Caro Christi, QUAM HODIEQUE IN MYSTERIIS ADORAMUS, et QUAM APOSTOLI in Domino Jesu ADORAVERUNT (Ambros., l. III de Spir. S., c. 11) .» Hebes plane ingenio sit, aut animum corruptum gerat, qui et hic non videt, quanta fiducia tunc Christi fideles crederent carnem Christi in mysteriis praesentem esse, uti certe apostolis praesens fuit Jesus Dominus. Nec [Col. 1011B] aliter loquitur sanctus Augustinus: «Suscepit, inquit, Dominus de terra terram, quia caro de terra est, et de carne Mariae carnem accepit. Et quia in ipsa carne hic ambulavit, ET IPSAM CARNEM (ac propterea non imaginariam, non metaphoricam) NOBIS MANDUCANDAM ad salutem DEDIT; nemo autem illam carnem manducat, NISI PRIUS ADORAVERIT; inventum est quemadmodum adoretur scabellum pedum Domini; et non solum NON PECCAMUS ADORANDO, sed PECCEMUS NON ADORANDO (Aug. Enarr. in psal. XCVIII, n. 9) .» Deinde subdit: «Ideo et ad terram quamlibet (id est ad quamlibet Eucharistiae, quae caro Christi est, portionem) TE INCLINAS ATQUE PROSTERNIS, non quasi terram intuearis (hoc est, veluti terrenam rem, nulla veneratione dignam), sed ILLUM [Col. 1011C] SANCTUM, cujus scabellum est, quod ADORAS (id est, caro); propter Ipsum enim ADORAS.» Itidem supra vidimus, cap. 12, quid Theodoretus habeat de sacris Eucharistiae symbolis, cum ait: «Intelliguntur autem ea esse quae facta sunt et creduntur, ET ADORANTUR, utpote quae illa sunt quae creduntur.» Praecedenti quoque saeculo quarto sanctus Cyrillus Hierosolymitanus ritum tradidit quo tunc populus sacrum Domini corpus et sanguinem acciperet, scilicet, stans quidem, sed inclinato aut corpore, aut capite; nam istud vox κύπτων, scilicet, pronus, ab eo adhibita prodit quod signum adorationis tunc erat ex institutione Ecclesiae. «Accede, inquit, et ad sanguinis poculum non extendens manus, sed PRONUS, et adorationis ac venerationis in modum, [Col. 1011D] dicens: Amen. » Et in accipiendo corpore admonet sinistram manum «velut thronum» subjici solitam dexterae, «utpote Regem suscepturas.» Tanta tunc erat fides, non ficte, sed vere, sumi in sacramento ipsummet Christi Domini corpus.
Uti etiam animadvertit Meldensium episcopus Bossuetus, magnus nempe vir, in explicatione missae, non solum antiquis saeculis suprema veneratio et latriae cultus adhibebatur a Christi fidelibus sacratissimae Eucharistiae, sed etiam extendebatur ad sacra vasa tremendi sacrificii; qui cultus tamen non in materie sistebat, sed in ipsum adorandum Dominum ferebatur. Id sanctus Hieronymus testatur, inquiens: «Discant qui ignorant, eruditi testimoniis Scripturarum, [Col. 1012A] qua debeant veneratione sancta suscipere, et altaris Christi ministerio deservire, sacrosque calices et sancta velamina, et caetera quae ad cultum dominicae pertinent passionis, non quasi inania et sensu carentia sanctimoniam non habere, sed, ex consortio corporis et sanguinis Domini, eadem qua corpus ejus et sanguis majestate veneranda (Hieron., epist. praefixa epist. Theophil. Alex. t. V Biblioth. PP.) .» Non ait Hieronymus adoranda, sed veneranda, sive veneratione digna. An figuram tantummodo corporis Domini in Eucharistia crederet, qui scribit participes fuisse sacros calices venerationis debitae Christo Domino, quod ex ejus corporis et sanguinis consortio sive contactu sanctificati forent, cuicunque aequo et perspicaci lectori dijudicandum relinquo. Denique [Col. 1012B] legas velim (ut alia loca praeteream) Chrysostomi de Christo loquentis haec verba: «Hoc corpus etiam jacens in praesepio reveriti sunt magi, et cum multo metu ac tremore adorarunt. Tu non in praesepi vides, sed in ALTARI. Nos ergo longe MAJOREM quam illi barbari OSTENDAMUS REVERENTIAM (Chrysost., hom. 24 in I Cor.) .» etc. Dubitasne adhuc an antiquitus etiam adorationis tributum persolveretur corpori Christi in sacris mysteriis? Idem Chrysostomus aiebat: «Qui cum Patre (sursum) sedet, omnium manibus continetur (Idem, l. III de Sacerd.) ,» in sacra videlicet synaxi. Hoc fidelibus denuntiabatur; et adhuc sciscitaris an tantum Dominum praesentem ii adorarent? Interea opusculo huic meo si tanta felicitas obtingeret, ut ad Protestantium manus perveniret, eos per [Col. 1012C] viscera Jesu Christi rogo, si religionem amant, si pacem Ecclesiarum cupiunt, a qua abhorrere nisi impius nemo potest, ut quid ex adoratione Eucharistiae necessario consequatur accurate et sine partium studio perpendant. Nulla dubitatio superesse potest quin Christi fideles, cum quarto et quinto Christi saeculo sive genua flectendo, sive caput inclinando, adorationem suam ad Eucharistiam praesentem dirigerent. Si Ambrosius, si Augustinus, aliique Patres censuissent, uti nunc Lutheri discipuli opinantur, in sacramento cum corpore et sanguine Christi perdurare adhuc panis et vini substantiam, adorationem improbassent, ne cultus uni Deo debitus simul creaturae redderetur; ita enim Lutheranis videtur, an jure, non inquiro. Sin, uti Calvinistae sentiunt, Patres ii in [Col. 1012D] Eucharistia solum panem et vinum contineri putassent, non ab ea tantummodo abstinuissent, sed ipsam idololatriae damnassent. Atqui pro certo habemus antiquos Patres ejusmodi adorationem probasse, imo censuisse sine peccato omitti non posse. Nonne ergo consequi intelligis non aliam fuisse veteri Ecclesiae sententiam et fidem de Eucharistia quam quae in Romana servatur, semperque servata est? Simul etiam fateri cogeris nihil cogitasse Patres de pane et vino post consecrationem, sed in sacramento unum corpus et sanguinem et animam Christi uti adoratione digna considerasse. Propterea veritatem hanc, id est, transmutationem veram symbolorum, iidem aliis in locis diserte testati sunt.
[Col. 1013A] Neque aliam tunc fuisse Ecclesiae fidem Gaudentius episcopus Brixianus, ipsius Ambrosii et Chrysostomi aequalis, te certum faciet; inquit enim: «Ipse igitur naturarum Creator et Dominus, qui producit de terra panem, de pane rursus (quia et potest et promisit) efficit PROPRIUM CORPUS. Et qui de aqua vinum fecit, et de vino SANGUINEM SUUM, etc. Ne terrenum putes quod coeleste effectum est per eum, QUI TRANSIT in illud, et FECIT ILLUD SUUM CORPUS ET SANGUINEM (Gaud. Brix., tract. 2 ad Neophyt.) .» Infra idem repetit: «Neque sacramentum illud commune ac terrenum esse existimans; sed ut per ignem divini Spiritus id effectum, quod annuntiatum est, credas. Nam quod accipis, CORPUS EST illius Panis coelestis (non figura, non imaginatio) et SANGUIS EST illius sacrae [Col. 1013B] vitis, etc. Credamus, quaeso, cui credidimus. Nescit mendacium Veritas.» Ergo iisdem temporibus cum habeas Ambrosium Mediolani, Gaudentium Brixiae, Chrysostomum Constantinopoli, Cyrillum Jerosolymis, Theodoretum in Syria, Augustinum in Africa (ut alios Patres omittam) concordi voce depraedicantes quod Romana Ecclesia depraedicat, intellige tandem, hanc fuisse olim et adhuc esse verae Ecclesiae doctrinam, ejusque impios perturbatores fuisse ultimorum saeculorum novatores. Qui tamen ex iis veritatem non fugiunt, sed amant, suaeque conscientiae quietem potius desiderant quam sectae suae honorem atque tutelam, adeant, quaeso, libros de Perpetuitate fidei Gallice scriptos. Saltem in unius sancti Joannis Chrysostomi libris inquirant [Col. 1013C] quid olim de Eucharistia universalis Ecclesiae sententia ac fides fuerit. Tot sancti illius episcopi verba accepisti, me tamen continere non possum quin et hic unum ex ejus penu depromam. De sacrificio incruento haec habet: «Hic terram tibi coelum facit hoc mysterium. Nam quod ILLIC EST OMNIUM PRETIOSISSIMUM ET HONORANDUM, HOC ostendam tibi SITUM IN TERRA. Sicut enim in regia id quod omnium magnificentissimum est, non parietes, non tectum aureum, sed corpus regis sedens in solio, ita et in coelis Regis corpus. Sed HOC tibi nunc LICET VIDERE IN TERRA. Non enim angelos, nec archangelos, sed IPSUM eorum ostendam DOMINUM. NEQUE solum VIDES, SED etiam TANGIS, sed etiam COMEDIS, et EO ACCEPTO domum reverteris (Chrysost., hom. 24 in I Cor.) .» Qui haec et [Col. 1013D] similia nondum intelligit, et Calvinianis arbitrariis interpretationibus corrumpere nititur, horrendum illud sibi timeat quod. Apostolus Judaeis intimavit: Aure audietis, et non intelligitis, et videntes videbitis, et non perspicietis (Act. apost. XXVIII, 26) .
Postquam Lutherus et Calvinus, sive Zwinglius, anctoritate sibi certe a Deo non data, praecipuum Christianae religionis sacramentum, sive abrogato incruento sacrificio, sive sublata ex Eucharistia dominici corporis reali praesentia, prorsus deformarunt, tum ii, tum eorum discipuli, nunquam cessarunt [Col. 1014A] Romanam liturgiam arrodere, et muscas etiam venari, ut eam in contemptum apud suos adducerent. An merito, nunc est inspiciendum. In Romani ritus missa, antequam sacerdos ad altare ascendat, generalem confessionem peccatorum suorum ac populi astantis praemittit; quamvis enim gravia peccata per poenitentiae sacramentum eluere prius jubeatur quisquis ad sacram communionem anhelat, attamen quia ex infirmitate humana in quotidianas culpas incurrimus, tollendae et istae sunt, atque in eum finem instituta fuit praevia ista confessio et absolutio ante missae exordium. Hoc ipsum inculcasse videtur sanctus Augustinus, inquiens: « Intrate in portas ejus in confessione. In portis initium est; a confessione incipite. Porta, id est, initium, confessio tibi sit. Unde [Col. 1014B] in alio psalmo dicitur: Incipite Domino in confessione. Et quid? Cum jam intraverimus, non confitebimur? Semper confitere; semper habes quod confitearis. Difficile est in hac vita ut sic homo mutetur, ut nihil inveniatur in eo quod reprehendatur. Opus est ut tu te reprehendas, ne ille reprehendat qui damnaturus est (Aug., Enarr. in psal. XCIX) .» Porro exploratum est, multisque veterum monumentis confirmatum, ejusdem confessionis genere usos fuisse antiquitus sacerdotes, vel antequam e sacrario procederent, vel ad pedes sacri altaris. Quod vetustissima Ecclesiae Romanae Sacramentaria rubricis et caeremoniis in missa adhibitis careant, an antiquis saeculis peculiaris ista confessio in usu fuerit, non constat. In missa ab Illyrico edita, quae grandem [Col. 1014C] absque dubio antiquitatem sapit, par formula invenitur. Altera ferme similis formula confessionis a Micrologo refertur, qui sub finem saeculi undecimi de liturgicis rebus scribebat, uti et in Sacramentario Romano, quod e bibliotheca Chisiana cardinalis Bona produxit. Missalem canonici cathedralis Mutinensis, ante annos sexcentos exaratum, servant, ex quo missam supra exhibui eo tempore Mutinae usitatam. In illa post Introibo, et Judica me, Deus, sequitur haec rubrica: «Cum autem (sacerdos) pervenerit ante altare, dicat humiliter inclinato vultu: Pone, Domine, custodiam ori meo. Respondeatur: Et ostium circumsiantiae. Et agat, UT MOS EST, confessionem. Peracta autem confessione dicat: Deus, vitam [Col. 1014D] meam annuntiavi tibi, » etc. Quod certum est, non minus in Occidentalium quam in Orientalium missis, aeque sacerdos ac populus divinam misericordiam implorare consueverunt, non solum in ipso introitu exclamando Kyrie eleison, Christe eleison, id est, Domine, miserere, Christe, miserere, sed etiam in aliis missae partibus; idque observatum repetitumque videmus in ipsorum Orientalium liturgiis, et praecipue in missa Chrysostomi, antequam sacerdos communicet. Nemo certe sanctissimum hunc usum disciplinae ecclesiasticae non laudet. Binghamus tamen, homo Britannus (De Origin. eccles., l. XV, c. 1) , habet quod carpat in Romana liturgia; confessio quippe ibi fit Deo omnipotenti, Deiparae, et omnibus sanctis, cum olim, ut ipse contendit, haec soli Deo fieret. [Col. 1015A] Quam in rem Gallicani officii apologiam, sive confessionem, vetustam commemorat. Verum quibus verbis concepta fuerit in aliis Ecclesiis antiquitus eadem confessio, ex rubricarum defectu, ut dixi, rescire non possumus. Quod satis est, nihil hic habes quod cum dogmate ac disciplina catholicae Ecclesiae non conveniat. Legitimis enim rationibus, ut infra innuemus, et calculo primitivae ipsius Ecclesiae nititur invocatio sanctorum, eorumque communionem nobiscum in Symbolo profitemur. Deo autem confitemur, ut nobis parcat; sanctis tantummodo, ut orent pro nobis; quemadmodum diserte ibi confessio ipsa testatur, in qua sacerdos et populus precantur sanctos omnes orare pro me ad Dominum Deum nostrum. Publica haec est confessio; si coram populo, cur et non [Col. 1015B] coram sanctis? Sancti certe viri in coelesti patria astant Deo, ad quem confessio in primis dirigitur. Propterea in antiquissima confessione poenitentis, quam ex Ordine Romano Hittorpius exhibet, et Morinus refert, haec leguntur: Confiteor tibi, Domine, Pater coeli et terrae, tibique benignissime Jesu, una cum Spiritu sancto, coram sanctis angelis et coram omnibus sanctis (Morin., append. ad lib. de Poenit. ), etc. Alias pares formulas Morinus idem ex antiquis Poenitentialibus decerpsit. Eadem ratione sacerdos populum, populus sacerdotem rogat, ut oret pro se.
Ad incruentum sacrificium luminaria adhibentur. Non desunt heterodoxi, inter quos Joannes Henricus Ottius Calvinista, qui Examen instituit contra [Col. 1015C] cardinalis Baronii Annales, ob ejusmodi ritum Catholicis insultantes, nobisque sanctum Hieronymum objicientes, qui adversus Vigilantium in haec verba loquitur: «Cereos non clara luce accendimus, sicut frustra calumniaris, sed ut noctis tenebras hoc solatio temperemus, et vigilemus ad lumen, ne caeci tecum dormiamus in tenebris.» Propterea Patri Le Brun visum fuit Hieronymi aevo minime usos fuisse Christianos luminariis in sacris diurnis, sed postea invaluisse hunc morem, desumptum e ritu deferendi lumina, cum legebatur Evangelium. Nam ibi ipse Hieronymus addit: «Per totas Orientis Ecclesias, quando legendum est Evangelium, accenduntur luminaria, jam sole rutilante, non utique ad fugandas tenebras, sed ad signum laetitiae demonstrandum.» [Col. 1015D] De cereis in honorem martyrum accensis erat ibi sermo; attamen cum Hieronymus luminaria adhibita probet, «quando legendum est Evangelium ad signum laetitiae,» idem Pater Le Brun opinatur ejus modi exemplo fretos Christi fideles morem luminum extendisse ad integram missam. Uti jam alibi ostendisse me arbitror (Murat., Anecdot., t. I, dissert. 16) , non tam facile concedendum est Hieronymi temporibus defuisse interdiu luminaria in templis, et ad sacramentorum celebrationem. Si in Palaestina usus iste non fuit, aliis in regionibus viguisse potuit. Non solum ad Evangelium, sed ad baptismum cerei accensi deferebantur, ut ex Cyrillo Jerosolymitano et Gregorio Nazianzeno constat. Neque iis duntaxat usi [Col. 1016A] neophyti, sed alii quoque ad honorem tanti sacramenti. Marcus diaconus Gazensis, et scriptor synchronus, in Vita sancti Porphyrii episcopi, describit apparatum diei quo Theodosius II infans, Arcadii Augusti filius, anno Christi 401, hoc est, vivente et vegeto sancto Hieronymo, sacro baptismate regeneratus fuit. Egresso infanti e salutari lavacro, «praecedebant patricii, illustres, et omnis dignitas, cum ordinibus militaribus, omnes portantes cereos, ut putarentur astra cerni in tenebris.» Quod plus est, sanctus Paulinus Nolanus, anno Christi 396, haec habet (in Natal. 3 in honorem S. Felicis) :
[Col. 1016D] Supra vidimus, cap. 16, quousque progressa fuerit superbia et furor Lutheri, dum offertorium et quidquid oblationem olet in coelesti missae sacrificio, abominationem appellare minime erubuit, ac prorsus repudiandum esse una cum universo canone imperatorio decreto sancivit. Ita ille in contemptum non dicam praesentis Romanae Ecclesiae, omniumque et Occidentis et Orientis Ecclesiarum, quae suis in liturgiis sacrae oblationis ritum observant, uti supra tot exemplis ostendimus, sed primitivae etiam ipsius Ecclesiae. Et quanta quidem fuerit hominis illius impotentia ac temeritas, et quam immerito pro tutandis ejus erroribus nonnulli adhuc in aciem descendant, unus sanctus Clemens I Romanus pontifex et martyr, nos edocere potest. Is ergo in haec verba [Col. 1017A] loquitur: «Cuncta ordine debemus facere quae nos Dominus jussit peragere. Statutis temporibus oblationes et liturgias perfici, neque inordinate fieri praecepit, sed praefinitis temporibus et horis: Τάς τε προσφορὰς καὶ λειτουργίας ἐπιτελεῖσθαι. Addit etiam: Οἱ οὖν τοῖς προστεταγμένοις καιροῖς ποιοῦντες τὰς προσφορὰς αὐτῶν, εὐπροσδεκτοί τε καὶ μακάριοι. Qui ergo assignatis temporibus oblationes suas faciunt, accepti et beati sunt (Clem. I pap., epist. ad Corinth., c. 40) .» Cum Clementem audis, audire te puta ipsosmet apostolos; nam viventibus ipsis apostolis floruit, eorumque discipulus fuit. Neque hic somnies, oblationum nomine posse designari dona in pauperum usum altari oblata. Non aliud ibi sunt oblationes quam quibus incruentum sacrificium conficiebatur, [Col. 1017B] ac Deo offerebatur; hoc enim Dominus jussit peragere, et quidem certis temporibus et horis. Si audire volumus Joannem Gasparem Svicerum Tigurinum, sive Calvinianum professorem in suo Thesauro ecclesiastico vox προσφορὰ «usurpatur de sacra coena.» Imo dicere debuit de sacrificio, cujus causa fit oblatio; neque enim ad coenam eadem pertinet. Idque ipse postea fateri coactus est scribens, προσφέρειν, sive offerre, «absolute positum, significat» Θυσίαν προσφέρειν, scilicet, sacrificium offerre. Proinde in canone sexto apostolorum statutum habes: «Si quis episcopus, presbyter, aut diaconus, facta oblatione non communicaverit, causam dicat.» Norunt eruditi quanta sit eorum canonum antiquitas, quanquam revera non sint apostolis tribuendi. [Col. 1017C] Praeterea oblationem et sacrificium verum in catholica Ecclesia a sanctis Irenaeo et Cypriano depraedicata vidimus supra, cap. 18. Quales sancti ii viri fuerint, eruditus lector sat novit. Tertullianus quoque de diabolo ait aemulatore «sacramentorum divinorum. Signat ille in frontibus milites suos; celebrat et panis oblationem (Tertul., l. de Praescript. c. 11) .» Alibi vero inquit: «Non permittitur mulieribus in ecclesia loqui, nec tinguere, neque offerre (sacrificium), nec alicujus virilis muneris, nedum sacerdotalis officii, sortem sibi vindicare (Idem in lib. de veland. Virgin. c. 9) .» Confirmatum idem videas a celeberrimi concilii primi Nicaeni anno Christi 325 celebrati canone: «Pervenit ad sanctum magnumque concilium, quod in quibusdam locis et civitatibus [Col. 1017D] presbyteris gratiam sacrae communionis diaconi porrigant; quod nec regula nec consuetudo tradidit, ut ab his, qui potestatem non habent offerendi, τὴν ἐξουσίαν μὴ ἔχοντας προσφέρειν, illi qui offerunt Christi corpus accipiant (Conc. Nic. I, c. 18) .» Antea quoque in concilio Arelatensi anni 314 interdictum fuerat « diaconibus offerre (subaudi) sacrificium (Conc. Arelat., c. 15) .» Quis ergo non horreat Lutherum, qui non solum Oblationem et Offertorium sustulit e missa, sed etiam primitivam Ecclesiam Abominationis nota denigrare est ausus, quod Oblationem usurpaverit in sacris mysteriis, ipsumque Nicaenum concilium, cujus tamen dogmata summa semper veneratione universae orbis Ecclesiae sunt [Col. 1018A] amplexatae, infamare non erubuit, ac si liturgicam oblationem ab ipsius Christianae religionis exordio frequentatam ac propterea ab ipso institutore Christo descendentem, sanctissimi illi Patres aut temere invexerint, aut insipienter probarint?
Quod cardinalis Bona in Liturgicis suis adnotaverit, nunc «solos clericos vel ministros respondere in missa, Et cum spiritu tuo, Binghamus occasionem arripit insultandi Romanae Ecclesiae, quasi haec «populum ab hac divini cultus parte penitus excluserit,» ac propterea «in errorem et pravitatem incurrerit (Bingham., Orig. eccles., l. XV, c. 3) .» Tum subdit: «Cujus rei haud alia ratio dari potest, quam magisterialis Ecclesiae auctoritas, quae, quidquid lubet, populo praescribere sibi sumit, non obstante [Col. 1018B] quacunque regula, sive traditione veteris Ecclesiae.» Sed ejusmodi accusatio ex una hominis temere judicantis inscitia manavit, et reservanda erat adversus Lutheros et Calvinos, qui sine ulla auctoritate tot e sacra liturgia sustulere, quanquam traditione veteris Ecclesiae probata. Indicet mihi Binghamus, si potest, ullum Ecclesiae decretum quo populus vetitus sit respondere sacerdoti in sacris. Una necessitas morem hunc sensim invexit, ut in privatis missis unus clericus, et in solemnibus chorus, pro populo respondeat, ex quo idem populus ob non amplius intellectam linguam Latinam, et ob ignorantiam responsorum, a respondendo cessavit. Tunc opus fuit in missa non solemni unum substituere clericum, qui defectum populi indocti suppleret atque illius [Col. 1018C] nomine sacerdoti responderet; nam quidquid nunc clericus respondet, astantium nomine respondere certum est. Caeterum et nunc ipsis laicis clericorum munere fungi licet inserviendo missis privatis. Neque vetantur laici, cantus lege edocti, miscere se cum choro clericorum, et respondere. Imo laici soli in sacris confraternitatibus, et sanctimoniales solae, dum missa cantatur, respondent sacerdoti. Quare videas quam injusta sit Binghami accusatio, qui et infra ad alteram descendit, contendens «Consecrationis verba semper alta voce fuisse pronuntiata,» ac populum respondisse Amen. Quam in rem producit novellam Justiniani Augusti, jubentis, «non in secreto, sed cum ea voce quae a fidelissimo populo exaudiatur, divinam oblationem facere, ut populus [Col. 1018D] gratiarum actioni subjiciat Deo sanctum illud Amen (Justinian., in novella 137, c. 6) .» Tum subdit Binghamus: «Facit pro Ecclesia Romanensi, quod lex canonica superior est civili; alioquin tam horrenda omnium divinarum et humanarum legum violatio non inulta impunitaque foret.» Neque puduit hominem doctum in tam horrendum epiphonema erumpere, ut Romanae Ecclesiae tribueret «omnium divinarum humanarumque legum violationem?» Si Binghamus hominum judicium contempsit, cum in exsecrabilem calumniam hanc raptus est, num judicium Dei effugerit, qui ab ipso rationem certe exegerit, cur tanta infamia onerare sit ausus Ecclesiam Romanam? Quod vero is cardinalem Baronium incuset, [Col. 1019A] succensentem Justiniano ob ejusmodi legem, nihil aliud ab eo petendum est, nisi ut edicat positine fuerint imperatores, an episcopi regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo, et jurene dixerit sanctus Ambrosius «Imperatores intra Ecclesiam esse, non supra Ecclesiam, et publicorum imperatori moenium jus esse commissum, non sacrorum (Ambros., epist. 20) ?» Jus istud si forte Britannus scriptor in regem suum conferat, cum divinae legis tum disciplinae ecclesiasticae injurium se prodet. Verum quid de hoc ritu dicendum est? Cardinalis Bona in ea fuit sententia, olim «in Ecclesia Occidentali omnes audisse sanctissima et efficacissima verba, quibus Christi corpus conficitur, ac postea statutum fuisse ut canon submissa voce recitaretur [Col. 1019B] (Bona, de Liturg. l. II, c. 13) .» Antiquum vero morem desiisse saeculo Christi decimo ex conjectura censuit. Propterea ante aliquot annos insurrexere qui canonem non amplius secreto recitarent, aut recitandum clara voce edicerent. Sed Pater le Brun (Tom. IV Liturg.) dissertationem perquam elaboratam istis nova cupientibus opposuit, multisque rationibus et copiosa cruditione contendit in Ecclesiis Occidentalibus semper viguisse, nunquam desiisse, secretam canonis recitationem. Negari tamen nequit, quin apud Orientales omnes Ecclesias, uti constat ex omnibus ferme liturgiis Graecis, Syriacis, et Copticis, consecrationis verba audiantur a populo, respondente postea: Amen. Ejusmodi novitatem post nuper memoratam Justiniani legem in eas [Col. 1019C] regiones invectam le Brun arbitratur, cum antea non alius ibi ritus observaretur, quam qui semper ab Occidentalibus observatus fuit. An ita fuerit, satis compertum non puto. Illius dissertationem, qui plura cupit, consulere poterit. Dicendum interea nobis est ritum hunc ex iis esse qui indifferentes sunt, et sive uno, sive altero modo peragantur, ratione et auctoritate firmantur. Propterea ob ejusmodi varietatem nulla unquam inter Latinos et Graecos de tot aliis disputantes oborta est controversia; et aequum est ut laudabilem usum suum unaquaeque Ecclesia retineat sine contradictione alterius. Statuendum vero praecipue est nemini licere privata auctoritate novationem hic facere; nam etiamsi de ritibus agatur, qui mutari sine detrimento religionis possunt, [Col. 1019D] jus tamen unis est supremis Ecclesiae pastoribus, non nobis, id praescribere, retinere, aut mutare, prout eorum sapientiae melius visum fuerit.
Non omisit Binghamus veterem cantilenam canere, quod Romana Ecclesia in sacris quotidie utatur lingua populo incognita: «quae corruptela, is ait, intolerabilis est, et apostolorum auctoritati, priscae Ecclesiae regulis, populi Christiani aedificationi et communi sensui ac rationi hominum contraria.» Ita ille, et quidem buccis inflatis. Ast is minime recogi avit innumeros in mundo usus et mores esse, in quibus duas ausas cum Epicteto reperimus. Si eos ex una facie respicimus, utiles ac laudandi videntur; sin ex altera, inutiles, fortassis etiam improbandi, deprehenduntur. [Col. 1020A] Ita composita est mortalium conditio, ut saepissime ex una eademque re commoda et incommoda consequantur. Quod methodum suam Protestantes commendent, scilicet, linguam populo notam adhibere in sacris, non eos profecto deficient rationes: ast judicii inops sit, qui hanc ob causam in jurgia et contumelias adversus Romanam Ecclesiam ruat. Et qui corruptela hic ei tribuenda, quae linguam Latinam, qualem ab apostolorum aevo accepit, adhuc retinet, quod nempe religioni sibi ducat deserere quae vetus Ecclesia usurpavit? Adversabaturne Britannica gens communi sensui et rationi hominum, cum usque ad saeculum Christi decimum sextum Latinam in sacris liturgiis linguam conservavit? At inquies: Ab antiqua consuetudine recedere praestaret. [Col. 1020B] Audio; sed suae quoque rationis catholicae Ecclesiae sint, ne venerandae antiquitatis instituta mutet; quod et animadvertas in tot aliis Christiani ritus populis, qui aut Graeco, aut Syriaco, Aethiopico, Coptico, Armenio, aliove idiomate liturgiam conficiunt, quanquam veteris illius linguae ignari. A me non exspectet lector quid de hac re docti viri disseruerint, neque enim mihi statutum est in omnes controversias invadere quae ad sacram liturgiam spectant. Satis sit monere majestatem conciliari sacris a Latina lingua, in qua fuere instituta; populique catholici devotionem minime languere, etiamsi Latina verba non intelligat, aut sacerdos secreto oret, atque ipsam Ecclesiam indulgere ut exoptantibus intelligere illas sacras preces, versio earum in [Col. 1020C] linguam vulgarem ministretur. Eadem etiam de causa a refricanda quaestione illa abstineo quam Nicolaus Cabasilas Graecus scriptor, aliique ejus gentis, adversus Latinos agitarunt, contendentes, non verbis Domini, sed invocatione Spiritus sancti, sive prece, quae in quibusvis Orientalium liturgiis post eadem verba occurrunt, consecrationem donorum fieri. Satis mihi sit hac de re cap. 10 lectorem monuisse, neque nos Graecis et Graecos nobis ob ejusmodi ritus diversitatem infestos esse debere, uti ostenderunt cardinalis Bona (Lib. II Liturg., c. 13) , Renaudotius ( In Collectione Liturg. ), Martene (De antiq. Eccles. Ritib., l. I, c. 4, art. 8) , et praesertim Petrus le Brun (Explicat. missae, t. IV) , qui justam dissertationem de hoc ipso argumento elaboravit, [Col. 1020D] ostenditque non pugnare inter se Occidentalium et Orientalium hac de re consuetudinem diversam. Ad Romanam vero liturgiam quod attinet, cum invocatio, sive preces (uti supra monui), praecesserint, et pone sequantur efficacia Christi verba, nulla dubitatio superest quin completa perfectaque tunc sit consecratio, et legitime instituta fuerit subsequens elevatio et adoratio corporis et sanguinis Domini. Dixi praecedere invocationem; haec autem non solum peragitur cum rogatur Deus ut oblatio nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri, etc., sed etiam ante ablutionem manuum, cum sacerdos ait: Veni, sanctificator omnipotens aeterne Deus, et benedic hoc sacrificium tuo sancto nomini praeparatum. [Col. 1021A] In missa Mozarabum eadem invocatio occurrit, dirigiturque ad Spiritum sanctum; aiunt enim: Veni, sancte Spiritus sanctificator; sanctifica hoc sacrificium de manibus meis tibi praeparatum. In omnium vetustissimo Sacramentario Leoniano, de quo supra egimus, in missa trigesima, mense Julio, haec oratio habetur: Mitte, Domine, quaesumus, Spiritum sanctum, qui et haec munera praesentia nostra tuum nobis efficiat sacramentum, et ad hoc percipiendum nostra corda purificet.
Egregius cardinalis Bona (Lib. I Liturg. c. 23, § 11) erudite ac sincere animadvertit tantummodo post annum a Christo nato millesimum, ortum habuisse oblatas, quarum nunc usus est in Ecclesia, quae, scilicet, tenues sunt, et ad figuram et exiguitatem ferme unius denarii formantur, cum molis longe majoris antea forent. Ansam inde sumpsit Binghamus Anglus adversus hunc ritum declamandi, quasi panis ad altare offerendus «adeo in extremum inciderit, ut fere naturam elementi sacramentalis perdiderit, rem quae panis vix dici poterat substituendo in locum communis elementi (Bingham. Orig. eccles., l. XV, c. 2, § 5, 6) .» Sed quis non agnoscat in hoc summam cavillandi pruriginem? Ineptus enim sit declamator, qui oblatas, sive hostias, [Col. 1021C] quibus nunc utimur, verum ac naturalem panem negare audeat. Desipiat etiam, qui ex mole panis majorem minoremve coelestis sacramenti efficaciam arcessat. Inter homilias quae sub nomine Eusebii episcopi Gallicani editae sunt, quinta de Pascha, quae sancto Isidoro in Mss. attribuitur, haec habet: «Invisibilis sacerdos visibiles creaturas IN SUBSTANTIAM CORPORIS ET SANGUINIS SUI verbo suo secreta potestate CONVERTIT, etc. Deinde haec addit: «Eucharistiae sacra perceptio non in quantitate, sed in virtute consistit. Quod corpus, sacerdote dispensante, tantum est in exiguo, quantum esse constat in toto.» Neque certe antiquis temporibus grandis buccella in os fidelium immittebatur, sed quodlibet fragmentum consecrati panis satis fuit, cum ibi non [Col. 1021D] minus quam in grandioribus fragmentis se accipere totum Christi corpus Christiani olim quoque crederent. Alteram idem Binghamus censuram struit, fassus tamen, «de re leviore» esse (Idem, ibid., c. 3, § 35) , videlicet, post consecrationem antiquitus fractum et comminutum fuisse panem in multas partes, ut fidelibus distribueretur, nunc autem in Ecclesia Romana «unam duntaxat oblatam in tres particulas dividi, de quibus nemini datur, modo ut umbram retineant antiquae consuetudinis;» qui mos ab ipso appellatur «aberratio a veteris Ecclesiae simplicitate,» et quidem «vituperabilis.» Levis hujusce mutationis causas a nostris adductas, easque justas, ipse affert, neque refellere audet, et nihilominus garrire pergit. Nimirum novo invento id factum [Col. 1022A] ut consuleretur periculo tot fragmentorum, quae ex veterum fractione evitari non poterant; constat autem in levibus hisce rebus potestatem esse Ecclesiae variandi, prout ei satius videatur. Ante consecrationem, uti probabiliter creditur, panem Dominus noster benedixit et fregit. Attamen hunc frangere post consecrationem Ecclesia semper consuevit; quanto ergo plus eidem licuit in tres duntaxat partes hostiam sacerdotalem frangere, et in tot particulas sive oblatas antea divisum panem consecrare, et fidelibus postea distribuere, sublato, quantum fieri potuit, fragmentorum incommodo?
Verum ad graviora transeamus. Sunt ex Protestantibus nonnulli, atque inter eos praecipue Binghamus (Lib. XV, c. 3, § 25) , qui sibi visi sunt reperisse [Col. 1022B] in canone Romano quaedam repugnantia sententiae de transsubstantiatione et reali praesentia corporis et sanguinis Domini post donorum consecrationem. Scilicet, ibi legitur: Super quae propitio ac sereno vultu respicere digneris et accepta habere, sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui justi Abel, et sacrificium patriarchae nostri Abrahae; et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Ad quae haec adjungit Binghamus: «Quomodo enim reale corpus ac sanguis Christi vocari possunt haec dona? aut comparari cum sacrificio Abel, qui de animantibus obtulit? Quomodo quis precari potest (sine injuria in Filium Dei) ut Deus sacrificium unici Filii sui sibi acceptum esse sinat, quemadmodum sacrificium [Col. 1022C] Abel?» Propterea is censet haec bonum olim sensum admisisse, quando super pane et vino pronuntiabantur ad consecrandum ea in monumentum ac symbola corporis et sanguinis Domini; nunc autem, ut is dicere pergit, «absurda sunt, et primitivae intentioni contraria.» Quia Calvinianis oculis haec intuitus est Binghamus, quod videre debuit non vidit. Nos dona et data Eucharistiae sacramentum appellamus, quod coelestis victima quae ibi continetur incomparabile beneficium est, a Deo nobis collatum. Ad haec uti donum agnoscimus ab ipso omnium datore bonorum ipsum panem et vinum, sine quo sacrificium novae legis confici non posset. At quid sunt haec dona et data, cum haec verba sacerdos pronuntiat? Sunt dona in rem divinam conversa, [Col. 1022D] quod ante verba consecrationis erat panis et vinum jam factum est corpus et sanguis Domini. Cur non legit, cur attente non consideravit Binghamus praecedentia immediate verba, quibus sacerdos ait suo ac populi nomine: Offerimus praeclarae majestati tuae de tuis donis et datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae. Super quae propitio, etc.? Ergo non amplius ille terrenus est panis, sed panis sanctus vitae aeternae, quo nomine una caro et corpus Domini donatur. Eritne quisquam e Protestantibus qui panem quo corpora nostra aluntur hac voce designari putet, cum disertis verbis ipse Jesus nos illius veram significationem docuerit, inquiens: [Col. 1023A] Ego sum panis vivus (Joan. VI, 48) ? Quod etiam efficacius exprimitur additamento Aeternae; hanc enim vitam materialis panis dare nequit, sed unice dare potest divinus ille panis, hoc est, corpus Christi Domini, de quo ipse ait: Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Confirmatur etiam veritas sanguinis Christi, quem sub speciebus vini sacra mensa nobis, non figurate, sed vere praebet, quando appellatum videmus calicem salutis perpetuae, dicente Domino: Qui manducat meam carnem, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam. En quid sint dona post consecrationem. Ad haec agnoscenda nihil aliud exigitur, nisi animus pravis affectionibus et praejudiciis liber.
Ad alteram Binghami interrogationem procedamus. [Col. 1023B] Nullam ille comparationem invenit inter sacrificia Abel, Abraham, et Melchisedech, et incruentum altaris, uti Catholici sentiunt. Docendus esset Binghamus censuisse sanctos Patres, patriarcharum sacrificia, quae Deo placuere in Veteri Testamento, ideo placuisse Deo, quia Filium Dei unigenitum postea pro nobis hostiam futurum praefigurabant, illaque sacrificia fuisse figuras praecellentissimi sacrificii crucis et altaris. Sed hac inspectione dimissa, duo in re praesenti consideranda sunt, scilicet, sacrificium, et res sacrificata, sive qui sacrificium facit, et victima quae offertur Deo. Nunquam autem Ecclesia somniavit petere a Deo ut acceptam habeat illam hostiam, hoc est, corpus et sanguinem Filii sui, cum nemo unquam inter Christianos dubitarit [Col. 1023C] quin acceptissima semper sit divino ejus Patri, sed petit ut sacrificium ab indignis et peccatoribus factum ei placeat; petit ut vota et preces offerentium immaculatam illam hostiam placido vultu excipiat. In praecedentibus ejusdem missae Romanae precibus oratur: Sic fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie, ut placeat tibi, Domine Deus. Ut sacrificium acceptabile fiat apud Deum Patrem omnipotentem. Ita et in sancti Basilii Liturgia legitur: Deus gratiae largitor, da nobis, ut sacrificium nostrum coram te acceptum sit. Cum vero exempla habeamus Dei placido vultu accipientis sacrificia quaedam legis antiquae, praefigurantia sacrificium longe excellentius novae legis, iis utitur Ecclesia, ut quod sancti viri ob puritatem, fidem, animique devotam dispositionem, [Col. 1023D] suis oblationibus impetrarunt, nos etiam, quanquam impares, quanquam indigni obtineamus. Ad eamdem pariter intentionem referenda sunt quae subsequuntur, supplicante sacerdote ut Deus jubeat haec perferri per manus sancti angeli sui in conspectum divinae Majestatis suae. Inquit hic Binghamus: «Quo pacto Christus, qui sedet ad dexteram Patris, ministerio eget angelorum, ut perferatur ad Patrem in coeleste altare?» Hujusmodi ministerio certe non indiget Dominus noster, de quo Chrysostomus ait: «Qui cum Patre sursum sedet, in illo ipso temporis articulo omnium manibus pertractatur, ac se tradit volentibus accipere (Chrysost., l. III de sacerd.) .» Verum etsi Ecclesiae sensus is [Col. 1024A] foret quem opinatur Binghamus, nihil majestatem Filii Dei dedeceret, si sacratissimum ejus corpus per angelos ex terreno ad coeleste altare diceretur deferri; Christus enim in sacramento existit, speciem victimae mactatae praeferens, quanquam semper vivus; seque Patri pro nobis exhibet, qualis humiliatus usque ad mortem pependit in cruce. Sed satius est opinari, cum dicitur: Jube haec perferri, nihil aliud exoptari ab Ecclesia, nisi ut ad coeleste altare (cujus mentio est in Apocalypsi), sive ad coelestem Dei thronum et sanctuarium Divinitatis, per angelum (qui orationibus fidelium vivorum praeest, easque ad Patrem defert, uti pariter in Apocalypsi legitur) deferantur orationes, vota et oblatio, sive sacrificium, quod tunc Deo offertur.
[Col. 1024B] Neque enim existimari potest Ecclesiam exoptare ut revera Christi corpus et sanguis de altari in coelum, sive de loco inferiore in superiorem ferantur, cum hoc sine miraculo, eoque perenni, fieri nequeat, et quotidie cernantur coelestia dona ex altari terreno non dimoveri. Hanc esse mentem Ecclesiae ediscimus ex aliis cum Latinorum tum Orientalium liturgiis, dum prima oblatio fit panis et vini. In Romana Deum deprecamur, ut oblatum vinum nondum consecratum, sive calix, in conspectum divinae Majestatis cum odore suavitatis ascendat. In Liturgia sancti Basilii apud Goarem: Ut simus digni tibi offerre hoc rationale et incruentum sacrificium pro nostris peccatis, et populi ignorantiis; quo suscepto in sancto et intellectuali tuo altari in odorem suavitatis, [Col. 1024C] vicissim nobis remitte gratiam sancti tui Spiritus. Non ergo petitur ut panis et vinum oblata realiter per miraculum attollantur ad supercoeleste altare, ad altare spirituale, quod excelsius coelis est, ut aliae liturgiae habent, sed ut sacrificium peragendum, quod complectitur preces et spem veniae ab offerentibus conceptam, et ab eorum actione pendet, coram divino Patre sistatur in coelis; moris quippe est in Ecclesia intueri Deum, quamvis omnipraesentem, in solio praesertim gloriae suae ac throno majestatis sedentem ac dominantem. Ita cum sacerdos incensum adolet Deo, rogat ut ascendat ad Deum; et in liturgia Graeca sancti Joannis Chrysostomi apud Goarem, et in aliis quas praetereo, offertur thymiama, quod suscipe, Domine, in sanctum et supercoeleste ac intellectuale [Col. 1024D] tuum altare, etc. Profecto non fumus et odor thuris ad coelum usque penetraturus creditur, sed quidem orationes et affectus sacerdotis et populi, adorationem praestantis Deo per hoc signum, illuc perventuros speramus. Itaque in praelaudata oratione petitur, non ut divina praesens hostia deferatur in coelum. Id unum Ecclesia petit cum Daniele ut fiat sacrificium nostrum in conspectu Dei, et placeat illi (Daniel. III, 40) , hoc est, ut ad Deum deferatur oratio, actio, et oblatio nostra, atque in conspectu Dei in coelo compleatur quod in terrestri altari peragitur, et ex praestantia coelestis victimae, et ex acceptatione sacrificii nostri, in nos deinde omnis benedictio descendat. Hoc subsequentia verba confirmant. [Col. 1025A] Vota nempe nostra ascendere ad Deum cupimus, ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui corpus et sanguinem sumpserimus, omni benedictione coelesti et gratia repleamur. In altari est corpus et sanguis Domini; ex illo sumendum est nobis: sed rogandus divinus ejus Pater, ut actio hominum peccatorum tam sanctam hostiam offerentium, ab eo clementer accipiatur; tunc enim omnis benedictio coelestis et gratia e coelesti isto convivio et sacrificio est nobis speranda.
Denique in canone ante orationem Dominicam haec habentur: Per quem (scilicet, Christum Dominum) haec omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis et praestas nobis. Hic etiam tricatur Binghamus, ejusque asseclae. «Qua, quaeso, ait, [Col. 1025B] loquendi ratione Christus vocari potest: Haec omnia bona? et quidem bona, quae Deus semper creat, sanctificat, benedicit? Num Deus creat, sanctificat, vivificat, et benedicit Deum Christum per Jesum Christum?» Ita ille, phantasma in cerebro suo fabricatus quod nunquam in rerum natura fuit. Non de Christo existente in sacramento haec dicuntur; absonum quippe nimis foret per dictionem haec omnia significare Christum Dominum. Sed quidem per ejusmodi dictionem significantur quaecunque bona in usum nostrum divina misericordia quotidie creat; aut duntaxat fructus terrae, qui stato quodam anni die ad haec verba benedicebantur; aut denique ipse panis et vinum; per quae sacrificium conficitur. Haec semper Deus quotannis per Jesum Christum Filium [Col. 1025C] suum creat et producit in beneficium nostrum: quod quidem beneficium praegrande est, cum creaturae istae nobis inserviant non solum ad vitam, sed etiam ad omnium praestantissimum mysterium in Ecclesia Dei, et sine quibus ineffabile sacrificium altaris confici nequit. Ejusmodi postea beneficium Dominus mirum in modum auget, cum panem et vinum sanctificans, et a communi usu secernens, ad tantam dignitatem extollit, ut sacramentum fieri possint immaculati corporis et sanguinis sui. In immensum postea assurgit beneficium istud, cum Christus per sua verba panem ipsum vivificat. Res inanimes sunt panis et vinum. Quomodo vivificantur et vitam accipiunt? Non alia ratione et causa, nisi ex omnipotentia Dei, qui dona ipsa in Filii sui corpus [Col. 1025D] et sanguinem, cum anima et divinitate conjunctum, «transmutat et transelementat,» ut sancti Patres et liturgiae testantur, eodem modo quo virgam Moysis vivificavit, in serpentem convertens; nam et hujusmodi exemplo iidem Patres utuntur ad statuendam realem mutationem donorum in sacramento altaris. Ita quod erat ante panis terrenus, fit et evadit panis ille, qui de se ipso ait: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Vivificatum autem hunc panem Deus benedicit, ut per ipsum in fideles suos digne communicantes coelestis omnis benedictio et gratia demum effundatur. Si ad haec animum advertisset Binghamus, a ridenda illa interrogatione abstinuisset. Atque ex his explicata videas nuper memorata verba, quae in canone praecedunt, [Col. 1026A] dum sacerdos post consecrationem ait: Offerimus praeclarae Majestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, etc., panem sanctum vitae aeternae. Graeci in missa divina Chrysostomo tributa aiunt et ipsi post verba consecrationis: Tua de tuis tibi offerimus in omnibus et per omnia; id est, corpus et sanguinem Filii tui, efformatum ex pane et vino creaturis tuis. Nescio quem in finem Leibnitius v. cl. in Miscellaneis adnotarit, ex Apuleii lib. XI Metamorph., morem fuisse peractis sacris Isidis populum dimittere ea voce. Populis missio. Si carpere nos velit, quasi ab ethnicis mystis hunc ritum nostri acceperint, monendus est lector ut Pamelium et eminentiss. Bonam consulat, qui antea hunc ipsum Apuleii locum animadverterunt, simulque palam [Col. 1026B] fecerunt antiquissimum hunc fuisse morem apud Romanos, ut quoties populus ad sacra et ad concionem publicam conveniebat, conceptis verbis dimitteretur in fine. Virgilius:
Invocationem sanctorum hominum qui ex hac vita discesserunt, in Augustana Lutheranorum confessione fuisse damnatam, norunt eruditi. In eamdem sententiam reliqui Protestantium confluxerunt. Meum non est in celebrem controversiam hanc pedem inferre, utpote a tot Ecclesiae catholicae propugnatoribus copiose pertractatam, ac nuper a doctissimo viro Joanne Chrysostomo Trombelli, Bononiensi abbate canonicorum regularium Salvatoris, qui prae caeteris, de cultu sanctorum agens, variis libris argumentum hujusmodi exhausisse videtur. Pauca ad rem praesentem fari mihi liceat. Venerari sanctos ad coelestem patriam translatos, eorumque nos commendare orationibus, quam antiquum sit in [Col. 1026D] Ecclesia Dei, omnium liturgiarum consensus aperte demonstrat. Quod Romana caeteraeque Occidentis Ecclesiae de beatis illis paradisi civibus sentit, omnes etiam Orientales, quanquam a nobis, et inter se divisae, a tot saeculis sentiunt, tum eorum memoriam festis diebus honorantes, tum ad eorum patrocinium confugientes. Mos iste male habet Protestantes, quasi Mediatori Dei et hominum Christo injuriam irrogemus. Binghamus ipse Anglus minime nos probat, uti supra diximus, quod in confessione generali ante missam sanctos invocemus, ut orent pro nobis. Deinde sanctorum commemorationem, quae fit post consecrationem in missa, vellicare nititur (Lib. XV, c. 3, § 16) , quasi pro eis aeque ac caeteris defunctis fidelibus Deum vetus Ecclesia precaretur, [Col. 1027A] non vero ut li Deum precarentur pro viventibus. Sed utinam Protestantes et diligentius exquirerent, et aequius perpenderent quae sit catholicae Ecclesiae sententia de sanctis, quam expressam habent in Tridentino concilio. Scilicet: «Bonum atque utile esse suppliciter eos invocare, et ob beneficia impetranda a Deo per Filium ejus Jesum Dominum nostrum, qui solus noster Redemptor (et Salvator) est, ad eorum orationes, opem et auxilium confugere (Conc. Trid., sess, 25) .» Hinc habes nos agnoscere et exspectare ab uno Deo largitore quidquid boni et gratiarum in nos manat, aut a nobis speratur. Tum discis spem impetrandi sitam in Christo Domino: nam vel ipsi sancti in coelis Deum per Mediatorem nostrum precantur. Sicuti autem [Col. 1027B] vel ex confessione Protestantium ipsorum, bonum atque utile est nos commendare orationibus sanctorum viventium, neque per hoc injuria Christo infertur, ita nihil deperit dignitati sanctissimi Mediatoris nostri, si ad sanctorum in coelis cum ipso regnantium orationes confugimus. Liturgiam ergo consule; ibi, quae sit Ecclesiae mens in cultu et invocatione sanctorum, continuo intelliges.
Itaque sanctos religioso cultu et honore prosequimur, festivos dies in eorum memoriam celebramus, sacrificium quoque in eorum honorem offerimus; sed praecipue ut in eis honoretur et glorificetur Deus, per cujus gratiam et dona sanctam illi duxere vitam, aut pro Christo tormenta ac mortem sustinuere, dignique coelesti beatitudine sunt facti. In [Col. 1027C] Sacramentario Leoniano haec habetur praefatio: Vere dignum. Tuas enim, Domine, virtutes, tuasque victorias admiramur, quoties in Ecclesia tua horum dierum festa celebrantur, quos insignes confessorum tuorum et martyrum palmae ad perennem memoriam, solemnemque laetitiam fidelibus populis sacraverunt. In altera legitur: Vere dignum. Qui non solum martyrum, sed etiam confessorum tuorum, es virtute mirabilis. Aliam accipe: Vere dignum. Te enim laudant et benedicunt omnes sancti tui, quibus et in confessione virtutem, et in passione victoriam contulisti. Infra haec alia praefatio occurrit: Vere dignum. Qui nos beatorum martyrum palmas, in diebus, quos suo sanguine signavere, venerantes, in tua exaltare (exsultare) potentia, in tuo, Domine, tribuis semper honore [Col. 1027D] gaudere. Tum haec alia: Vere dignum. Quoniam tu es gloriosus in sanctis, quibus et in persecutione et in passione victoriam contulisti. Occurrunt ibi complura alia loca in eamdem sententiam convenientia. Paria habentur in Gelasiano Sacramentario. Inde pauca delibemus. Pridie Idus Junias: Pro sanctorum Cyrini, Naboris, et Nazarii sanguine venerando, hostias tibi, Domine, solemniter immolamus, tua mirabilia pertractantes, per quem talis est perfecta victoria. Decimo septimo Kalendas Julii: Sicut gloriae divinae potentiam munera pro sanctis oblata testantur, sic nobis effectum, Domine, tuae salvationis impendant. Sexto Kalendas Julias: Hostias altaribus tuis, Domine, placationum impendimus, potentiam tuam in sanctorum [Col. 1028A] tuorum passione honorando. Quinto decimo Kalendas Septembris: Sancti martyris Agapiti merita nos, Domine, pretiosa tueantur, in quibus tuae Majestatis opera praedicamus, etc. Neque disparem doctrinae professionem in Gregoriano Sacramentario habes. Nonis Februarii: Deus qui inter caetera potentiae tuae miracula etiam in sexu fragili victoriam martyrii contulisti, etc. Quinto Kalendas Septembres: Deus, qui beatum Hermetem martyrem tuum virtute constantiae roborasti, etc. Plura habentur in Sacramentario Gothico, et in Missali Francorum, sed nolo ultra vagari. Satis haec sunt, ut quisque intelligat damnandos esse qui nos damnant quod glorificemus Deum in sanctis ejus, quod illius dona ac triumphos in beatis coeli civibus honoremus.
[Col. 1028B] Ad sanctorum quoque patrocinium confugimus, eorum nos orationibus commendantes. At quo pacto? Sacra liturgia tibi indicabit. Nihil nobis ii conferre possunt. Deum tantummodo rogamus, ut ob illorum preces atque intercessionem sua in nos beneficia effundat. Ipsas etiam eorum supplicationes vim non aliter habituras credimus, nisi per Mediatorem Dei et hominum Christum Jesum divino Patri sistantur et commendentur. Propterea mos est Ecclesiae, orationes, quas in eorum solemnitatibus ad Deum dirigimus, uti et in aliis occasionibus, consueta formula concludere: Per Dominum Jesum Christum, etc. Ejusmodi confugium ad sanctos, coelorum regno potitos, impedire non possumus quin Protestantes improbent, quasi piorum hominum inventum, et [Col. 1028C] nullo sacrarum litterarum fulcro nixum. Itane ergo? At nos dogmatis hujus vestigia in Apocalypsi ostendimus, ubi commemorantur orationes, προσευχαὶ, sanctorum, in coelis cum Christo regnantium, quibus profecto nihil opus est orare pro se ipsis, et in Epistola secunda Petri (II Petr. I, 15) , et in secundo Machabaeorum libro (II Machab. XIV, 11) . Deinde antiquitatem consuetudinis hujus ad ipsa pene apostolorum tempora deducimus, testes in hanc rem adducendo Irenaeum, Origenem, Cyprianum, tum reliquos quarti et quinti saeculi Patres. Hosce idoneos testes si superstitionis patronos, aut supinae ignorantiae reos traducere, simulque primitivam Ecclesiam praevaricationis nota aspergere velint, temeritate non careant; et potissimum postquam evidenter [Col. 1028D] demonstratum est, nihil officere sanctitati ac doctrinae religionis Christianae cultum et invocationem sanctorum. Hic autem, ut supra innui, insurgit Binghamus Britannus, persuadere nobis volens morem in priorum saeculorum Ecclesia fuisse etiam precandi Deum pro sanctis, quod is deducere se posse arbitratur ex Constitutionibus apostolorum (Lib. VIII, c. 12) , in queis post consecrationem sacerdos ait: Offerimus tibi pro omnibus sanctis, qui a saeculo placuerunt tibi, patriarchis, prophetis, justis, apostolis, etc., laicis, et omnibus quorum tu nosti nomina. Tum subdit: «Fuisse universalem Ecclesiae praxim, pro omnibus, nemine excepto, orare, ex concordi omnium scriptorum ecclesiasticorum testimonio [Col. 1029A] liquet.» Utique pro omnibus respondemus, sed dispari Ecclesiae intentione; quod ne ipse quidem Binghamus negare infra audet, cum scribat: «Pro martyribus preces, laudes, ac gratiarum actiones offerebant; pro aliis potissimum preces.» Et nihilominus infra ostendere nititur «pro omnibus sanctis, non excepta ipsa Maria virgine,» precatos olim fuisse fideles, quasi et illi viventium precibus apud Deum indigerent; atque in hanc rem nonnulla contorquet veterum verba. Sed uti antea animadvertimus, scriptori isti, non secus atque aliis, de sectae quidem suae honore, non vero de veritatis cura sollicitis, in more fuit, non lucem quaerere, quae in omnium oculos incurrit, sed tenebras tantum quaeritare, quarum ope, si fieri possit, ostendant lucem [Col. 1029B] ibi deesse. Peto ego: Legitne Binghamus, an non, quae idem auctor Constitutionum apostolicarum habet eodem libro, ubi orationem pro mortuis refert? Ibi legitur: Colloca eum in sinu patriarcharum, prophetarum, apostolorum, omniumque qui tibi a saeculo placuerunt, ubi non est tristitia, dolor, gemitus, imo locus piorum sedatus, et pariter terra rectorum, eorumque qui in ea vident gloriam Christi tui (Ibid. c. 41) . Itaque geminos defunctorum ordines auctor ille agnovit, hos, videlicet, qui jam patriam, seu paradisum attigere, ubi vident gloriam Christi sedentis ad dexteram Patris, et illos qui adhuc in via sunt, et gemunt a paradiso exclusi. Imo ipsemet auctor hosce vita functos antea distinxerat; nam verba a Binghamo memorata, scilicet, Offerimus tibi, etc., [Col. 1029C] respiciunt oblationem Deo factam in honorem sanctorum. Tum capite subsequenti refertur oratio pro fidelibus post divinam oblationem, atque inter alia ibi dicitur: Pro iis qui in fide requieverunt, Oremus. En reliquos fideles defunctos, atque a sanctis jam in coelum receptis distinctos, pro quibus preces ad Deum fundendae sunt, ut a peccatis solvantur. An bona fide Binghamus hic egerit, judicium esto lectorum.
Ultra tamen ille pergit, postea scribens: «Augustinus quidem singularem fovet opinionem in hac materia de precibus pro mortuis. Non enim aeque pro martyribus ac aliis hominibus orandum esse statuit, eo quod ad coelestis beatitatis fruitionem [Col. 1029D] illico post mortem admissi sint.» Audisne «Singularem opinionem?» Imo, si paucos Millenarios excipias, de quibus in tractatu de Paradiso multis ego egi, Ecclesiae catholicae sententia haec semper fuit; et Binghamus, dum haec ignorat, aut non nosse se fingit, populum suum foedissime decipit. Eos qui vita functi ob suam pietatem in coelestem patriam sunt jam recepti, quis, nisi desipiat, putet precum amplius nostrarum indigere? Imo eosdem invocare, ut Deum exorent pro nobis, ab ipso exordio suo Ecclesia consuevit. Ineptiae sunt, quas Binghamus addit, inquiens, in antiqua Graeca et Latina Editione Sacramentarii Gregoriani scriptum reperiri: Memento, Domine, famulorum tuorum cunctorum atque cunctarum, qui nos praecesserunt, etc. «At in postea (ut is [Col. 1030A] subjungit) reformatis missalibus ita mutaverunt: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum N. et N. qui praecesserunt, etc., ne pro sanctis aeque ac aliis qui essent in purgatorio precari viderentur. Hinc perspicient, spero, lectores, me supra non injuria pronuntiasse de polemicis Protestantium scriptoribus Isaiae et Apostoli verba: Aure audietis, et non intelligetis; et videntes videbitis, et non perspicietis. Ubinam certe erant oculi Binghami, cum haec scripsit? Mitto negari a nobis mutationem ab ipso adductam; nam Codices Gregoriani Sacramentarii supersunt, ferme ante annos mille exarati, in quibus eadem verba occurrunt quae in reformatis Missalibus leguntur. Sed quod pudere Binghamum debuit, nonne adhuc in Missalibus Romanis haec verba succedunt? [Col. 1030B] Ipsis, Domine, et OMNIBUS in Christo quiescentibus locum refrigerii, lucis, et pacis, ut indulgeas deprecamur; quae nemo non videt, pro vita functis, nondum gloria coelesti donatis, duntaxat dici. Obiter hic animadvertas velim Romanae Liturgiae venerandam antiquitatem et doctrinam, ibi enim formula est qua Tertulliani aetate Ecclesia utebatur in orando pro mortuis. Enim vero (sunt ejusdem Tertulliani verba) et pro anima ejus orat, et refrigerium adpostulat ei (Tertul., lib de Monogam., c. 10) . Quod stupeas, locum ejusdem Missalis, quo nunc utimur, Binghamus non solum legit, sed totidem verbis exscripsit, et nihilominus illud Omnibus in Christo quiescentibus videns, non perspexit ridiculam esse excogitatam mutationem, «ne pro sanctis etiam precari videamur.» [Col. 1030C] Quod plus est, malae fidei reatum nescio qui effugere is possit, cum subsequentia Romani canonis verba dissimulat, hoc est: Nobis quoque peccatoribus famulis tuis, de multitudine miserationum tuarum sperantibus, partem aliquam et societatem donare digneris cum tuis sanctis apostolis et martyribus, cum Joanne, Stephano, etc., et omnibus sanctis tuis, intra quorum nos consortium, non aestimator meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Meridianum solem hic habes. Omnibus fidelibus in pace Christi et Ecclesiae jam ex terreno ergastulo solutis locum refrigerii et veniam a Deo precamur. Postea de sanctis regnum coeleste jam assecutis loquentes, ut cum eis societatem et consortium misericors Deus nobis [Col. 1030D] impertiatur, precamur. Sed animum nondum Binghamus despondet, atque ex Hincmaro scriptore noni saeculi animadvertit, tunc orationem, recurrente sancti Leonis papae festo, hisce verbis in Romano Sacramentario fuisse conceptam: Adnae nobis, Domine, ut animae famuli tui Leonis haec prosit oblatio, quam immolando totius mundi tribuisti relaxari delicta. Verum, ait Binghamus, in recentioribus Sacramentariis hunc in modum mutata est: Adnue nobis, quaesumus, Domine, ut intercessione beati Leonis haec nobis prosit oblatio. Animadvertere poterit lector, non solum hanc orationem, qualis ab Hincmaro legebatur, reperiri ad quartum Kalendas Julias in vetustissimo Sacramentario Gregoriano infra evulgando; sed etiam ad quartum Iduum Martii [Col. 1031A] orationem in festo sancti Gregorii papae totidem fuisse verbis conceptam. Sed quidnam, quaeso, illud prosit olim significabat? nihil aliud, nisi prosit ad honorem; nam et nunc in vulgata liturgia dicimus: Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offerimus, etc., et in honore beatae Mariae, etc., et omnium sanctorum, ut illis proficiat ad honorem, nobis autem ad salutem, et illi intercedere pro nobis dignentur in coelis, etc. Atque hanc et non aliam fuisse mentem Ecclesiae, ex aliis duabus adjunctis orationibus aperte deducitur, in quarum una haec leguntur: Deus, qui beatum Leonem pontificem sanctorum tuorum meritis coaequasti, etc.; et in altera: Deus, qui animae famuli tui Leonis (uti et Gregorii) aeternae beatitudinis praemia contulisti, etc. Num adeo sui [Col. 1031B] oblitam putes Ecclesiam Romanam, ut suis precibus ad assequendam aeternam beatitudinem pontificem illum juvare velit, quem jam ingentis ejus praemii compotem factum agnoscit?
Neque omittendum, e Protestantibus quosdam non in suis tantum sermonibus, sed et in publicis libris solitos esse traducere sacrificium missae veluti mimicum spectaculum ob tot Dominus vobiscum, genuum flexiones, cruces, gesticulationes, ut aiunt, et quid non? Sed et ejusmodi censura sat prodit quid in eis possit exulceratus animus, et a turbulentis affectibus depravatus; quando sine ulla justa ratione, et ex solo arbitrio, irridendo damnant quod tot sapientes quibus constat Catholicorum respublica, imo et caeterae nationes Christi fidem amplexae, probant, [Col. 1031C] dum a primis usque Ecclesiae saeculis sacrificium peragunt, ritibus non paucis ad mysteriorum venerationem adinventis. Infidi judices inimicorum oculi. Memini me audisse Calvinistam presbyteris nostris insultantem, quasi missam ludicri spectaculi loco haberent. Cur in acrem hanc censuram is ferretur, interrogavi. «Quia, respondit, hisce meis oculis eos conspexi deferentes ad altare pyxidem ad tabaccum desumendum, dum sacra conficiunt.» Tunc ego: «Heu! sodes, in tantam dementiam atque irreverentiam erga divina mysteria Catholicorum quemquam sacerdotum erupisse, qui tibi unquam persuasisti? Evidentissimum est, in ea pyxide, quam aspexisti, non tabaccum, sed perspicillos fuisse conclusos, quibus uti passim consuevere presbyteri senes [Col. 1031D] ad refovendam declinantem oculorum aciem.» Fieri tamen potest ut interdum ex imperitia, festinatione, aut languente pietate, nonnullorum sacerdotum sacra mysteria incongrue pertractentur, unde potius contemptus quam reverentia in malevolis aut parum piis spectatoribus excitetur. Ast in eos, non in ipsa mysteria ac ritus, rejicienda est culpa; et adversus hujusmodi ministros, qui non aedificant, sed destruunt, concordi voce tonant canones et pii quicunque Ecclesiae catholicae scriptores. Nihil ergo theatrale, nihil mimicum heterodoxi in Catholicorum missa invenient, dum sibi caveant ab internis concepti in nos odii insidiis. Nihil certe obloquendum habeant de tot orationibus, lectionibus tum [Col. 1032A] Veteris, tum Novi Testamenti, antiphonis, graduali, etc., ut pote institutis ad implorandam Dei clementiam, et reliqua beneficia ab uno Patre misericordiarum Per Dominum nostrum Jesum Christum exspectanda, et plerisque e divino Codice derivatis. Manus autem vel ante pectus junctae, aut modeste elevatae, consentiunt cum humilitate cordis, et deprecantium affectu. Antiquissimi hujusce moris (praeter exempla e sacris litteris petita) locupletem habemus testem Tertullianum scribentem: «Atqui cum modestia et humilitate adorantes, magis commendamus Deo preces nostras, ne ipsis quidem MANIBUS sublimius elatis, sed TEMPERATE AC PROBE ELATIS (Tertul., l. de Orat., c. 17) .» Manuum extensio super oblata, quae antiquitus multum spatii in altari occupabant, [Col. 1032B] cum dicimus: Hanc igitur oblationem, etc., imitatio est sacerdotum veteris legis, qui, ut habetur in Levitico, ponebant manum super caput victimae (Levit. IV, 4) . Translatio Missalis ad alteram altaris partem in missis privatis apud piscatores mysteriorum causas mysticas continere creditur. Verum nihil aliud est quam imitatio aliqua missae solemnis. Pleraque Christianorum templa olim orientem inspiciebant. Ambon (sive pulpitum) in septentrionali parte situs erat. Post lectiones in meridionali parte recitatas, diaconus, venia ab episcopo petita, ambonem ascendebat, ibique conversus ad populum Evangelium canebat. Inde natus in privatis missis mos deferendi Missalis ad alteram partem altaris, itemque consuetudo qua presbyter, non recto vultu, sed facie aliquantulum [Col. 1032C] conversa, ad populum recitat Evangelium.
Atqui thurificatio in solemnibus sacris adhibetur. Ita est. Hanc abrogarunt antiquorum rituum, et Ecclesiae ipsius, novi hostes. Sed nunquid theatrale aliquid in hoc ritu excogitare audeant? Thura in sacris ex Dei praecepto Judaei quoque usurparunt. Eumdem morem pariter Christiani ex Apocalypsi didicerunt, nam angelus stetit ante altare, habens thuribulum aureum, et data sunt illi incensa multa, etc. Et ascendit fumus incensorum de orationibus sanctorum de manu angeli coram Deo (Apoc. VIII, 3) . Quin antiquissimi sint canones qui sub nomine Apostolorum circumferuntur, nullus eruditorum negat. Ibi offerri dicitur incensum, sive thymiama, «tempore [Col. 1032D] sacrae oblationis (Canones apost., c. 3) .» Propterea, uti supra vidimus, sanctus Ambrosius saeculo Christi quarto hoc usitatum in divino sacrificio prodit, scribens: «Atque utinam nobis quoque adolentibus altaria, et sacrificium deferentibus, assistat angelus (Ambros., Expos. in Evang. Luc., l. I, c. 28) , etc.» Ejusdem ritus meminit etiam Eusebius (Demonst. evang., l. I) . Crucis quoque signa complura a sacerdotibus usurpantur in sacra liturgia, tum super oblata, tum super ipsum corpus et sanguinem Domini. Jam sanctus Augustinus de signo Crucis monuerat: «Quod nisi adhibeatur frontibus credentium, sive ipsi aquae, ex qua regenerantur, sive oleo, quo chrismate unguntur, sive sacrificio, quo aluntur, [Col. 1033A] nihil eorum rite perficitur (Aug., tract. 118 in Joan.) .» Ex quo Carolus vere Magnus saeculo Christi octavo et sequenti ad litterarum studia, quae jam diu neglectae jacuerant, suam gentem excitavit, docti nonnulli viri explicanda et illustranda susceperunt divina Officia, videlicet, Alcuinus, Amalarius, Florus, Agobardus, Walfridus Strabo, atque alii. Mirum est quot allegorias, quot mysteria iidem in sacris quibusvis ritibus invenerint. Et profecto in eis non desunt mysticae significationes: pleraeque tamen ab iis productae (liceat dicere) piarum mentium phantasmata sunt, quae in leves auras facile resolvuntur. Ad ipsa crucis signa quod attinet, laudanda in primis videtur doctissimi Patris Lebrun interpretatio his verbis: «Ante consecrationem haec [Col. 1033B] adhibentur ad impetrandas gratias quae non aliter quam per merita crucis Christi Domini sunt exspectandae. Post consecrationem vero nos tantummodo offerimus. Signa ergo crucis tunc non in alium finem facimus, nisi ad ostendendum altaris dona jam fuisse immutata in corpus Domini. Nihil Ecclesia omittit ut in corda sacerdotum atque assistentium imprimat sacrificium altaris idem esse cum sacrificio crucis, ibique haberi Christum, uti in cruce sacrificatum (Explic. litt. miss., tom. I, p. 3, art. 11) .»
Usum salutationis, sive Dominus vobiscum, sive Pax vobis, ex divinae Scripturae libris habemus. Ejus meminit Uranius auctor synchronus in Vita sancti Paulini episcopi, anno 431 ad coelestem patriam [Col. 1033C] evocati, ubi de sancto Joanne Neapolitano scribit: «Ad ecclesiam processit, et ascenso tribunali populum ex more salutavit, resalutatusque a populo orationem dedit.» Scilicet, respondit populus: Et cum spiritu tuo; subintelligitur Dominus sit. Ordinem Romanum, longe ante annum a Christo nato octingentesimum compositum, prae oculis habens Amalarius saeculo nono scribebat: «Quando dicimus: Pax vobiscum (seu potius Pax vobis ) sive Dominus vobiscum, quod est salutatio, ad populum sumus versi (Lib. III, c. 9) .» Et profecto tunc presbyter se convertit ad populum; sed antiquis temporibus nulla conversione opus iis fuit, qui non in antica sed in postica altaris parte sacra celebrabant facie semper ad populum conversa; cujus moris [Col. 1033D] adhuc vestigia supersunt aliquibus in locis, et potissimum Romae in Patriarchalibus, aliisque vetustissimis templis. Sane et in hunc ritum aliqua interdum deformitas ex ministrorum defectu incurrere potest, sive quod conversiones, choreas ducentium ad instar, rapida corporis revolutione peragantur, sive quod presbyteri oculos, quos habere demissos tunc jubentur, apertos conjiciant in circumstantium faciem. Sed quis non videt, accidere hoc contra mentem Ecclesiae regulasque ab ea praescriptas? Ab ejusmodi periculo abest Ambrosiana Ecclesia, quae, praeterquam ad Evangelium missae solemnis, facie ad altare conversa Dominus vobiscum recitat semper aut canit. Imo et in ipsa Romana [Col. 1034A] quater eadem salutatio sine ulla corporis conversione peragitur, nempe ante accessum ad altare, ante Evangelium in missis privatis, ante praefationem, et ante Evangelium Joannis in fine missae. Cur tunc ab eadem conversione sacerdotes abstineant, quaerunt Amalarius, Durandus, et alii, ineptasque causas adducere mihi videntur. Verum, sive fiat, aut non fiat conversio, dum praescripta a Ritualibus observentur, certum est nihil occurrere quod censurae locum relinquat.
Cantum in sacris ubi quis reprehenderet, judicii, ut arbitror, inopia laboraret, utpote qui Apostolo adversaretur, ad Ephesios scribenti: Loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes, et psallentes in cordibus vestris Domino; [Col. 1034B] id est, corde consentiente cum cantu. Idem repetitum videas ad Colossenses (Coloss. III, 16) . Ipsemet Dominus noster hymno dicto sacram coenam conclusit. Cantum ex institutione sua exigit hymnus. Disciplinam ejusmodi in usu jam primis saeculis fuisse testis est Tertullianus, dum sacra convivia describit, inquiens: «Ut quisque de Scripturis sanctis vel de proprio ingenio potest, provocatur in medium Deo canere (Tertul. Apologet., c. 39) .» Quae indicant novis etiam hymnis et canticis tunc uti fidelibus licuisse. Neque dedecere in sacris instrumenta musicalia, Veteris Testamenti exemplo instruimur, et ipse regius Psaltes non uno in loco ostendit. Sed utinam in licito et laudabili usu musicae sacrae nulli unquam deprehenderentur abusus et [Col. 1034C] excessus! quos Tridentina synodus (Sess. 22, c. 8) cavendos monuit, piissimique catholicae Ecclesiae scriptores jam diu invectos doluerunt atque damnarunt. Musicam et cantum gravem in Ecclesia nemo non commendet, eum, videlicet, qui unisona modulatione laetitiam simul et devotionem excitat, qualis est Gregorianus, Ambrosianus, Benedictinus, et si quis alius id genus. A cantu quoque Gregoriano, ut aiunt, figurato per sonos in discordia concordes, commoveri teneros devotionis affectus, saepe animadvertere possis. Insuper ad eamdem animi compositionem moderata, neque desultoria pulsatio organorum pneumaticorum nos inducere consuevit. Verum non hic stetit prudenter instituta aut tolerata a sanctis Patribus musica in templo adhibenda.
[Col. 1034D] Jam a multis saeculis conquesti sunt viri ex pietate judicioque subacto commendatissimi, et nostris potissimum temporibus dolent, quod in Dei domum, atque in ipsum praesertim augustissimum missae sacrificium irrepserit mollis illa atque effeminata musica, quam vel ipsi ethnicorum philosophi e coetu populi eliminandam censuerunt, uti animorum ac morum surdam corruptricem. Disputandum aliis relinquo sitne haec ferenda in theatris; at quod e theatris in gravissima Ecclesiae sanctae mysteria fuerit translata, nemo, qui rem attente consideret, mentemque Ecclesiae exploratam habeat, istud musicae genus laudare possit, ac tolerare velit. Quidquid [Col. 1035A] devotionem non excitat aut alit in divinis mysteriis, et, quod gravius est, ab ea animum avertit, improbandum quis continuo non exclamet? Ad experientiam nunc provoco. Ubi tot vocum et instrumentorum strepitus, ac tam ingeniosa, ne dicam luxuriosa, modulatio in templis resonat, illuc tota aurium atque animorum intentio rapitur; omnia ad delectationem composita sunt, nihil ad devotionem trahit. Tunc tempus est colligendi mentem, atque habendi sursum corda ad Dominum. Quis non videt distrahi et avocari per ista animum a contemplatione rerum coelestium? Attamen nos per summam incogitantiam haec miramur, hisce plaudimus; et tunc nobis videntur festa et sacra officia eo solemnius peracta, quo plura exhibentur spectacula unde [Col. 1035B] oculis et auribus singularis oblectatio praebeatur. Neque perspicimus nos in istis non quaerere Deum, atque cum eo per mentis nostrae obsequium et cordis affectum uniri, sed nostrorum tantummodo sensuum voluptatem. Quod mirari possis, non haec tantum nostrorum temporum vitia sunt, sed vel ipso Christianae aerae saeculo quarto nata ac deplorata fuerunt. «Sic cantet servus Christi (sunt verba Hieronymi), ut non vox cantantis, sed verba placeant quae leguntur; ut spiritus malus qui erat in Saule ejiciatur ab his qui similiter ab eo possidentur, et non introducatur in eos qui de Dei domo scenam fecerunt populorum (Hieron., in Ephes. V) .» Sanctus autem Augustinus inquit: «Cum mihi accidit ut me amplius cantus quam res quae canitur [Col. 1035C] moveat, poenaliter me peccare confiteor, et tunc mallem non audire (Aug. Confess., l. X, c. 33) .» Ita Isidorus Pelusiota mulieres damnat, quod in ecclesiis hymnos «in dissolutionem et peccati occasionem canerent. Siquidem cantus suavitate ad irritandas et exstimulandas libidines abutentes, nihilo eam scenicis cantilenis praestantiorem esse existimant (Isidor. Pelus., l. I, epist. 90) .» Alios in ejusmodi intemperantiam invectos non addo; neque diutius in hisce immorari lubet, cum persuasum habeam parum virium habituram esse hanc musicam meam ad expugnandam voluptuosam temporum nostrorum musicam, et ad severiores mores suadendos in divinis Officiis.
Fieri non potuit antiquis Ecclesiae saeculis quin interdum post populi communionem aliquot reliquiae consecrati panis superessent. Uti viri docti animadverterunt, atque ipse Binghamus Anglus fatetur (Orig. eccles., l. XV, c. 7, § 2) , in Ecclesia Alexandrina mos fuit easdem reliquias clericis et fidelibus qui jam communicaverant distribuere, ut easdem comederent et biberent. Id constat ex canone septimo Theophili Alexandrini episcopi (Apud Bevereg. t. II) . Alia Constantinopoli consuetudo fuit, Evagrio testante, «ut quoties ex partibus IMMACULATI [Col. 1036A] CORPORIS CHRISTI, Dei nostri, magnus numerus superfuerit, pueri impuberes evocentur, qui eas manducent (Evagr., Hist. eccles., l. IV, c. 36) .» Idem in Gallicanis Ecclesiis consuevisse fieri, ediscimus ex concilio II Matisconensi (Can. 6) , anno Christi 588 celebrato. Morem alterum Ecclesiae Jerosolymitanae proprium Binghamus in medium profert ex Hesychio, qui Jerosolymitanus presbyter et episcopus fuisse traditur saeculo Christi quinto aut sexto. Ejus verba sunt ex antiqua (haec enim una superest) versione Latina: «Hoc quod reliquum est de carnibus et panibus, in igne incendi praecepit. Quod nunc videmus etiam sensibiliter in ecclesia fieri, ignique tradi quaecunque remanere contingerit inconsumpta, non omnino ea quae una die, vel duabus, aut multis, [Col. 1036B] servata sunt (Hesych., in Levit. l. II, c. 8) .» Ex Albertino, famoso illo Calviniani commenti patrono, haec hausit Binghamus, illius sophismatis nimium credulus, atque ab ipso observatum ait: «Non fuisse Ecclesiae Jerosolymitanae consuetudinem, reservare Eucharistiam de die altero in alterum, non credidisse eos illam realiter, proprie ac substantialiter, sed typice tantum et symbolice Christi sui corpus esse. Quantum enim offendiculum (inquit Albertinus) Judaeis et ethnicis fuisset, si Christianos rescivissent Christi sui corpus animatum et gloriosum ignibus tradere? Simplices etiam Christiani id tanquam horrendum abominati fuissent.» Ita deinde Binghamus idem buccas inflat, ut in haec verba erumpat: «Quod si nullum aliud argumentum suppeteret [Col. 1036C] contra transsubstantiationem et cultum hostiae, haec res una sola sufficeret ad persuadendum homini cuilibet rationali, tales doctrinas et consuetudines ab antiqua Ecclesia nunquam esse propositas ac defensas.» Imo hoc unum satis esse posset ad evincendum ratione omnino destitutum hic fuisse, qui tantopere sibi ex hoc uno Hesychii loco blanditur, et non solum se tutum in Calvini sententia reputet, sed etiam omnium orbis Ecclesiarum de veritate ac realitate corporis Christi in Eucharistia doctrinam esse reformandam corrigendamque arbitretur.
Ecquando enim ex eo quod aliqui olim ritum observarunt, qui nunc prorsus reverentia debita [Col. 1036D] erga tam augustum sacramentum carere videtur, rite inferre possit minime eis persuasum fuisse ibi existere verum corpus Christi? Tanta lux a doctis viris allata est ecclesiasticae ac litterariae historiae de dogmate Eucharistiae, ut nemo dubitare nunc jure queat, tum nostro, tum praeteritis semper saeculis, concordes cum Romana processisse Graecorum aliorumque Orientalium Ecclesias atque scriptores in credenda et asserenda reali praesentia Christi in sacramento altaris. Medio saeculo undecimo Humbertus, Sylvae Candidae episcopus, contra Graecum Nicetam stylo nimis aculeato in eorum irreverentiam invehebatur, dicens: «Panem frangentes et sumentes, hinc inde decidentes micas non curatis. Quod enim solet contingere, dum patinas sanctas foliis palmarum et [Col. 1037A] porcorum setis fricatis inhoneste. Multi quoque vestrum tam irreverenter CORPUS CHRISTI reponunt, ut pyxides inde cumulent, et ne decidat, aut supereffluat, manu inculcant. Reliquias quoque oblationis, velut communes panes usque ad fastidium sumunt. Et si sumere non sufficiunt, subterrant, aut in puteum projiciunt (Humbert. adv. Nicetam, t. XVIII Biblioth. PP.) .» Si quis Calviniani gregis inde colligere vellet, aliter sensisse de Eucharistia illius temporis Graecos ac nunc sentiant, in promptu nubes erit scriptorum veterum qui ipsum falsae opinionis arguant. Praeterea, si aliquo in loco desiderabatur reverentia erga corpus Domini, nonne innumeris aliis in locis eadem observabatur? Fortassis etiam paucorum fuit mos ille; Humbertus enim idem scribebat [Col. 1037B] haec aevo suo: «Si quid ex sancta et venerabili Eucharistia in Jerosolymitanis Ecclesiis superfuerit, nec incendunt, nec in foveam mittunt, sed in pyxidem mundam recondunt, et sequenti die communicant ex ea populum, etc. Subterrare autem, vel infodere sanctam Eucharistiam in terra, sicut quidam dicuntur agere, aut in lagenam mittere, aut effundere illam, negligentia magna est, et nullus timor Dei.» Equidem vereor ne et haec pro more exaggerarit Humbertus. Nullus fortasse hujusmodi fuit abusus. Adjicit etiam, ex quadam epistola Latio donata, «luce clarius intelligi, eumdem ritum divini sacrificii sanctam Jerosolymitanam Ecclesiam observasse antiquitus, quem sacrosancta Romana Ecclesia observare non cessat hactenus.» Nulla certe excusatione [Col. 1037C] digni fuissent, qui olim adeo irreverenter habuissent Domini corpus, quanquam ii fortasse non animadverterent ejusmodi excessum, quod scirent, species quidem eucharisticas destrui, sed nihil inde offici dominico corpori, quod incorruptibile est, et probro sibi non ducit in officinam stomachi nostri descendere.
Age vero, vanitatem argumentationis Binghamianae, seu potius Albertinianae, ostendamus; hoc enim hominum genus Aesopici canis ad instar carnem veram dimittens, et ad illius umbram unice inhians, monitore indiget, ut agnoscat quantum fallatur atque alios fallat. Illi ergo ex incensis sacrificii incruenti reliquiis deducere se posse arbitrantur, non agnitam creditamque fuisse veritatem ac realitatem [Col. 1037D] corporis Domini in Eucharistia. Atque interea non quaerunt, imo videre fugiunt certam veritatis hujus professionem in ipsa Jerosolymitana Ecclesia viguisse. Ex sancto Cyrillo episcopo ejusdem sanctae Ecclesiae ipsam antea statuimus. Quanta autem reverentia sacratissimo corpori et sanguini Domini ibi deferretur, vel post missam peractam, constat ex Vita sanctae Mariae Aegyptiacae in Palaestina defunctae, quae Sophronio episcopo Jerosolymitano Hesychii synchrono tribuitur, aut antiquiorem habet scriptorem. Vide Surium, et Acta sanctorum, ad diem secundam Aprilis. Ad Zosimam abbatem inquit sancta poenitens: «Accipe mihi sacrum vas vivifici corporis et sanguinis Christi, tantis mysteriis dignum, [Col. 1038A] atque affer, manens omnino in ea Jordanis ripa, etc. Omnino mihi afferas salutifera atque divina mysteria ea hora qua Dominus discipulos suos divini istius epuli fecit participes.» Ergo habes corpus Domini post sacram synaxim magna veneratione asservatum in usu fuisse. Ibi vivificum corpus et sanguis Christi permanere credebatur, et realiter quidem contra id quod Calvinistae censent; neque post coenam sublata erat eadem realitas, uti alii Protestantes opinantur. Hoc dogma, hanc fidem non Jerosolymitana tantum, sed et reliquae orbis Ecclesiae profitebantur, idque tot liturgiarum sanctorumque Patrum auctoritate antea demonstratum fuit. Suspicarine possis aliam Hesychio mentem fidemque fuisse? At ipse pro se loquatur. Inquit enim: «CARNEM [Col. 1038B] autem CHRISTI, quae ad comedendum inepta erat ante passionem (quis enim cupiebat comedere carnem Dei?) APTAM CIBO post passionem FECIT. Si enim non fuisset crucifixus, SACRIFICIUM CORPORIS EJUS minime comederemus. COMEDIMUS autem nunc CIBUM, sumentes ejus memoriam passionis (Hesych. Jeros. in Livit. l. I, c. 2) .» Ex perspicuis hisce verbis, non ex tenebrosis, haurienda est Hesychii fides atque doctrina. Si caro Christi facta est apta cibo, ergo eam revera in cibum sumimus, et non typice et symbolice tantum; neque enim typus comedi potest. Ad Levitici verba: Qui comederit de sanctificatis per ignorantiam, etc., haec ille rursus habet: «Sancta sanctorum sunt PROPRIE Christi mysteria, quia IPSIUS EST CORPUS, de quo Gabriel ad Virginem [Col. 1038C] dicebat: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. Ab hoc enim non solum alienigenas et inquilinos, et mercenarios sacrificii prohibuit, sed nec per ignorantiam percipere praecepit. Per ignorantiam autem percipit, qui virtutem ejus et dignitatem ignorat, QUI NESCIT QUIA CORPUS HOC ET SANGUIS EST SECUNDUM VERITATEM; sed mysteria quidem percipit, nescit autem mysteriorum virtutem (Idem, in lib. VI ad c. XXII Levit.) .»
Inquient sane Calviniani: Nos mysteriorum virtutem probe scimus et credimus. At, quaeso, dicant, num sciant et credant, in mysteriis esse corpus et sanguinem Christi secundum veritatem? In eorum quidem mente ac cerebro est, non in ipsis vero mysteriis. Et quare? Quia sensibus tantum fidem habentes, [Col. 1038D] oculis scilicet, tactui et odorato, aliud nisi merum panem et vinum concipere nesciunt in sacramento. At istos alloquitur Hesychius, addens: «Sermo qui prolatus est ab ipso Christo super dominicum mysterium (id est, verba consecrationis) ipse est qui liberat nos ab ignorantia, removetque nos carnale quidpiam et terrenum de sanctis arbitrari (scilicet, opinari adhuc panem et vinum, quae a verbis Christi sanctificata sunt), sed divine ea et spiritualiter accipi sancit. Quia in nobis est divinus Spiritus (invocatio videlicet Spiritus sancti, ut in liturgia Graecorum) et sermo quem tradidit (nempe verba Domini) componit sensus, et non solum nostrum gustum producit ad mysterium, sed et auditum [Col. 1039A] et visum et tactum et odoratum; ita ut nil in eis minori rationi et infirmae menti proximum, de his videlicet, quae valde superna sunt, suspicemur.» Veritati ac realitati corporis Christi in Eucharistia repugnant sensus, repugnat ratio et mens Calvinistarum; ast ubi perpendit, Spiritum sanctum illabi in oblata, et Hoc est corpus meum per sacerdotem pronuntiari a Domino, desinere debet omnis sensuum et rationis repugnantia, et tam grandis miraculi veritas credenda est. Hesychii perspicua mens hinc elucet. Adhucne dubitas? Audi quae ipse adjungit: «Sanctificationem enim mystici sacrificii, et a sensibilibus ad intelligibilia translationem, sive commutationem, ei qui verus est sacerdos, videlicet, Christo, oportet dari, id est, IPSI DE EIS MIRACULUM [Col. 1039B] CREDERE, et imputare; quia per ejus virtutem, et PROLATUM AB EO VERBUM, quae videntur, tam sanctificata sunt, quam cunctum carnis excedunt sensum.» Indica mihi, si potis es, quodnam aliud miraculum in Eucharistia deprehendatur, cui sensus et ratio adversentur, nisi donorum transmutatio in carnem et sanguinem Christi. Adjicit haec alia Hesychius: «Qui enim Christo suorum mysteriorum sanctificationem imputant, et addentes sibimetipsis verbum ejus, quod nostros perducit sensus ad sublimiora, non contaminant sancta sanctorum, utpote qualia oportet de eis intelligentes. Sed nec inducunt super se iniquitatem delicti (quod Calvinianis accidit, plus sensibus quam efficaciae verborum Christi, fidem praebentibus) comedendo sancta sanctorum. Nec [Col. 1039C] enim ut ad communem cibum, sed sicut ad mysticum et terribile et coeleste accedunt.» Passim Patres ac liturgiae tremendum ac terribile appellant altaris sacramentum, non aliam ob causam, nisi quia fides nos docet sub eo et in eo, quanquam invisibilem, realiter tamen existere Regem regum Dominum.
Ex his ergo intelligas quam improvide Albertinus et Binghamus ex ritu apud Hesychium indicato extorquere se posse censuerint Jerosolymis olim minime creditam fuisse praesentiam realem dominici corporis in Eucharistia. Ipsum Hesychium testem perspicuum catholicae sententiae habemus, imo et in ipso loco habemus unde illi somniandi occasionem [Col. 1039D] sumpsere. En ejus verba: «Est autem locus sanctus altare. IBI enim SANCTUS SANCTORUM REQUIESCIT (quae clarissima sunt vera Clavinianis imaginationibus omnino contraria). Quomodo ergo in his non admiranda sit sapientia Spiritus? nullam quippe dubitationem hujusmodi intellectui dereliquit; propterea carnes cum panibus comedi praecipiens, ut nos intelligeremus illud ab eo mysterium dici, quod simul panis et caro est, sicut Christi, panis vivi, qui de coelo descendit. Propter quod Eliae, secundum Septuaginta Editionem, carnes mane, panes autem vesperi deferebant corvi superne, praefigurare hoc mysterium Domino volente, quod intus oportet in ecclesia, in loco sancto, id est, ad altare, coqui et comedi; alibi vero nequaquam, etc. Aaron et filii, [Col. 1040A] qui illud recte comedunt; nisi enim Christus, rogatus esse sacerdotem, ipse venerit, et coenam sanctificaverit, et intiaverit ea quae aguntur, nullatenus sacrificium dominicum fiunt, sed hoc quod reliquum est de carnibus,» etc. Subsequuntur verba a Binghamo supra adducta, post quae Hesychius explicaturus quid significet incendere sacrificii reliquias, haec alia dicere pergit: «Ergo ex hoc, quod agitur sensibiliter, significatio cujusdam intelligibilis rei eis qui intendunt provenit. Ut quando ad comestionem sacrificii deficimus, atque illud integra non possumus, mente forsan lassescente sive deficiente, utrum EA QUAE VIDENTUR, CORPUS OPORTEAT INTELLIGI DOMINI, in quod oculis nec angeli possunt prospicere (en quae sit veritas et majestas hujus sacramenti) [Col. 1040B] non relinqui, sed etiam tradi ea igni oportet Spiritus, ut ea comedat quae nobis sunt ex infirmitate inesibilia. Quomodo autem comedat, cum cogitaverimus, VIRTUTI SPIRITUS ESSE POSSIBILIA, QUAE NOBIS IMPOSSIBILIA VIDENTUR.»
Oculos, quaeso, Protestantes aperiant: non quod ipsi somniant, sed quod catholica fides docet, in Hesychio perspicient, quanquam ejus dictio allegoriis scateus, atque antiqua Latina versio, qua sola utimur, tenebrarum non sit immunis. Quidnam est quod in sacramento ineffabili torquere mentem nostram potest, eique dubitationes ingerere? Illud est, utrum panis et vinum, quae post ipsam consecrationem adhuc qualia erant conspiciuntur, corpus oporteat intelligi Domini, in quod eo transmutata et [Col. 1040C] conversa universalis Ecclesia agnoscit ac depraedicat; hoc enim impossibile humanae rationi videtur. At Hesychius ait ejusmodi mentis haesitationes comburendas esse ab igne Spiritus sancti, nobisque cogitandum virtuti Spiritus ejusdem, ad illius transmutationem a sacerdote invocati, esse possibilia quae nobis impossibilia videntur. Ridendus plane sit qui haec de Calviniana coena interpretari velit; cogitur enim sincera omnium mens haec intelligere de reali praesentia Domini in sacramento, et de substantiali donorum transelementatione, miraculo nempe quotidie coelitus facto in incruento sacrificio. Quod autem Hesychius hic scribit, Joannis Damasceni verba tibi explicabunt, nam de Eucharistia loquens is ait: [Col. 1040D] «Non ut illud, quod in coelis receptum est, corpus descendat; sed quia PANIS ET VINUM IN CORPUS ET SANGUINEM DEI TRANSMUTANTUR. Si requiras, quonam pacto id fiat, sat tibi sit, hoc fieri per Spiritum sanctum; quemadmodum et ex sancta Dei Genitrice Dominus sibi ipsi carnem assumpsit. Nec amplius quidquam nobis perspectum est et exploratum, quam quod sermo Dei verax efficaxque est, atque omnia potest. Modus vero investigari prorsus nequit (Joan. Damasc., de Fide, l. IV, c. 13) .» Sed et longe antea sanctus Gaudentius Brixianus episcopus, circiter annum Christi 395, neophytos docuerat his verbis: «Si qua mysteriorum superaverint in mane illius futurae Resurrectionis manifestanda, quae capere modo non possumus, haec igni cremanda sunt, [Col. 1041A] id est, divino tradenda Spiritui, ut ea quorum rationem modo non capimus ardentis fidei spiritu consumantur ( Gaudent. tract 2 de ratione sacram. ).» Ibi autem, quemadmodum etiam supra, cap. 19 animadvertimus, tam evidenter catholicam doctrinam Gaudentius exponit, ut voluntariae caecitatis reus sit, qui eam non intueatur. Tum rationem concludit, inquiens: «Hoc sacrificium Paschae Salvatoris tota nobiscum religiosi cordis aviditate percipite, ut ab ipso Domino nostro JESU CHRISTO, QUEM SACRAMENTIS SUIS INESSE CREDIMUS, viscerum nostrorum sanctificentur interna.» Sed et Gregorius Magnus pari sententia usus est, scribens: «Quod ex Agno remanet, igne comburimus, quando hoc, quod de mysterio Incarnationis ejus intelligere et penetrare non [Col. 1041B] possumus, potestati sancti Spiritus reservamus, ut non superbe quis audeat vel contemnere, vel denuntiare, quod non intelligit. Sed hoc igni tradit, cum sancto Spiritui reservat (Greg. M., hom. 22 in Evang. l. II) .»
Atqui adhuc mirantem et interrogantem Binghamum audire mihi videor: Qui fieri potuit ut qui revera crederent in sacramento inesse realiter Domini corpus, illud postea comburerent? Quid ethnici dixissent? Nonne hoc horrori et scandalo fidelibus fuisset? An ita se res habuerit, videamus. Quod sacramenti reliquiae igni traderentur, statuit idem Binghamus, scribens «non fuisse Ecclesiae Jerosolymitanae consuetudinem, reservare Eucharistiam de die altero in alterum.» Verba Hesychii repetamus: [Col. 1041C] «Quod nunc videmus etiam sensibiliter in Ecclesia fieri ignique tradi quaecunque remanere contigerit inconsumpta; non omnino ea quae una die, vel duabus, aut multis servata sunt; sicut enim apparet, non hoc legislator praecepit, sed quod reliquum est incendi jubet. Dies autem non commemoravit, ut quaecunque, cujuscunque rei causa emergente, remanserint inconsumpta, sive tempus in causa sit, sive quid aliud fuerit, ignis opus et consumptio fiat.» Si haec diligentius scrutati fuissent heterodoxi, non eam suis obtrusissent opinionem, scilicet, in Ecclesia Jerosolymitana de altero in alterum diem servatas non fuisse sacrificii, sive Eucharistiae reliquias. Imo contrarium e verbis Resychii eruitur; [Col. 1041D] ipse enim ea inconsumpta memorat, «quae una die, vel duabus, aut multis servata sunt.» Ejus autem sensus est, praecipi quidem a lege reliquias sacrificii esse igni tradendas; sed nihil decerni de die quo sit facienda combustio; et proinde intelligis falso contendi easdem minime fuisse servatas, ac statim fuisse combustas. Quaenam ergo Hesychii mens? Quae olim fuit, et etiamnum est catholicae Ecclesiae. Scilicet Eucharisticae reliquiae, nisi eas consumerent communicantes, aut innocentes pueri, asservabantur in pastophorio, de quo infra erit sermo. At quoniam sacrati panis species post aliquot aut multos dies mucorem aut odorem corruptionis contrahere possunt, sive ex aqua, tineis, muribus aliisque accidentibus vitiari, tunc Ecclesia sibi persuadens inde [Col. 1042A] recessisse corpus et sanguinem Domini, reliquias illas in subterraneum sacrum locum demittit, alii vero comburere consueverunt. Id ex ipso Hesychio habes, cum ait: «Cujuscunque rei causa emergente, sive tempus in causa sit (quod nempe diutius quam par sit servata fuerint), sive quid aliud fuerit,» inconsumpta sunt igni tradenda. Atque hic audiendus Algerus, qui circiter annum Christi 1130 floruit et scripsit. Inquit enim: «Quod autem etiam a religiosis incendio tradi et ibi disparere dicuntur ipsae sacramentales species, non ad indignitatem Christi fit, quasi ignibus exurendus tradatur; quod impossibile est, cum sit omnium elementorum Deus. Sed quoties aliqua talis indignitas (quam nuper innuimus) ipsi sacramento negligenter acciderit, ut [Col. 1042B] horrorem sumendi incutiant ipsae sensuales species, quas ibidem Deus altissimo suo consilio POST MUTATIONEM SUAE SUBSTANTIAE remanere voluit, ignibus traduntur, ut ostendant quod suum est, deficiendo et disparendo sine omni foeditate in illo purissimo ignis elemento (Alger., de Sacram. corp. et sang. Dom., l. II, c. 1) .» Audi et concilium Aurelianense quartum, anno Christi 541 habitum, hoc est, iisdem ferme temporibus quibus floruisse Hesychius creditur: «Oblata, inquit, quae in altari offeruntur, de Sabbato in Sabbatum semper innoventur, quia panes propositionis, qui super mensam Domini mutabantur, ne diu servati mucidi fiant, et ut quidam sentiunt, igni concrementur.» Imo «de tertio in tertium diem (Eucharistia mutanda erat), ne forte [Col. 1042C] diutius reservata, mucida, quod absit, fiat,» ut est in concilio Turonensi apud Regionem (L. I, c. 7, de eccles. Discipl.) . Ex hactenus ergo traditis colligere jam possint, si velint, Protestantes, quam immerito auctoritate Hesychii utantur ad oppugnandam Catholicorum sententiam de Eucharistia. Imo et ab eodem scriptore discere coguntur quid de Berengario et Calvino sentiendum sit, cum non minus Hesychius quam universae orbis Ecclesiae contraria plane eorum commentis semper tradiderint atque crediderint.
[Col. 1042D] Quod Lutheri sectatores docere adhuc pergant, extra coenam evanescere Eucharistiam, neque sacratissimum Christi corpus reliquum esse in sacramento, mirandum sane est; nequit enim gens erudita non agnoscere morem vel in primitiva Ecclesia fuisse deferendi domum Eucharistiam, ad absentes eamdem mittendi, et viaticum per eam deferendi ad aegrotantes in mortis periculo, ut alios mores praeteream, quorum testes habemus Tertullianum, Clementem Alexandrinum, Acta sancti Luciani martyris, Basilium, Ambrosium, et alios Patres. Apostolicus ipse vir sanctus Irenaeus apud Eusebium (Hist. eccles., l. V, c. 24) testatur ad Ecclesiarum presbyteros, qui Pascha observabant, Eucharistiam missam [Col. 1043A] fuisse; quod etiam confirmatum habes a sancto Justino martyre, eorum ferme temporum scriptore. Plurisne futura est apud viros ratione utentes auctoritas Lutheri turbulentissimi (liceat dicere) hominis, quam priorum saeculorum Ecclesia? Tune illam quam apostoli eorumque discipuli erudierunt apostolicae doctrinae corruptricem non suspicari tantum, sed affirmare, audeas? Varia autem pro diversitate temporum et locorum fuit disciplina Ecclesiae in asservando immaculato corpore Christi post sacra expleta. Neque propterea culpandi veterum mores, quod eamdem reverentiae et obsequii mensuram erga coeleste illud pignus observarint, quam nunc tanta religione, laudabilique consuetudine catholica observat Ecclesia. Olim fidelibus, ut diximus, licuit sacram [Col. 1043B] Eucharistiam deferre ad aedes proprias, ut ibi communionem peragerent. Dabatur haec in manus communicantium, eam itinerantes secum quandoque deferebant; laicis interdum etiam traditam novimus, ut eam ad aegros ferrent. Omnibus tamen eadem fides et doctrina erat, scilicet, in sacramento existere pretiosum corpus et sanguinem Domini. Sed hosce mores religiosos subsequentium saeculorum disciplina sustulit. Porro communis olim ritus fuit, ineffabilis sacrificii reliquias, nisi a communicantibus aut pueris innocentibus comederentur, inferre in sacrarium, ibique custodire. Vetustissimi hujus moris testem adducimus ipsas Constitutiones apostolicas, quas vel ipse Binghamus Anglus tanti faciebat. Haec ibi leguntur: «Cumque universi et universae [Col. 1043C] communicaverint, accipientes diaconi quae supersunt, inferant in pastophorium (Constitut. apost. l. VIII, c. 13) .» Creditur autem fuisse pastophorium sacrarium, sive secretarium, non longe ab altari maximo situm. Thalamum sanctus Hieronymus appellat. Ibi quoque altare fuisse videtur, et tabernaculum, sive ciborium, in quo veteres recondere consueverunt sacratissimam Eucharistiam, pro infirmis potissimum reservatam. Non unum altare in sacris aedibus olim quoque aedificatum, ex sanctis Ambrosio et Paulino Nolano discimus, dum altaria in una basilica memorant. Optatus quoque Milevitanus auctor est Eucharistiam a Donatistis adinventam in altaribus projectam fuisse canibus. Et in Turonensi concilio primo [Col. 1043D] anni 567 decernitur: «Ut corpus Domini in altari sub crucis titulo componatur.» In turribus aureis aut argenteis tunc asservatum testantur Gregorius Turonensis et Venantius Fortunatus. Quod super altari requiesceret Sanctus sanctorum, propterea sub ipso altari, uti supra vidimus, in necessitatibus privatas preces fuderunt sancti episcopi Alexander et Ambrosius. Gorgonia quoque Gregorii Nazianzeni soror intempesta nocte ad altare accessit, et inde accepto corpore Domini, sanitatem sibi conquisivit. Praeterea, Paulino Diacono teste, in Vita sancti Ambrosii, cum in extremis idem sanctus episcopus versaretur, nocte accepit sacratissimum dominici corporis viaticum. «Honoratus enim sacerdos (id est, episcopus) Ecclesiae Vercellis, cum in superioribus [Col. 1044A] domus se ad quiescendum composuisset, tertio vocem vocantis se audivit, dicentisque sibi: Surge, festina, quia modo est recessurus. Qui descendens obtulit sancto Domini corpus; quo accepto, ubi glutivit, emisit spiritum, bonum viaticum secum ferens.» Atque hic obiter animadverte corpus quidem Domini, non vero sanguinem, ministrari aegrotantibus consuevisse, ut intelligas sub specie tantum panis etiam veterem Ecclesiam censuisse totum Christum contineri, et a fidelibus accipi. Ad haec si quis petat quid eorum temporum fidelibus foret Eucharistia reservata, jam vidisti appellari Domini corpus; quae doctrina satis patet quantum Lutheri discipulis adversetur, reputantibus in unius coenae usu haberi corpus Christi; eoque magis Calvini asseclis, [Col. 1044B] qui ne in ipsa quidem coena verum ac reale corpus ejusdem Domini agnoscunt. Concilium sane Nicaenum primum statuit, secundum antiquae legis regulam infirmos viatico non esse fraudandos. Ergo jam tunc mos fuit sacrum Domini corpus pro iis asservatum habere.
In hujusmodi veritatem conspirat illustris sancti Cyrilli Alexandrini locus, inquientes: «Audio nonnullos haberi qui dicere audeant Eucharistiam nullam sanctitatem accipientibus conferre posse, si de altero in alterum diem servetur. Profecto qui talia venditant delirent necesse est. Neque enim Jesus Christus alicui corruptioni obnoxius est, ejusque SANCTUM CORPUS mutationem minime incurrit (dum perdurant species). Sed et virtus ac vis benedictionis [Col. 1044C] (id est, consecrationis) et gratia vivificans quam CORPUS JESU CHRISTI semper in se ipso continet, perpetua est et immutabilis ( Cyril. Alex., epist. ad Calosyrium adv. Anthropomorph. ).» Cur non haec legunt, qui commenta de Paschasio Ratberto ubique somniant? Ex epistola etiam sancti Joannis Chrysostomi ad Innocentium I papam habemus, sacratissimum Christi sanguinem in ecclesia a militibus effusum, cum tamen tunc missa minime celebraretur. Quod si tibi apud veteres occurrant consuetudines quaedam, in queis reverentiam desideres erga ineffabile sacramentum hoc, aut simplicitati, aut inconsultae pietati eorum temporum tribuendum est. Tanta erat tunc fides de veritate et virtute corporis Christi in Eucharistia, ut iis qui, instante morte, [Col. 1044D] coeleste hoc pignus accipere non potuerant, vita functis porrigerent, et proficuum censerent. Consuetudinem hanc abrogarunt concilia Carthaginiensia, et Autissiodorense. Mos etiam aliquando fuit cum episcoporum corporibus sepelire Eucharistiam. Sancto quoque Gregorio Magno scribente, cum tellus evomeret humatum corpus pueruli cujusdam, sanctus Benedictus abbas: «Ite, inquit, atque hoc dominicum corpus super pectus ejus cum magna reverentia ponite, et sic sepulturae tradite. Tunc susceptum corpus ejus terra tenuit, nec ultra projecit (Gregor. M., l. II, c. 24) .» Hujusmodi aliosque quos praetereo privatorum hominum mores, cum institutione et majestate Eucharistiae parum conformes, [Col. 1045A] et ab universali Ecclesia nunquam probatos, evanuisse a multis saeculis notum est. Certe non aliunde olim processerunt, nisi ex firma et vegeta fide de praesentia et virtute Christi in Eucharistia. Nostris quoque temporibus Graeci, aliique Christiani Orientales, Eucharistiam per totum annum servant, aegris pro viatico ministrandam, neque eam mutant, nisi anno expleto. Ne corrumpatur, intinctam pretioso sanguine iterum in furno coquunt, sive exsiccant: quam consuetudinem vel ipse Arcudius, Graecus scriptor, improbavit. Accedit quod hostiam ipsam aut in postica altaris aut in vasis ligneis ferreisve inclusam et sine lampade asservant. Haec Latini videntes mirantur, atque eis vitio vertunt tam parum reverentiae impendi sacratissimo corpori Christi. At illi [Col. 1045B] se paupertatis, ac Turcicae tyrannidis excusatione defendunt; et quod magnopere refert, nihilominus omnes concorditer fatentur et credunt in servata Eucharistia realiter contineri sanctissimum Christi corpus, uti ex eorum editis professionibus fidei et aliis actis evidentissime constat, et impudens jam sit qui de hac eorum fide ac professione dubitet.
Occidentales autem Ecclesiae, et Romana in primis omnium magistra, ex quo Berengarius Eucharistiae dignitatem deprimere impio dogmate conatus est, nihil antiquius habuere quam cultum et reverentiam erga augustissimum altaris sacramentum quotidie augere. Hinc natum festum Corporis Christi; hinc publica ejusdem expositio in altari extra sacrificium; hinc ejus circumgestatio in sacris supplicationibus [Col. 1045C] extra templum, et benedictionem populo per ipsum impertiri. Haec, non negamus, nova sunt in Ecclesia Dei; neque enim per priora duodecim saecula ullum eorum vestigium nobis se offert in veterum libris. Quaesitum fuit num Urbanus IV papa, cum anno Christi 1264 festum Corporis Christi instituit, etiam publicam eam supplicationem instituerit in qua nunc gestatur idem Domini corpus. Potior sententia videtur, uti eminentissimus cardinalis Lambertinus scripsit (Lib. I, instruct. 5) , nullam ejusmodi processionis, sive supplicationis, institutionem tribuendam esse Urbano, cum de hoc monumenta veterum prorsus sileant, et sine testibus idoneis de antiquarum rerum veritate decernere prudentis viri non [Col. 1045D] sit. Anno tantum Christi 1336, uti memoriae tradit Gualvaneus Flamma, «Joannes Vicecomes Novariensis episcopus, et Ecclesiae Mediolanensis conservator, festum de Corpore Christi celebrari ordinavit. Ibi fuit universus clerus, et quaedam mirabilis processio religiosorum, qualem Roma sibi ipsi relicta facere non potuisset (G. Flamma, de Reb. gest. Vicecom., t. XII Rer. Italic.) .» Vides festum uti et processionem Corporis Christi tunc primum instituta Mediolani. Doctissimus etiam vir Joannes de Joanne canonicus Panormitanus animadvertit (De divin. Sicul. Offic., c. 33) anno tantum 1346 occurrere memoriam festi Corporis Christi in Missalibus Siculis. Et sane constitutionem Urbani IV serius in Galliis ipsis receptam prodit Pater Martene ( De eccles. Ritib. ). Verum [Col. 1046A] in vetustissimis etiam saeculis aliquod vestigium se nobis offert et circumgestati, et palam expositi, divini sacramenti. Supra, cap. 19, ex Ordine Romano, qui ante annos saltem nongentos scriptus videtur, ostendimus expositam fuisse in altari Eucharistiam, antequam missa pontificalis inchoaretur. Hanc autem de sacrario, sive conditorio, ubi reposita antea fuerat, eductam et in processione delatam fuisse ad altare, ediscere possumus e Gregorio Turonensi, qui saeculo Christi sexto ita scribebat: «Tempus ad sacrificium offerendum advenit; acceptaque turri (vase, scilicet, aureo aut argenteo), diaconus, in qua ministerium (rectius alii Codices habent mysterium) dominici corporis habebatur, ferre coepit ad ostium; ingressusque templum, ut eam super [Col. 1046B] altari superponeret, elapsa de manibus ejus ferebatur in aera (Greg. Tur., de Glor. mart. l. I) ,» Non sine ingenti reverentia tunc gestatum fuisse Christi corpus, nos edocebit antiquus Ordo Gallicanae Ecclesiae a praelaudato Martene editus, et sancto Germano Parisiensi episcopo per conjecturam tributus, in quo legitur: «Nunc autem procedentem ad altarium corpus Christi, non jam tubis irreprehensibilibus, sed spiritualibus vocibus, praeclara Christi magnalia dulci melodia psallat Ecclesia. Corpus vero Domini ideo defertur in turribus, quia monumentum Domini,» etc. Antea is auctor dixerat: «Psallentibus clericis procedit sacerdos in specie Christi de sacrario, tanquam de coelo in Arca Domini,» etc. Idem quoque ab antiquis saeculis agere consueverunt [Col. 1046C] Graeci, cum celebratur Praesanctificatorum missa. Tunc enim summa reverentia e sacrario ad altare praesanctificata dona deferuntur, et, teste vetustissimo auctore Chronici paschalis, sive Alexandrini, ad Olympiadem 348, anno quinto, populus canere coepit: Nunc virtutes coelorum NOBISCUM invisibiliter ADORANT DEUM. Ecce enim EGREDITUR REX GLORIAE. Ecce sacrificium mysticum offertur. Cum fide et tremore accedamus, ut vitae simus participes aeternae. Alleluia. Certum tamen est, non ante saeculum Christi decimum tertium invectum fuisse morem exponendi corpus Domini in altari, atque in ostensorio supra eminentem thronum, neque circumferendi extra sacras aedes ingenti cum pompa et sub umbello, ut nunc fieri cernimus. Ritum hunc nil mirum si Protestantes [Col. 1046D] improbent, quod impiis illorum de Eucharistia opinionibus adversetur. Si Grotium audimus, mos iste praeter novitatem, «etiam a consuetudine veterum discrepat, qui ab ipso conspectu Eucharistiae non communicantes arcebant (Ugo Grot., in adnot. ad consult. Cassandri, art. 10) .» De hoc aliquid nunc dicendum.
Respicit Grotius ad canonem septimum, qui aliis est nonus aut decimus ex eorum numero quos apostolorum appellamus, ubi haec verba, Dionysio Exiguo interprete: «Omnes fideles qui ingrediuntur Ecclesiam, non autem perseverant in oratione, nec sacram communionem percipiunt, velut inquietudines Ecclesiae commoventes, convenit communione [Col. 1047A] privari.» Ad haec in concilio Antiocheno, quod habitum fuit anno Christi 341, canon 2 hisce verbis est conceptus: «Omnes qui in ecclesiam ingrediuntur, et sacras Scripturas audiunt, orationi autem cum populo non communicant, vel sanctam Eucharistiae participationem propter aliquam insolentiam aversantur, eos ab Ecclesia expelli (oportet) donec, postquam confessi fuerint, fructusque poenitentiae ostenderint, et imploraverint, veniam assequi possint.» Propterea Binghamus censuit omnes fideles olim ad Ecclesiam confluentes «per regulas Ecclesiae ad sumendam Eucharistiam sub poena censurae ecclesiasticae accedere debuisse (Bingham., l. XV, c. 4, § 1) .» Sed hunc usum primitivae Ecclesiae frustra extorsit Grotius adversus recentiorem Romanae [Col. 1047B] Ecclesiae, quasi extra sacrificium conspicere Eucharistiam non liceret. Tertullianus ipse auctor est consuevisse fideles solvere stationem, seu sacrificium, «accepto corpore Domini (Tertul., l. de Orat., c. 19) .» At simul monet, licuisse interesse «sacrificiorum orationibus, et acceptum corpus Domini» secum postea deferre domum. Idem sane corpus erat Christi Jesu sumptum domi, aut ad aegrotantes delatum, atque acceptum in ecclesia. Ideoque et nunc quod in ecclesia est reale corpus Domini, ibique, ut vidimus, antiquitus etiam adorabatur, non desinit esse verum Domini corpus, si extra ecclesiam aut ad eosdem infirmos defertur, aut devotionis et adorationis gratia in publicis supplicationibus circumgestatur. An autem anathemate percellerentur primitivae [Col. 1047C] Ecclesiae saeculis qui incruento sacrificio interessent, neque Eucharistiam acciperent, dubitari posse de tanto rigore videtur. Certe poenitentes, qui consistentes appellabantur, sacrificio intererant, neque propterea communicabant. In Antiocheno autem canone expellendi ab ecclesia dicuntur, qui [Col. 1048A] «orationi cum populo non communicant (fortasse quod discederent ante missam fidelium) vel Eucharistiam propter aliquam insolentiam aversantur, (aut) inquietudinem in ecclesia commovent.» Hi scandalo fidelibus erant, eamque ob causam poenitentiae subjiciebantur. Eodem saeculo quo Antiochenum concilium est habitum sancti Ambrosius et Joannes Chrysostomus frequentem communionem exolevisse agnoscunt; at nemo praeceptum hac de re memorat. Chrysostomus vero increpat quidem et arguit, uti in pietate frigidos, qui missae intererant, et minime communicabant, nunquam tamen eos anathemate percutiendos ait. Balsamon ipse Graecus ( In Respons. ad Marc. Alexandriae episc. ) censuit minime ab Antiocheno canone coactos fuisse cunctos ad communionem [Col. 1048B] accedere, qui sacris intererant. Uti constat ex eorumdem apostolorum Constitutionibus (Can. 6) , erant interdum presbyteri, diaconi, aliique ex sacri ordinis catalogo, qui non communicabant. Ubi legitimam causam adducerent quare a communione abstinuissent, veniam consequebantur. Caeterum frustra novitatem ritus objicias publicae expositioni dominici corporis, ejusque in sacris supplicationibus circumgestationi; postquam enim demonstratum est perpetua fide ab Ecclesia universa creditam fuisse realem praesentiam Christi Jesu in sacramento, tam in missa, quam extra missam, sive hoc in templo, sive extra acciperetur, eique adorationem semper a fidelibus fuisse impensam, legitimus quoque ritus sit oportet, qui cum ipso inconcusso dogmate cohaeret, [Col. 1048C] atque ab ipso defluit. Circumferebatur etiam a Judaeis arca Domini, quae figura tantum fuit coelestis Eucharistiae; cur non et veritas circumgestetur, ad augendum honorem divini Salvatoris nostri, suorumque fidelium pietatem amplificandam?
Sacramenta Romanae ecclesiae
SERENISS. CHRISTINAE ALEXANDRAE SUECORUM, GOTHORUM, ET VANDALORUM REGINAE, JOSEPH MARIA THOMASIUS CONGREG. CLER. REG. PRESBYTER. S. D.
Quos Codices abhinc complura saecula conscriptos munificentia tua mihi concessit edendos, hos nunc sui fecundos exemplis tibi restituo, regina serenissima. Qua in re utrumque gratulor, et sine prisci characteris molestia in hoc uno volumine eos lectitare te posse, et de [Col. 1050] re sacra optime meritam jure ex eisdem apud eruditos omnes haberi. Accipe ergo quod praeclaram decet sapientiam, religionemque tuam, atque in eo summae observantiae in te meae obsequium humaniter admitte.
[Col. 1049A] Perscrutanti mihi praestantissimas Urbis bibliothecas, ex multis variisque manuscriptis Codicibus, quibus abundant, venit in mentem aliquot seligere, publico bono communicandos, quatuor nimirum Sacramentorum Codices, quos et ab antiquitate et ab ecclesiasticorum rituum notitia commendabiles fore censebam. Hos modo sub hoc Sacramentorum titulo exhibemus; norunt quippe omnes apud vetustissimos Ecclesiae Patres sacramenta antonomastice appellari Christi corpus et sanguinem, cum in altari conficiuntur in missa. Hac praecipue ratione Missales libri, Sacramentorum libri sunt appellati, quamvis nec iis deficiantur quae ad reliquorum sacramentorum administrationem pertineant. De his Sacramentorum Codicibus, quos edimus, pauca praefari [Col. 1049B] lectori pio aeque ac studioso ratio ipsa postulat, ut unde habiti, quando conscripti, et a quo conditi fuerint, prius agnoscat.
Distinxi Codicem sacramentorum Romanae Ecclesiae in tres libros, quorum primus est de anni circulo, secundus de sanctorum natalitiis, tertius de Dominicis diebus, variisque causis. Pertinet nunc ad instructissimam bibliothecam serenissimae reginae Sueciae, cujus benignitate publici juris fieri licuit. Ipsum viderunt ac saepius laudarunt eminentissimus card. Bona, lib. de Rebus liturgicis, et doctissimus Joan. Morinus, lib. de Poenitentia et sacris Ordinationibus, qui in appendice Manuscriptorum ad commentarium de Poenitentia editum anno 1651, in annotatione ad Sacramentarium Gelasianum, pagina [Col. 1050A] 52: «Antiquissimus, inquit, omnium Codicum, quos nancisci nobis contigit, ille est quem in opere nostro Petavianum saepius vocavimus a possessore, viro amplissimo, domino Petavio parlamenti Parisiensis senatore integerrimo, qui perhumanae illum nobis dedit utendum. Illius character nongentis annis non videtur inferior; est enim scriptus litteris majoribus et quadratis, quas unciales aliqui vocant. Scriptor Latinitatis parum peritus erat; saepe enim ignorantia potius quam negligentia, aut praecipitatione, παραγράφει. Scriptus est in Francia, nam in canone commemorantur sancti Dionysius Rusticus et Eleutherius, Hilarius et Martinus. Deinde in officio feriae 6 ante Pascha, cum oratur pro imperio Romano, dicitur: Respice propitius ad Romanum, sive [Col. 1050B] Francorum benignus imperium. Divisus est in tres libros, et uniuscujusque libri initium graphice admodum, et magnis litteris monocondiliis exaratum est. Pertinet nunc ille Codex ad celeberrimam illam et potentissimam Suecorum et Gothorum reginam Christinam,» etc. Haec ille de Codicis possessoribus et qualitatibus. Cujus vetustatem haec inter alia astruere possunt, 1 o quia in Symbolo quod habetur in scrutinio ante Dominicam in Palmis deest additio illa, Filioque, quae sane in Germania Galliaque (ubi scriptus videtur Codex) VII, et Romae nonnisi IX Christi saeculo facta fuit; 2 o quia non habet missas pro quinque feriis Quadragesimae, quas sanctus Gregorius II, initio VIII saeculi primus instituit, ut scribit Anastasius, sive alius, in Vitis Pontificum [Col. 1051A] et praefatio sub nomine Grimoldi suo Sacramentorum libro praeposita, apud Pamelium, tom. II Liturgicon ( Sub nomine Grimoldi, dixi, quia Micrologus, cap. 60, illam citat tanquam Albini magistri Caroli Magni. Vidimus et nos illam praefationem in antiquissimo Ms. sancti Gregorii Sacramentario bibliothecae reginae Sueciae, sed nullo nomine inscriptam); 3 o quia multis missis caret, quas a saeculo VII usurpatas fuisse scimus, ut in festo Dedicationis sanctae Mariae ad Martyres, mense Maio, et Omnium Sanctorum, mense Novembri, quarum Bonifacius IV, qui, Sabiniano intermedio, successit Gregorio Magno, initio VII saeculi auctor fuit; 4 o quod pauciora hic quam in aliis Sacramentorum libris sanctorum natalitia recenseantur. Quod indicium esse vetustatis [Col. 1051B] recte Menardus observavit, cujusque rei germanam rationem ostendit J. Fronto in praenotatis ad Kalendarium Romanum, praesertim § 3, quia nimirum ea tantum sanctorum festa notabantur in libris Missalibus, in quibus populi conventus, sive publicae missae a pontifice una cum clero et populo peragebantur; 5 o quod martyrum solummodo in hoc Codice propria natalitia celebrentur, quodque ex prisco Ecclesiae usu sancti Felix in Pincis, et Marcellus papa, quia sanguinem non fuderunt, haud martyres, sed tantum confessores appellentur. Sunt et alia complura antiquioris notae argumenta, quae in ipso Codice de se lector deprehendat. Unde illum jure merito Morinus, lib. VII de Poenitentia, cap. 1, num. 15, annum septingentesimum antecedere conjicit. [Col. 1051C] Quod vero spectat ad Codicis conditorem, idem Morinus Gelasii esse censet, licet post sanctum Gregorium sit scriptus, «seu (ut ejus verbis utar, loco cit., num. 14) eum officiorum ordinem complecti, qualis ante sanctum Gregorium usurpabatur.» Nec dissensit card. Bona, l. II, cap. 5, de Rebus liturgicis. Ad ejus autem veritatis quam quaerimus assecutionem, lento veluti passu manuducendus est lector, ut prius, scilicet, repetat jam ab exordio nascentis Ecclesiae certas quasdam sacrificandi orandique formulas in usu fuisse. Id acta martyrum Patrumque tractatus nos docent, proferunt enim non raro stata quaedam ac solemnia verba in sacris conventibus recitari solita. Has preces temporis processu [Col. 1051D] a pontificibus auctas et restitutas, vel etiam iterum contractas, Ecclesia semper retinuit, et ad posteros transmisit, quas in nostris adhuc Missalibus habemus, additis tamen aliis quae de novo instituuntur officiis. Sanctum Leonem Magnum inter alios sanctos antistites egregie huic operi manum admovisse, ipse ejus stylus, qui se homini vel tantillum in ejus scriptis versato illico prodit, aperte ostendit. Nec a vero aberrat laudatus Morinus, dum, lib. IX de Poenitentia, cap. 30, num. 2, scribit multa ex his Ritualibus precibus sanctis Silvestro Julioque pontificibus non esse posteriora, et ex phrasi styloque sapere omnino tempora quae imperatorem Constantinum praecesserunt. Sic ipse orationis illius eloquentissimae archidiaconi ad pontificem in reconciliatione [Col. 1052A] poenitentium, quam supra reperies col. 914, auctorem facit saltem Constantino coaetaneum, licet una aut altera dictio Gelasianam forsan sapiat recensionem. Non me latet hunc ipsum sermonem Magno Leoni ascribi ab erudito Paschasio Quesnelio, tom. I Operum ejusdem sancti, cui non difficulter adhaereo, victus ipso Leonino calamo, quem inibi mihi videre videor vel primo scribentem, vel fere ex integro recensentem. Ex his liturgicarum precum conditoribus praecipue commendatur in Vitis pontificum sanctus Gelasius pontifex ab anno 492, de quo ibi: «Fecit etiam Sacramentorum praefationes et orationes cauto sermone.» Ab hujus sancti praesulis nova accessione totum illud opus Missalium precum Gelasianus Codex vocari coepit; unde ad finem VI saeculi [Col. 1052B] sanctus Gregorius suum Sacramentorum librum veluti illius breviarium et summam adornavit, ut plane constat ex Joanne Diacono in Vita ipsius Gregorii, l. II, cap. 17. Sic enim de illo inquit: «Sed et Gelasianum Codicem de missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens pro exponendis evangelicis lectionibus, in unius libri volumine coarctavit.» Quibus verbis obiter docemur Gelasianum Codicem unum quidem, sed in plures libros fuisse distinctum; qualis est hic noster in tres libros divisus; id enim mihi videtur Joannes innuere, dum veluti ex antithesi Gregorium suum Sacramentarium in unum librum coarctasse dicit. Post sanctum Gregorium omnes quotquot consecuti sunt pontifices illo Gregoriano quam maxime usi [Col. 1052C] sunt opere, illudque aliis nationibus invexerunt, ut in Adriano patet, qui ipsum Carolo Magno dono dedit. Sed et Gelasianum Codicem prorsus rejectum non crediderim; nam multa illi conformia continet Antiphonarius ms. Bibliothecae Angelicae apud sanctum Augustinum hic in Urbe, scriptus ante medium XI saeculi ad usum Ecclesiae Romanae. Gregoriana Exemplaria passim exstant, tum mss. in bibliotheca Vaticana, ac reginae Sueciae, et alibi; tum edita Romae ab Angelo Roccha, Coloniae a Pamelio, ac Parisiis ab Hugone Menardo; quorum quisque suam Editionem ut germanum Gregorii fetum praedicat. Sed mirum est quam inter se dissideant, ut difficile sit litem decidere; nec ego tantorum virorum [Col. 1052D] judex esse possum, aut volo; illud tamen pro veritatis amore silere non debeo, Pamelio prae reliquis me adhaerere, moveor enim ex antiquissimorum mss. Codicum consensu; moveor ex multorum festorum missarumque defectu in ejus editione (si tamen quae virgulis vel quae tanquam aliunde ascita Pamelius ipse adnotavit diligenter dempseris); moveor ex illius brevitate, quae Gregoriaram coarctationem, juxta Joannis Diaconi narrationem, magis redolere videtur; nec minoris momenti dixerim Grimoldi abbatis, sive Alcuini magistri Caroli Magni juxta Micrologum, testimonium in praelaudata praefatione, quam Gregoriano operi attexuit. Post hos autem authenticos Romanae Ecclesiae Sacramentorum libros, Gelasii nimirum et Gregorii, exstitit [Col. 1053A] alia quidem sed privata Missalis libri confectio per Albinum ex utroque conflata; sic enim legitur in Centulensi Chronico, l. III, cap. 3, tom. IV Spic legii Dacheriani, in indice librorum anno 831 numeratorum: Missalis Gregorianus et Gelasianus modernis temporibus ab Albino ordinatus.
Hac longiuscula, sed non prorsus inutili, narratione lector per se jam animadvertere potest cujus sit institutionis Codex quem edimus. Nam hujus Albini non esse constat, quod in ipso non habeantur eae orationes et missae quae tum temporis in Gregoriano Sacramentario passim exstabant. Cur enim Gregorianas missas praetermiserit, qui ex Gregorio primum suum ille Missale digessit? Nec ipse operis hujus titulus hanc privatam coordinationem patitur, [Col. 1053B] quippe qui absolutam sibi vindicet Romanae Ecclesiae usum et auctoritatem. Gregorianum autem non esse facile sibi quispiam persuadebit, si illum cum hoc nostro contulerit, adeo discrepant; quin ex ipsa collatione argumentabitur hunc esse Gelasianum Codicem illum a Joanne Diacono memoratum. Inde enim constabit 1 o multa esse in Gregoriano substracta; 2 o pauca conversa; 3 o nonnulla eidem adjecta quae in hoc non exstant. Ut summa dicam, hunc eum Romanae Ecclesiae Sacramentorum Codicem putaverim, qui Gelasii olim appellabatur ex illius sancti pontificis precum augmento. Appellabatur, dixi; nolim enim illum integrum ei ascribas, sed Leoni Magno magna ex parte, ejusque praedecessoribus Romanis episcopis. Nec immerito; coeperam [Col. 1053C] enim Leoninas phrases sententiasque cum hoc Codice conferre, et inveni nedum stylum, sed ipsissima verba Leonis hic recitari; et hinc certior factus, paulo certius hoc asserere non dubito: hoc quod mihi prosequi otium non permisit, studiosus quisque suamet observatione praestare poterit. Id tamen libentius admitto huic Codici nonnulla esse apposita sequenti saeculo, quae praefatos conditores non sapiunt; non multa tamen sunt ea in tertio libro, pauciora enim deprehendens in secundo, paucissima in primo. Nec ideo recte dixeris respuendum, sicut nec omnino rejicitur tanquam fucatus sancti Gregorii Sacramentarius; etsi in illo legas missam in Dedicatione sanctae Mariae ad Martyres, quam instituit aliquot [Col. 1053D] post eum annis Bonifacius IV. Constat enim hujusmodi sacros libros non ad meram eruditionem conscribi, sed ad usum potissimum Ecclesiarum, unde novas semper accessiones pati oportet, prout ipsa consuetudinis temporisque ratio tulerit. Et hinc quam facillime refellitur quod opponi possit, in hoc Codice sanctum Gregorium in canone nominari, et illius in eo verba: Diesque nostros in tua pace disponas, et quod majus est, integrum capitulum ex ejus Registro inter sacras ordinationes recitari; nam ultro concedimus non exiguo post tempore fuisse conscriptum, et hinc aliqua additamenta passum. Rursus institutionem sancto Gregorio antiquiorem hunc Codicem continere non obscure elici posse videtur ex eo quod in ipso non exstet sancti Pauli [Col. 1054A] Commemoratio, pridie Kal. Julii; quodque III Kalendas ejusdem, missa notetur propria pro natali sancti Petri, et ipsomet die alia item propria pro catali sancti Pauli. Auctorem enim hujusmodi Commemorationis sanctum Gregorium lacit Micrologus, consentientibus illius Sacramentariis. Antea enim eodem die utriusque apostoli, ut festum in duabus V is Triumphali et Ostiensi, ita et repetita missa in duabus basilicis, Vaticana sancti Petri, et sancti Pauli extra Portam Trigeminam a Romano antistite celebrabatur. Pulchre Prudentius, qui sub finem IV saeculi floruit, id expressit in hymno apostolorum his verbis:
Cui prisco mori optime respondet noster hic Codex, cum duas separatim missas uno eodemque apostolorum die praescribit, praeter tertiam de utroque apostolo communem, in aliis utique Urbis ecclesiis recitandam. Gelasianum autem hunc esse Codicem liquido (ni fallor) ostendit Tolosanus ille Codex allatus a Morino in appendice ad commentarium de Poenitentia, pag. 55, ita enim in eo scribitur in officio Sabbati sancti cum XII lectiones leguntur: «Sequuntur lectiones secundum Gelasium. Oratio antequam legatur prima lectio, illico post benedictionem» [Col. 1054C] cerei, scilicet. Descriptis mox XII lectionibus secundum Gelasium, sequitur ibi Rubrica: «Item lectiones secundum Gregorium. Lectio prima in Genesi: In principio creavit Deus. Oratio. Deus, qui mirabiliter creasti hominem, et reliqua, ut supra, secundum Gelasium.» Hinc discimus in Gelasiano Codice cerei benedictionem contineri, primaeque lectioni Geneseos orationem praeire, atque XII in eo lectiones contineri, quae omnia ut in Gregorianis non habentur, ita in hoc nostro plenissime exhibentur, nisi quod hic X tantummodo lectiones habentur, duabus omissis librarii oscitantia, ut conjicio. Nec minus favet antiquissimum Missale ms. membranaceum bibliothecae Vallicellanae Oratorii signatum [Col. 1054D] B. VIII, in quo Dominicis diebus post Pascha et Pentecosten duplex fere missa notatur, altera missa sic inscripta: Item alia missa. At Dominica 2 post Octavas Paschae haec secunda missa sic describitur.
« Alia missa sancti Gelasii.
Tibi placitam, Deus noster, populo tuo tribue voluntatem, quia tunc illi prospera cuncta praestabis, cum tuis aptum feceris institutis.
Super obl.
His nobis, Domine, mysteriis conferatur, quo terrena desideria mitigantes, discamus amare coelestia. Per.
Ad commun.
Sacramenta quae sumpsimus, quaesumus, Domine, [Col. 1055A] et spiritualibus nos expient alimentis, et corporalibus tueantur auxiliis. Per. »
Hanc eamdem sancti Gelasii missam hic legimus eodem die; in hoc tantum est discrimen, quod hic duae, ibi una praescribitur oratio. At orationem alteram habet Missale illud in missa priori, quae est Gregoriana; ex duabus nimirum orationibus Gelasianis unam praetermisit, alteras Gregorius retinuit, qui, ut jam dictum est, ex Gelasiano multa subtraxit, pauca convertit, nonnulla de suo adjiciens. Lectorem tandem non praetereat quod in nostro hoc Codice saepius missae, orationes et preces inscribantur; qui titulus quam bene consonet Sacramentorum libro in Romana Ecclesia ante sanctum Gregorium usurpato, testem affero Vigilium, qui, quadraginta [Col. 1055B] plus annis ante eum, hoc est anno 538, Ordinem PRECUM scripsit, in epist. ad Eutherium, cap. 5. «In celebritate missarum nullo nos tempore, nulla festivitate significamus habere divisum, sed semper eodem tenore oblata Deo munera consecrare. Quoties vero paschalis, aut Ascensionis Domini, vel Pentecostes, et Epiphaniae, sanctorumque Dei fuerit agenda festivitas, singula capitula diebus apta subjungimus, quibus commemorationem sanctae solemnitatis, aut eorum facimus quorum natalitia celebramus, caetera vero ordine consueto prosequimur. Quapropter et ipsius canonicae precis textum direximus subter adjectum, quem (Deo propitio) ex apostolica traditione suscepimus. Et ut [Col. 1055C] charitas tua cognoscat quibus locis aliqua festivitatibus apta connectes, paschalis diei PRECES similiter adjecimus.» Haec ille. Ubi etiam missales orationes capitula vocavit ex antiquo more, quem videre est in Breviario Mozarabo, in quo complures orationes capitula vocantur. Haec de primo Codice Sacramentorum Romanae Ecclesiae indicasse sufficiat.
Haec visa sunt studioso lectori compendio praelibanda. Caeterum fusioribus adnotationibus hos Sacramentorum libros illustrare coeperamus quidem; [Col. 1056A] sed cum non vacaret, maluimus eruditorum desiderio cito potius satisfacere, quam diuturniore adhuc tempore iis elucidandis lucubrare. Pari item de causa id quod circa libri medium ad marginales oras aggressi fueramus, ut textus castigationes inibi ex aliis Codicibus apponeremus, longius prosequi non potuimus Codicum defectu, qui tum temporis ad manum non erant. Nostrarum nihilominus adnotationum loco, quod attinet ad libros Sacramentorum Romanae Ecclesiae, praesto esse possunt Vicecomitis, Pamelii, Rocchae, Menardi, Hallerii, Haberti, Morini, et cardinalis Bonae, clarissimorum virorum, eruditissimae commentationes, ut Ordinem Romanum, Alcuinum, Amalarium, caeterosque antiquiores omittam. Pro Gallicanis autem Missalibus [Col. 1056B] Patres sunt potissime consulendi, Augustinus, Caesarius Arelatensis, Gregorius Turonensis, caeterique Galliae veteres Scriptores, a quibus haud exiguam lucem accipere posse animadvertimus. Quod autem prolixioribus notationibus conficere nequivimus, hoc vel qualitercunque ex parte praestare conati sumus. Quantum enim properatim fas fuit, conferri curavimus cum aliis sacris libris Codicem Sacramentorum Romanae Ecclesiae (Gallicanorum enim Missalium alia exempla non habuimus) ut in promptu essent castigationes mendorum quibus ille scatet. Quae vero ex ejusmodi libris facile emendari non potuerunt, lectori castiganda reliquimus. Quem admonitum volumus integra nos fide, ut par est, [Col. 1056C] ipsa mss. Exemplaria exhibere, iis tantum sublatis erroribus, nec tamen omnibus, qui fastidium magis facerent quam fidem, cujusmodi sunt medillam, concide, antestes, etc., qui non tantum scriptoris, quantum linguae Latinae vitio, quae tum communis erat et vulgaris, sed jam Barbarorum commistione foedata, sunt ascribendi; reliquos vero barbarismos et soloecismos, maxime qui multifarie restitui possent, de industria retinuimus.
Ad nonam.
Da nobis, omnipotens Deus, ut sicut adoranda Filii tui Natalitia praevenimus, [Col. 1055D] Lege: sic ejus. sic et ejus munera capiamus sempiterna gaudentes. Per Dominum nostrum.
Praesta, misericors Deus, ut ad suscipiendum Filii [Col. 1056D] tui singulare Nativitatis mysterium, et mentes credentium praeparentur, et non credentium corda subdantur. [Col. 1056D] Lege: Per. Per Dominum nostrum.
Secreta.
Tanto nos, Domine, quaesumus, promptiore servitio hujus sacrificia praecurrere concede solemnia, [Col. 1057A] quanto in hoc constare principium nostrae redemptionis ostendis. [Col. 1057D] Lege: Per Dominum. Per.
Postcommun.
Hujus nos, Domine, sacramenti semper natalis instauret, [Col. 1057D] Nativitas, et sic in Sacramentar. sancti Gregorii, apud Pamelium et Menardum, in die Natalis Domini habetur. cujus nobilitas singularis humanam repulit vetustatem. Per Dominum.
In nocte.
Deus, qui hanc sacratissimam noctem veri luminis fecisti inlustratione clarescere, da, quaesumus, ut cujus lucis mysterium in terra cognovimus, ejus quoque gaudiis in coelo perfruamur. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut Unigeniti tui nova per carnem Nativitas liberet, quos sub peccati jugo vetusta servitus tenet. Per.
[Col. 1057B] Secreta.
Munera nostra, Domine, quaesumus, Nativitatis hodiernae mysteriis apta [Col. 1057D] Apud Menard. et Pamel. legitur: proveniant. perveniant. Ut sicut homo genitus, idem [Col. 1057D] Apud eosdem: refulsit Deus. praefulsit et Deus, sic nobis haec terrena substantia conferat quod divinum est. Per. ![[Character]](../assets/FIGURES/0741057A.bmp)
[Character] et justum est, aequum et salutare. Cujus divinae Nativitatis potentiam ingenita virtutis tuae genuit magnitudo. Quem semper Filium et ante tempora aeterna generatum, quia tibi pleno atque perfecto aeterni Patris nomen non defuit, praedicamus, verum etiam honore, majestate, atque virtute aequalem tibi cum sancto Spiritu confitemur, dum trino vocabulo unicam credimus majestatem. Quem laudant angeli.
Postcommun.
[Col. 1057C] Laeti, Domine, frequentamus salutis humanae principia, quia trina celebratio beatae competit mysterio Trinitatis. Per Dominum nostrum.
Mane prima.
Deus, qui per beatae Mariae sacrae virginis partum sine humana concupiscentia [Col. 1058D] Apud eosdem: procreatum. percreatum, in Filii tui membra venientes, paternis fecisti praejudiciis non teneri, praesta, quaesumus, ut, hujus creaturae novitate suscepta, vetustatis antiquae contagiis exuamur. Per eundem Dominum.
Respice nos, omnipotens et misericors Deus, et mentibus clementer humanis, nascente Christo, summae veritatis lumen [Col. 1058D] Pamelio et Menardo, ostende. infunde. Per.
[Col. 1057D] Secreta.
Da nobis, Domine, ut Nativitatis Domini Nostri Jesu Christi solemnia, quae praesentibus sacrificiis praevenimus, sic nova sint nobis, ut continuata permaneant, sic perpetua perseverunt, ut suo miraculo nova semper existant. Per eumdem.
Item alia.
Cuncta, Domine, quaesumus, his muneribus a nobis semper diabolica figmenta seclude, ut nostri [Col. 1058A] Redemptoris exordia purificatis mentibus celebremus. Per.
[Character] Nos, sursum cordibus erectis, divinum adorare mysterium, quo humana conditio, veteri terrenaque lege cessante, nova coelestisque substantia mirabiliter restaurata profertur, ut quod magno Dei munere geritur magnis Ecclesiae gaudiis celebretur. Per.
Postcommun.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut Sacramenta, quae sumpsimus, quicquid in nostra mente vitiosum est, ipsius medicationis dono curetur. Per.
Ad populum.
Populum tuum, Domine, quaesumus, tueantur, sanctificent, et gubernent, aeternumque perficiant [Col. 1058B] tam devotionibus acta solemnibus, quam natalitiis agenda divinis Jesu Christi Domini nostri.
In die.
Omnipotens sempiterne Deus, qui hunc diem per incarnationem Verbi tui, et per partum beatae virginis Mariae consecrasti, da populis tuis in hac celebritate [Col. 1058D] In Missali Gothico, laetitiae. justitiae ut et qui tua gratia sunt redempti, tua adoptione sint filii. Per Dominum.
Praesta, misericors Deus, ut natus hodie Salvator, sicut divinae generationis est auctor, ita et immortalitatis sit ipse largitor. Per.
Secreta.
Oblatio tibi sit, Domine, hodiernae festivitatis [Col. 1058C] accepta, [Col. 1058D] Ita in missa Ambrosiana apud Pamelium infra octavam Nativitatis Domini. quia et nostrae reconciliationis processit perfecta placatio, et divini cultus nobis est indita plenitudo Jesu Christi Domini nostri. Qui tecum vivit.
[Character] Tuae laudis hostiam jugiter immolantes. Cujus figuram Abel justus instituit, agnus quoque legalis ostendit, celebravit Abraham, Melchisedech sacerdos exhibuit, sed verus agnus, aeternus Pontifex hodie natus Christus implevit. Et ideo cum angelis.
[Col. 1058D] Lege: Intra. Infra action.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, in quo incontaminata virginitas huic mundo edidit Salvatorem Jesum Christum Dominum nostrum. Sed et memoriam.
[Col. 1058D] Postcommun.
Da nobis, Domine, quaesumus, ipsius recensita Nativitate vegetare, cujus coelesti mysterio et pascimur, et potamur Jesu Christi Domini nostri Filii tui. Qui tecum vivit.
Ad populum.
Praesta, quaesumus, Deus noster, ut familia tua, quae Filii tui Domini nostri Jesu Christi est Nativitate salvata, ejus etiam sit perpetua redemptione secura. Per Dominum.
Ad vesp. sive matut.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et populum tuum, qui te factore conditus, teque est reparatus auctore, te etiam jugiter operante, salvetur. Per Dominum.
Largire, quaesumus, Domine, famulis tuis fidei et securitatis augmentum, ut qui de Nativitate Domini nostri Jesu Christi gloriantur, et adversa mundi, te gubernante, non sentiant, et quae temporaliter celebrare desiderant, sine fine percipiant. Per Dominum.
Deus, qui populo tuo plene praestitisti redemptionis effectum, ut non solum Unigeniti tui Nativitate [Col. 1059B] corporea, sed etiam et crucis [Col. 1059D] Lege: ejus patibulum. patibulo salvaretur, hujus, quaesumus, fidei famulis tuis tribue firmitatem, ut usque ad promissum gloriae praemium, ipso quoque gubernante, perveniant. Per.
Deus, qui humanae substantiae dignitatem et mirabiliter condidisti, et mirabilius reformasti, [Col. 1059D] Apud Pamelium, et Menardum: Da nobis, quaesumus, ejus divinitatis esse consortes. da, quaesumus, ut ejus efficiamur in divina consortes, qui nostrae humanitatis fieri dignatus est particeps Christus Filius tuus. Per eumdem Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus creator humanae reformatorque naturae, quam Unigenitus tuus in utero perpetuae virginitatis assumpsit, respice nes propitius, ut, Filii tui incarnatione suscepta, inter ipsius mereamur membra numerari. Per eundem.
Deus, qui Nativitatis tuae exordium pro nostra [Col. 1059C] necessarium salvatione duxisti, respice nos propitius, et quo similes ad imaginem tuam fecisti, similiores observatione perfice mandatorum. [Col. 1059D] In Ambrosiana missa apud Pamelium legitur: [Col. 1060D] Qui cum. Per.
VII Kal. Januarias.
Omnipotens aeterne Deus, qui primitias martyrum in Sancti Levitae Stephani sanguine dedicasti, tribue, quaesumus, ut pro nobis intercessor adsistat, qui pro suis etiam persecutoribus supplicavit. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut divina laudamus in sancti Stephani passione magnalia, sic indulgentiam tuam piis ejus precibus assequamur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut beatus [Col. 1059D] Stephanus Levita magnificus, sicut ante alios imitator dominicae passionis et pietatis enituit, ita sit fragilitatis nostrae promptus adjutor. Per.
Secreta.
Grata tibi sint, Domine, munera, quaesumus, devotionis hodiernae, quae beati Stephani martyris tui commemoratio gloriosa depromit. Per.
Postcommun.
Gratias agimus, Domine, multiplicatis circa nos miserationibus tuis, qui et Filii tui Nativitate nos salvas, et beati martyris Stephani deprecatione sustentas. Per.
[Col. 1060A] Ad populum.
Beatus martyr Stephanus, Domine, quaesumus, pro fidelibus tuis suffragator accedat, qui dum bene sit tibi placitus, pro his etiam prosit auditor. Per.
VI Kal. Januarias.
Deus, qui per os beati apostoli tui Joannis evangelistae, Verbi tui nobis arcana reserasti, praesta, quaesumus, ut quod ille nostris auribus excellenter infudit, intelligentiae competentis eruditione capiamus. Per Dominum nostrum.
Deus, qui beati Joannis evangelistae praeconiis Principii sempiterni secreta reserasti, da, quaesumus, ut ad intelligentiam Verbi ejus per quem nobis [Col. 1060B] [Col. 1060D] Lege: splendet. splenduit suffragiis accedamus. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut excellentiam Verbi tui, quam beatus evangelista Joannes adseruit, et convenienter intelligere valeamus, et veraciter confiteri. Per.
Secreta.
Supplicationibus apostolicis beati Joannis evangelistae, quaesumus, Ecclesiae tuae, Domine, commendetur oblatio, cujus magnificis praedicationibus eruditur. Per.
Postcommun.
Beati evangelistae Joannis nos, Domine, quaesumus, merita prosequantur, et tuam nobis indulgentiam semper implorent. Per.
Ad populum.
Adsit Ecclesiae tuae, Domine, quaesumus, beatus [Col. 1060C] evangelista Joannes, ut cujus perpetuus doctor existit, semper esse non desinat suffragator. Per.
V. Kal. Januar.
Deus, cujus hodierna die praeconium Innocentes martyres non loquendo, sed moriendo, confessi sunt, omnia in nobis vitiorum mala mortifica, ut fidem tuam, quam lingua nostra loquitur, etiam moribus vita fateatur. Per Dominum.
Deus, qui bonis tuis Infantium quoque nescia sacramenti corda praecedis, tribue, quaesumus, ut in nostra conscientia fiduciam non habentes indulgentia semper copiosa [Col. 1060D] Lege: perveniat praeveniat. Per.
Adjuva nos, Domine, quaesumus, eorum deprecatione [Col. 1060D] sanctorum, qui Filium tuum humana necdum voce prolitentes, coelesti sunt pro ejus nativitate gratia coronati. Per.
Secreta.
Adesto, Domine, muneribus Innocentum festivitate sacrandis, et praesta, quaesumus, ut eorum sinceritatem possimus imitari, quorum tibi dicandam veneramur infantiam. Per.
Postcommun.
Ipsi nobis, Domine, quaesumus, postulent mentium puritatem, quorum innocentiam hodie solemniter celebramus. Per Dominum.
[Col. 1061A] Ad populum.
Discat Ecclesia tua, Deus, Infantum, quos hodie veneramur, exemplo sinceram tenere pietatem, quae prius vitam praestitit sempiternam, quam possit nosse praesentem. Per Dominum nostrum.
Kal. Januar.
Deus, qui bonis nati Salvatoris diem celebrare concedis octavum, fac, quaesumus, nos [Col. 1061D] In exemplari: esse, —sed mendose. Ita correctum ex Pamelio. ejus perpetua divinitate [Col. 1061D] In Exemplari: munere, —sed perperam. Sic emendatum ex Pamelio. muniri cujus sumus carnali commercio reparati. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, [Col. 1061D] Apud Pamel. et Menard. legitur: qui in. qui Unigenito tuo novam creaturam nos tibi esse fecisti, custodi opera misericordiae tuae, et ab omnibus nos maculis [Col. 1061B] vetustatis emunda, ut per auxilium gratiae tuae in illius inveniamur forma, in quo tecum est nostra substantia. Per.
Secreta.
Praesta, quaesumus, Domine, ut per haec munera, quae Domini Jesu Christi arcanae Nativitatis mysterio gerimus, purificatae mentis intelligentiam consequamur. Per Dominum.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Cujus hodie octavas nati celebrantes, tua, Domine, mirabilia veneramur. Quia quae peperit, et mater et virgo est, [Col. 1061D] Lege: quia. qui natus est, et infans et Deus est. Merito coeli locuti sunt, angeli gratulati, pastores laetati, magi mutati, reges turbati. parvuli gloriosa passione coronati. Lacta, Mater, cibum nostrum; [Col. 1061C] lacta panem de coelo venientem in praesepio positum velut piorum cibaria jumentorum. Illic namque agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepium Domini sui, circumcisio, scilicet, et praeputium. Quod etiam Salvator et Dominus noster a Simeone susceptus in templo, plenissime dignatus est adimplere. Et ideo cum angelis, et archangelis.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, Domine, ut quod Salvatoris nostri iterata solemnitate percipimus, perpetuae nobis redemptionis conferat medicinam. Per.
Ad populum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui tuae mensae participes a diabolico jubes abstinere convivio, da, quaesumus, plebi tuae ut, gustu mortiferae profanitatis abjecto, puris mentibus ad epulas aeternae salutis [Col. 1061D] accedat. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, da nobis voluntatem tuam et fideli mente retinere, et pia conversatione depromere, ut Ecclesia tua, a profanis vanitatibus expiata, non aliud profiteatur verbis, aliud exerceat actione. Per Dominum.
[Col. 1062A] Secreta.
Ut tibi grata sint, Domine, munera populi tui, ab omni, quaesumus, eum contagione perversitatis emunda, nec falsis gaudiis inhaerere patiaris, quos ad diversitatis tuae praemia venire promittis. Per.
Postcommun.
Mysteriis tuis veneranter adsumptis, quaesumus, Domine, ut contra nostrae conditionis errorem, et contra diabolicas armemur insidias. Per.
Corda nostra, quaesumus, Domine, venturae festivitatis splendor inlustret, quo mundi hujus tenebris carere valeamus, et perveniamus ad patriam claritatis aeternae. Per.
Secreta
[Col. 1062B] Tribue, quaesumus, Domine, ut eum praesentibus immolemus sacrificiis, et sumamus, quem venturae solemnitatis pia munera praeloquuntur. Per.
[Character] Quia cum Unigenitus tuus [Col. 1061D] Apud Menardum in die Epiphaniae habetur: in substantia nostrae mortalitatis apparuit, in novam nos [Col. 1062D] immortalitatis suae lucem reparavit. in substantiae nostrae mortalitatis lucem reparavit. Per quem laudant angeli.
Postcommun.
Inlumina, quaesumus, Domine, populum tuum, et splendore gratiae tuae cor ejus semper accende, ut Salvatoris mundi, stella famulante, manifestata nativitas mentibus eorum et reveletur semper et crescat. Per.
In die.
Omnipotens sempiterne Deus, qui Verbi tui incarnationem [Col. 1062C] praeclari testimonio sideris indicasti, quod videntes magi oblatis Majestatem tuam muneribus [Col. 1062D] Lege: adorarent. adorarunt, concede ut semper in mentibus nostris tuae appareat stella justitiae, et noster in tua sit confessione thesaurus. Per.
Deus, cujus Unigenitus in substantia nostrae carnis apparuit, praesta, quaesumus, ut per eum quem similem nobis foras agnovimus, intus reformari mereamur. Per Dominum nostrum.
Deus inluminator omnium gentium, da populis tuis perpetua pace gaudere, et illud lumen splendidum infunde cordibus nostris, quod trium magorum mentibus [Col. 1062D] Apud Pamelium et Menardum: aspirasti. aspersisti. Per.
Secreta.
Hostias tibi, Domine, pro nati tui Filii apparitione [Col. 1062D] deferimus, suppliciter exorantes, ut sicut ipse nostrorum auctor est munerum, ipse sit misericors et susceptor Jesus Christus Dominus noster. Qui tecum vivit.
[Character] Te laudare mirabilem [Col. 1062D] Lege: Deum. Dominum in omnibus operibus tuis, quibus regni tui mysteria revelasti. [Col. 1062D] Apud Pamelium legitur: Hanc etenim festivitatem Dominicae apparitionis index stella praecessit. Hancque [Col. 1062D] Lege: II. enim festivitatem index puerperae virginalis stella praecessit, quae natum in terra [Col. 1063A] coeli Dominum magis stupentibus nuntiaret. Ut manifestandus mundo Deus, et coelesti denunciaretur indicio, et temporaliter procreatus signorum temporalium ministerio panderetur. Et ideo.
Infra action.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, quo Unigenitus tuus in tua tecum gloria sempiternus, in veritate nostrae carnis natus, magis de longinquo venientibus visibilis et corporalis apparuit. Sed et memoriam.
Postcommun.
Coelesti lumine, quaesumus, Domine, semper et ubique nos praeveni, ut mysterium, cujus nos participes esse voluisti, et puro cernamus intuitu et digno percipiamus effectu. Per.
[Col. 1063B] Ad populum.
Deus, qui per hujus celebritatis mysterium aeternitatis tuae lumen cunctis gentibus suscitasti, da plebi tuae Redemptoris sui plenum cognoscere fulgorem, ut ad perpetuum claritatem per ejus incrementa perveniat. Per.
Deus, qui per ineffabilem observantiam sacramenti famulorum tuorum praeparas voluntates, donis gratiae tuae corda nostra purifica, ut quod sancta est devotione tractandum, sinceris mentibus exequamur. Per Dominum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, fragilitati nostrae sufficientiam competentem, [Col. 1063D] Lege: sui. —Pamelius vero in exemplari emendato legit: ut in sui reparationis effectum. ut suae reparationis [Col. 1063C] affectum et pia conversatione recenseat, et cum exultatione suscipiat. Per.
Secreta.
[Col. 1063D] Lege: Concede nobis Concede, misericors Deus, et digne tuis servire semper altaribus, et eorum perpetua participatione salvari. Per.
Ad populum.
Sacrae nobis, quaesumus, Domine, mensae libatio, et piae conversationis augmentum, et tuae protectionis continuum praestet auxilium. Per.
Tuere, quaesumus, Domine, plebem tuam, et sacram solemnitatem recolentem gratiae coelestis largitate prosequere, ut visibilibus adjuta solatiis, ad [Col. 1063D] invisibilia bona promptior incitetur. Per Dominum nostrum.
Adjuva nos, Deus salutaris noster et ad beneficia recolenda, quibus nos instaurare dignatus es, tribue venire gaudentes.
Secreta.
Intende, quaesumus, Domine, hostias familiae [Col. 1063D] Apud Pamelium habetur: tuae, et quam. tuae, quam sacris muneribus facis esse participem, tribuas ad eam plenitudinem pervenire. Per.
Postcommun.
Sit nobis, quaesumus, Domine cibus sacer, potusque [Col. 1064A] salutaris, qui et temporalem vitam muniat, et praestet aeternam.
Ad populum.
Rege, quaesumus, Domine, populum tuum, et gratiae tuae in eo dona multiplica, ut ab omnibus liber offensis, et temporalibus non destituatur auxiliis, et sempiternis gaudeat institutis. Per.
Exaudi, Domine, preces nostras, et confitentium tibi parce peccatis, ut quos conscientiae reatus accusat, indulgentiae tuae miseratio absolvat. Per.
Praeveniat hunc famulum tuum, quaesumus, Domine, misericordia tua, et omnes iniquitates ejus celeri indulgentia deleantur. Per Dominum nostrum.
[Col. 1064B] Adesto, Domine, supplicationibus nostris, nec sit ab hoc famulo tuo clementiae tuae longinqua miseratio. Sana vulnera, ejusque remitte peccata, ut nullis a te iniquitatibus separatus, tibi semper Domino valeat adhaerere. Per.
Domine Deus noster, qui offensione nostra non vinceris, sed satisfactione placaris, respice, quaesumus, ad hunc famulum tuum, qui se tibi peccasse graviter confitetur. Tuum est ablutionem criminum dare, et veniam praestare peccantibus, qui dixisti poenitentiam te malle peccatorum, quam mortem. Concede ergo, Domine, hoc, ut et tibi poenitentiae excubias celebret, ut, correctis actibus suis, [Col. 1064D] Restituendum ex Menardo: conferri sibi a te sempiterna gaudia gratuletur. conferre tibi ad te sempiterni gaudia celebretur. Per.
Precor, Domine, clementiam tuae majestatis ac [Col. 1064C] nominis, ut huic famulo tuo peccata et facinora sua confitenti veniam dare, et praeteritorum [Col. 1064D] Apud eumdem: criminum debita relaxare. criminum relaxare digneris. Qui humeris tuis ovem perditam reduxisti ad caulas, qui publicani precibus vel confessione placatus es, tu etiam, Domine, et huic famulo tuo placare, ut ejus precibus benignus adsiste, ut in confessione flevili permanens clementiam tuam celeriter exoret, et sanctis ac sacris altaribus restitutus, spei rursus aeternae et coelestis gloriae reformetur. Per.
Suscipis eum IV feria mane in capite Quadragesimae, et cooperis eum cilicio, oras pro eo, et inclaudis [Col. 1064D] usque ad Coenam Domini. Qui eodem die in gremio praesentatur ecclesiae, et prostrato eo omni corpore in terra, dat orationem pontifex super eum ad reconciliandum in quinta feria Coenae Domini, sicut ibi continetur.
Aufer a nobis, Domine, quaesumus, iniquitates nostras, ut ad sancta sanctorum puris mereamur sensibus introire. Per.
Perfice, Domine, benignus in nobis observantiae [Col. 1065A] sanctae subsidium, ut quae te auctore facienda cognovimus, te operante impleamus. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, observantiae paschalis [Col. 1065D] Apud Pamelium, feria 6 intra quinquagesimam: offerimus; et apud Menardum, eadem feria 6: quod offerimus. exerimus; praesta, quaesumus, ut tibi et mentes nostras reddat acceptas, et [Col. 1065D] Apud Pamelium, feria 6: continentiae promptioris nobis tribuat facultatem. continentiae promptiores. Per.
Postcommun.
Repleti sumus, Domine, donorum participatione caelestium; praesta, quaesumus, ut eadem et sumamus jugiter, et incessabiliter ambiamus. Per.
Ad populum.
De multitudine misericordiae tuae, Domine, populum tibi protege confitentem, et corporaliter gubernatum, piae mentis affectu tuis muneribus adsequendis [Col. 1065B] effice promptiorem. Per Dominum nostrum.
IN JEJUNIO PRIMA STATION. Feria IV.
Inchoata jejunia, quaesumus, Domine, benigno favore prosequere, ut observantiam, quam corporaliter exercemus, mentibus valeamus implere sinceris. Per.
Fac nos, quaesumus, Domine, salutis nostrae causas et devotis semper frequentare servitiis, et devotius recolere principaliter inchoatas. Per.
Secreta.
Fac nos, quaesumus, Domine, his muneribus offerendis convenienter aptari, quibus ipsius venerabilis sacramenti venturum celebremus exordium. Per.
[Col. 1065C] Postcommun.
Tribue nobis, omnipotens Deus, ut dona caelestia, quae debito frequentamus obsequio, sincera professione sentiamus. Per
Ad populum.
Respice, Domine, quaesumus, super famulos tuos, et in tua misericordia confidentes caelesti protege benignus auxilio. Per.
FERIA SEXTA In Quinquagesima.
Da, quaesumus, Domine, fidelibus tuis jejuniis paschalibus convenienter aptari, ut suscepta solemniter castigatio corporalis cunctis ad fructum proficiat animarum. Per.
Adjuva nos, Deus salutaris noster, ut quae conlata [Col. 1065D] nobis honorabiliter recensemus, devotis mentibus adsequamur. Per.
Secreta.
Praepara nos, quaesumus, Domine, hujus praecipue festivitatis officiis, ut haec sacrificia sobriis mentibus celebremus. Per.
Postcommun.
Salutari munere, Domine, satiati, supplices deprecamur, ut cujus laetamur gustu, reparemur effectu. Per Dominum nostrum.
[Col. 1066A] Ad populum.
Praesta famulis tuis, Domine, abundantiam protectionis et gratiae; da salutem mentis et corporis; da continua prosperitatis augmenta; et tibi semper fac esse devotos. Per Dominum nostrum.
FERIA SEPTIMA In Quinquagesima.
Observationis hujus annua celebritate laetantes, quaesumus, Domine, ut paschalibus actionibus inhaerentes, plenis ejus effectibus gaudeamus. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et [Col. 1066D] Pamelius: et concede ut hoc. hoc solemne jejunium, quod animis, [Col. 1066D] Pamelio: corporibusque. corporibus curandis salubriter institutum est, devoto servitia celebremus. Per.
Secreta.
[Col. 1066B] Suscipe, Domine, sacrificium, cujus te voluisti [Col. 1066D] Apud eumdem: dignanter immolatione placari. dignanti immolatione placare; praesta, quaesumus, ut hujus operatione mundati, beneplacitum tibi nostrae mentis offeramus affectum. Per.
Postcommun.
Caelestis vitae munere vegetati, quaesumus, Domine, ut quod est nobis in praesenti vita mysterium, fiat aeternitatis auxilium. Per.
Ad populum.
Fidelibus tuis, Domine, perpetua dona firmentur, ut eadem percipiendo te quaerant, et quaerendo sine fine percipiant. Per.
Inchoantis initium.
Concede nobis, omnipotens Deus, ut per annua quadragesimalis exercitia sacramenti, et ad intelligendum Christi proficiamus arcanum, [Col. 1066D] Eidem: et effectus. et affectus ejus digna conversatione sectemur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nobis in observatione jejunii, et eleemosynarum semine posuisti nostrorum remedia peccatorum, concede nos opere mentis et corporis semper tibi esse devotos. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, quadragesimalis initii solemniter immolamus, te, Domine, deprecantes, ut cum epularum restrictione carnalium, a noxiis quoque [Col. 1066D] voluptatibus [Col. 1066D] Menardus: temperemus. temperemur. Per.
Postcommun.
Praesta nobis, omnipotens Deus, ut vivificationis tuae gratiam consequentes, in ejus munere semper gloriemur. Per.
Ad populum.
Super populum tuum, Domine, quaesumus, benedictio copiosa descendat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur. Per Dominum nostrum.
[Col. 1067A] FERIA SECUNDA In Quadragesima.
Sanctifica, Domine, quaesumus, nostra jejunia, et cunctarum nobis indulgentiam propitius largire culparum. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per continentiam salutarem et corporibus mederis et mentibus, majestatem tuam suppliciter exoramus, ut pia jejunantium precatione placatus, et praesentia nobis subsidia praebeas et aeterna. Per.
Secreta.
Accepta tibi sit, Domine, nostrae devotionis oblatio, quae et jejunium nostrum, te operante, sanctificet, et indulgentiam nobis tuae consolationis obtineat. Per Dominum.
[Col. 1067B] Postcommun.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut inter ejus numeremur membra, [Col. 1067D] Apud Pamelium in Sabbato hebdomad. 3: cujus corpori communicamus et sanguini. cujus corpore communicamus et sanguine. Per.
Ad populum.
Esto, Domine, propitius plebi tuae, et temporali consolatione non deseras, quam vis ad aeterna contendere. Per.
FERIA TERTIA.
Da, quaesumus, Domine, [Col. 1067D] Apud Menard., Sabbato hebdomad. 2- nostris affectum jejuniis salutarem. nostrae affectus jejunii salutare, ut castigatio carnalis adsumpta ad nostrarum vegetationem transeat animarum. Per Dominum.
Cordibus nostris, quaesumus, Domine, benignus infunde, ut sicut ab escis [Col. 1067D] Lege: corporalibus. temporalibus temperamur, [Col. 1067C] ita sensus quoque nostros a noxio retrahamus excessu. Per.
Secreta.
Suscipe, creator omnipotens Deus, quae jejunantes de tuae munificentiae largitate deferimus, et pro temporali nobis conlata praesidia, ad vitam converte propitiatus aeternam. Per.
Postcommun.
Sumpsimus, Domine, celebritatis annuae votiva sacramenta; praesta, quaesumus, ut temporalis vitae nobis remedia [Col. 1067D] Menardo: proveniant. praeveniant et aeterna. Per.
Ad populum.
Respice, Domine, propitius ad plebem tuam, et quam divinis [Col. 1068D] Apud Pamel., fer. 4 sequenti: tribuis. tribues proficere sacramentis ab omnibus absolve peccatis. Per Dominum nostrum.
[Col. 1067D] FERIA QUARTA.
Precamur, omnipotens Deus, ut de transitoriis operibus abstinentes, ea potius operemur, quibus ad aeterna gaudia consequenda, et spes nobis suppetat et facultas. Per Dominum.
Pacem nobis tribue, Domine, quaesumus, mentis et corporis, ut per jejunium nostrae fragilitatis et manifesti subjiciantur hostes, et invisibiles excludantur. Per.
[Col. 1068A] Secreta.
Sacrificia, Domine, propitius ista nos salvent, quae medicinalibus sunt instituta jejuniis. Per.
Postcommun.
Tuorum nos, Domine, largitate donorum, et temporalibus adtolle praesidiis, et renova sempiternis. Per.
Ad populum.
Da, quaesumus, Domine, populis Christianis, et quod profitentur agnoscere et [Col. 1068D] Pamelius fer. 5 sequenti: et coeleste. ad caeleste munus diligere quod frequentant. Per.
FERIA SEXTA.
Hujus nobis parsimoniae, quaesumus, Domine, praebe mensuram, ut quod licentiae carnis auferimus, salutarem nobis fructum mentis adquirat. [Col. 1068B] Per.
Da, quaesumus, nobis, omnipotens Deus, jejuniorum magnifice sacramenti et digne semper tractare mysteria, et competenter primordia. Per.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, devotorum munera famulorum, et tuis divinis purifica servientes pietate mysteriis, quibus etiam justificas ignorantes. Per Dominum.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, Domine, [Col. 1068D] Lege: spiritalibus. spiritualibus gaudiis nos repleri, ut quae actu gerimus, mente sectemur. Per.
Ad populum.
Plebs tua, Domine, quaesumus, benedictionis sanctae [Col. 1068C] munus accipiat, per quod et noxia quaeque declinet, et optata reperiat. Per.
FERIA SEPTIMA.
Deus, qui nos gloriosis remediis in terris adhuc positos jam caelestium rerum facis esse consortes, tu, quaesumus, in ista, qua vivimus, nos vita guberna, ut ad illam, in qua ipse es, lucem perducas. Per Dominum nostrum.
Reparet nos, quaesumus, Domine, semper et innovet tuae providentiae [Col. 1068D] Apud Pamelium in Dominica vacat habetur: pietatis, quae. pietatisque fragilitatem nostram, et inter mundi tempestates protegat, et gubernet, et in portum perpetuae salutis inducat. Per.
Secreta.
Haec, quae nos reparent, quaesumus, Domine, [Col. 1068D] beata mysteria, suo munere dignos efficiant. Per Dominum.
Postcommun.
Perpetuo, Domine, favore prosequere, quos reficis divino mysterio, et quos imbuisti caelestibus institutis, salutaribus comitare solatiis. Per.
Ad populum.
Fideles tuos, Domine, benedictio desiderata confirmet, quae eos a tua voluntate nunquam faciat [Col. 1069A] discrepare, et tuis semper indulgeat beneficiis gratulari. Per.
Deus, qui delinquentes perire non pateris, donec convertantur et vivant, debitam, quaesumus, peccatis nostris suspende vindictam, et praesta propitius, ne dissimulatio cumulet ultionem, sed potius per jejunium emendatio prosit ad veniam. Per Dominum nostrum.
Omnium nostrorum, Domine, quaesumus, ad te corda converte, et ab his, quibus offenderis, abstinentes, [Col. 1069B] non iram tuam sed misericordiam sentiamus. Per.
Jejunia, quaesumus, Domine, nos sacrata laetificent, ut imbecillitati nostrae tribuatur auxilium, et mentibus desideratus virtutum succedat affectus. Per Dominum.
Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, ac jejunio corporali mentem nostram operibus tuorum refice mandatorum. Per Dominum.
Da nobis observantiam, Domine, legitimam devotione perfectam, ut cum refraenatione carnalis alimoniae, sancta tibi conversatione placeamus. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per continentiam salutarem corporibus mederis et mentibus, majestatem tuam suppliciter exoramus, ut pia jejunantium [Col. 1069C] precatione placatus, et temporalia subsidia nobis tribuas [Col. 1069D] In Missali Romano: et aeterna. aeterna. Per.
Ordo qualit. in Romana sedis apostoncae ecclesia presbyteri, diaconi, vel subdiaconi eligendi sunt.
Mensis primi, IV, VII et X, Sabbatorum die in XII lectiones, ad Sanctum Petrum, ubi [Col. 1069D] Lege: missas. missae celebrantur. Postquam antiphonam ad introitum dixerint, data oratione adnuntiat pontifex in populo dicens:
Auxiliante Domino Deo, et Salvatore nostro Jesu Christo.
[Col. 1069D] Lege: Iterum, iterum dicit. Iterum dicit:
Auxiliante Domino [Col. 1069D] Lege: Deo et Salvatore. Deo Salvatore nostro Jesu Christo, Elegimus in ordine diaconi, sive [Col. 1069D] Lege: Presbyterii. presbyteri, [Col. 1069D] illum subdiaconum, sive diaconum de titulo illo. Si quis autem habet aliquid contra hos viros, pro Deo et propter Deum cum fiducia exeat et dicat. Verumtamen memor sit communionis suae.
Et post modicum intervallum mox incipiunt omnes: [Col. 1070A] Kyrie eleison, cum laetania. Hac expleta, ascendunt ipsi electi ad sedem pontificis, et benedicit eos [Col. 1069D] Apud Menardum: ad quod. a quo vocati sunt, et [Col. 1069D] Menardus: et descendentes stant in ordine suo. descendunt. Stant in ordines suos, benedictione percepta. [Col. 1069D] Haec verba, et seq. rubr. male est hic transposita; reponi enim debent post oration. in XII lectionib. Per Dominum.
Sequitur oratio de Bened. Require ipsam in quarto, aut X Mense.
Ad ordinandos presbyteros.
Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hos famulos suos, quos ad presbyterii munus elegit, caelestia dona multiplicet, et quae ejus dignatione suscipiunt, ejus exequantur auxilio. Per Dominum.
Exaudi nos, Deus salutaris noster, et super hos famulos tuos benedictionem sancti Spiritus et gratiae sacerdotalis effunde virtutem, ut quos tuae pietatis [Col. 1070B] aspectibus offerimus consecrandos, perpetua muneris tui largitate [Col. 1069D] Alii Cod.: prosequaris. consequantur. Per.
Consecratio.
Domine sancte Pater omnipotens, aeterne Deus, [Col. 1070D] Apud Menardum: honorum auctor, et distributor omnium dignitatum. Per quem, etc. honorum omnium dignitatum, quae tibi militant, distributor. Per quem proficiunt universa, per quem cuncta firmantur, amplificatis semper in melius naturae rationalis incrementis per ordinem congrua ratione dispositum. Unde sacerdotalis gradus, et officia Levitarum sacramentis mysticis instituta creverunt, ut, cum pontifices summos regendis populis praefecisses, ad eorum societatis et operis adjumentum, sequentis ordinis viros et secundae dignitatis [Col. 1070D] Ita correximus, cum legatur mendose in Exemplari: elegeris. eligeres. Sic in eremo per LXX virorum prudentium [Col. 1070C] mentes Moysi spiritum propagasti, quibus ille adjutoribus usus in populo, innumeras multitudines facile gubernavit. Sic et Heleazaro, et Ithamar filiis Aaron paternae plenitudinis abundantiam transfudisti, [Col. 1070D] Alii Cod.: ut ad hostias salutares et frequentioris officii. Apud Menardum: Ut ad hostias salutares, e frequentiores officii sacramenta, ministeriam sufficere sacerdotum, etc. et ad hostiae salutaris officia sacramenta sufficeret meritum sacerdotum. Hac providentia, Domine, apostolos Filii tui doctores fidei comites addidisti, quibus illi orbem totum secundis praedicatoribus impleverunt. Quapropter infirmitati quoque nostrae, Domine, quaesumus, haec adjumenta largire, quia quanto magis fragiliores sumus, tanto his [Col. 1070D] Amplius. plurius indigemus. Da, quaesumus, omnipotens Pater, in hos famulos tuos presbyterii dignitatem. Innova in visceribus eorum Spiritum sanctitatis, ut acceptum a te, Deus, secundi meriti munus obtineant, [Col. 1070D] censuramque morum exemplo suae conversationis insinuent. Sint providi cooperatores nostri ordinis; luceat in eis totius forma justitiae, ut, bonam rationem dispensationis sibi creditae reddituri, aeternae beatitudinis praemia consequantur. [Col. 1070D] Dele. Per.
[Col. 1071A] Consummatio presbyteri.
Sit nobis, fratres, communis oratio, [Col. 1071D] Lege: ut ii. ut his qui in adjutorium et utilitatem vestrae salutis eliguntur, presbyteratus benedictionem divini indulgentia muneris consequantur, ut sancti Spiritus sacerdotalia dona privilegio virtutum, ne imparis loco deprehendantur, obtineant. [Col. 1071D] Lege: Per. Per suum.
Item benedictio.
Sanctificationum omnium Auctor, cujus vera consecratio, cujus plena benedictio est, tu, Domine, super hos famulos tuos, quos presbyterii honore dedicamus, manum tuae benedictionis his infunde, ut gravitate actuum, et censura vivendi probent se esse seniores, his instituti disciplinis, quas Tito et Timotheo Paulus exposuit, ut in lege tua die ac nocte, [Col. 1071B] Omnipotens, meditantes, quod elegerint [Col. 1071D] Dele et, ex aliis Ordinibus apud Morinum. et credant, quod crediderint doceant, quod docuerint imitentur: justitiam, constantiam, misericordiam, fortitudinem in se ostendant, et exemplo probent, admonitione confirment, ut purum atque immaculatum ministerii tui donum custodiant, et per obsequium plebis tuae corpus et sanguinem Filii tui immaculata benedictione transforment, et inviolabili charitate in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, in die justitiae [Col. 1071D] Ex iisdem Ordinibus lege: aeterni. aeternae judicii, constantia pura, fide plena, Spiritu sancto pleni persolvant. Per.
[Col. 1071C] Sicut qui invitatus renuit, quaesitus refugit sacris est altaribus removendus; sic qui ultro ambit, vel importunus se ingerit, est procul dubio repellendus. Nam qui nititur ad altiora conscendere, quid agit nisi ut crescendo [Col. 1071D] Lege: discrescat. decrescat? cur non perpenditur quia benedictio illi in maledicto convertitur, qualiter ad hoc ut fiat haereticus promovetur? Per.
Oremus, dilectissimi, Deum, Patrem omnipotentem, ut super hos famulos suos, quos ad officium diaconatus vocare dignatur, benedictionem gratiae suae clementer effundat, et consecrationis adultae propitius dona conservet.
Oremus.
[Col. 1071D] Sequitur oratio.
Domine Deus, preces nostras clementer exaudi, [Col. 1071D] Lege: ut gs. ut quae nostro sunt gerenda servitio, tuo benignus prosequaris auxilio, et quos sacris ministeriis exequendis, [Col. 1072A] pro nostra intelligentia credimus offerendos, tua potius electione justifices.
Consecratio.
Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, honorum dator, ordinum distributor, officiorumque dispositor. Qui in te manens innovas omnia, et cuncta disponens per Verbum, Virtutem, Sapientiamque tuam Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, sempiterna providentia praeparas, et singulis quibusque [Col. 1071D] Temporibus. temporalium aptanda dispensas. Cujus corpus Ecclesiam tuam, caelestium gratiarum varietate distinctam, suorum connexam discretione membrorum, per legem totius mirabilem compaginis unitam, in augumentum templi tui crescere, dilatarique largiris, sacri muneris [Col. 1071D] Lege: servientem. servitutem trinis gradibus ministrorum [Col. 1072B] nomini tuo [Col. 1071D] Ministrare. militare constituens; electis ab initio Levi filiis, qui mysticis operationibus domus tuae fidelibus excubiis permanentes, haereditatem benedictionis aeternae sorte perpetua possiderent. Super hos quoque famulos tuos, quaesumus, Domine, placatus intende, quos tuis [Col. 1071D] Sacris Altaribus servituros in officium Diaconatus. sacris servituros in officium diaconii suppliciter dedicamus. Et nos quidem tanquam homines divini sensus [Col. 1071D] Ita correximus ex Menardo, quia mendose in [Col. 1072D] Exemplari legitur: summae rationis ignorare. et summae rationis ignari, horum vitam, quantum possumus, aestimamus. Te autem, Domine, quae a nobis [Col. 1072D] Lege: sint. sunt ignota non transeunt, te [Col. 1072D] Occulta. nota non fallunt. Tu cognitor [Col. 1072D] Secretorum. pectorum, tu scrutator es animarum, tu veraciter in eis caeleste potes adhibere judicium, et velut indignis donare quae poscimus. Emitte in eos, quaesumus, Domine, Spiritum sanctum, quo in opus [Col. 1072C] ministerii fideliter exequendi munere septiformis tuae gratiae roborentur. Abundet in eis totius forma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, [Col. 1072D] Apud Menardum: Innocentiae puritas et spiritalis. innocentiae, spiritalis observantia disciplinae. [Col. 1072D] Idem: In moribus ejus. In moribus [Col. 1072D] Eorum. praecepta tua fulgeant, ut suae castitatis exemplo, [Col. 1072D] Imitationem sancta plebs. imitatione sanctae plebis adquirant, et bonum conscientiae testimonium praeferentes, in Christo firmi et stabiles perseverent, dignisque successibus de inferiore gradu per gratiam tuam potiora capere mereantur. Per.
Commune votum communis oratio prosequatur, ut hi totius Ecclesiae prece, qui in diaconatus ministerio [Col. 1072D] praeparantur, Leviticae benedictionis, [Col. 1072D] Adde ex aliis Ordinibus apud Morinum: ordine clarescant. et spiritali conversatione praefulgentes, gratia sanctificationis eluceant. Per.
Sequitur benedictio.
Domine, sanctae spei, fidei, gratiae, profectuum munerator, [Col. 1073A] qui in caelestibus et terrenis angelorum ministris ubique dispositis per omnia elementa voluntatis tuae defundis affectum, hos quoque famulos tuos [Col. 1073D] Ut sententia constet, legendum: nomina. nostri speciali dignare aspectu, ut tuis obsequiis expediti, [Col. 1073D] Lege: sanctis. sacris altaribus ministri puri adcrescant, et indulgentia puriores, eorum gradu, quos apostoli tui in septenarium numerum, beato Stephano duce atque praevio, sancto Spiritu auctore, elegerunt, digni existant, et virtutibus universis, quibus tibi servire oportet, instructi complaceant. Per.
Ad missam.
Exaudi, Domine, supplicum preces, et devoto tuo, pectore famulantes perpetua defensione custodi, ut, [Col. 1073B] nullis perturbationibus impediti, liberam servitutem tuis semper exhibeamus officiis. Per.
Secreta.
Tuis, Domine, quaesumus, operare mysteriis, ut haec tibi munera dignis mentibus offeramus. Per.
[Character] Qui rationabilem creaturam ne temporalibus dedita bonis, ad praemia sempiterna [Col. 1073D] Locus sic emendandus ex Sacramentario Gregoriano Editionis Romanae in praefatione Dominicae Sexagesimae: Ne temporalibus dedita bonis, ad praemia sempiterna non tendat, ea dispensatione dignaris erudire, ut nec castigatione deficiat, nec prosperitatibus insolescat, etc. contendat, ea dispensatione dignaris erudi; et nec castigatione deficiant, nec prosperitatibus insolescant, sed hoc potius fiat ejus gloriosa devotio, quo nullis adversitatibus obruta superetur. [Col. 1074D] In eodem Sacram.: Per Christum Dominum. Per quem Majestatem tuam.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro [Col. 1073C] famulis tuis, quos ad presbyterii, vel diaconatus, gradus promovere dignatus es, quaesumus, Domine, placatus suscipias; et quod eis divino munere contulisti, in cis propitius tua dona custodi. Per Christum Dominum nostrum. Quam.
Postcommun.
Hos, quos reficis, Domine, sacramentis, adtolle benignus auxiliis, ut tuae redemtionis effectum et mysteriis capiamus et moribus. Per.
Ad plebem.
Da, quaesumus, Domine, populis Christianis, et quod profitentur agnoscere: et caeleste munus diligere quod frequentant. Per. [Col. 1074D] Adde: Dominum.
In Quadrages.
Praesta nobis, omnipotens Deus, ut quia vitiis subjacet nostra mortalitas, tua nos et medicina purificet, et potentia tueatur. Per Dominum.
Praesta nobis, misericors Deus, ut placationem tuam promtis mentibus exoremus, et, peccatorum [Col. 1074A] veniam consequentes, a noxiis liberemur incursibus. Per.
Secreta.
Ecclesiae tuae, Domine, munera placatus adsume, quae et misericors offerenda tribuisti, et in nostrae salutis potenter efficis transire mysterium. Per.
Postcommun.
Refecti, Domine, pane caelesti, ad vitam, quaesumus, nutriamur aeternam. Per.
Ad populum.
Familiam tuam, quaesumus, Domine, propitiatus inlustra, ut beneplacitis inhaerendo, cuncta quae bona sunt, mereatur accipere. Per.
FERIA SECUNDA Hebdom. secunda.
[Col. 1074B] Tuis, quaesumus, Domine, adesto supplicibus, et inter mundanae pravitatis insidias, fragilitatem nostram sempiterna pietate prosequere. Per Dominum.
Ecclesiam tuam, Domine, perpetua miseratione prosequere, ut inter saeculi turbines constituta, et praesenti jucunditate respiret, [Col. 1074D] Apud Pamelium, feria 5 post Dominicam secundam Quadragesimae, legitur: et aeternam beatitudinem. et aeternae beatitudinis percipiat. Per.
Secreta.
Concede nobis haec, quaesumus, Domine, frequentare mysteria, quia [Col. 1074D] Lege: quotiens. quoties hujus hostiae celebratio commemoratur, opus nostrae redemptionis exercetur. Per.
Postcommun.
Percepta, Domine, sancta nos adjuvent, et suis repleant institutis. Per.
[Col. 1074C] Ad populum
Populum tuum, Domine, quaesumus, ad te toto corde converte, quia quos defendis etiam delinquentes, majore pietate tueris sincera mente devotos. Per.
FERIA TERTIA Hebdom. secunda.
Deus, qui ob animarum medelam jejunii devotione [Col. 1074D] Apud Menardum, in praefatione supradictae feriae 5: castigari. castigare corpora praecepisti, concede ut corda nostra ita pietatis tuae valeant exercere mandata, quatenus ab omnibus possimus semper abstinere peccatis. Per.
Imploramus, Domine, clementiam tuam, ut haec divina jejuniorum subsidia a vitiis expiatos ad fosta ventura nos praeparent. Per.
[Col. 1074D] Secreta.
Praesentibus sacrificiis, Domine, jejunia nostra sanctifica, ut quod observantia nostra profitetur extrinsecus, interius operetur. Per.
Postcommun.
Delicias, Domine, mirabiles mensae caelestis ambimus, quibus jejunando copiosius saginamur. Per.
[Col. 1075A] Ad populum.
Da, quaesumus, Domine, fidelibus tuis et sine cessatione capere paschalia sacramenta, et desideranter expectare ventura, ut mysteriis, quibus renati sunt, permanentes, ad novam vitam his operibus perducantur. Per.
FERIA QUARTA Hebdom. secunda.
Deus, qui per Verbum tuum humani generis reconciliationem mirabiliter operaris, praesta, quaesumus, ut sancto jejunio et tibi toto simus corde subjecti, et in tua nobis efficiamur prece concordes. Per Dominum.
Praesta nobis, Domine, quaesumus, auxilium gratiae tuae, ut jejuniis et orationibus convenienter intenti, [Col. 1075B] liberemur ab hostibus mentis et corporis. Per.
Secreta.
Praesenti sacrificio nomini tuo nos, Domine, jejunia dicata sanctificent, et quod observantia nostra profitetur extrinsecus, interius operetur effectus. Per.
Postcommun.
Gratia tua nos, quaesumus, Domine, non relinquat, quae et sacrae nos deditos faciat servituti, et tuam nobis opem semper adquirat. Per.
Ad populum.
Adesto, Domine, famulis tuis, et opem tuam largire poscentibus, ut his, qui te auctore et gubernatore gloriantur, [Col. 1075D] Apud Pamelium, feria 5, legitur: et congregata. et grata restaures, et restaurata conserves. Per.
[Col. 1075C] FERIA SEXTA Hebdom. secunda.
Ad hostes nostros, Domine, superandos, praesta, quaesumus, ut auxilium tuum jejuniis tibi placitis et bonis operibus impetremus. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per continentiam salutarem corporibus mederis et mentibus, Majestatem tuam suppliciter exoramus, ut pia jejunantium precatione placatus, et temporalia nobis subsidia praebeas [Col. 1075D] Dele et. et aeterna. Per.
Secreta.
Efficiatur haec hostia, Domine, quaesumus, solemnibus grata jejuniis, ut et tibi fiat accceptior, purificatis mentibus [Col. 1075D] Apud Menardum, feria 5, habetur: immoletur. immolemur.
Postcommun.
[Col. 1075D] Eidem, feria 2 post Palmas: Praebeant. Praeveniant nobis, Domine, quaesumus, divina tua sancta fervorem, quo eorum pariter et actu delectemur et fructu. Per.
Ad populum.
Adesto, Domine, propitius plebi tuae, et temporali consolatione non deseras, quam vis ad aeterna contendere. Per.
FERIA SEPTIMA Hebdom. secunda.
Subveni, Domine, servis tuis pro sua jugiter iniquitate gementibus, mentesque nostras terrenis [Col. 1076A] affectibus praegravatas medicinalibus tribue [Col. 1076D] Idem, in Sabbati praefatione: exonerari. exonerare jejuniis, et corporis affectionem corrobora. Per Dominum.
Deus, qui profundo consilio, prospiciendo mortalibus, sancta instituisti jejunia, quibus corda languentium salubriter curarentur, tu animam nostram, corpusque castifica, corporis animaeque Salvator, aeternae felicitatis benigne largitor. Per Dominum.
Secreta.
Domine, Deus noster, in cujus spiritalibus castris militat laudanda sobrietas, abstinentia fructuosa, et casti pectoris opulenta frugalitas, jejunantium vota clementer adsume, et fidelibus postulatis consueta pietate succurre. Per.
[Col. 1076B] Postcommun.
Sacrae nobis, quaesumus, Domine, mensae libatio, et piae conversationis augmentum, et tuae propitiationis continuum praestet auxilium. Per Dominum nostrum.
Ad populum.
Implorantes, Domine, misericordiam fideles populos propitius intuere [Col. 1076D] Pamelius, die sequenti: et qui. qui praeter te alium non noverunt, tuis semper beneficiis glorientur. Per.
Quae pro scrutiniis electorum celebratur.
Da, quaesumus, Domine, electis nostris digne atque sapienter ad confessionem tuae laudis accedere, ut dignitati pristinae, quam originali- transgressione [Col. 1076C] perdiderant, per tuam gloriam reformentur. Per.
Secreta.
Miseratio tua, Deus, ad haec percipienda mysteria famulos tuos, quaesumus, et praeveniat competenter, et devota conversatione perducat. Per.
Infra canonem, ubi dicit:
Memento, Domine, famulorum, famularumque tuarum, qui electos tuos suscepturi sunt ad sanctam gratiam baptismi tui; et omnium circumadstantium. Et tacis. Et recitantur nomina virorum, et mulierum, qui ipsos infantes suscepturi sunt. Et intras Quorum tibi fides cogn.
Item intra action.
Hanc igitur oblationem, Domine, ut propitius suscipias [Col. 1076D] deprecamur; quam tibi offerimus pro famulis et famulabus tuis, quos ad aeternam vitam, et beatum [Col. 1076D] Ex Ordine Romano, corrige: gratiae tuae donum. gratiae tuae dinumerare, elicere atque vocare dignatus es. Per Christum.
Et recitatur nomina electorum.
Postquam recensita fuerint, dicis:
Hos, Domine, fonte baptismatis innovandos, Spiritus tui munere ad sacramentorum tuorum plenitudinem poscimus praeparari. Per.
Postcommun.
Adesto, Domine, quaesumus, redemptionis effectibus, [Col. 1077A] ut quos sacramentis aeternitatis instituis, [Col. 1077D] Ex eodem lege: eisdem. eosdem protegas dignanter aptandos. Per.
Ad populum.
Suppliciter, Domine, sacra familia munus tuae miserationis expectat; concede, quaesumus, ut quod te jubente desiderat, te largiente percipiat. Per.
FERIA SECUNDA Hebdom. tertia.
Conserva, Domine, familiam tuam bonis semper operibus eruditam, et sic praesentibus consolare subsidiis, ut ad superna perducas dona propitius. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut abstinentiae nostrae restaurationis exordiis competentem, dignis praecurramus officiis. Per.
Secreta.
[Col. 1077B] Haec nos beata mysteria, Deus, principia sua aptos efficiant recensere.
Infra actionem, ut supra.
Sequitur:
Postcommun.
Quos jejunia votiva castigant, tua, Domine, sacramenta purificent, ut terrenis affectibus mitigatis, facilius caelestia capiamus. Per.
Ad populum.
Gratias tibi referat, Domine, corde subjecto, tua semper Ecclesia, consequenter obtineat, et observationes antiquas jugiter recensendo proficiat in futurum. Per.
FERIA TERTIA Hebdom. tertia.
[Col. 1077C] Prosequere nos, omnipotens Deus, et quos ab escis carnalibus praecipis abstinere, a noxiis quoque vitiis cessare concede. Per Dominum.
Da, quaesumus, Domine, Rex aeterne cunctorum, ut sacro nos purificatos jejunio sinceris quoque mentibus ad tua sancta ventura facias pervenire. Per.
Secreta.
Ut accepta sint, Domine, nostra jejunia, praesta nos, quaesumus, hujus munere sacramenti purificatum tibi pectus offerre. Per.
Postcommun.
Sacramenti tui, Domine, veneranda perceptio, et mystico nos mundet effectu, et perpetua virtute defendat. Per.
Ad populum.
[Col. 1077D] Concede, misericors Deus, ut devotus tibi populus semper existat, et de tua clementia, quod ei prosit, indesinenter obtineat. Per.
FERIA QUARTA Hebdom. tertia.
Deus, qui nos formam humilitatis jejunando et orando, Unigeniti tui Domini nostri imitatione, docuisti, concede, quaesumus, ut quod ille jugi jejuniorum continuatione complevit, nos quoque per partes dierum facias adimplere. Per.
Da nobis, Domine, quaesumus, observantiam legitima [Col. 1078A] devotione perfectam, ut refraenatione carnalis alimoniae sancta tibi conversatione placeamus. Per.
Secreta.
Deus, de cujus gratiae rore descendit, ut ad mysteria tua purgatis sensibus accedamus: praesta, quaesumus, ut in eorum traditione solemniter honoranda, competens deferamus obsequium. Per.
Postcommun.
Percipientes, Domine, gloriosa mysteria referimus gratias, quod in terris positos jam caelestium praestas esse participes. Per.
Ad populum.
Defende, Domine, familiam tuam, [Col. 1077D] Apud Pamelium, feria 5 post Dominicam 3 Quadragesimae: et toto tibi corde prostratam ab hostium [Col. 1078D] tuere formidine; nec bona tua difficulter inveniat, etc. ut toto tibi corde prostrata et ab hostium tuere formidine, nec bona tua difficulter inveniant, pro quibus et sancti [Col. 1078B] tui et angelicae tibi supplicant potestates. Per.
FERIA SEXTA Hebdom. tertia.
Praesta, quaesumus, Domine, observationes sacras annua devotione recolentes, et corpore tibi placeamus et mente. Per.
Concede, quaesumus, Domine, fragilitati nostrae sufficientiam competentem, ut suae reparationis effectum et pia conversatione recenseat, et cum exultatione suscipiat. Per.
Secreta.
Accepta tibi sint, Domine, quaesumus, nostri dona jejunii, quae expiando nos tua gratia dignos efficiant, et ad sempiterna promissa perducant. Per.
Postcommun.
Hos, Domine, quos reficis sacramentis, adtolle [Col. 1078C] benignus auxiliis, ut tuae redemptionis effectum et mysteriis capiamus et moribus. Per.
Ad populum.
Super populuum tuum, Domine, quaesumus, benedictio copiosa descendat, indulgentia veniat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur. Per.
FERIA SEPTIMA Hebdom. tertia.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut dignitas conditionis humanae, per immoderantiam sauciata, medicinalis parsimoniae studio reformetur. Per Dominum.
Auge fidem tuam, Domine, quaesumus, [Col. 1078D] Pamelius in Sabbato Dominicae tertiae Quadragestimae legit: operatus in nobis, quia. miseratus in nobis, qualiter pietatis tuae subsidia non negabis, [Col. 1078D] quibus integre contuleris firmitatem. Per.
Secreta.
Domine Deus noster, qui in his potius creaturis, quas ad fragilitatis nostrae subsidium condidisti, tuoque nomini munera jussisti dicanda costitui, tribue, quaesumus, ut et vitae nobis praesentis auxilium et aeternitatis efficiant sacramentum. Per.
Postcommun.
Quod ore sumpsimus, Domine, mente capiamus, et de munere temporali, fiat nobis remedium sempiternum. Per.
[Col. 1079A] Ad populum.
Esto, quaesumus, Domine, propitius plebi tuae, ut quae tibi non placent respuentes, tuorum potius repleantur delectationibus mandatorum. Per Dominum.
Pro scrutinio II.
Omnipotens sempiterne Deus, Ecclesiam tuam spiritali jucunditate multiplica, ut qui sunt generatione terreni, fiant regeneratione caelestes. Per.
[Col. 1079D] In margine: Secreta. . . . . . . . . . . . . . . . .
Remedii sempiterni munera, Domine, laetantes offerimus, suppliciter exorantes, ut eadem nos et [Col. 1079D] Ex Ordine Romano emenda: digne. digni venerari, et pro salvandis congruenter exhibere [Col. 1079B] perficias. Per.
Infra canonem, ut supra,
Sequitur:
Postcommun.
Tu semper, quaesumus, Domine, tuam adtolle benignus familiam, tu dispone correctam, tu propitius tuere subjectam, tu guberna perpetua bonitate salvandam. Per.
Ad populum.
Tu famulos tuos, quaesumus, Domine, bonis moribus placatus institue, tu in eis quod tibi placitum sit dignanter infunde, ut et digni sint, et tua valeant beneficia promereri. Per.
FERIA SECUNDA Hebdom. quarta.
[Col. 1079C] Sacrae nobis, quaesumus, Domine, observationis jejunia, et piae conversationis augmentum, et tuae propitiationis continuum praestent auxilium. Per.
Proficiat, quaesumus, Domine, plebi tibi dicatae piae devotionis affectus, ut, sacris actionibus erudita, quanto majestati tuae sit gratior, tanto donis potioribus augeatur. Per.
Secreta.
Cunctis nos, quaesumus, Domine, reatibus et periculis propitiatus absolve, quos tanti mysterii tribue esse consortes. Per Dominum.
Postcommun.
Divini satiati muneris largitate, quaesumus, Domine Deus noster, ut in hujus semper participatione vivamus. Per.
[Col. 1079D] Ad populum.
Tueatur, quaesumus, Domine, dextera tua populum deprecantem, et purificatum dignanter erudiat, ut consolatione praesenti ad futura bona proficiat. Per.
FERIA TERTIA Hebdom. quarta.
Da, nostrae summae conditionis Reparator, ut semper declinemus a malis, et omne quod bonum est prompta voluntate sectemur. Per Dominum.
Exercitatio veneranda, Domine, jejunii salutaris populi tui corda disponat, ut et dignis mentibus [Col. 1080A] suscipiat paschale mysterium, et continuatae devotionis sumat augmentum. Per.
Secreta.
Purifica nos, misericors Deus, ut Ecclesiae tuae preces, quae tibi gratae sunt pia munera deferentis, fiant, expiatis mentibus, gratiores. Per.
Postcommun.
Caelestia dona capientibus, quaesumus, Domine, non ad judicium pervenire patiaris, quod fidelibus tuis ad remedium providisti. Per.
Ad populum.
Populi tui, Deus, institutor et rector, peccata quibus [Col. 1079D] Apud Pamelium, feria 5 hebdomadis quartae [Col. 1080D] Quadrages.: impugnatur. impugnantur expelle, ut semper tibi placitus, et tuo munimine sit securus. Per.
[Col. 1080B] FERIA QUARTA Hebdom. quarta.
Omnipotens sempiterne Deus, qui et justis praemia meritorum, et peccatoribus per jejunium erroris sui veniam praebes, miserere supplicibus, parce peccantibus, ut reatus nostri confessio indulgentiam valeat percipere delictorum. Per Dominum nostrum.
Concede, misericors Deus, ut sicut nos tribuis solemne tibi deferre jejunium, sic nobis indulgentiae tuae praebe benignus auxilium. Per.
Secreta.
Accepta tibi sit, Domine, nostrae devotionis oblatio, quae et jejunium nostrum te operante sanctificet, et indulgentiam tuae consolationis obtineat. Per.
Postcommum.
Sacramentorum benedictione satiati, quaesumus, [Col. 1080C] Domine, ut per haec semper mundemur a vitiis. Per.
Ad populum.
Da plebi tuae, Domine, piae semper devotionis affectum, ut, quae prava sunt respuens, sancta conversatione firmetur, et a peccatis libera nullis adversitatibus adteratur. Per.
FERIA SEXTA Hebdom. quarta.
Praesta, quaesumus, Domine, ut, salutaribus jejuniis eruditi, a noxiis etiam vitiis abstinentes, propitiationem tuam facilius impetremus. Per.
Prosequere, quaesumus, omnipotens Deus, jejuniorum sacra mysteria, et quos ab escis carnalibus praecipis temperare, a noxiis quoque vitiis cessare concede. Per.
[Col. 1080D] Secreta.
Haec sacrificia nos, omnipotens Deus, potenti virtute mundatos, ad suum faciant puriores venire principium. Per.
Postcommun.
[Col. 1080D] Lege: Sancta. Sacra tua nos, Domine, quaesumus, et vivificando renovent, et renovando vivificent. Per.
Ad populum.
Adesto, Domine, populis, qui sacra mysteria [Col. 1080D] Lege: contingerunt. contigerunt, ut nullis periculis affligantur, qui te protectore confidunt. Per Dominum.
[Col. 1081A] FERIA SEPTIMA Hebdom. quarta.
Deus, omnium misericordiarum ac totius bonitatis auctor, qui peccatorum remedia jejuniis, orationibus et eleemosynis, demonstrasti, respice propitius in hanc humilitatis nostrae confessionem, ut qui inclinamur conscientia nostra, tua semper misericordia erigamur. Per.
Tua nos, Domine, quaesumus, gratia et sanctis exerceat veneranda jejuniis, caelestibus mysteriis efficiat aptiores. Per.
Secreta.
Offerimus tibi, Domine, munera, quae dedisti, ut et creationis tuae circa mortalitatem nostram testificentur auxilium, et remedium immortalitatis operentur. [Col. 1081B] Per.
Postcommun.
Percepta nobis, Domine, praebeant tua sacramenta subsidium, ut et tibi grata sint nostra jejunia, et nobis proficiant ad medelam. Per Dominum.
Ad populum.
Plepem tuam, Domine, quaesumus, interius exteriusque restaura, ut quam corporeis non vis delectationibus impediri, spiritali facias vigere proposito, et sic rebus foveas [Col. 1081D] Lege: transituriis. transituris, ut tribuas potius inhaerere perpetuis. Per.
Quae pro scrut. celebratur.
Concede, Domine, electis nostris ut, [Col. 1081D] Lege: sanctis. sacris edocti [Col. 1081C] mysteriis, et renoventur fonte baptismatis, et inter Ecclesiae tuae membra numerentur. Per.
Secreta.
Exaudi nos, omnipotens Deus, et famulos tuos, quos fidei Christianae primitiis imbuisti, hujus sacrificii tribuas operatione mundari. Per.
Infra canonem, ubi supra.
Sequitur:
Postcommun.
Concurrat, Domine, quaesumus, populus tuus, et toto tibi corde subjectus, obtineat ut ab omni perturbatione securus, et salvationibus suae gaudia promptus exerceat, et pro regenerandis benignus exoret. Per.
Ad populum.
[Col. 1081D] Deus, qui cum salutem hominum semper operaris, nunc tamen populum tuum gratia abundantiore multiplicas, respice propitius ad electionem tuam, ut paternae protectionis auxilio et regenerandos munias et renatos. Per.
FERIA SECUNDA Hebdom. quinta.
Deus, qui ad imaginem tuam conditis ideo das temporalia, ut largiaris aeterna, Ecclesiam tuam spiritali foecunditate multiplica, ut qui sunt generatione terreni, fiant regeneratione caelestes. Per Dominum.
Adjuva nos, Deus salutaris noster, et in sacrificio [Col. 1082A] jejuniorum nostras mentes purifica, ut ad beneficia recolenda, quibus nos instaurare dignatus es, tribuas venire gaudenter. Per.
Secreta.
Exaudi nos, omnipotens Deus, et famulos tuos, quos fidei Christianae, primitiis imbuisti, hujus sacrificii tribuas operatione mundari. Per.
Postcommun.
Sanctificent nos, Domine, sumpta mysteria, et paschalis observantiae sufficientem nobis tribuant facultatem. Per.
Ad populum.
Benedictio, Domine, quaesumus, in tuos fideles copiosa descendat, et quam subjectis cordibus expetunt, largiter consequantur. Per.
[Col. 1082B] FERIA TERTIA Hebdom. quinta.
Praesta, quaesumus, Domine, ut observationes sacras annua devotione recolentes, et corpore tibi placeamus et mente. Per.
Fiat, quaesumus, Domine, per gratiam tuam fructuosus nostrae devotionis affectus, quia tunc nobis proderunt suscepta jejunia, si tuae sint placita pietati. Per.
Secreta.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut celebraturi [Col. 1082D] Lege: sancta. sacra mysteria, non solum abstinentiam corporalem, sed, quod est potius, habeamus mentium puritatem. Per.
Postcommun.
[Col. 1082C] Vegetet nos, Domine, semper et innovet tuae mensae libatio, quae fragilitatem nostram gubernet, et protegat, et in portum perpetuae salutis inducat. Per.
Ad populum.
Libera, Domine, quaesumus, a peccatis et hostibus tibi populum supplicantem: in sancta conversatione viventes, nullis afficiantur adversis. Per Dominum.
FERIA QUARTA Hebdom. quinta.
Jejunia, quaesumus, Domine, quae sacris exequimur institutis, et nos a reatibus nostris semper expediant, et tuam nobis justitiam faciant esse placatam. Per Dominum.
[Col. 1082D] Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quos jejunia votiva castigant, ipsa quoque devotio sancta laetificet, ut, terrenis affectibus mitigatis, facilius caelestia capiamus. Per.
Secreta.
Praesta, omnipotens Deus, ut jejuniorum placatus sacrificiis, remissionis tuae nos venia prosequaris. Per.
Postcommun.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, et quos caelestibus reficis sacramentis, a terrenis conserva periculis. Per Dominum.
[Col. 1083A] Ad populum.
Gregem tuum, Pastor bone, placatus intende, et oves, quas pretioso sanguine Filii tui redemisti, diabolica non sinas incursione lacerari. Per.
FERIA SEXTA Hebdom. quinta.
Tribue nobis, quaesumus, Domine, indulgentiam peccatorum, ut instituta paschalia tibi placitis sensibus operemur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, clementiam tuam suppliciter exoramus, ut qui mala nostra semper praevenis miserendo, facias nos tibi placitos, et piis actionibus et jejuniis salubribus expiando. Per.
Secreta.
[Col. 1083B] Sanctifica nos, quaesumus, Domine, his muneribus offerendis, et paschalis observantiae sufficientem nobis tribue facultatem. Per.
Postcommun.
Da, quaesumus, Domine, ut tanti mysterii munus indultum, non condemnatio, sed sit medicina sumentibus. Per.
Ad populum.
Protege, Domine, populum tuum, et in sanctorum tuorum patrocinio [Col. 1083D] Lege: confitentem. confidentem perpetua defensione guberna. Per.
FERIA SEPTIMA Hebdom. quinta.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per abstinentiam [Col. 1083C] salutarem et corporibus nostris mederis et mentibus, Majestatem tuam supplices exoramus, ut pia jejunantium precatione placatus, et praesentia nobis subsidia praebeas et futura. Per.
Sanctifica hoc jejunium [Col. 1083D] Legendum: et tuorum. Vel, ut in Editis: Sanctificato hoc jejunio, tuorum corda, etc. tuorum corda fidelium, Deus miserator inlustra, et quibus devotionis praestas affectum, praebe supplicantibus pium benignus auditum. Per.
Secreta.
Sacrificia, Domine, propensius ista restaurent, quae medicinalibus sunt instituta jejuniis. Per.
Postcommun.
Supplices te rogamus, Domine Deus noster, ut sicut nos Filii tui corporis et sanguinis sacrosancti pascis alimonio, ita nos et divinae naturae ejus facias [Col. 1083D] esse consortes. Per.
Ad populum.
Visita, quaesumus, Domine, plebem tuam, et corda sacris dicata mysteriis pietate tuere pervigili, ut remedia salutis aeternae, quae te miserante percipit, te protegente custodiat. Per.
Scrutinii diem, dilectissimi fratres, quo electi nostri divinitus instruantur, imminere cognoscite. Ideoque solicita devotione, succedente sequente illa feria, circa horam diei sextam convenire dignemini. Ut caeleste mysterium, quo diabolus cum sua pompa [Col. 1084D] Missale vetustum ms. ejusd. card.: destruitur. destruetur, et janua regni caelestis aperitur, inculpabili, Deo juvante, ministerio peragere valeamus. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Ut autem venerint ad ecclesiam, scribuntur nomina [Col. 1084B] infantum ab acolytho, et vocantur in ecclesia per nomina, sicut scripti sunt. Et statuuntur masculi in dexteram partem, foeminae in sinistram, et dat orationem presbyter super eos.
Omnipotens sempiterne Deus, Pater Domini nostri Jesu Christi, respicere dignare super hos famulos tuos, quos ad rudimenta fidei vocare dignatus es. Omnem caecitatem cordis ab eis expelle; disrumpe omnes laqueos Satanae, quibus fuerant conligati; aperi eis, Domine, januam pietatis tuae; [Col. 1084D] Apud Pamelium: ut signo. et signo sapientiae tuae imbuti, omnium cupiditatum foetoribus careant, et suavi odore praeceptorum tuorum [Col. 1084C] laeti tibi in ecclesia deserviant; et proficiant de die in diem, ut idonei efficiantur accedere ad gratiam baptismi tui, [Col. 1084D] Sic emendavimus ex Pamelio, cum perperam legatur in Exemplari: perceptae medicinae. percepta medicina. Per Dominum nostrum.
Preces nostras, quaesumus, Domine, clementer exaudi, et hos electos tuos crucis Dominicae, [Col. 1084D] Apud Pamelium legitur: impressione, cum, quia in oratione fit sermo in singulari. cujus impressione signamus, virtute custodi, ut magnitudinis gloriae rudimenta servantes, per custodiam mandatorum tuorum ad regenerationis pervenire gloriam mereantur. Per.
Deus, qui humani generis ita es conditor, ut sis etiam reformator, propitiare populis adoptivis, et novo testamento sobolem novae prolis adscribe, ut filii promissionis, quod non [Col. 1084D] Ita correctum ex Pamelio; Exemplar enim mendose habet: potuerint. potuerunt adsequi per naturam, gaudeant se recepisse per gratiam. Per [Col. 1084D] Dominum nostrum.
Exorcizo te, creatura salis, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in charitate Domini nostri Jesu [Col. 1085A] Christi, et in virtute Spiritus sancti. Exorcizo te per Deum vivum, et per Deum verum, qui te ad tutelam humani generis procreavit, et populo venienti ad credulitatem per servos suos consecrare praecepit. Proinde regamus te, Domine Deus noster, ut haec creatura salis in nomine Trinitatis efficiatur salutare sacramentum ad effugandum inimicum; quem tu, Domine, sanctificando sanctifices, benedicendo benedicas, ut fiat omnibus accipientibus perfecta medicina permanens in visceribus eorum, in nomine Domini nostri Jesu Christi. Qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Et post hanc orationem pones sal in ore infantis, et dices: Accipe illi sal sapientiae propitiatus in vitam aeternam
Deus patrum nostrorum, Deus universae conditor veritatis, te supplices exoramus, ut hunc famulum tuum respicere digneris propitius, ut hoc primum pabulum salis gustantem, non [Col. 1085D] Ita posuimus ex Pamelio; quia male habebatur in Exemplari: deucius. diutius esurire permittas, quo minus cibo expleatur caelesti, quatenus sit semper, Domine, spiritu fervens, spe gaudens, tuo semper nomini serviens; perduc eum ad novae regenerationis lavacrum, ut cum fidelibus tuis promissionum tuarum aeterna praemia consequi mereatur. Per Dominum.
Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, Deus, qui Moysi famulo tuo in monte Sinai apparuisti, et filios Israel de terra Aegypti eduxisti, deputans eis angelum pietatis tuae, qui custodiret eos die ac nocte, te, quaesumus, Domine, ut mittere digneris sanctum angelum tuum, ut similiter custodiat et hos famulos tuos, et perducat eos ad gratiam baptismi tui.
Ergo, maledicte diabole, recognosce sententiam tuam, et da honorem Deo vivo et vero; et da honorem Jesu Christo Filio ejus, et Spiritui sancto; et recede ab his famulis Dei. Quia istos sibi Deus et Dominus noster Jesus Christus ad suam sanctam [Col. 1085D] gratiam et benedictionem fontemque baptismatis [Col. 1085D] In Missali cardinalis Sanctorii omittitur donum. donum vocare dignatus est. Per hoc signum sanctae crucis, frontibus eorum [Col. 1085D] Lege: quem nos. —Emendavimus ex Pamelio. Mendose enim scriptum: quem nos. quod nos damus, tu, maledicte diabole, nunquam audeas violare.
Item [Col. 1085D] In margine: super. faeminas.
Deus caeli, Deus terrae, Deus angelorum, Deus archangelorum, Deus prophetarum, Deus martyrum, Deus omnium bene viventium, Deus cui omnis lingua [Col. 1086A] confitetur caelestium, terrestrium, et infernorum, te invoco, Domine, ut has famulas tuas perducere et custodire digneris ad gratiam baptismi tui. Ergo, maledicte, ut supra.
Item super masculos.
Audi, maledicte Satanas, adjuratus per nomen aeterni Dei et Salvatoris nostri Filii Dei, cum tua victus invidia, tremens, gemensque discede. Nihil tibi sit commune cum servis Dei jam caelestia cogitantibus, [Col. 1085D] Lege: renuntiatoribus. —Sed perperam ex Pamelio renuntiaturis. renuntiaturis tibi [Col. 1086D] Ita Pamelius. In Exemplari scriptum male: a saeculo tuo. ac saeculo tuo, et beatae immortalitati [Col. 1086D] Exemplar mendose habet: victoris. victuris. Da igitur honorem advenienti Spiritui sancto, qui ex summa caeli arce descendens, perturbatis fraudibus tuis divino fonte purgata pectora, id est, sanctificata, Deo templum et [Col. 1086D] Lege habitum. —Sed perperam. habitaculum perficiat, et ab omnibus penitus [Col. 1086B] [Col. 1086D] Apud Pamelium legitur: noxis. noxiis praeteritorum criminum liberati servi Dei, gratias perenni Deo referant semper, et benedicant nomen ejus sanctum in saecula saeculorum. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Item super faeminas.
Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob. Deus qui tribus [Col. 1086D] Pamelius habet: Israel de Aegypti servitute liberasti per Moysem famulum tuum, et de custodia mandatorum tuorum monuisti. Israel monuisti, et Susannam de falso crimine liberasti, te supplex deprecor, Domine, ut liberes et has famulas tuas, et perducere eas digneris ad gratiam baptismi tui. Ergo maledicte, ut supra.
Item super masculos
Exorcizo te, immunde spiritus, in nomine Patris [Col. 1086C] et Filii, et Spiritus sancti, ut exeas et recedas ab his famulis Dei. Ipse enim tibi imperat, maledicte damnate, qui pedibus super mare ambulavit, et Petro mergenti dexteram porrexit. Ergo maledicte, sicut supra.
Item super faeminas.
Exorcizo te, immunde spiritus, per Patrem et Filium, et Spiritum sanctum, ut exeas et recedas ab his famulabus. Ipse enim tibi imperat, maledicte damnate, qui caeco nato oculos aperuit, et quatriduanum Lazarum de monumento suscitavit. Ergo, maledicte, ut supra.
Sequitur oratio, quam sacerdos dicere debet.
Aeternam, ac justissimam pietatem tuam deprecor, [Col. 1086D] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, luminis et veritatis, super hos famulos et famulas tuas, ut digneris eos inluminare lumine intelligentiae tuae. Munda eos, et sanctifica. Da eis scientiam veram, ut digni efficiantur accedere ad gratiam baptismi tui; teneant firmam spem, consilium rectum, doctrinam sanctam, ut apti sint ad percipiendam gratiam tuam. Per.
Primitus enim procedunt de sacrario IV diaconi cum quatuor Evangeliis, praecedentibus duobus candelabris cum thuribulis [Col. 1087D] Ex Missali cardinalis Sanctorii. In Exemplari egitur: thurabulis. , et ponuntur super IV angulos altaris. Et tractat presbyter, antequam aliquis eorum legat, his verbis.
Aperturi vobis, filii charissimi, Evangelia, id est, gesta divina, prius ordinem insinuare debemus, quid est Evangelium, et unde descendat, et cujus in eo verba ponantur, et quare quatuor sint, qui haec gesta scripserunt, vel qui sunt ipsi quatuor qui, divino Spiritu adnuntiante, Propheta signati sunt. Ne forte sine hac ordinis ratione vel causa stuporem vobis in [Col. 1087B] mentibus relinquamus. Et quia ad hoc venistis, ut aures vobis aperiantur, nec incipiat sensus vester obtundi. Evangelium dicitur proprie bona adnuntiatio, quae utique adnuntiatio est Jesu Christi Domini nostri. Descendit autem Evangelium ab eo quod adnuntiet et ostendat, quod is qui, [Col. 1087D] Correctum ex eodem Missali. Exemplar omisit per. per prophetas loquebatur venit in carnem, sicut scriptum est: Qui loquebar, Ecce adsum. Explicantes autem breviter quid sit Evangelium, vel qui sint hi quatuor qui per Prophetam ante monstrati sunt, nunc sua quaeque nomina singulis adsignemus indiciis. Ait enim propheta Hezechiel: Et similitudo vultus eorum, ut facies Hominis, et facies Leonis a dexteris illius; et facies Vituli, et facies Aquilae a sinistris illius. [Col. 1087D] Perperam in Exemplari: Hii. Hos quatuor has figuras habentes, evangelistas esse non [Col. 1087C] dubium est. Sed nomina eorum qui Evangelia scripserunt, haec sunt: Matthaeus, Marcus, Lucas, Johannes.
Et adnuntiat diaconus, dicens:
State cum silentio, audientes intente. Et incipiens legit: Initium Evangelii secundum Matthaeum, usque: Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum.
Postquam legerit, tractat presbyter his verbis.
Filii charissimi, ne diutius ergo vos teneamus, exponamus vobis, quam rationem, et quam figuram unusquisque in se contineat, et quare Matthaeus in se figuram Hominis habeat, quia in initio suo nihil aliud agit, nisi nativitatem Salvatoris pleno ordine generationis enarrat. Sic enim coepit: Liber generationis [Col. 1087D] Jesu Christi filii David, filii Abraham. Videtis quia non immerito huic hominis adsignata persona est, quando ab hominis nativitate initium comprehendit; nec immerito, ut diximus, huic mysterio adsignata est Matthaei persona.
Item adnuntiat diacon. ut supra.
State cum silentio, audientes intente. Et legit: [Col. 1088A] Initium Evangelii secundum Marcum, usque: Ego baptizo vos aqua; ille vero baptizabit vos Spiritu sancto.
Et sequitur presbyter his verbis:
Marcus evangelista Leonis gerens figuram, a solitudine incipit dicens: Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini. [Col. 1087D] Haec eadem habes in Missali Gallicano veteri. Missale autem cardinalis Sanctorii legit: Sive qui regnat. Sive quia regnat invictus. Hujus Leonis [Col. 1088D] Lege multifariae. —Sed perperam. multifaria invenimus exempla, ut non vacet dictum illud: Juda filius meus, catulus Leonis, de germine mihi ascendisti; recubans dormivit, ut Leo, et sicut catulus Leonis: quis [Col. 1088D] Lege: excitavit. excitabit eum?
Item adnuntiat diacon. ut supra.
Et legit: Initium Evangelii secundum Lucam, usque: Parare Domino plebem perfectam.
[Col. 1088B] Et prosequitur presbyter his verbis:
Lucas evangelista Vituli speciem gestat, ad cujus instar Salvator noster est immolatus. Hic enim Christi Evangelium locuturus, sic coepit de Zacharia et Elisabeth, de quibus Joannes Baptista in summa natus est senectute. Et ideo Lucas Vitulo comparatur, quia duo cornua, duo testamenta; et quatuor pedum ungulas, quatuor Evangelia, quasi tenera firmitate nascentia, in se [Col. 1088D] In Missali Gallicano veteri infra posito legitur: plenissime. Missale cardinalis Sanctorii omittit nascentia. plenissima continebat.
Item adnuntiatur a diacono ut supra.
Et legit: Initium Evangelii secundum Johannem, usque: Plenum gratiae et veritatis.
Iterum prosequitur presbyter his verbis:
Johannes habet similitudinem Aquilae, eo quod nimis alta petierit; ait enim: In principio erat Verbum, [Col. 1088C] et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Et David dicit de persona Christi: Renovabitur sicut aquilae juventus tua: id est Jesu Christi Domini nostri; qui resurgens a mortuis, ascendit in caelos. Unde jam vobis conceptis, [Col. 1088D] Ita correctum ex Missali cardinalis Sanctorii. In Exemplari enim vitiose scriptum: prignans. praegnans gloriatur Ecclesia, omnem festivitatem votorum ad nova tendere Christianae legis exordia, ut adveniente die venerabilis Paschae, lavacro baptismatis renascentes, sicut sancti omnes mereamini fidele munus infantiae a Christo Domino nostro percipere. Qui vivit et regnat in saecula saeculorum.
Dilectissimi, nobis accepturi sacramenta baptismatis, et in novam creaturam sancti Spiritus procreandi, fidem, qua [Col. 1088D] Ita correximus ex praelaudato Missali, nam exemplar habet mendose: quam. credentes justificandi estis toto corde concipite, et animis vestris vera conversatione mutatis, ad Deum, qui mentium nostrarum est inluminator, [Col. 1089A] accedite: suscipientes [Col. 1089D] Missale ms. cardinalis Sanctorii legit: evangelicis. evangelicae Symboli sacramentum a Domino inspiratum, [Col. 1089D] In eodem Missali: ab Apostolis. apostolis institutum, cujus pauca quidem verba sunt, sed magna mysteria. Sanctus etenim Spiritus, qui magistris Ecclesiae ista dictavit, tali eloquio, talique brevitate, salutiferam condidit fidem, ut quod credendum vobis est, semperque providendum, nec intelligentiam possit latere, nec memoriam fatigare. Intentis itaque animis Symbolum discite, et quod vobis sicut [Col. 1089D] Lege: accipimus. accepimus tradimus, non alicui materiae, quae corrumpi potest, sed paginis vestri cordis ascribite. Confessio itaque fidei, quam suscepistis, hoc inchoatur exordio.
Post haec, accipiens acolythus unum ex ipsis infantibus masculum, tenens eum in sinistro brachio, ponens manum super caput ejus. Et interrogat [Col. 1089D] In Exemplari legitur: ei. eum [Col. 1089B] presbyter.
Qua lingua confitentur Dominum nostrum Jesum Christum. Resp. Graece. Iterum dicit presbyter: Adnuncia fidem ipsorum qualiter credunt.
Et dicit acolythus Symbolum Graece decantando, tenens manum super caput infantis, in his verbis: [Col. 1089B] In Migne, the transliterated Greek version of the following text is printed as an interlinear translation of the Latin.
Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem factorem caeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum; de Patre natum ante omnia saecula; lumen de lumine; Deum verum de Deo vero; natum, non factum; consubstantialem Patris per quem omnia facta sunt; qui propter nos homines et propter nostram salutem descendentem de caelis; et incarnatum de Spiritu sancto, et Maria virgine, et humanatum; crucifixum etiam pro nobis sub Pontio Pilato, et passum, et sepultum; et resurgentem tertia die secundum Scripturas; et ascendentem in caelis, et sedentem ad dexteram Patris; et iterum venturum [Col. 1090A] cum gloria judicare vivos et mortuos; cujus regni [Col. 1089D] Lege: non erunt fines. non erit finis. et in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem; et Patre procedentem; qui cum Patre et Filio simul adoratum et conglorificatum; qui locutus est per prophetas. In unam, sanctam, catholicam et apostolicam, Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem [Col. 1090B] peccatorum. Spero resurrectionem mortuorum et vitam futuri saeculi. Amen.
Pisteuo. his ena. Theon. Patera. pantocratora. poietin. uranu. kae gis. oraton. kae panton. kae aoraton. kae his ena. Kyrion. Ihm. Xpm. ton yon. tu theu. [Col. 1089C] ton monogenin. ton ec tu patros. genitenta. pro panton. ton eonon. fos ec fotos. theon. alithin. ec theu. alithinu. genithenta. upyithenta. omoysion. tu patri. didi'u tao panta. egenonto. ton di'himas. tus anthropus. kae dia tin. himeteran. soterian. kateltonta. ec ton. uranon. kae sarcotenta. ec pneumatos. agiu kae Marias. tis parthenu. [Col. 1089D] kae inanthropisanta. staurothenta. de yper. imon. epi Pontiu. Pilatu. kae pathonta. Kae pathenta. kae anast enta. ti triti. himera. kata. tas Graphas. kae anelthonta. his tus. uranus. kae katezomeno. en dexia. tu Patros. kae palin. ercomenon. meta doxis. crinein. zontas. kae necrus. vtis. basilias. vc estin. thelos. kae his. to Pneuma. to agion. ton Kyrion. kae zoophyon. ton ec tu patros. emporegomenon. ton syn Patri. kae yion. synpros. kynumenon kae syndoxazomenon. to talesan. dia ton prophiton. His mian. agian. catholicin. kae apostolocin. Ecclesian. Omologo. en. baptisma. his apesin. amartion. Prosdoko. anastasin. necron. kae zoin. tu mellontos. aeonas. Amin.
Filii charissimi, audistis Symbolum Graece, audite et Latine. Et dicis: Qua lingua confitentur Dominum nostrum Jesum Christum. Resp. Latine. Adnuntia fidem ipsorum, qualiter credunt.
Ponens manum acolythus super caput infantis, et dicit Symbolum decantando, his verbis:
Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem caeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum; de Patre natum ante omnia saecula; lumen de lumine; Deum verum de Deo [Col. 1090C] vero; natum, non factum; consubstantialem [Col. 1090D] Lege: Patris. Patri per quem omnia facta sunt; [Col. 1090D] Ita Missale cardinalis Sanctorii, sed verba, quae sequuntur, ponit sic: descendit, incarnatus est, e homo factus est, crucifixus, passus, et sepultus, etc. qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendentem de caelis; et incarnatum de Spiritu sancto, et Maria Virgine, et humanatum; crucifixum etiam pro nobis sub Pontio Pilato, et passum, et sepultum; et resurgentem tertia die secundum Scripturas; et ascendentem in caelos, et sedentem ad dexteram Patris; et iterum venturum cum gloria judicare vivos et mortuos; cujus regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem; ex Patre procendentem; qui cum Patre et Filio simul [Col. 1090D] Ita in eodem Missali, sed verba ponuntur sic adoratur, et conglorificatur. adoratum, et conglorificatum; qui locutus est per prophetas. In unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem [Col. 1090D] peccatorum. Spero resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen.
Hoc expleto, sequitur presbyter his verbis:
Haec summa est fidei nostrae, dilectissimi nobis, haec verba sunt Symboli, non sapientiae humano sermone facta, sed vera divinitus ratione disposita. Quibus comprehendendis atque servandis nemo non idoneus, nemo non aptus. Hic Dei Patris et Filii una aequalis pronuntiatur potestas. Hic Unigenitus Dei de [Col. 1091A] Maria Virgine et Spiritu sancto secundum carnem natus ostenditur. Hic ejusdem crucifixio et sepultura, ac die tertia resurrectio praedicatur. Hic ascensio ipsius super caelos et confessio in dextera paternae majestatis agnoscitur, venturusque ad judicandos vivos et mortuos declaratur. Hic Spiritus sanctus in eadem qua Pater et Filius deitate indiscretus accipitur. Hic postremo Ecclesiae vocatio, peccatorum remissio, et carnis resurrectio [Col. 1091D] Lege: perducitur. —Sed correximus ex supra relato Missali. perdocetur. Vos itaque, dilectissimi, ex vetere homine in novum reformamini; et de carnalibus spiritales, de terrenis incipitis esse caelestes: secura et constanti fide credite resurrectionem, quae facta est in Christo, etiam in nobis omnibus [Col. 1091D] Ita emendavimus ex dicto Missali, cum in Exemplari legatur, est cemplenda. esse complendam: et hoc secuturum in toto corpore, quod praecessit in capite. [Col. 1091B] Quoniam et ipsum, quod percepturi estis baptismi sacramentum, [Col. 1091D] Lege: huc spei. —Sed perperam. hujus spei expremit formam [Col. 1092D] Redundat ibi, et omittitur in dicto Missali. ibi. Quaedam enim ibi mors, et quaedam resurrectio celebratur. Vetus homo deponitur, novus sumitur. Peccator aquas ingreditur; et justificatus egreditur. Ille abjicitur, qui traxit ad mortem, et suscipitur ille qui reduxit ad vitam, per cujus gratiam vobis confertur, ut filii Dei sitis, non carnis voluntate editi, sed sancti Spiritus virtute generati. Et ideo hanc brevissimam plenitudinem ita debetis vestris cordibus inhaerere, ut omni tempore praesidio hujus confessionis utamini. Invicta est enim semper talium armorum potestas contra omnes insidias inimici ad bonam Christi militiam profuturis. Diabolus, qui hominem tentare non desinit, munitos vos hoc Symbolo [Col. 1091C] semper inveniat. Ut, devicto adversario, cui renuntiatis, gratiam Domini incorruptam et immaculatam usque in finem, ipso, confitemini, protegente, servetis, ut in quo peccatorum remissionem accipitis, in eo gloriam resurrectionis habeatis. Ergo, dilectissimi, praefatum Symbolum fidei Catholicae in praesenti cognovistis, nunc euntes edocimini nullo mutato sermone. Potens est enim Dei misericordia quae et vos ad baptismi fidem currentes perducat, et nos qui vobis mysteria tradimus, una vobiscum ad regna caelestia faciat pervenire. Per eundem Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 1091D] Et admonentur a diacono, ut supra.
Dominus et Salvator noster Jesus Christus, inter caetera salutaria praecepta, discipulis suis petentibus quemadmodum orare deberent eam formam eis orationis concessit, quam etiam lectione praesenti et vos plenius cognovistis. Audiat nunc dilectio vestra quemadmodum doceat discipulos suos orare Deum Patrem omnipotentem: Tu autem cum orabis, intra in cubiculum tuum, et, clauso ostio, ora Patrem [Col. 1092A] tuum. Cubiculum quod nominat, non occultam domum ostendit, sed cordis nostri secreta illi soli patere commemorat. Et clauso ostio, Deum adorare debere, id est, ut a mala cogitatione pectus nostrum mystica clave claudamus, ac, labiis clausis, incorrupta mente Deo loquamur. Deus autem noster, fidei, et non vocis, auditor est. Claudatur ergo clave fidei pectus nostrum contra insidias adversarii, et soli Deo pateat, cujus templum esse cognoscitur, ut cum habitat in cordibus nostris, ipse sit advocatus in precibus nostris. Ergo Dei Sermo et Dei Sapientia, Christus Dominus noster, hanc orationem nos docuit, ut ita oremus.
Post hoc intras, et dicis:
PATER NOSTER, QUI ES IN CAELIS.
[Col. 1092B] Haec libertatis vox est, et plena fiducia. Ergo his vobis moribus est vivendum ut et filii Dei, et fratres Christi esse possitis. Nam Patrem suum Deum, qua temeritate dicere praesumit, qui ab ejus voluntate degenerat? Unde vos, dilectissimi, dignos exhibete adoptione divina, quoniam scriptum est: Quotquot crediderunt in eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri.
ANCTIFICETUR NOMEN TUUM.
Id est, non quod Deus nostris [Col. 1092D] Missale Gallicanum habet: sanctificetur orationibus, qui. sanctificationibus, qui semper est Sanctus, sed petimus ut nomen ejus sanctificetur in nobis, ut qui in baptismate ejus sanctificamur, in eo quod esse [Col. 1092D] Lege: incipimus. incoepimus perseveremus.
[Col. 1092C] ADVENIAT REGNUM TUUM.
Deus namque noster quando non regnat maxime, cujus regnum est immortale? Sed cum dicimus: Veniat regnum tuum, nostrum regnum petimus advenire a Deo nobis promissum, Christi sanguine et passione quaesitum.
FIAT VOLUNTAS TUA, SICUT IN CAELO ET IN TERRA.
Idest, in eo fiat voluntas tua, ut quod tu vis in caelo, hoc nos in terra positi inreprehensibiliter faciamus:
PANEM NOSTRUM COTIDIANUM DA NOBIS HODIE.
Hic spiritalem cibum intelligere debemus. Christus enim panis est noster, qui dixit: Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi. Quem cotidianum dicimus, quod ita nos semper immunitatem petere [Col. 1092D] debemus peccati, ut digni simus caelestibus alimentis.
ET DIMITTE NOBIS DEBITA NOSTRA, SICUT ET NOS DIMITTIMUS DEBITORIBUS NOSTRIS.
Hoc praecepto significans, non nos aliter peccatorum posse veniam promereri, nisi prius nos, [Col. 1092D] Lege: in nobis. —Sed mendose. in nos delinquentibus aliis relaxemus, sicut in Evangelio Dominus dicit: Nisi dimiseritis peccata hominibus, nec vobis Pater vester dimittet peccata vestra.
[Col. 1093A] ET NE NOS INDUCAS IN TENTATIONEM.
Id est, ne nos patiaris induci ab eo qui tentat, pravitatis auctore. Nam dicit Scriptura: Deus enim intentator malorum est. Diabolus vero est tentator; ad quem evincendum Dominus dicit: Vigilate et orate ne intretis in tentationem.
SED LIBERA NOS A MALO.
Hoc ideo ait, quia dixit Apostolus: Nescitis quid vos oporteat orare. Unus Deus omnipotens ita a nobis orandus, ut quidquid humana fragilitas cavere et vitare non praevalet, hoc ille ut possimus propitius nobis conferre dignetur Jesus Christus Dominus noster. Qui vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum.
Item adnuntiat diacon. ut supra.
[Col. 1093B] State cum disciplina et cum silentio, audientes intente.
Audistis, dilectissimi, Dominicae orationis sancta mysteria; nunc euntes ea vestris cordibus innovate, ut ad exorandam ac percipiendam Dei misericordiam perfecti in Christo esse possitis. Potens est Dominus Deus noster, et vos, qui ad fidem [Col. 1093D] In Missali Gallicano: curritis curretis, ad lavacrum aquae regenerationis perducat, et nos, qui vobis mysterium fidei catholicae una tradidimus, vobiscum ad caelestia regna faciat pervenire. Qui vivit et regnat cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum.
Deus, qui humano generi ad imitandum numilitatis exemplum, Salvatorem nostrum et carnem sumere, et crucem subire fecisti, concede propitius ut et patientiae ejus habere documentum, et resurrectionis ejus consortia mereamur Christi Domini nostri. Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti. Per.
Deus, quem diligere et amare justitia est, ineffabilis gratiae tuae in nobis dona multiplica, ut qui fecisti nos morte Filii tui sperare quod credimus, fac nos, eodem resurgente, pervenire quo tendimus. Per.
Secreta.
Ipsa majestati tuae, Domine, fideles populos commendet oblatio, quae per Filium tuum reconciliavit [Col. 1093D] [Col. 1093D] In Exemplari male scriptum: amicus. inimicos, Jesum Christum Dominum nostrum. Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum.
Postcommun.
Sacro munere satiati, supplices te, Domine, deprecamur, ut quod [Col. 1093D] Lege: debite. —Sed perperam. debitae servitutis celebramus officio, salvationis tuae suscipiamus augmentum. Per.
Ad populum.
Purifica, quaesumus, Domine, familiam tuam, et ab omnibus contagiis pravitatis emunda, ut redempta vasa sui Domini passione, non spiritus immundus [Col. 1094A] rursus inficiat sed salvatio sempiterna possideat. Per.
FERIA SECUNDA Hebdom. sexta.
Reminiscere miserationum tuarum, Domine, et famulos tuos aeterna protectione sanctifica, pro quibus Christus Filius tuus per suum cruorem nobis instituit paschale mysterium. Per Dominum nostrum.
Excita, Domine, tuorum corda fidelium, ut sacris intenta doctrinis et intelligant quod sequantur, et sequendo fideliter adprehendant. Per.
Secreta.
Respice, Domine, propitius sacra mysteria, quae gerimus, et quod ad nostra evacuanda [Col. 1094D] Exemplar minus recte habet: perjudicia. praejudicia [Col. 1094B] misericors providisti, vitam nobis tribue fructificare perpetuam. Per.
Postcommun
Sancta tua nos, Domine, quaesumus, et vivificando semper renovent, et renovando vivificent. Per.
Ad populum.
Populum tuum, Domine, quaesumus, toto corde converte, quia quos defendis etiam delinquentes, majore pietate tueris et sincera mente devotos. Per.
FERIA TERTIA Hebdom. sexta.
Da, misericors Deus, ut quod in tui Filii passione mundus exercuit, salutare nobis fideliter sentiamus. Per:
[Col. 1094C] Fac, omnipotens Deus, ut quae veraciter facta recurrimus, in nostrum transire remedium gratulemur. Per.
Secreta.
Intende, quaesumus, Domine, hostias familiae tuae, et quam sacris muneribus facis esse participem, tribuas ad ejus plenitudinem pervenire. Per.
Postcommun
Repleti, Domine, sacri muneris gratia, supplices exoramus, ut quae gustu corporeo dulci veneratione [Col. 1094D] Lege: contegimus. contigimus, dulciora mentibus sentiamus. Per.
Ad populum.
Da, quaesumus, Domine, fidelibus tuis, et sine cessatione, capere paschalia Sacramenta; et desideranter expectare ventura, ut mysteriis, quibus renati [Col. 1094D] sunt, permanentes, ad novam vitam his operibus perducantur. Per.
FERIA QUARTA Hebdom. sexta.
Omnipotens sempiterne Deus, qui Christi tui beata passione nos reparas, conserva in nobis opera misericordiae tuae, ut in hujus celebritate mysterii, perpetua devotione vivamus. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut sicut in condemnatione Filii tui, salus omnium fuit piaculum perfidorum, ita et per misericordiam [Col. 1095A] tuam communis sit cultus iste credentium. Per.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, munus oblatum, et dignanter operare, ut quod passionis mysterio gerimus, piis affectibus consequamur. Per.
Postcommun.
Caelestis doni benedictione praecepta, supplices te, Domine, deprecamur, ut hoc idem nobis semper et sacramenti causa sit et salutis. Per.
Ad populum.
Auxiliare, Domine, populo tuo, ut sacris et devotionem proficiens incrementis, et tuo semper munere gubernetur, et ad redemtionis aeternae pertingat, te [Col. 1095D] Ita correximus, nam in Exemplari legitur: docere. ducente, consortium. Per.
Eodem die non psallitur, nec salutat, idest, non dicit: Dominus vobiscum, et reconciliatio poenitentis.
Omnipotens sempiterne Deus, da, quaesumus, universis famulis tuis plenius, atque perfectius omnia festi paschalis introire mysteria, ut incunctanter pia corda cognoscant quantum debeant de confirmata in Christo renascentium glorificatione gaudere. Per.
Concede credentibus, misericors Deus, salvum nobis de Christi passione remedium; et humanae fragilitatis praeteritae culpae laqueos [Col. 1095D] Emenda ex Brev. Ambros.: aeternae pietatis suffragio absolvas. aeternae suffragio plebs absolvat. Per Dominum nostrum.
[Col. 1095C] Omnipotens sempiterne Deus, qui vitam humani generis, pro nobis Filio tuo moriente, salvasti, praesta, quaesumus, ut in hac populi tui devotione fructus [Col. 1095D] In Missali Ambrosiano: proveniat. praeveniat gaudiorum. Per Dominum.
ORDO AGENTIBUS PUBLICAM POENITENTIAM.
Egreditur poenitens de loco ubi poenitentiam gessit, et in gremio praesentatur ecclesiae, prostrato omni corpore in terra et postulat in his verbis diaconus.
Adest, o venerabilis pontifex, tempus acceptum, dies propitiationis divinae, et salutis humanae, qua mors interitum et vita accepit aeterna principium, quando in vinea Domini Sabaoth, sic novorum plantatio facienda est, ut purgetur [Col. 1095D] In ordine Romano: exsecratio. et curatio vetustatis. Quamvis enim a divitiis bonitatis et pietatis [Col. 1095D] Dei nihil temporis vacet, nunc tamen et [Col. 1095D] Emendavimus ex Ordine Romano; nam exemplar habet: largitor. largior est per indulgentiam remissio peccatorum, et copiosior per gratiam adsumtio renascentium. Augemur regenerandis, crescimus reversis. Lavant aquae, lavant lacrymae. Inde gaudium de adsumtione vocatorum, hinc [Col. 1096D] Idem legit: laetitia. laetitiae de absolutione poenitentium. Inde est quod supplex tuus, posteaquam in [Col. 1096A] varias formas criminum, neglectu mandatorum caelestium, et morum [Col. 1096D] Ita in Ordine Romano; alias: probatorum. —Lege: improbabilium. probabilium transgressione, cecidit, humiliatus atque prostratus, prophetica ad Deum voce clamat, dicens: Peccavi, impie egi, iniquitatem feci, miserere mei, Domine. Evangelicam vocem non frustratoria aure capiens: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. Manducavit, sicut scriptum est, panem doloris, lacrymis stratum rigavit, cor suum luctu, corpus adflixit jejuniis, ut animae suae reciperet quam perdiderat sanitatem. Unicum itaque est poenitentiae suffragium, quod et singulis prodest, et omnibus in commune succurrit. Hic ergo dum ad poenitudinis actionem tantis [Col. 1096D] Lege: excitatus. —Ex praelaudato tamen Ordine emendavimus. excitatur exemplis, sub conspectu ingemiscentis Ecclesiae, venerabilis pontifex, protestatur et dicit: Iniquitates [Col. 1096B] meas ego agnosco, et delictum meum contra me est semper. Averte faciem tuam a peccatis meis, Domine, et omnes iniquitates meas dele. Redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me. Quo ita supplicante, et misericordiam Dei adflicto corde poscente, redintegra in eo, apostolice pontifex, quicquid, diabolo scindente, corruptum est, et orationum tuarum patrocinantibus meritis, per divinae reconciliationis gratiam fac hominem proximum Deo, ut qui antea in suis perversitatibus displicebat, nunc jam placere se Domino in regione vivorum cum devicto mortis suae auctore gratuletur. Per Dominum.
Post hoc admonetur ab episcopo, sive alio sacerdote, ut quod poenitendo diluit, iterando non revocet.
[Col. 1096C] Inde vero has dicit orationes sacerdos super eum.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et me, qui etiam misericordia tua primus indigeo, clementer exaudi, ut quem non [Col. 1096D] Lege: electio. —Quia mendose; ideo ex eodem Ordine correximus. electione meriti, sed dono gratiae tuae constituisti operis hujus ministrum; da fiduciam tui muneris exequendi, et ipse in nostro ministerio, quod tuae pietatis est, operare. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, huic famulo tuo dignum poenitentiae fructum, ut Ecclesiae tuae sanctae, a cujus integritate deviarat peccando, admissorum veniam consequendo, reddatur innoxius. Per Dominum.
Deus, humani generis benignissime conditor, et misericordissime formator, qui hominem invidia [Col. 1096D] diaboli ab aeternitate dejectum, Unici tui sanguine redemisti, vivifica itaque quem tibi nullatenus mori desideras; et qui non derelinquis devium, adsume [Col. 1096D] Emendavimus Exemplar in quo: corruptum. correptum. Moveant pietatem tuam, quaesumus, Domine, hujus famuli tui lacrymosa suspiria. Tu ejus medere vulneribus. Tu jacenti manum porrige salutarem, ne Ecclesia tua aliqua sui corporis portione [Col. 1097A] vastetur, nec grex tuus detrimentum sustineat, ne de familiae tuae damno inimicus exultet, ne renatum lavacro salutari mors secunda possideat. Tibi ergo, Domine, supplices preces, tibi fletum cordis effundimus. Tu parce confitenti, ut in [Col. 1097D] Sic correximus ex Ordine Romano; nam in Exemplari legitur: imminentibus poenae, sententiaeque. imminentes poenas sententiamque futuri judicii, te miserante, non incidat. Nesciat quod terret in tenebris, quod stridet in flammis, atque ab erroris via ad iter reversus justitiae nequaquam ultra novis vulneribus saucietur, sed integrum sit ei atque perpetuum et quod gratia tua contulit, et quod misericordia reformavit. Per.
Item ad reconciliandum poenitentem.
Omnipotens sempiterne Deus, confitenti tibi huic famulo tuo pro tua pietate peccata relaxa, ut non [Col. 1097B] plus ei noceat conscientiae reatus ad poenam, quam indulgentia tuae pietatis ad veniam. Per Dominum.
Omnipotens et misericors Deus, qui peccatorum indulgentiam [Col. 1097D] Ex Ordine Romano. Exemplar habet minus recte: ad confessione. in confessione celeri posuisti, succurre lapsis, miserere confessis, ut quos delictorum catena constringit, magnitudo tuae pietatis absolvat. Per.
Deus, qui confitentium tibi corda purificas, et accusantes suas conscientias ab omni vinculo iniquitatis absolvis, da indulgentiam reis, et medicinam tribue vulneratis, ut, [Col. 1097D] Lege: peracta. —Ex eodem Ordine. Male in Exemplari, peraccepta. percepta remissione omnium peccatorum, sincera deinceps devotione permaneant; et nullum redemtionis aeternae sustineant detrimentum. Per.
[Col. 1097C] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, respice super hunc famulum tuum, qui ab infesta saeculi tempestate demersus, flebili lamentatione suos accusat excessus, ut fletus ac gemitus ejus pie suscipias, eumque de tenebris ad lumen revoces, et medelam confitenti, salutem poenitenti, et vulnerato auxilium sanitatis indulgeas. Nec ultra inimicus in ejus habeat anima potestatem; [Col. 1097D] Lege: cujusque. —Sed mendose. ejusque confessionem libenter admittens, Ecclesiae tuae purificatum restitue, ac tuo altario repraesenta, ut ad sacramentum reconciliationis admissus, una nobiscum sancto nomini tuo gratias agere mereatur. Per.
RECONCILIATIO poenitentes ad mortem.
[Col. 1097D] Deus misericors, Deus clemens, qui secundum multitudinem miserationum tuarum peccata poenitentium deles, et praeteritorum criminum culpas venia remissionis evacuas, respice super hunc famulum tuum, et remissionem sibi omnium peccatorum tota cordis confessione poscentem deprecatus exaudi. Renova in eo, piissime Pater, quicquid terrena fragilitate corruptum est, vel quicquid diabolica fraude violatum est; in unitatem corporis Ecclesiae [Col. 1098A] tuae membrum perfecta remissione restitue; miserere, Domine, gemituum, miserere lacrymarum, et non habentem fiduciam, nisi in tua misericordia, ad sacramentum reconciliationis admitte. Per.
Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut huic famulo tuo, longo squalore poenitentiae macerato, miserationis tuae veniam largiri digneris, ut nuptiali veste recepta, ad regalem mensam, unde ejectus fuerat, mereatur intrare. Per.
Majestatem tuam, quaesumus, Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus: qui non mortem, sed peccatorum vitam semper inquiris. Respice flentem famulum tuum, adtende prostratum, ejusque planctum in gaudium tua miseratione concede. Scinde delictorum saccum, et indue eum laetitiam salutarem, [Col. 1098B] ut post longam peregrinationis famem de sanctis altaribus tuis satietur, ingressus cubiculum Regis, in ipsius aula benedicat nomen gloriae tuae semper. Per Dominum.
Deus misericors, Deus clemens, qui indulgentiam tuam nulla temporum lege concludis, sed pulsanti misericordiae tuae januam aperis, poenitentes etiam sub ipso vitae hujus [Col. 1098D] Ita correctum.—Lege: terminum. termino non relinquis. Respice propitius super hunc famulum tuum, remissionem sibi omnium peccatorum tota cordis confessione poscentem. Renova in eo, piissime Pater, quod actione, quod verbo, quod ipsa denique cogitatione, diabolica fraude vitiatum est, et unitati corporis Ecclesiae membrum tuae redemtionis adnecte. Miserere [Col. 1098C] gemituum, miserere lacrymarum, et non habentem fiduciam, nisi in misericordia tua, ad sacramentum reconciliationis admitte, quia nullius animae in hoc corpore constitutae difficilis apud te, aut tarda curatio est. Fidelis enim eis in verbis tuis, qui conversum peccatorem non longa temporum spatia differendum, sed mox ut in te gemuisset dixisti esse. Per.
[Col. 1098D] Lege: Orationñ. Oratio post reconciliationem, vel posteaquam communicaverit.
Deus, qui confitentium tibi corda purificas, et accusantes se conscientias ab omni vinculo iniquitatis absolvis, da [Col. 1098D] In Codice Tholosano, apud Morinum, ad commentarium de Poenitentia, pag. 68, legitur: indulgentiam reis. indulgentiam eis et medicinam tribue vulneratis, ut, percepta remissione omnium peccatorum, in sacramentis tuis sincera deinceps devotione permaneant, et nullum redemtionis [Col. 1098D] aeternae sustineant detrimentum. Per.
Post haec offert plebs, et conficiuntur sacramenta. Secreta.
Virtutum caelestium Deus, de cujus gratiae rore descendit, ut ad mysteria tua purgatis sensibus accedamus, praesta, quaesumus, ut in eorum traditione solemniter [Col. 1098D] Idem Codex, pag. 40, honoranda. honorum, tibi placitum deferamus obsequium. Per.
[Col. 1099A] Infra actionem.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, quo traditus est Dominus noster Jesus Christus. Sed et memoriam.
Item infra.
Hanc igitur oblationem, Domine, cunctae familiae tuae, quam tibi offerunt ob diem jejunii Coenae dominicae, in qua Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis suis corporis et sanguinis sui mysteria celebranda, quaesumus, Domine, placatus intende, ut per multa curricula annorum salva et incolumis munera sua tibi, Domine, mereatur offerre, diesque nostros in tua pace d.
Item infra canonem, ubi dicimus: Qui pridie quam pateretur, in hujus diei processione dicimus: Qui hac [Col. 1099B] die antequam traderetur, accepit panem in suis sanctis manibus, elevatis.
Postcommun.
Concede, quaesumus, Domine, ut percepti novi sacramenti mysterium et corpore sentiamus et mente. Per.
Ad populum.
Gregem tuum, Pastor bone, placatus intende, et oves, quas pretioso sanguine Filii tui redemisti, diabolica non sinas incursione lacerari. Per.
Missa chrismalis.
Domine Deus, qui in regenerandis plebibus tuis [Col. 1099C] ministerio uteris sacerdotum, tribue nobis perseverantem in tua voluntate famulatum, ut, dono gratiae tuae, in diebus nostris [Col. 1099D] Lege: ut. —Perperam Exemplar habet. et merito et numero sacratus tibi populus augeatur. Per Dominum.
Da nobis, omnipotens Deus, remedia conditionis humanae et sincero tractare servitio, et cum [Col. 1099D] In Exemplari mendose: perfecto. profectu salutis implere. Per.
Secreta.
Hujus sacrificii potentia, Domine, quaesumus, et vetustatem nostram clementer abstergat, et novitatem nobis augeat salutarem. Per.
[Character] Clementiam tuam suppliciter obsecrare, ut spiritalis lavacri baptismo renovandis, creaturam chrismatis in sacramentum perfectae salutis vitaeque confirmes. Ut sanctificatione unctionis infusa, [Col. 1099D] corruptione primae nativitatis absorpta, sanctum uniuscujusque templum acceptabilis vitae innocens [Col. 1099D] Lege: odor. —Perperam tamen. odore redolescat. Ut secundum constitutionis tuae sacramentum, regio et sacerdotali propheticoque honore perfusi, vestimento incorrupti muneris induantur. Per quem majestatem tuam.
Infra actionem, Communicantes, ut supra.
Hanc igitur oblationem famulorum famularumque tuarum, quam tibi offerunt ob diem, in qua Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis suis corporis et sanguinis sui mysteria celebranda, quaesumus, [Col. 1100A] Domine, placatus accipias, et tua pietate concedas, ut per multa curricula annorum salvi et incolumes munera sua tibi Domino mereantur offerre, diesque nostros.
Benedictio olei. Ad populum in his verbis.
Istud oleum ad ungendos infirmos. Ut autem veneris: Nobis quoque peccatoribus famulis tuis; et reliqua, usque ad: Per Christum Dominum nostr. Et intras.
Emitte, quaesumus, Domine, Spiritum sanctum Paraclitum de caelis in hanc pinguedinem olei, quam de viridi ligno producere dignatus es ad refectionem mentis et corporis. Et tua sancta benedictio sit omni ungenti, gustanti, tangenti tutamentum corporis, [Col. 1100B] animae et spiritus, ad evacuandos omnes dolores, omnem infirmitatem, omnem aegritudinem mentis et corporis. Unde [Col. 1099D] Ita legitur apud Pamelium. unxisti sacerdotes, reges, et prophetas, et martyres: [Col. 1100D] Sic Pamelius legit. chrisma tuum perfectum a te, Domine, benedictum, permanens in visceribus nostris in nomine Domini nostri Jesu Christi. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Et caetera.
Expleto enim canone, dicit:
Oremus. Praeceptis salutaribus moniti. Sequitur oratio Dominica. Et iterum subsequitur alia oratio: Libera nos, quaesumus, Domine. Ipsa expleta, confrangis, et tegis de sindone altaris munera, et ascendis ad sedem. Ibique oblato a diacono alio oleo ad benedicendum, et dicis:
Dominus vobiscum.
[Col. 1100C] Resp. Et cum spiritu tuo.
[Col. 1100D] Lege: Dicit. —Emendavimus sic. Dicis. Oremus. Et intras.
Deus incrementorum et profectuum spiritalium munerator, qui virtute sancti Spiritus tui imbecillarum mentium rudimenta confirmas, te oramus, Domine, ut venturis ad beatae regenerationis lavacrum tribuas per unctionem istius creaturae, purgationem mentis et corporis. Ut si quae illis adversantium spirituum inhaerere reliquiae, ad tactum sanctificati olei hujus abscedant. Nullus spiritalibus nequitiis locus, nulla refugis virtutibus sit facultas, nulla insidiantibus malis latendi licentia relinquatur, sed venientibus ad fidem servis tuis, et sancti Spiritus operatione mundandis, sit unctionis hujus praeparatio utilis ad salutem, quam etiam per caelestis regenerationis [Col. 1100D] nativitatem in sacramento sunt baptismatis adepturi. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare saeculum per ignem.
Iterum dicis: Dominus vobiscum.
Resp. Et cum spiritu tuo.
Sursum corda.
Resp. Habemus [Col. 1100D] Exemplar perperam habet: a Domino. ad Dominum.
Gratias agamus Domino Deo nostro.
Resp. Dignum et justum est.
[Character] Et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper hic et ubique gratias agere, Domine sancte, [Col. 1101A] Pater omnipotens, aeterne Deus. Qui in principio inter caetera bonitatis et pietatis tuae munera terram producere fructifera ligna jussisti. Inter quae hujus pinguissimi liquoris ministrae oleae nascerentur; quarum fructus sacro chrismati deserviret. Nam David prophetico spiritu gratiae tuae sacramenta praenoscens, vultus nostros in oleo exhilarandos esse cantavit. Et cum mundi crimina diluvio quondam expiarentur effuso, in similitudinem futuri muneris columba demonstrans, per olivae ramum pacem terris redditam nuntiavit. Quod in novissimis temporibus manifestis est effectibus declaratum, cum baptismatis aquis omnium criminum commissa delentibus, haec olei unctio vultus nostros jucundos efficiat ac serenos. Inde etiam Moysi famulo tuo mandata [Col. 1101B] dedisti, ut Aaron fratrem suum, prius aqua lotum, per infusionem hujus unguenti constituerit sacerdotem. Accessit ad hoc amplior honor, cum Filius tuus, Dominus noster Jesus Christus, lavari a Johanne undis Jordanicis exegisset, et Spiritu sancto, in columbae similitudine, desuper misso, Unigenitum tuum, in quo tibi optime complacuisse testimonio subsequentis vocis ostenderes, hoc illud esse manifestissime comprobares, quod cum oleo laetitiae prae consortibus suis ungendum David propheta cecinisset. Te igitur deprecamur, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, ut hujus creaturae pinguedinem sanctificare tua benedictione digneris, [Col. 1101D] Apud Pamelium legitur: et Spiritus sancti ei admiscere. et in sancti Spiritus immiscere virtutem [Col. 1101C] per potentiam Christi tui, a cujus sancto nomine chrisma nomen accepit, unde unxisti sacerdotes, reges, prophetas, et martyres tuos, ut sit his qui renati fuerint ex aqua et Spiritu sancto chrisma salutis, eosque aeternae vitae participes et caelestis gloriae facias esse consortes. Per eundem Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
ITEM OLEI exorcizati confectio.
Hoc loco misces balsamum cum oleo, et sequitur hic exorcismus.
Exorcizo te, creatura otei, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in nomine Jesu Christi Filii ejus, et Spiritus sancti, ut in hanc invocationem trinae potestatis, atque virtutem Deitatis, omnis nequissima [Col. 1101D] virtus adversarii, omnis inveterata malitia diaboli, omnis violentiae occursio, omne confusum et caecum phantasma eradicare et effugare, et discede a creatura hujus olei, ad utilitatem hominum constituta. Ut fiat haec unctio divinis sacramentis purificata in [Col. 1101D] In Exemplari mendose: adoptione. adoptionem carnis et spiritus: [Col. 1101D] In Ordine Romano: eis, qui ex eo ungi debent. eisque ex eo ungere habent in remissionem omnium peccatorum, ut efficiatur in eis corporum ad omnem gratiam [Col. 1101D] Lege: spiritalem. spiritualem sanctificatum. Per eundem Jesum Christum [Col. 1102A] Dominum nostrum, qui venturus est in Spiritu sancto judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Per Dominum.
[Character] Omnipotens aeterne Deus, qui, mysteriorum tuorum secreta revelans, nemus ore columbae testatum Noe oculis ostendisti, ut discerent habitatores arcae per Spiritum sanctum, et olivae chrisma, mundo liberationis gloriam reversuram. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Hoc autem expleto, veniens ante altare, ponis in ore calicis de ipsa hostia; non dicis: Pax Domini; nec faciunt pacem; sed communicant, et reservant de ipso sacrificio in crastinum, unde communicent.
[Col. 1102B] ITEM IN FERIA V. Missa ad vesperum. Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, munus oblatum, et dignanter operare, ut quod passionis mysterio gerimus, piis [Col. 1101D] Apud Pamelium, feria 6: affectibus. effectibus consequamur. Per Dominum.
[Character] Et justum est, per Christum Dominum nostrum. Quem in hac nocte inter sacras epulas increpantem mens sibi conscia traditoris ferre non potuit, sed, apostolorum derelicto consortio, sanguinis pretium a Judaeis accepit, ut vitam perderet, quam distraxit. Coenavit igitur hodie proditor mortem suam, et cruentis manibus panem de manu Salvatoris [Col. 1102C] exiturus accepit, ut saginatum cibo major poena constringeret, quem nec sub praemio pietas ab scelere revocaret. Patitur itaque Dominus noster Jesus Christus Filius tuus cum hoste novissimum participare convivium, a quo se noverat continuo traditurum, ut exemplum innocentiae mundo relinqueret, et passionem suam pro saeculi redemptione suppleret. [Col. 1102D] Apud Menardum: Pascitur mitis. Pascit igitur mitis Deus barbarum Judam, et sustinet in mensa [Col. 1102D] Idem legit: sustinet pius crudelem convivam. —Lege: crudelem. crudele convivam, donec se suo laqueo perderet, qui de magistri sanguine [Col. 1102D] Sic emendavimus ex Menardo, cum in Exemplari male legatur: cogitaret. cogitarat. O Dominum per omnia patientem! O Agnum inter suas epulas mitem! adhuc cibum ejus Judas in ore ferebat, et ad lanianda membra ejus Judaeos carnifices advocabat. Sed Filius tuus Dominus noster, tamquam pia hostia et [Col. 1102D] immolari se tibi pro nobis patienter permisit, et peccatum, quod mundus commiserat, relaxavit. Per ipsum te, Domine, supplices deprecamur, supplici confessione dicentes.
Infra canonem, ut supra.
Postcommun.
Concede, quaesumus, Domine, ut perceptum novi sacramenti mysterium et corpore sentiamus et mente, Per.
[Col. 1103A] Ad populum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut sicut de praeteritis ad nova transimus, ita, vetustate deposita, sanctificatis mentibus innovemur. Per.
Hora nona procedunt omnes ad ecclesiam; et ponitur sancta crux super altare. Et egreditur sacerdos de sacrario cum sacris ordinibus cum silentio, nihil canentes, et veniunt ante altare, postulans sacerdos pro se orare, et dicit. Oremus. Et adnuntiat diaconus: Flectamus genua. Et post paululum, dicit: Levate. Et dat orationem.
Deus, a quo et Judas reatus sui poenam, et confessionis [Col. 1103B] suae latro praemium sumpsit, concede nobis tuae propitiationis effectum, ut sicut [Col. 1103D] Apud Pamelium: in passione. passione sua Christus Dominus noster diversa utrisque intulit stipendia meritorum, ita nobis, ablato vetustatis errore, resurrectionis suae gratiam largiatur. Qui tecum vivit.
Ista oratione expleta [Col. 1103D] Lege: vadit. vadis retro altare, et legitur lectio. Deinde sequitur responsorium.
Iterum dicit sacerdos: Oremus. Et adnuntiat diaconus ut supra: et sequitur alia oratio.
Deus, qui peccati veteris haereditariam mortem, in qua posteritatis genus omne successerat, Christi tui Domini nostri passione solvisti, dona ut, conformes eidem facti, sicut imaginem terreni naturae necessitate portavimus, ita imaginem caelestis, gratiae [Col. 1103C] sanctificatione portemus, Christi Domini nostri. Qui tecum vivit.
Item sequitur lectio et responsorium.
Inde vero legitur Passio Domini.
Ipsa expleta, incipit sacerdos orationes solemnes, quae sequuntur.
Oremus, dilectissimi nobis, in primis pro Ecclesia sancta Dei, [Col. 1103D] Ita correctum ex Pamelio. Exemplar autem habet: etiam. ut eam Deus et Dominus noster pacificare, adunare, et custodire dignetur per universum orbem terrarum, subjiciens ei principatus et potestates; detque nobis tranquillam et quietam vitam degentibus glorificare Deum Patrem omnipotentem.
Oremus.
[Col. 1103D] Adnuntiat diaconus: Flectamus genua. Iterum dicit: Levate.
Omnipotens sempiterne Deus, qui gloriam tuam [Col. 1103D] Apud Pamelium deest in. in omnibus in Christo gentibus revelasti, custodi opera misericordiae tuae, ut Ecclesia tua toto orbe diffusa, stabili fide in confessione tui nominis perseveret. [Col. 1103D] Lege: Per Dominum. Per.
Oremus et pro famulo Dei papa nostro sedis apostolicae [Col. 1104A] ill., [Col. 1103D] Et pro antistite nostro ill. Apud Pamenum, et Menardum verba haec omittuntur. et pro antistite nostro ill., ut Deus omnipotens, qui elegit eos in ordine episcopatus, salvos et incolumes custodiat Ecclesiae suae sanctae, ad regendum populum sanctum Dei.
Oremus.
Item adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, cujus aeterno judicio universa fundantur, respice propitius ad preces nostras et electos a te nobis antistites tua pietate conserva, ut Christiana plebs, quae talibus gubernatur auctoribus, sub [Col. 1104D] Ita correximus, cum perperam in Exemplari legatur: tantos pontifice. Apud Pamelium, et Menardum legitur: sub tanto pontifice, quia in oratione de papa solummodo fit sermo. tantis pontificibus credulitatis suae meritis augeatur. Per.
Oremus et pro omnibus episcopis, presbyteris, diaconibus, subdiaconibus, acolythis, exorcistis, lectoribus, ostiariis, confessoribus, virginibus, viduis, [Col. 1104B] et pro omni populo sancto Dei.
Oremus.
Item adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, cujus spiritu totum corpus Ecclesiae sanctificatur et regitur, exaudi nos pro universis ordinibus supplicantes, ut gratiae tuae munere [Col. 1104D] Apud Pamelium: ab omnibus tibi gradibus. ab omnibus fideliter serviatur. Per.
Oremus et pro christianissimo imperatore, vel rege nostro ill., ut Deus omnipotens subditas illis faciat omnes barbaras nationes ad nostram perpetuam pacem.
Oremus.
Item adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, qui regnis omnibus [Col. 1104C] aeterna potestate dominaris, respice propitius ad Romanum, sive Francorum, benignus imperium, ut gentes quae in sua feritate confidunt dexterae [Col. 1104D] Apud Pamelium et Menardum: potentiae tuae dextera comprimantur. tuae potentia comprimantur. Per.
Oremus et pro catechumenis nostris, ut Deus et Dominus noster adaperiat aures praecordiorum ipsorum, januamque misericordiae, ut per lavacrum regenerationis, accepta remissione omnium peccatorum, digni inveniantur in Christo Jesu Domino nostro.
Oremus.
Adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, qui Ecclesiam tuam nova semper prole faecundas, auge fidem et intellectum catechumenis nostris, ut, renati fonte [Col. 1104D] baptismatis, adoptionis tuae filiis adgregentur. Per.
Oremus, dilectissimi nobis, Deum Patrem omnipotentem, ut cunctis mundum purget erroribus, morbos auferat, famem depellat, aperiat carceres, vincula dissolvat, peregrinantibus reditum, infirmantibus sanitatem, navigantibus portum salutis indulgeat.
[Col. 1105A] Oremus.
Adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, moestorum consolatio, laborantium fortitudo, perveniant ad te preces de quacumque tribulatione clamantium, ut omnes sibi in necessitatibus suis misericordiam tuam gaudeant adfuisse. Per Dominum.
Oremus et pro haereticis, et schismaticis, ut Deus et Dominus noster eruat eos ab erroribus universis; et ad sanctam matrem Ecclesiam catholicam atque apostolicam revocare dignetur. Per.
Oremus.
Adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, qui omnes salvas, et neminem vis perire, respice ad animas diabolica [Col. 1105B] fraude deceptas, ut, omni haeretica perversitate depulsa, errantium corda resipiscant, et ad veritatis tuae redeant firmitatem. Per Dominum.
Oremus et pro perfidis Judaeis, ut Deus et Dominus noster auferat velamen de cordibus eorum, ut et ipsi cognoscant Christum Jesum Dominum nostrum.
Oremus.
Adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, qui etiam Judaicam perfidiam a tua misericordia non repellis, exaudi preces nostras, quas tibi pro illius populi obcoecatione deferimus, ut, agnita veritatis tuae luce, quae Christus est, a suis tenebris eruantur. Per Dominum.
Oremus et pro paganis, ut Deus omnipotens auferat [Col. 1105C] iniquitatem a cordibus eorum, et, relictis idolis suis, convertantur ad Deum verum, et unicum Filium ejus Jesum Christum Dominum nostrum. Cum quo vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti.
Oremus.
Adnuntiat diaconus, ut supra.
Omnipotens sempiterne Deus, qui non mortem peccatorum, sed vitam semper inquiris, suscipe propitius orationem nostram, et libera eos ab idolorum cultura, et adgrega Ecclesiae tuae sanctae ad laudem et gloriam nominis tui. Per.
Istis orationibus suprascriptis expletis, ingrediuntur diaconi in sacrarium. Procedunt cum corpore et sanguine Domini, quod ante die remansit; et ponunt super [Col. 1105D] altare. Et venit sacerdos ante altare, adorans crucem Domini et osculans. Et dicit: Oremus, et sequitur: Praeceptis salutaribus moniti. Et oratio Dominica. Inde, Libera nos, Domine, quaesumus. His omnibus expletis adorant omnes sanctam crucem, et communicant.
Prius catechizas eos, imposita super capita eorum manu, his verbis:
Nec te latet, Satanas, imminere tibi poenas, imminere [Col. 1106A] tibi tormenta, imminere tibi diem judicii, diem supplicii, diem qui venturus est velut clibanus ardens, in quo tibi atque universis angelis tuis aeternus [Col. 1105D] Ita correximus, quia in Exemplari mendose ponitur: veniat. veniet interitus. Proinde, damnate, da honorem Deo vivo et vero, da honorem Jesu Christo Filio ejus, et Spiritui sancto; in cujus nomine atque virtute praecipio tibi ut exeas et recedas ab hoc famulo Dei, quem hodie Dominus Deus noster Jesus Christus ad suam sanctam gratiam et benedictionem, fontemque, baptismatis dono, vocare dignatus est, ut fiat ejus templum per aquam regenerationis in remissionem omnium peccatorum in nomine Domini nostri Jesu Christi. Qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Inde tangis ei nares et aures de sputo, et dicis ei [Col. 1106B] ad aurem.
Ephpheta, quod est: Adaperire in odorem suavitatis. Tu autem effugare, diabole, adpropinquavit enim judicium Dei.
Postea vero tangis ei pectus et inter scapulas de oleo exorcizato: et vocato nomine, singulis dicis:
Abrenuntias Satanae?
Resp. Abrenuntio.
Et omnibus operibus ejus?
Resp. Abrenuntio.
Et omnibus pompis ejus?
Resp. Abrenuntio.
Inde vero dicis Symbolum, imposita manu super capita ipsorum. Postea vero dicitur eis ab archidiacono:
[Col. 1106C] Orate, electi, flectite genua. Complete orationem vestram in unum, et dicite: Amen. Et respondent omnes: Amen.
Iterum admonentur ab archidiacono his verbis:
Catechumeni recedant: omnes catechumeni exeant foris.
Iterum dicit diaconus:
Filii charissimi, revertimini [Col. 1105D] Ita emendavimus ex Ordine Romano, quia perperam [Col. 1106D] in Exemplari legitur: in locis vestris. in locos vestros: [Col. 1106D] Omittitur et in Ordine Romano. et expectantes horam, qua possit circa vos Dei gratia baptismum operari.
SEQUITUR ORDO
Qualiter Sabbato sancto ad vigiliam ingrediantur.
Primus enim VIII hora diei mediante, procedunt ad [Col. 1106D] ecclesiam; et ingrediuntur in sacrarium, et induunt se vestimentis sicut mos est. Et incipit clerus letaniam et procedit sacerdos de sacrario cum ordinibus sacris. Veniunt ante altare, stantes inclinato capite usque dum dicent: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miser. Deinde surgens sacerdos ab oratione, vadit retro altare, sedens in sede sua.
Deinde veniens archidiaconus ante altare, accipiens de lumine, quod VI feria absconsum fuit, faciens crucem super cereum, et inluminans eum, et completur ab ipso benedictio cerei.
Deus mundi conditor, auctor luminis, siderum [Col. 1107A] fabricator, Deus qui jacentem mundum in tenebris luce perspicua retexisti, Deus per quem ineffabili potentia omnium claritas sumpsit exordium, te in tuis operibus invocantes, in hac sacratissima noctis vigilia de donis tuis cereum tuae suppliciter offerimus Majestati, non adipe carnis pollutum, non profana unctione vitiatum, non sacrilego igne contactum, sed cera, oleo, atque papiro [Col. 1107D] Lege: constrictum. Correximus ex eodem Ordine. constructum, in tui nominis honore succensum, obsequio religiosae devotionis offerimus. Magnum igitur mysterium, et noctis hujus mirabile sacramentum, dignis necesse est laudibus cumulari. In quo dominicae resurrectionis miraculo diem sibi introductum tenebrae inveteratae senserunt. Et mors, quae olim fuerat aeterna nocte damnata, inserto veri fulgoris lumine, captivam [Col. 1107B] se trahi dominicis triumphis obstupuit. Et quod, praevaricante [Col. 1107D] Ita emendatum ex Ordine Romano. In Exemplari vitiose: primo plaustro. primo plasto, tenebrosa praesumptione fuerat in [Col. 1107D] Sic corrige; nam Exemplar habet: servitute. servitutem damnatum, hujus noctis miraculo splendore liberatis inradiat. Ad hujus ergo festivitatis reverentiam fervore Spiritus descendentes, quantum devotio humana exigit, tibi Deo fulgore flammarum placida luminaria exhibemus, ut dum haec fide integra persolvuntur, creaturae tuae etiam praeconia [Col. 1107D] Emendatum. In Exemplari: extolluntur. extollantur. Flammae lux quippe dicenda est, per [Col. 1107D] Correctum, nam Exemplar habet: quem. quam potestas Deitatis [Col. 1107D] Lege: Moyse. Moysi apparere dignata est, quae de terra servitutis populo exeunti salutifero lumine ducatum exhibuit, quae tribus pueris in camino sententia tyranni depositis, vitam blandimentis mollioribus reservavit. Nam ut praecedente hujus luminis gratia, [Col. 1107C] tenebrarum horror excluditur, ita, Domine, lucescente Majestatis tuae imperio, peccatorum sarcinae [Col. 1107D] Ex Ordine Romano ita reposuimus. Codex habet: deluantur. diluantur. Cum igitur hujus substantiae miramur exordium, apum necesse est laudemus originem. Apes vero sunt frugales in sumptibus, in procreatione castissimae aedificant cellulas cerae liquore fundatas, [Col. 1107D] Lege: quarum. —Ita emendatum ex eodem Ordine. In Exemplari mendose legitur: fundatus quarum. quas humanae peritiae ars magistra non coaequat. Legunt pedibus flores, et nullum damnum in floribus invenitur. Partus non edunt, sed ore legentes, concepti foetus reddunt examina, sicut exemplo mirabili Christus ore paterno processit. Foecunda est in his sine partu virginitas; [Col. 1108D] Quam utique, ex Ordine Romano. In Exemplari scriptum: utque. quam utique Dominus sequi dignatus, carnalem se matrem habere virginitatis amore constituit. Talia igitur, Domine, digne sacris altaribus tuis munera offeruntur, [Col. 1107D] quibus te laetari religio Christiana non ambigit.
Benedictio super incensum.
Veniat ergo, omnipotens Deus, super hunc incensum [Col. 1108A] larga tuae benedictionis infusio, et hunc nocturnum splendorem invisibilis [Col. 1108D] In Missali Romano: regenerator accende. regnator intende, ut non solum sacrificium, quod hac nocte litatum est, arcana luminis tui admixtione refulgeat, [Col. 1108D] Idem: in quocumque. sed quocumque loco ex hujus aliquid sanctificationis [Col. 1108D] In eodem Missali additur mysterio. fuerit mysterio deportatum, expulsa diabolicae fraudis nequitia, virtus tuae majestatis assistat. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Post hoc surgens sacerdos a sede sua, et dicit orationes de vigilia Paschae, sicut in Sacramentorum continetur.
Deus, qui divitias misericordiae tuae in hac praecipue nocte largiris, propitiare universo ordini sacerdotalis officii, et omnes gradus famulatus nostri perfecta delictorum remissione sanctifica, ut ministraturos [Col. 1108D] Ita correximus ex Missali cardinalis Sanctorii, cum in Exemplari mendose scribatur: regenerati. regeneratrici gratiae tuae, nulli esse obnoxios patiaris [Col. 1108D] Praelaudatum Missale habet: offensioni. offendi. Per.
Sequitur lect.: In principio fecit Deus.
Deus incommutabilis virtus, lumen aeternum, respice propititus ad totius Ecclesiae tuae mirabile sacramentum, et opus salutis humanae perpetuae dispositionis effectu tranquillus operare, totusque mundus experiatur et videat dejecta erigi, inveterata novari, et per ipsum redire omnia in integrum, a quo sumpsere principium. Per, etc.
[Col. 1108C] Sequitur de Noe.
Omnipotens sempiterne Deus, qui in omnium operum tuorum dispensatione mirabilis es, intelligant redempti tui non fuisse excellentius quod initio factus est mundus, quam quod [Col. 1108D] In Ambrosiana missa apud Pamelium habetur: in fine. in finem saeculorum pascha nostrum immolatus est Christus. Per eundem Dominum.
De Abraham tertia.
Deus fidelium Pater summe, qui in toto orbe terrarum promissionis tuae filios, diffusa adoptione, multiplicas, [Col. 1108D] In eadem missa apud Pamelium habetur: et per. et Paschale sacramentum Abraham puerum tuum universarum, sicut jurasti, gentium efficis patrem, da populis tuis digne ad gratiam tuae vocationis intrare. Per.
In Exodo quarta, cum cantico: Cantemus Domino.
[Col. 1108D] Deus, cujus antiqua miracula etiam nostris saeculi coruscare sentimus: dum, quod uni populo a persecutione Aegyptia liberando, dexterae tuae potentia [Col. 1109A] contulisti; id in salutem gentium per aquam regenerationis operaris, praesta ut et in Abrahae filios et in Israeliticam dignitatem totius mundi transeat plenitudo. Per.
In Esaia V.
Omnipotens sempiterne Deus, multiplica in honorem nominis tui quod Patrum fidei spopondisti, et promissionis filios sacra adoptione dilata, ut quod priores sancti non dubitaverunt futurum, Ecclesia tua magna jam parte cognoscat impletum. Per.
In Ezechiel VI.
Deus, qui nos, ad celebrandum paschale sacramentum, [Col. 1109D] Lege: utrisque. —Sed perperam. Nos emendavimus ex Pamelio. utriusque testamenti paginis imbuisti, da nobis intelligere misericordias tuas, ut ex perceptione [Col. 1109B] praesentium munerum firma sit expectatio futurorum. Per.
VII. In Esaia cum cantico: Vinea Domini.
Deus, qui in omnibus Ecclesiae tuae filiis sanctorum prophetarum voce manifestasti, in omni loco dominationis tuae satorem te bonorum seminum, et electorum palmitum esse cultorem, tribue populis tuis, qui et vinearum apud te nomine censentur et segetum, ut spinarum et tribulorum squalore resecato digni efficiantur fruge foecundi. Per.
Item in Exodo VIII.
Deus, qui diversitatem omnium gentium in confessione [Col. 1109D] In Missali cardinalis Sanctorii habetur: tui nominis adunasti. tui nominis unum esse fecisti, da nobis et velle et posse quod praecipis, ut populo ad aeternitatem vocato una sit fides mentium, et pietas actionum. [Col. 1109C] Per.
[Col. 1109D] IX dele. IX. In Deuteronomio, cum cantico.
Deus celsitudo humilium, et fortitudo rectorum, qui per sanctum Moysen puerum tuum, ita erudire populos tuos sacri carminis tui decantatione voluisti, ut illa legis iteratio fieret etiam nostra directio, excita in omnem justificatarum gentium plenitudinem potentiam tuam [Col. 1109D] In eodem Missali: et da laetitiam. et laetitiam mitigando terrorem, ut omnium peccatis tua remissione deletis, quod denuntiatum est in ultionem transeat in salutem. Per.
In Daniele X.
Omnipotens sempiterne Deus, spes unica mundi, qui prophetarum tuorum praeconio praesentium temporum declarasti mysteria, auge populi tui vota placatus, [Col. 1109D] quia in nullo fidelium, nisi ex tua inspiratione proveniunt quarumlibet incrementa virtutum. Per.
Orat. post psalm. XLI.
Omnipotens sempiterne Deus respice propitius ad devotionem populi renascentis; qui sicut cervus, aquarum expectat fontem, et concede propitius ut fidei ipsius sitis, baptismatis mysterio, animam corpusque sanctificet.
[Col. 1110A] Inde procedunt ad fontes cum letania ad baptizandum. Baptismo expleto consignantur ipsi infantes ab episcopo, dum accipiunt septem dona gratiae Spiritus sancti, et mittit chrisma in frontibus eorum
Postea vero ipse sacerdos revertitur cum omnibus ordinibus in sacrarium; et post paululum incipiunt tertiam letaniam; et ingrediuntur ad missas in vigilia, ut stella in coelo apparuerit. Et sic temperent, ut in Trinitatis numero ipsae letaniae fiant.
Benedictio fontis.
Omnipotens sempiterne Deus, adesto magnae pietatis [Col. 1110B] tuae mysteriis, adesto sacramentis, et ad creandos novos populos, quos tibi fons baptismatis parturit, spiritum adoptionis emitte, et quod humilitatis nostrae gerendum est ministerio, tuae virtutis compleatur effectu. Per.
Item CONSECRATIO FONTIS.
Deus, qui invisibili potentia tua sacramentorum tuorum mirabiliter operaris [Col. 1110D] Ita correximus ex Pamelio. In Exemplari: affectum. affectum, et licet nos tantis mysteriis exequendis simus indigni, tu tamen gratiae tuae dona non deseris, etiam ad nostras preces aures tuae pietatis inclina. Deus, cujus Spiritus super aquas inter ipsa mundi primordia ferebatur, ut jam tunc virtutem sanctificationis aquarum natura conciperet. Deus, qui, nocentis mundi crimina [Col. 1110C] per aquas abluens, regenerationis speciem in ipsa diluvii effusione signasti [Col. 1110D] Apud Pamelium habetur: ut unius. unius ejusdemque elementi mysterio et finis esset vitiis, et origo virtutum. Respice, Domine, in faciem Ecclesiae tuae, et multiplica in ea generationes tuas [Col. 1110D] Ita emendatum ex Pamelio; nam Exemplar mendose habet: quae gratiae. qui gratiae tuae effluentis impetu laetificas civitatem tuam, fontemque baptismatis aperis toto orbe terrarum gentibus innovandis, ut tuae Majestatis imperio sumat Unigeniti tui gratiam de Spiritu sancto, qui hanc aquam regenerandis hominibus praeparatam arcana sui luminis admixtione foecundet. Ut sanctificatione concepta ab immaculato divini fontis utero in novam renata creaturam progenies caelestis emergat, et quos aut sexus in corpore, aut aetas discernit in tempore, omnes in unam [Col. 1110D] Lege: pariat. pareat gratia mater infantiam. [Col. 1110D] Procul ergo hinc, jubente te, Domine, omnis spiritus immundus abscedat, procul tota nequitia diabolicae fraudis absistat. Nihil hic loci habeat contrariae virtutis ammixtio: non insidiando, circumvolet, non latendo subripiat, non inficiendo corrumpat. Sit haec sancta et innocens creatura libera ab omni impugnatoris incursu; et totius nequitiae purgata discessu. Sit fons vivus aquae regenerans, unda purificans, ut omnes hoc lavacro salutifero diluendi, [Col. 1111A] operante in eis Spiritu sancto, [Col. 1111D] Apud Pamelium: perfectae perfecti purgationis indulgentiam consequantur.
Hic signas.
Unde benedico te, creatura aquae, per Deum vivum, per Deum sanctum, per Deum qui te in principio verbo separavit ab arida, et in quatuor fluminibus totam terram rigare praecepit. Qui te in deserto amaram, suavitate indita, fecit esse potabilem, et sitienti populo de petra produxit. Benedico te et per Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum. Qui te in Chana Galileae signo ammirabili sua potentia convertit in vinum. Qui pedibus super te ambulavit, et a Johanne in Jordane in te baptizatus est. Qui te una cum sanguine de latere suo produxit, et discipulis suis jussit ut credentes baptizarentur in [Col. 1111B] te, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
Hic sensum mutabis.
Haec nobis praecepta servantibus, tu, Deus omnipotens, clemens adesto, tu benignus aspira. Tu has simplices aquas tuo ore benedicito, ut praeter naturalem emundationem, quam lavandis possunt adhibere corporibus, sint etiam purificandis mentibus efficaces.
Descendat in hanc plenitudinem fontis virtus Spiritus tui; et totam hujus aquae substantiam [Col. 1111D] Ita correctum ex Pamelio, cum in Exemplari legatur: regenerandis. regenerandi foecundet effectu. Hic omnium peccatorum maculae deleantur. Hic natura ad imaginem tuam condita, et ad honorem sui reformata principii, cunctis vetustatis squaloribus emundetur. Ut [Col. 1111C] omnis homo hoc sacramentum regenerationis ingressus, in vera innocentia nova infantia renascatur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui venturus est in Spiritu sancto judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Inde benedicto fonte, baptizas unumquemque in ordine suo, [Col. 1111D] Sic emendavimus, nam Exemplar mendose habet: sub has interrogationes. sub his interrogationibus:
Credis in Deum Patrem omnipotentem?
Resp. Credo.
Credis et in Jesum Christum Filium ejus unicum, Dominum nostrum, natum, et passum?
Resp. Credo.
Credis et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam; remissionem peccatorum; carnis resurrectionem?
[Col. 1111D] Resp. Credo.
Deinde per singulas vices mergis eum tertio in aqua.
Postea cum ascenderit a fonte infans signatur a presbytero in cerebro de chrismate, his verbis:
Deus, omnipotens Pater Domini nostri Jesu Christi, qui te regeneravit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatorum, ipse te linit chrisma salutis in Christo Jesu Domino nostro in vitam aeternam.
[Col. 1112A] Resp. Amen.
Deinde ab episcopo datur eis Spiritus septiformis. Ad consignandum imponit eis manum in his verbis:
Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, qui regenerasti famulos tuos ex aqua et Spiritu sancto, quique dedisti eis remissionem omnium peccatorum, tu, Domine, inmitte in eos Spiritum sanctum tuum Paraclitum, et da eis Spiritum sapientiae et intellectus, Spiritum consilii et fortitudinis, Spiritum scientiae et pietatis. Adimple eos Spiritu timoris Dei in nomine Domini nostri Jesu Christi, cum quo vivis et regnas Deus semper cum Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum.
[Col. 1111D] Resp. dele. Resp. Amen.
Postea signat eos in fronte de chrismate dicens:
[Col. 1112B] Signum Christi in vitam aeternam
Resp. Amen.
Pax tecum.
Resp. Et cum spiritu tuo.
Inde vero cum letania ascendit ad sedem suam, et dicit:
Gloria in excelsis Deo.
Omnipotens sempiterne Deus, qui hanc sacratissimam noctem per universa mundi spatia [Col. 1112D] Lege: gloriosae. —Sed perperam. Correctum tamen ex Pamelio. gloria dominicae resurrectionis inlustras, conserva in nova familiae tuae progenie sanctificationis Spiritum, quem dedisti, ut, corpore et mente renovati, puram tibi [Col. 1112C] animam et purum pectus semper exhibeant. Per Dominum.
Deus, qui hanc sacratissimam noctem gloria dominicae resurrectionis inlustras, conserva in nova familiae tuae progenie adoptionis spiritum, quem dedisti, ut, corpore et mente renovati, puram tibi exhibeant servitutem. Per Dominum
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, et plebis tuae et tuorum hostias renatorum, ut et confessione tui nominis et baptismate renovati, sempiternam beatitudinem consequantur. Per Dominum.
Item alia.
Suscipe, Domine, preces populi tui cum oblationibus hostiarum, ut paschalibus initiata mysteriis [Col. 1112D] ad aeternitatis nobis medelam, te operante, proficiant. Per Dominum.
[Character] Et justum est, aequum et salutare. Adest enim nobis optatissimum tempus, et desideratae noctis lumen advenit. Quid enim majus vel melius inveniri poterit, quam Domini resurgentis praedicare virtutem? Hic namque inferorum claustra disrumpens, [Col. 1112D] Lege: carissima. —Nos emendavimus ex Pamelio, apud quem legitur: clara vexilla suscepit Mendose in Exemplari scriptum: carissimam. clarissima nobis hodie suae resurrectionis vexilla suscepit, atque hominem, remeans, [Col. 1113A] invidia inimici dejectum mirantibus intulit astris. O noctis istius mystica et veneranda commercia! O sanctae matris Ecclesiae pia sempiterna beneficia! Non vult habere quod perimat, sed cupit invenire quod redimat. Exultavit Maria in sacratissimo [Col. 1113D] Perperam in Exemplari: puerperi. puerperio. Exultat Ecclesia in filiorum suorum generationis specie. Sic fons ille beatus, qui dominico latere [Col. 1113D] Lege: circumfulxit. circumfulsit, moles excepit vitiorum, ut his sacris altaribus vitales escas perpetua vita conferat renatorum. Et ideo cum angelis.
[Character] Te quidem omni tempore, sed in hac potentissima nocte gloriosius praedicare, cum Pascha nostrum immolatus est Christus. Ipse enim verus est Agnus qui abstulit peccata mundi; qui mortem nostram, moriendo, destruxit, et vitam, resurgendo, [Col. 1113B] reparavit. Propterea profusis paschalibus gaudiis totus in orbe terrarum mundus exultat. Sed et supernae virtutes atque angelicae concinunt potestates hymnum gloriae tuae, sine fine dicentes.
Infra actionem.
Communicantes, et noctem sacratissimam celebrantes resurrectionis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Sed et memoriam.
Item intra [Col. 1114D] Lege: actionem. action.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus pro his quoque, quos regenerare dignatus es ex aqua et Spiritu sancto, tribuens eis remissionem omnium peccatorum, ut invenires eos in Christo Jesu Domino nostro, quaesumus, Domine, placatus accipias. Pro [Col. 1113C] quibus majestati tuae supplices fundimus preces, ut nomina eorum ascribi jubeas in libro viventium; diesque nostros.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut divino munere satiati, et sacris mysteriis innovemur et moribus.
Item alia.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut paschalis perceptio sacramenti continuata in nostris mentibus perseveret. Per.
Deus, qui per Unigenitum tuum aeternitatis nobis [Col. 1113D] aditum, devicta morte, reserasti, da nobis, quaesumus, ut qui resurrectionis dominicae solemnia colimus, per innovationem tui Spiritus a morte animae resurgamus. Per Dominum.
Deus, qui nos resurrectionis dominicae annua solemnitate laetificas, concede propitius, ut per temporalia festa quae agimus pervenire ad gaudia aeterna mereamur. Per Dominum.
Secreta.
Suscipe, Domine, propitius munera famulorum tuorum, ut confessione tui nominis et baptismate renovati, sempiternam beatitudinem consequantur. Per Dominum.
[Col. 1114A] [Character] Te quidem omni tempore, sed in hoc praecipue die laudare, benedicere, et praedicare, quod pascha nostrum immolatus est Christus. Per quem in aeternum vitam filii lucis oriuntur, fidelibus regni caelestis atria reserantur, et beati lege commercii divinis humana mutantur. Quia nostrorum omnium mors cruce Christi redempta est, et in resurrectione ejus omnium vita resurrexit. Quem in susceptione mortalitatis Deum majestatis agnoscimus; et in divinitatis gloria Deum et hominem confitemur. Qui mortem nostram, moriendo, destruxit, et vitam, resurgendo, restituit Jesus Christus Dominus noster. Et ideo cum angelis.
Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
[Col. 1114B] Postcommun.
Omnipotens sempiterne Deus, qui ad aeternam vitam in Christi resurrectione nos reparas, custodi opera misericordiae tuae, et suavitatem corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi Unigeniti Filii tui nostris infunde pectoribus. Per Dominum.
Paschale mysterium recensentes, apostolorum, Domine, beatorum precibus foveamur, quorum magisterio cognovimus exequendum. Per.
Deus Ecclesiae tuae redemptor atque perfector, [Col. 1114C] fac, quaesumus, ut apostolorum precibus paschalis sacramenti dona capiamus, quorum nobis ea tribuisti magisterio praedicare. Per.
Secreta.
Sacrificia, Domine, paschalibus gaudiis immolamus, quibus Ecclesia tua mirabiliter renascitur et nutritur.
[Character] Nos precari clementiam tuam, ut ad celebrandum digne paschale mysterium, beatorum apostolorum precibus adjuvemur, et quorum praedicatione haec credenda suscepimus, eorum patrociniis fideliter exequamur. Per Christum Dominum.
Infra actionem ut supra in nocte sancta.
[Col. 1114D] Sequitur;
Postcommun.
Impleatur in nobis, quaesumus, Domine, sacramenti paschalis sancta libatio, nosque de terrenis affectibus ad caeleste transferat institutum. Per.
Deus, qui paschalia nobis remedia contulisti, populum tuum caelesti dono prosequere, ut inde post in perpetuum gaudeat, unde nunc temporaliter exultat. Per.
Deus, qui solemnitate paschali caelestia mundo remedia benignus operaris, annua festivitatis hujus [Col. 1115A] dona prosequere, ut observantia temporalis ad vitam proficiat sempiternam. Per.
Secreta.
Hostias, Domine, quaesumus, placatus adsume, quas et pro renatorum expiatione peccati deferimus, et adceleratione caelestis auxilii. Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui oblatione sui, remotis sacrificiis carnalium victimarum, seipsum tibi pro salute nostra offerens, idem sacerdos et sacer Agnus exhibuit. Quem laudant.
Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
Postcommun.
Adesto, Domine, quaesumus, nostrae redemptionis [Col. 1115B] [Col. 1115D] Lege: effectibus. affectibus, ut quos sacramentis aeternitatis instituis, iisdem protegas dignanter aptandos.
Digne nos tuo nomini, quaesumus, Domine, famulari salutaris cibus et sacer potus instituat, ut renovationem conditionis humanae, [Col. 1115D] Lege: que. —Ambrosiana missa in die sancto Paschae, apud Pamelium, habet, quam. quae mysterio continet, in nostris jugiter sensibus [Col. 1115D] In Ambrosiana missa: operetur. operentur.
Deus, qui pro salute mundi sacrificium paschale fecisti, propitiare supplicationibus nostris, ut interpellans pro nobis pontifex summus, quos per id quod nostri est similis, reconciliatur, per id quod tibi est aequalis, absolvat, Jesus Christus Dominus noster. Qui tecum vivit et regnat.
Deus, [Col. 1115D] Sic emendavimus ex Pamelio in orationibus post Dominicam in Albis. In Exemplari enim mendose legitur: omnes qui in. qui omnes in Christo renatos genus [Col. 1116D] Lege: regnum. —Sed minus recte. Correctum ex Pamelio, ibidem. regium [Col. 1115C] et sacerdotale fecisti, da nobis et velle et posse quod praecipis, ut populo ad aeternitatem vocato una sit fides cordium et pietas actionum. Per.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, hostias redemtionis humanae, et salutem nobis mentis et corporis operare placatus. Per Dominum nostrum.
[Character] Circumdantes altaria tua virtutum, et in ipsius Agni immaculati agnitione gloriantes, qui seipsum pro nobis obtulit immolandum, ut corpore ejus [Col. 1116D] In sanguine. Lege: et sanguine. in sanguine, quo a peccatis redempti sumus, ad aeternam vitam sacrificiis caelestibus pascamur. Per Christum Dominum.
Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
[Col. 1115D] Postcommun.
Adesto, Domine, quaesumus, nostrae redemtionis affectibus, ut quos sacramentis aeternitatis instituis, [Col. 1116D] Lege: isdem. iisdem protegas dignanter aptandos. Per Dominum nostrum.
Deus, qui multiplicas sobolem [Col. 1116D] Lege: renascentum. renascentium, [Col. 1116A] fac eos gaudere propitius de suorum venia peccatorum. Per.
Deus, qui humanam naturam supra primae originis [Col. 1116D] Ambrosiana missa in die Paschae habet: reparas. praeparas dignitatem, respice ad pietatis tuae ineffabile sacramentum, ut quos regenerationis mysteriis dignatus es innovare, in his dona tuae perpetuae gratiae benedictionisque conserva. Per Dominum nostrum.
Secreta.
Concede, quaesumus, Domine, semper nos per haec mysteria paschalia gratulari, ut continua nostrae reparationis operatio perpetua nobis fiat causa laetitiae. Per Dominum nostrum.
[Character] Quia vetustate destructa, renovantur universa dejecta; et vitae nobis in Christo reparatur [Col. 1116B] integritas. Quem laudant angeli
Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
Postcommun.
[Col. 1116D] Lege: Purificatio. —Perperam tamen. Purificato, Domine, quaesumus, mentes nostras benignus, et renova caelestibus sacramentis, ut consequenter et corporum praesens pariter et futurum capiamus auxilium. Per.
Deus, qui ad caeleste regnum nonnisi renatis ex aqua et Spiritu sancto pandis introitum, auge semper super famulos tuos gratiae tuae dona, ut qui ab omnibus sunt purgati peccatis, a nullis fraudentur promissis. Per Dominum.
[Col. 1116C] Deus, qui credentes in te fonte baptismatis innovasti, hanc renatis in Christo concede custodiam, ut nullo erroris incursu gratiam tuae benedictionis amittant. Per.
Secreta.
Paschales hostias recensentes, quaesumus, Domine, ut quod frequentamus, actu, comprehendamus effectu. Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui secundum promissionis suae incommutabilem veritatem, coelestis Pontifex factus in aeternum, solus omnium sacerdotum peccati remissione non eguit: sed potius peccatum mundi idem verus Agnus abstersit. Et ideo cum angelis.
[Col. 1116D] Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
Postcommun.
Immortalitatis alimoniam consecuti, quaesumus, Domine, ut quod ore percipimus, mente sectemur. Per Dominum.
Deus, qui nos exultantibus animis Pascha tuum [Col. 1117A] celebrare tribuisti, fac, quaesumus, nos et temporalibus gaudere subsidiis, et aeternitatis effectibus gratulari. Per Dominum.
Deus innocentiae restitutor et amator, dirige ad te tuorum corda famulorum, ut quos de infidelitatis tenebris liberasti, nunquam a tuae veritatis luce discedant. Per.
Secreta.
Suscipe munera, quaesumus, Domine, exsultantis Ecclesiae, et cui causam tanti gaudii praestitisti, perpetuum fructum concede laetitiae.
[Character] Nos te suppliciter obsecrare, ut Jesu Christi Domini nostri, cujus muneris pignus accepimus, manifesta dona comprehendere valeamus, et quae nobis feliciter speranda paschale contulit sacramentum, [Col. 1117B] adtingere mereamur resurrectionis dominicae firmitate. Et ideo cum angelis.
Infra actionem, ut supra in nocte sancta.
Sequitur:
Postcommun.
Exuberet, quaesumus, Domine, mentibus nostris paschalis gratia sacramenti, ut [Col. 1117D] In Ambrosiana missa in Albis legitur: Donis tuis ipsa nos dignos efficiat. donis suis ipsi nos efficiat. [Col. 1117D] Dele per. Per.
Deus, qui renatis baptismate mortem adimis, et vitam tribuis sempiternam, concede, quaesumus, ut quorum nunc regenerationis sacrae diem celebramus [Col. 1117C] octavum, ita corpora eorum animasque custodias, ut gratiam se catholicae fidei percipisse, pietatis tuae defensione, cognoscant. Per.
Deus, qui credentes in te populos gratiae tuae largitate multiplicas, respice propitius ad electionem tuam, ut qui sacramento baptismatis sunt renati, regni caelestis mereantur introitum. Per
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, oblationes familiae tuae, ut sub tuae protectionis auxilio, et [Col. 1117D] Lege: consolata. —Vitiose. Sic emendavimus. conlata non perdant et ad aeterna dona perveniant. Per.
[Character] Nos clementiam tuam suppliciter exorare, ut Filius tuus Dominus noster Jesus Christus, qui se usque in finem saeculi suis promisit fidelibus adfuturum, et praesentiae corporalis mysteriis non [Col. 1117D] deserat, quos redemit, [Col. 1117D] Pamelius, in praefatione Dominicae 22 post Pentecosten, addit et. majestatis suae beneficiis non relinquat. Et ideo cum.
Infra actionem, ut supra.
Sequitur:
[Col. 1117D] Postcommun. Lege: Commun. Postcommun.
Majestatem tuam, Domine, supplices exoramus, ut quos viam fecisti perpetuae salutis intrare, nullis permittas errorum laqueis implicari. Per.
Deus, per cujus providentiam nec praeteritorum momenta deficiunt, nec ulla superest expectatio futurorum, tribue permanentem peractae, quam recolimus, solemnitatis effectum, ut quod recordatione percurrimus, semper in opere teneamus. Per.
Deus, qui renatis fonte baptismatis delictorum indulgentiam tribuisti, praesta, misericors, ut recolentibus hujus nativitatis insignia, plenam adoptionis gratiam largiaris. Per.
Secreta.
Clementiam tuam, Domine, suppliciter exoramus, ut paschalis muneris sacramentum, quod fide recolimus, [Col. 1118B] et spe desideramus intenti, perpetua dilectione capiamus. Per Dominum.
[Character] Per Christum Dominum nostrum [Col. 1118D] Pamelius addit: et. redemtionis nostrae festa recolere, quibus humana substantia vinculis praevaricationis exuta, spem resurrectionis per renovatam originis [Col. 1118D] In margine. Al., assumpsit. —Apud Pamelium: dignitatem assumsit. dignitatem. Per quem majestatem.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem famulorum famularumque tuarum, quam tibi offerunt, annua recolentes mysteria, quibus eos tuis adoptasti regalibus institutis, quaesumus, Domine, placatus intende. Pro quibus supplicis preces effundimus, ut in eis et conlata custodias, [Col. 1118D] Et. ut promissae beatitudinis praemia largiaris, diesque nostros.
Postcommun.
[Col. 1118C] Tua nos, quaesumus, Domine, quae sumpsimus, sancta purificent, et operationis suae remedio nos perficiant esse [Col. 1118D] Al., purgatos. —Sic et Pamelius. placatus. Per Dominum.
Deus, qui humani generis es et reparator et rector, da, quaesumus, Ecclesiam tuam et nova prole semper augeri et devotione cunctorum crescere filiorum. Per.
Renovatum, Domine, fonte ac spiritus tui potentia in haereditarium populum clementer adnumera, ut qui multitudine purgati sunt criminum, invisibilium [Col. 1118D] etiam mereantur copia praemiorum. Per.
[Col. 1118D] In margine: Secreta. Offerimus tibi, Domine, laudes et munera; et pro concessis beneficiis exhibentes gratias, pro concedendis suppliciter deprecamur. Per.
[Character] Nos te suppliciter exorare, ut fidelibus tuis dignanter impendas, quo et paschalia capiant sacramenta, et desideranter expectent [Col. 1118D] In margine: Al., ventura. venturum, ut in mysteriis quibus renati sunt permanentes, ad [Col. 1119A] novam vitam, his operantibus, perducantur. Et ideo cum angelis.
Postcommun.
Adjuvet nos, quaesumus, Domine, sanctum istud paschale mysterium, et ut devotis hoc mentibus exequamur, obtineat. Per.
Ad populum.
Populus tuus, quaesumus, Domine, renovata semper exultet animae juventute, ut qui ante peccatorum [Col. 1119D] Al., veterno. veternoso in mortis venerat [Col. 1119D] Al., senium. senio, nunc laetetur in pristinam se gloriam restitutum. Per.
Deus, qui ad aeternam vitam in Christi resurrectione nos reparas, imple pietatis tuae ineffabile sacramentum, [Col. 1119B] ut, cum in majestate sua Salvator noster advenerit, quos fecisti baptismo regenerari, facias beata immortalitate vestiri. Per Dominum.
Paschalibus nobis, quaesumus, Domine, remediis dignanter impende, ut, terrena desideria respuentes, discamus inhiare caelestia. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, jam non teneamur obnoxii sententiae damnationis humanae, cujus nos vinculi haec redemptio paschalis absolvit. Per Dominum.
Concede, misericors Deus, ut quod paschalibus exequimur institutis, fructiferum nobis omni tempore sentiamus. Per.
Multiplica fidem, quaesumus, Domine, populi tui, ut cujus per te sumpsit initium, per te consequantur [Col. 1119C] augmentum. Per.
Praesta nobis, omnipotens Deus, ut percipientes paschali munere veniam peccatorum, deinceps peccata vitemus. Per Dominum.
Deus, per quem nobis et redemtio venit, et praestatur adoptio, respice in opera misericordiae tuae, ut in Christo renatis et aeterna tribuatur haereditas et vera libertas. Per.
Deus, qui per Unigenitum tuum, devicta morte, aeternitatis nobis aditum reserasti, erige ad te tuorum corda credentium, ut omnis generatio adprehendat meritis quod suscipit mysteriis. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, deduc nos ad societatem caelestium gaudiorum, ut Spiritu sancto renatos regnum tuum tribuas introire; atque in [Col. 1119D] Al., eo. ea [Col. 1119D] perveniat humilitas gregis, quo processit fortitudo Pastoris. Per.
Deus, qui renatis per aquam et Spiritum sanctum caelestis regni pandis introitum, auge super famulos tuos gratiam, quam dedisti, ut qui ab omnibus sunt purgati peccatis, a nullis priventur promissis. Per.
Dele, quaesumus, Domine, conscriptum peccati lege chirographum, quod in nobis paschali mysterio per resurrectionem tui Filii vacuasti. Per.
[Col. 1120A] Fac, omnipotens Deus, ut qui paschalibus remediis [Col. 1119D] Ita emendavimus ex Pamelio; nam in Exemplari corrupte legitur: innovasti. innovati, similitudinem terreni parentis evasimus, ad formam caelestis transferamur Auctoris. Per.
Da, misericors Deus, ut in resurrectione Domini nostri Jesu Christi inveniamus et nos veraciter portionem. Per Dominum.
Adesto, quaesumus, [Col. 1119D] Apud Pamelium, in feria 6 post Pascha habetur: [Col. 1120D] Domine familiae tuae. Domine, tuae adesto familiae et dignanter impende, ut quibus fidei gratiam contulisti, et coronam largiaris aeternam. Per.
Exaudi nos, omnipotens Deus, et familiae tuae corda, cui perfectam baptismi gratiam contulisti, ad promerendam beatitudinem aptes aeternam. [Col. 1120D] Per.
Conserva in nobis, quaesumus, Domine, misericordiam tuam, et quos ab erroris liberasti caligine, [Col. 1120B] veritatis tuae firmius inhaerere facias documento. Per.
[Col. 1120D] Pamelio: solita. Solicita, quaesumus, Domine, quos lavasti, pietate custodi, ut qui a tua sunt passione redemti, tua resurrectione laetentur. Per Dominum nostrum.
Christianam, quaesumus, Domine, respice plebem, et quam aeternis dignatus es renovare mysteriis, a temporalibus culpis dignanter absolve. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut, quae divina sunt jugiter ambientes, donis semper mereamur caelestibus propinquare. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, propensius his diebus tuam misericordiam consequamur, quibus eam plenius, te largiente, cognovimus. Per Dominum.
Concede, misericors Deus, ut devotus tibi populus [Col. 1120C] tuus existat, et de tua clementia quod ei prosit indesinenter obtineat. Per.
Deus, qui sensus nostros terrenis actionibus perspicis retardari, concede, quaesumus, ut tuo potius munere tuis aptemur remediis. Per.
Tribue, quaesumus, Domine, ut illuc semper tendat Christianae devotionis affectus, quo tecum est nostra substantia. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut Ecclesia tua et in suorum [Col. 1120D] Lege: infirmitate. —Quia perperam, ita correctum ex Pamelio in feria 5 in Albis. firmitate membrorum, et in nova semper foecunditate laetetur. Per.
Largire, quaesumus, Ecclesiae tuae, Deus, et a suis semper, et ab alienis abstinere delictis, ut pura tibi mente deserviens, pietatis tuae remedia sine cessatione percipiat. Per Dominum.
Deus, qui in Filii tui humilitate jacentem mundum erexisti; laetitiam concede, ut quos perpetuae [Col. 1120D] In marg.: Al., mortis. eripuisti casibus, gaudiis facias sempiternis perfrui. Per.
Deus, in cujus praecipuis mirabilibus est humana reparatio, solve opera diaboli, et mortifera peccati [Col. 1121A] vincula disrumpe, ut destructa malignitate quae nocuit, vincat misericordia quae redemit. Per.
Secreta.
Benedictionem, Domine, nobis conferat salutarem sacra semper oblatio, ut quod agit mysterio, virtute perficiat. Per.
[Character] Nos tibi semper et ubique gratias agere, et suppliciter exorare, sic nos bonis tuis instrui sempiternis, ut temporalibus consoleris; sic praesentibus refoveri, ut ad gaudia nos mansura perducas. Per Christum Dominum nostrum.
Postcommun.
Praesta nobis, omnipotens Deus, ut vivificationis tuae gratiam consequentes, in tuo semper munere [Col. 1121B] gloriemur. Per Dominum.
Deus, qui [Col. 1121D] Ita emendavimus ex Menardo, siquidem in Exemplari mendose scribitur: errantes ut in via possent. errantibus, ut in viam possint redire, veritatis tuae lumen ostendis, da cunctis qui Christiana professione censentur, et illa respuere quae huic inimica sunt nomini, et ea quae sunt apta sectari. Per Dominum.
Tibi placitam, Deus noster, populo tuo tribue voluntatem, quia tunc illi prospera cuncta praestabis, cum tuis aptum feceris institutis. Per Dominum.
Secreta.
His nobis, Domine, mysteriis [Col. 1121D] Al., conferatur. conferat, quo terrena desideria mitigantes, discamus habere caelestia. [Col. 1121C] Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui humanis miseratus erroribus, per Virginem nasci dignatus est, et per passionem mortis a perpetua nos morte liberavit, ac resurrectione sua aeternam nobis contulit vitam. Quem laudant angeli.
Postcommun.
Sacramenta, quae sumsimus, quaesumus, Domine, et spiritualibus nos expient alimentis, et corporalilibus tueantur auxiliis. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
[Col. 1121D] Deus, qui fidelium mentes unius efficis voluntatis, da populis tuis, id amare quod praecipis, id desiderare quod promittis, ut inter mundanas varietates ibi nostra fixa sint corda, ubi vera sunt gaudia. Per.
Exaudi, Domine, preces nostras, ut quod tui Verbi sanctificatione promissum est evangelico ubique compleatur effectu, et plenitudo adoptionis obtineat quod praedixit testificatio veritatis. Per [Col. 1122D] Dele Dominum. Dominum.
Secreta.
Deus, qui nos per hujus sacrificii veneranda commercia [Col. 1122A] unius summae Divinitatis participes effecisti, praesta, quaesumus, ut sicut tuam cognovimus veritatem, sic eam dignis moribus adsequamur. Per.
[Character] De tuo munere postulantes, ut tempora quibus post resurrectionem Dominus noster Jesus Christus cum discipulis corporaliter habitavit, pia devotione tractemus. Per Dominum.
Postcommun.
Adesto, Domine Deus noster, ut per haec, quae fideliter sumpsimus, et purgemur a vitiis, et a periculis omnibus [Col. 1122D] In marg.: Al., eruamur. exuamur. Per Dominum nostrum.
Deus, a quo bona cuncta procedunt, largire supplicibus [Col. 1122B] ut cogitemus, te inspirante, quae recta sunt, et, te gubernante, eadem faciamus. Per.
Deus, qui misericordiae januam fidelibus patere voluisti, respice in nos, et miserere nostri, ut qui voluntatis tuae viam, te donante, sequimur, a vitae nunquam semitis deviemus. Per.
Secreta.
Praesta, Domine, quaesumus, ut illius salutis capiamus effectum, cujus per haec mysteria pignus accepimus. Per Dominum.
[Character] Ut quia primum tuae pietatis indicium est, si tibi nos facias toto corde subjectos, tu spiritum nobis tantae devotionis infundas, ut propitius largiaris consequenter auxilium. Per.
Postcommun.
[Col. 1122C] Tribue nobis, Domine, caelestis mensae virtute satiatis, et desiderare quae recta sunt, et desiderata percipere. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, fac nos tibi semper et devotam gerere voluntatem, et majestati tuae sincero corde servire. Per.
Deus vita fidelium, gloria humilium, beatitudo justorum, propitius suscipe supplicum, preces, ut animae quae promissiones suas sitiunt de tua semper abundantia repleantur. Per Dominum nostrum.
Secreta.
[Col. 1122D] Oblatio nos, Domine, tuo nomini dicata purificet, et de die in diem ad caelestis vitae transferat actionem. Per Dominum.
[Character] [Col. 1122D] Al., ut. Tu mentes nostras bonis operibus semper informes, quia sic erimus praeclari muneris prompta sinceritate cultores, si ad meliora jugiter transeuntes, paschale mysterium studeamus habere perpetuum. Per quem majestatem.
Postcommun.
Repleti, Domine, muneribus sacris, da, quaesumus, ut in gratiarum semper actione maneamus. Per.
Deus, in te sperantium fortitudo, adesto propitius invocationibus nostris; et quia sine te nihil potest mortalis infirmitas, praesta auxilium gratiae tuae, ut in exequendis mandatis tuis, et voluntate tibi et actione placeamus. Per Dominum.
Deus spei [Col. 1123D] In marg., lumen. luminis sincerum mentium luxque perfecta beatorum, qui vere es lumen Ecclesiae tuae, da cordibus nostris, et dignam tibi orationem persolvere, et te semper praeconiorum munere conlaudare. Per.
Secreta.
Hostias nostras, Domine, tibi dicatas placatus adsume, [Col. 1123B] et ad perpetuum nobis tribue [Col. 1123D] Al., provenire. pervenire subsidium. Per.
[Character] Qui Ecclesiae tuae filios sicut erudire non cessas, ita non desinas adjuvare, ut recte [Col. 1123D] In margine: facienda. faciendi cognoscant, et possibilitatem capiant exequendi. Per Christum.
Postcommun.
Tantis, Domine, repleti muneribus, praesta, quaesumus, ut salutaria dona capiamus, et a tua nunquam laude cessemus. Per.
Ad populum.
Fideles tuos, Domine, benedictio desiderata confirmet, quae eos et a tua voluntate nunquam faciat discrepare, et tuis semper indulgeat beneficiis gratulari. Per.
Deus, qui ad declaranda tua miracula Majestatis post resurrectionem a mortuis hodie in caelos, apostolis adstantibus, ascendisti, concede nobis tuae pietatis auxilium, ut secundum tuam promissionem, et tu nobiscum semper in terris, et nos tecum in caelo vivere mereamur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Pater, ut nostrae mentis intentio quo [Col. 1123D] Ita correximus, nam Exemplar habet corrupte: solemnitas. solemnitatis hodiernae gloriosus Auctor ingressus est, semper intendat, et quo fide pergit, conversatione perveniat. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, pro Filii tui, supplices, venerabili [Col. 1123D] nunc Ascensione deferimus, praesta, quaesumus, ut et nos per ipsum his commerciis sacrosanctis ad caelestia consurgamus. Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui saluti humanae subvenire dignatus est; nascendo etenim, nobis donavit gloriam, patiendo diabolum vicit, resurgendo a mortuis vitae aeternae aditus praestitit, ascendendo ad Patrem caelestes januas [Col. 1123D] Reseravit. reparavit. Quem laudant angeli.
[Col. 1124A] Infra actionem.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, quo Dominus noster Unigenitus Filius tuus unitum sibi hominem nostrae substantiae in gloriae tuae dextera conlocavit. Sed et memoria.
Inde vero modicum ante expletum canonem benedices fruges novas
Sequitur benedictio
Benedic, Domine, et has fruges novas fabae, quas tu, Domine, rore caelesti et inundantia pluviarum ad maturitatem perducere dignatus es, ad percipiendum nobis cum gratiarum actione in nomine Domini nostri Jesu Christi. Per quem haec omnia, Domine, semper bonusque
Expleto [Col. 1124D] Lege: bon. usque expleto Canone. canonem.
[Col. 1124B] Postcommun.
Deus, cujus Filius, in alta caelorum potenter ascendens, captivitatem nostram sua duxit virtute captivam, tribue, quaesumus, ut dona quae suis participibus contulit, largiatur et nobis. Per Dominum nostrum.
Ad populum.
Erectis sensibus, et oculis cordis ad sublimia elevantes, quaesumus ut quae in precum vota detulimus, ad impetrandi fiduciam referamus. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, ut sicut humani generis Salvatorem consedere tecum in tua majestate confidimus, ita usque ad consummationem [Col. 1124C] saeculi manere nobiscum, quemadmodum est pollicitus, sentiamus. Per.
Tribue, quaesumus, omnipotens Deus, ut munere festivitatis hodiernae illuc filiorum tuorum dirigatur intentio, quo in tuo Unigenito tecum est nostra substantia. Per.
Secreta.
Sacrificia nos, Domine, immaculata purificent, et mentibus nostris supernae gratiae dent vigorem. Per Dominum.
[Character] In hac praecipue die, [Col. 1124D] Lege: quo. qua Jesus Christus Filius tuus Dominus noster, divino consummato fine mysterii, dispositionis antiquae [Col. 1124D] Ita emendatum ex Pamelio: Exemplar legit male: manus. munus explevit, ut scilicet et diabolum caelestis operis [Col. 1124D] Sic correctum ex eodem, quum in Exemplari mendose sit positum: inimicus. inimicum per hominem, quem subjugarat, elideret, [Col. 1124D] et humanam reduceret ad superna dona substantiam Et ideo cum angelis.
Infra actionem, ut supra.
Sequitur:
Postcommun.
Tribue, quaesumus, Domine, ut per haec sacra, quae sumpsimus, illuc tendat nostrae devotionis affectus, quo tecum est nostra substantia. Per Dominum.
[Col. 1125A] Ad populum.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, illuc subsequi tuorum membra fidelium, quo caput nostrum principium [Col. 1125D] In margine: Al., que. praecessit. Per Dominum.
Sancti nominis tui, Domine, timorem pariter et amorem fac nos habere perpetuum, quia nunquam tua gubernatione destitues, quos in soliditate tuae dilectionis institues. Per.
Deus, qui te rectis ac sinceris manere pectoribus adseris, da nobis tua gratia tales existere, in quibus habitare digneris. Per Dominum.
Secreta.
[Col. 1125B] Oblatio, Domine, tuo nomine dicanda purificet, et de die in diem ad caelestis vitae transferat actionem. Per Dominum nostrum.
[Character] Cujus hoc mirificum opus ac salutare mysterium fuit, ut perditi dudum atque prostrati de diabolo et mortis aculeo ad hanc gloriam vocaremur, quia nunc genus electum, sacerdotiumque regale, populus adquisitionis, et sancta gens vocaremur. Agentes igitur indefessas gratias, sanctamque munificentiam praedicantes, majestati tuae haec sacra deferimus, quae, nobis ipse salutis nostrae auctor Christus instituit. Quem laudant angeli.
Postcommun.
Sumptis muneribus, Domine, quaesumus, tua frequentatione [Col. 1125C] mysterii crescat nostrae salutis affectus. Per Dominum nostrum.
Ad populum.
Benedic, Domine, familiam tuam in caelestibus, et reple eam donis tuis spiritalibus: concede eis charitatem, gaudium, pacem, patientiam, bonitatem, mansuetudinem, spem, fidem, continentiam, ut repleti omnibus [Col. 1125D] Redundat, castitatem. castitatem donis tuis, desiderantes ad te pervenire mereantur. Per Dominum nostrum.
Innumeras medelae tuae curas deprecamur, Domine, [Col. 1125D] sancte Pater, omnipotens aeterne Deus, quas distribuit humanis infirmitatibus Christus: erige famulum tuum aegritudinis languore depressum; et omnem sensum ejus dignare tuis visitationibus refovere, quatenus adoptionem tuam possit cum gaudio sanitatis percipere. Expelle itaque ab eo cuncta contrariae valetudinis tela, ut ad gratiam tuam gradanter occurrat. Releva quem redimere gloriaris, ut baptismi sit in illo palma non mortis, et gloriosum semper bajulet, quod accipit, signaculum crucis. [Col. 1126A] Per Christum Dominum nostrum. Qui venturus es judicare vivos et mortuos.
Omnipotens sempiterne Deus, a cujus facie caeli distillant, montes sicut cera liquescunt, terra tremit, cui patent abyssi, quem infernus pavescit, quem omnis irarum motus aspiciens humiliatur, te supplex deprecor, Dominator Domine, ut invocatione nominis tui ab hujus famuli tui vexatione inimicus confusus abscedat, [Col. 1125D] Ut. et ab hujus possessione anima liberata [Col. 1126D] Ad Auctorem. ab Auctore suae salutis recurrat, liberatoremque [Col. 1126D] Sui. suo, diabolico foetore depulso, et odore suavissimo Spiritus sancti percepto, sequatur. Per
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, virtutem tuam totis exoro gemitibus pro hujus a diabolo oppressa infantia, qui etiam indignis inter pressuras donas praesidium. Exurge pro infantia debellata, et noli diu retinere vindictam: nec ante conspectum tuum veniant parentum delicta, qui nec pro filio patrem, nec pro patre promisisti filium judicare. Auxiliare, quaesumus, inimici furore vexato, ne sine baptismate facias ejus animam a diabolo possideri, sed potius tenera aetas, malignis oppressionibus libera, tibi referat gratias sempiternas. [Col. 1126C] Per Dominum nostrum Jesum Christum. Qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum.
Famulum tuum, Domine, ad tui baptismi gratiam recurrentem, respicere et conservare dignare, ut in tui nominis signo, quicquid in eo per originalis peccati transgressionem poenae obnoxium diabolus detinebat, sacri fontis indulgentia resolvatur, veteris hominis excubias deponat, et novae vitae indutus amictu resurgat. [Col. 1126D] Omnia. Omnes nequissimi spiritus ab eo venena depelle, et salutari baptismi tui gratia adimple, ut tui muneris perceptione in [Col. 1126D] Al., aeterna vita. aeternam vitam valeat exultare. Per Dominum.
Si fuerit baptizandus, accedens sacerdos dicit ei orationem, et Symbolum, et catechizat eum his verbis, imposita manu capiti ejus; deinde dicit hanc orationem super eum: Nec te lateat, Satanas. Sicut scriptum est in Sabbato.
Te, Domine, supplices exoramus, ut visitatione tua sancta erigas ad te hunc famulum tuum, ne adversario liceat usque ad tentationem animae pervenire, sed, sicut in Job, terminum pone, ne inimicus [Col. 1127A] de anima hujus sine redemptione baptismatis incipiat triumphare. Differ, Domine, exitum mortis, et spatium vitae distende. Releva quem perducas ad baptismi sacramentum, ne redemptioni tuae inferas damnum. Tolle occasionem diabolo triumphandi, et reserva quem triumphis [Col. 1127D] Lege: compares. comparis Christi, ut sanus tibi in Ecclesia tua gratia baptismatis renascatur facturus cuncta quae petimus. Per.
Gentilem hominem cum susceperis, in primis catechizas eum divinis sermonibus, et das ei monita, quemadmodum post cognitam veritatem veritatem vivere debeat. Post haec facis eum catechumenum: exsufflas in faciem ejus, [Col. 1127B] et facis ei crucem in fronte; imponis manum super caput ejus his verbis:
Accipe signum crucis tam in fronte, quam in corde; sume fidem caelestium praeceptorum; talis esto moribus, ut templum Dei esse jam possis. Ingressusque Ecclesiam Dei evasisse te laqueos mortis laetus agnosce. Horresce idola; respue simulacra; cole Deum Patrem omnipotentem, et Jesum Christum Filium ejus, qui vivit cum Patre, et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum.
Sequitur oratio.
Te deprecor, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut huic famulo tuo, qui in saeculi hujus nocte vagatur incertus et dubius, viam veritatis et agnitionis tuae jubeas demonstrarii, quatenus, reseratis [Col. 1127C] oculis cordis sui, te unum Deum Patrem in Filio, et Filium in Patre cum sancto Spiritu recognoscat, atque hujus confessionis fructum et hic et in futuro saeculo percipere mereatur. Per.
Inde vero postquam gustaverit medicinam salis, et ipse se signaverit, benedicis eum his verbis:
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui es, et eras, [Col. 1127D] Al., et permanes usque in finem, cujus origo nescitur, nec finis comprehendi potest, te, Domine, supplices invocamus super hunc famulum tuum; quem liberasti de errore gentilium et conversatione turpissima. Dignare exaudire eum qui tibi cervices suas humiliat; perveniat ad lavacri fontem, ut renatus ex aqua et Spiritu sancto, expoliatus veterem hominem induatur novum, qui secundum [Col. 1127D] te creatus est; accipiat vestem incorruptam et immaculatam, tibique Domino nostro servire mereatur. Per Dominum.
Si baptizandus fuerit, accedens sacerdos dicit super eum orationes quae suprascriptae sunt; et tradit ei Symbolum et Orationem; et catechizat eum his verbis: Nec te lateat, Satanas. Et reliqua sicut super in nocte sancta scriptum est. Inde saliva oris sui cum digito tangit nares et aures; et dicit ei:
[Col. 1128A] Ephphetha, quod est: Adaperire in odorem suavitatis. Tu autem effugare, diabole, adpropinquabit enim judicium Dei.
Deinde tangit ei pectus et inter scapulas de oleo exorcizato sub his interrogationibus:
Abrenuntias Satanae?
Resp. Abrenuntio.
Et omnibus operibus ejus?
Resp. Abrenuntio.
Et omnibus pompis ejus?
Resp. Abrenuntio.
[Col. 1128B] Exaudi nos, omnipotens Deus, et in hujus aquae substantiam tuam immitte virtutem, ut abluendus per eam, et sanitatem simul et vitam mereatur aeternam. Per.
Item benedictio aquae ad succurrendum.
Exorcizo te, creatura aquae, per Deum vivum, per Deum sanctum, per Deum totius dulcedinis creatorem, qui te in principio verbo separavit a terra, et in quatuor fluminibus dividens, totam terram rigare praecepit. Adjuro te, per Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, ut efficiaris in eo qui in te baptizandus erit fons aquae salientis in vitam aeternam, regenerans eum Deo Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Qui venturus est in Spiritu sancto [Col. 1128C] judicare vivos et mortuos et omne saeculum per ignem.
Adesto, Domine, tuis adesto muneribus, ut quod nostro est gerendum servitio, tuo impleatur auxilio. Per Dominum.
Sequitur benedictio.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; aquarum spiritalium sanctificator, te suppliciter deprecamur, ut ad hoc ministerium humilitatis nostrae respicere digneris, et super [Col. 1128D] Al., aquas abluendis et vivificandis. has abluendis aquis et vivificandis hominibus praeparatas angelum sanctitatis emittas, quo peccatis vitae prioris ablutis, reatuque deterso, purum sancto Spiritui habitaculum in regeneratis [Col. 1128D] procuret. Per Dominum nostrum.
Exorcizo te, creatura aquae, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in nomine Jesu Christi Filii ejus, et Spiritus sancti. Omnis virtus adversarii, omnis incursio diaboli, omne phantasma eradicare et effugare ab hac creatura aquae, ut fiat fons [Col. 1128D] Al., saliens. salientis in vitam aeternam; et [Col. 1128D] Al., qui ex ea. cum baptizatus fuerit, fiat templum Dei vivi in remissione peccatorum. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare vivos et saeculum per ignem.
[Col. 1129A] Et antequam perfundas eum aqua, interrogas eum verba Symboli, et dicis:
Credis in Deum Patrem omnipotentem?
Resp. Credo.
Credis et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, natum et passum?
Resp. Credo.
Credis et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem?
Respondet: Credo.
Et cum interrogas, per singulas vices mergis eum tertio in aqua. Postea cum ascenderit a fonte infans signatur a presbytero in cerebro de chrismate, his verbis:
Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, [Col. 1129B] qui te regeneravit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatorum, ipse te lineat chrismate salutis in Christo Jesu in vitam aeternam.
Resp. Amen.
Postea si fuerit oblata, agendae sunt missae, et communicat; sin autem, dabis ei tantum sacramenta corporis et sanguinis Christi, dicens:
Corpus Domini nostri Jesu Christi sit tibi in vitam aeternam.
Et dat ei orationem ita dicens:
Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerasti famulum tuum ex aqua et Spiritu sancto, quique dedisti ei remissionem omnium peccatorum, tribue ei [Col. 1129C] continuam sanitatem ad agnoscendam unitatis tuae veritatem. Per Dominum.
Omnipotens et misericors Deus, majestatem tuam supplices deprecamur, ut famulum tuum digneris serenis aspectibus [Col. 1129D] Al., tuis. praesentari; et cui donasti baptismi sacramentum, longaevam tribuas sanitatem. Per Dominum nostrum.
Deinde consignatur ab episcopo, in his verbis:
Deus, omnipotens Pater Domini nostri Jesu Christi, qui regenerasti famulum tuum ex aqua et Spiritu sancto, quique dedisti ei remissionem omnium peccatorum, tu, Domine, emitte in eum Spiritum sanctum tuum Paraclitum, et da ei Spiritum sapientiae et intellectus; Spiritum consilii et fortitudinis, [Col. 1129D] Spiritum scientiae et pietatis; adimple eum Spiritu timoris Dei et Domini nostri Jesu Christi; et jube eum consignari signo crucis in vitam aeternam. Per eundem Dominum nostrum Jesum Christum cum quo vivis et regnas in unitate Spiritus sancti.
Postea signat eum in fronte de chrismate, dicens:
Signum Christi in vitam aeternam.
Resp. Amen.
Pax tecum.
Resp. Et cum spiritu tuo.
Exorcizo te, creatura olei, per Deum omnipotentem, qui fecit caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Omnis virtus adversarii, omnis exercitus diaboli, omnis incursus, omne phantasma Satanae eradicare et effugare ab hac creatura olei, ut fiat omnibus qui ex eo ungendi sunt in adoptionem filiorum per Spiritum sanctum, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in charitate Jesu Christi Domini nostri, qui venturus est in Spiritu sancto judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Da nobis, quaesumus, Domine, per gratiam Spiritus sancti, novam tui Paracliti spiritalis observantiae disciplinam, ut mentes nostrae, sacro purgatae jejunio, cunctis reddantur ejus muneribus aptiores. Per Dominum nostrum.
Sequitur lectio in Genesis.
Omnipotens sempiterne Deus, indeficiens lumen, qui Spiritum tuum sanctum, cum super aquas in mundi creationis exordio ferretur, humanae declarasti salutis auctorem, praesta, quaesumus, ut idem Spiritus veritatis Ecclesiae tuae dona multiplicet. Per Dominum.
Item de cantico Exodi.
[Col. 1130C] Deus, qui primis temporibus impleta miracula novi testamenti luce reserasti, [Col. 1129D] Ambrosiana missa apud Pamelium habet: ut et mare. quod mare Rubrum forma sacri fontis existeret, et liberata plebs ab Aegyptia servitute Christiani populi sacramenta praeferret, da ut omnes gentes Israelis privilegium merito fidei consecutae, Spiritus tui participatione [Col. 1129D] Al., regenerentur. regnentur. Per.
Item de cantico Deuteronomii [Col. 1129D] Cum. lectione.
Deus gloriatio fidelium, et [Col. 1130D] Al., vita. vitae justorum, qui per Moysen famulum tuum nos quoque modulatione sacri carminis erudisti, in universis gentibus misericordiae tuae munus operare, tribuendo beatitudinem, auferendo terrorem, ut quod praenuntiatum est ad supplicium in remedium transferatur aeternum. Per Dominum.
[Col. 1130D] Item de cantico Esaiae cum lectione.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per unicum Filium tuum Ecclesiae tuae demonstrasti te esse cultorem, [Col. 1130D] Ut redundat . . . — Cultorem uti. Ita quoque legit Pamelius. ut omnem palmitem fructum in eodem Christo tuo, qui vera vitis est, efferentem clementer excolens, [Col. 1130D] Al., ut. fructus afferat ampliores, fidelibus tuis, quos velut vineam ex Aegypto per fontem baptismi [Col. 1130D] Al., transtulisti. pertulisti, nullae peccatorum spinae praevaleant, ut, Spiritus tui sanctificatione muniti, perpetua fruge ditentur. Per.
[Col. 1131A] Domine Deus virtutum, qui conlapsa reparas, et reparata conservas, auge populos in tui nominis sanctificatione renovandos, ut omnes qui diluuntur sacro baptismate, tua semper inspiratione dirigantur. Per.
Ad missam.
Deus, qui Ecclesiam tuam novo semper foetu multiplicas, concede famulis tuis ut sacramentum tuum vivendo teneant, quod fide perceperunt. Per.
Deus, cujus Spiritu totum corpus Ecclesiae multiplicatur et regitur, conserva in nova familiae tuae progenie sanctificationis gratiam, quam dedisti, ut [Col. 1131B] corpore et mente renovati, in unitate fidei ferventes tibi, Domine, servire mereantur. Per.
Secreta.
Virtute sancti Spiritus, Domine, munera nostra continge, ut quod solemnitate praesenti suo nomine dedicavit, et intelligibile nobis faciat et aeternum. Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui ascendens super omnes caelos sedensque ad dexteram tuam, promissum Spiritum sanctum in filios adoptionis effudit. Unde laetantes inter altaria tua, Domine virtutum, hostias tibi laudis offerimus per Christum Dominum. Quem laudant.
Infra actionem.
Communicantes et diem sacratissimum Pentecosten [Col. 1131C] praevenientes, quo Spiritus sanctus apostolos plebemque credentium praesentia suae majestatis implevit. Sed et memoriam.
ITEM INFRA ACTION.
Hanc igitur. Dicis sicut et in nocte sancta, et de creaturis benedicendis.
Postcommun.
Concede, omnipotens Deus, ut paschalis [Col. 1131D] Ambrosiana missa apud Pamelium scribit: perceptio. perfectio sacramenti mentibus nostris continua perseveret. Per Dominum.
Concede nobis, Domine, praesidia militiae Christianae [Col. 1131D] sanctis inchoare jejuniis, ut, contra spiritales nequitias pugnaturi, continentiae muniamur auxiliis. Per.
Da nobis, quaesumus, Domine, per gratiam sancti Spiritus novam tui Paracliti spiritalis observantiae disciplinam, ut mentes nostrae, sacro purificatae jejunio, cunctis reddantur ejus muneribus aptiores. Per Dominum.
Secreta
Hostias populi tui, quaesumus, Domine, miseratus intende, et ut tibi reddantur acceptae, conscientias [Col. 1132A] nostras sancti Spiritus salutaris emundet adventus. Per.
[Character] Qui Sacramentum paschale consummans, quibus per Unigeniti tui consortium, filios adoptionis esse tribuisti, per sanctum Spiritum largiris dona gratiarum, et sui cohaeredibus Redemptoris jam nunc supernae pignus haereditatis impendis, ut tanto se [Col. 1131D] Lege: secretius. certius ad eam confidant esse venturos, quanto in ejus participatione profecerint. Propterea.
Infra actionem, ut supra.
Item postcommun.
Sacris caelestibus, Domine, vitia nostra purgentur, ut muneribus tuis possimus semper aptari. Per.
Presta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Spiritus [Col. 1132D] In margine: Al., sanctus. [Col. 1132B] adveniens majestatem nobis Filii tui manifestando clarificet. Per eundem.
Omnipotens sempiterne Deus, qui Paschale sacramentum quinquaginta dierum voluisti mysterio contineri, praesta ut gentium facta dispersio divisione linguarum, ad unam confessionem tui nominis caelesti munere [Col. 1132D] Missa Ambrosiana apud Pamelium habet: congregetur. congregentur. Per.
Deus, qui sacramento festivitatis hodiernae universam Ecclesiam tuam in omni gente et natione sanctificas, in totam mundi latitudinem Spiritus tui sancti dona diffunde, ut quod inter ipsa evangelicae praedicationis exordia operata est divina dignatio, [Col. 1132C] nunc quoque per credentium corda diffunde.
Secreta.
Mentes nostras, quaesumus, Domine, Spiritus sanctus divinis praeparet sacramentis, quia ipse est omnium remissio peccatorum. Per Dominum nostrum.
Purificet nos, quaesumus, Domine, muneris praesentis oblatio, et dignos sacra participatione perficiat. Per Dominum.
[Character] Quia hodie sancti Spiritus celebramus adventum. Qui principiis nascentis Ecclesiae cunctis gentibus imbuendis, et Deitatis scientiam indidit et loquelam; in diversitate donorum mirabilis operator unitatis, variarumque gratiarum tributor idem et unus effector, et praedicantium dispensator ipse linguarum. Quem laudant angeli.
[Col. 1132D] Infra actionem.
Communicantes, et diem Pentecosten sacratissimum celebrantes, quo Spiritus sanctus apostolos plebemque credentium praesentia suae majestatis implevit. Sed et memoriam.
Hanc igitur oblationem. Dicis sicut in nocte sancta.
Postcommun.
Sacris caelestibus, Domine, vitia nostra purgentur, ut muneribus tuis possimus semper aptari. Per.
Ad populum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut a nostris mentibus [Col. 1133A] et carnales amoveat Spiritus sanctus affectus, et spiritalia nobis dona potenter infundat. Per Dominum nostrum.
Adesto, Domine, quaesumus, populo tuo, et quem mysteriis caelestibus satiasti, ab hostium incursione defende. Per Dominum.
Deus, qui discipulis tuis Spiritum sanctum Paraclitum [Col. 1133D] Ambrosiana missa apud Pamelium legit: in ignis specie fervore tui amoris: hanc enim vocem specie addendam esse Pamelius censet. in ignis fervore tui amoris mittere dignatus es, da populis tuis, in unitate fidei esse ferventes, ut in tua [Col. 1133D] In eadem missa: semper dilectione permanentes. semper manentes, et in fide inveniantur stabiles, et in opere efficaces. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, deduc nos ad societatem [Col. 1133B] caelestium gaudiorum, ut Spiritu sancto renatos regnum tuum facias introire, atque [Col. 1133D] In margine: Al., eo. in ea perveniat humilitas gregis, quo praecessit celsitudo Pastoris. Per.
Adsit nobis, quaesumus, Domine, virtus Spiritus sancti, [Col. 1133D] Apud Pamelium, in feria 3 Pentecostes: quae. qui et corda nostra clementer expurget, et ab omnibus tueatur adversis. Per Dominum.
Mentes nostras, Domine, Spiritus Paraclitus, qui a te procedit, inluminet, et inducat in omnem, sicut tuus promisit Filius, veritatem. Per.
Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio, et sui roris ubertate foecundet. Per Dominum nostrum.
Concede nobis, misericors Deus, ut sicut [Col. 1133D] Apud eumdem: in nomine. nomine Patris et Filii divini generis intelligimus veritatem, [Col. 1133C] sic in Spiritu sancto totius cognoscamus substantiam Trinitatis. Per.
Anniversariam, fratres charissimi, jejunii puritatem, qua et corporis adquiritur et animae sanctitas, nos commonet illius mensis instaurata devotio. Quarta igitur et sexta feria [Col. 1133D] Lege: soliciti. solicito convenientes occursu, offeramus Deo spiritale jejunium; die vero Sabbati apud beatum Petrum, cujus nos intercessionibus credimus adjuvandos, sanctas vigilias Christiana pietate celebremus. Ut per hanc institutionem salutiferam peccatorum sordes, quas corporis fragilitate [Col. 1133D] contrahimus, jejuniis et eleemosynis abluamus, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum.
[Col. 1134A] Item aliter.
Illius mensis jejunia in hac nobis sunt hebdomada tenenda; ideoque hortamur sanctam fidem vestram, ut quarta, sexta, vel septima, feria jejunemus quatenus, divinis inhaerendo mandatis, propitiationem Dei nostri perseverantia [Col. 1133D] Lege: debitae. devotae servitutis obtineat. Per.
FERIA QUARTA.
Concede nobis, Domine, praesidia militiae Christianae sanctis inchoare jejuniis, ut, contra spiritales nequitias [Col. 1133D] Sic emendavimus exemplar, in quo legitur: pugnare. pugnaturi, continentiae muniamur auxiliis. Per.
[Col. 1134B] Omnipotens et misericors Deus, apta nos tuae, propitius, voluntati, quoniam sicut ejus praetereuntes tramitem, deviamus, sic integro [Col. 1133D] Lege: tellore, sed perperam.—Correctum ex Menardo. tenore dirigamur, ad illius semper ordinem recurrentes. Per.
Da nobis mentem, Domine, quae tibi sit placita, quia talibus jugiter quicquid est prosperum, ministrabis. Per.
Secreta.
Solemnibus jejuniis expiatos, [Col. 1134D] Apud Menardum: tuo. suo nos, Domine, mysterio congruentes hoc [Col. 1134D] Exemplar habet: sacro munus. Menardus vero: sacro munere. sacrum munus efficiat, quia tanto nobis salubrius [Col. 1134D] Menardo aderis. aderit, quanto id devotius sumpserimus. Per.
[Character] Post illos enim laetitiae dies, quos [Col. 1134D] In Exemplari et apud Menardum scribitur: in honore. in honorem Domini a mortuis resurgentis, et in caelos ascendentis, exegimus, [Col. 1134D] Alias: postque. postquam perceptum [Col. 1134C] sancti Spiritus donum, necessaria [Col. 1134D] Redundat etenim. etenim nobis jejunia sancta provisa sunt, ut pura conversatione viventibus, quae divinitus sunt Ecclesiae conlata, permaneant. Per Christum Dominum nostrum.
Postcommun.
Quos jejunia votiva castigant, tua, Domine, sacramenta vivificent, ut, terrenis affectibus mitigatis, facilius coelestia capiamus. Per.
Ad populum.
Gratias tibi referat, Domine, corde subjecto tua semper Ecclesia, et consequenter obtineat; et, observationes antiquas jugiter recensendo, proficiat in futurum. Per.
FERIA SEXTA.
[Col. 1134D] Ut nobis, Domine, terrenarum frugum tribuas ubertatem, fac mentes nostras caelesti fertilitate foecundas. Per.
[Col. 1134D] Ita correximus, cum Exemplar mendose habeat: Fiant. Fiat tua gratia, Domine, [Col. 1134D] Emendavimus Exemplar, in quo male: fructuosius. fructuosus nostrae [Col. 1135A] devotionis affectus, qui [Col. 1135D] Alias tunc. actu nobis proderunt suscepta jejunia, si tuae sint placita pietati. Per Dominum.
Secreta.
Omnipotens sempiterne Deus, qui non sacrificiorum ambitione placaris, sed studio piae devotionis intendis, da familiae tuae spiritum rectum, et habere cor mundum, ut fides eorum haec dona tibi conciliet, humilitas oblata commendet. Per.
Postcommun.
Annue, quaesumus, omnipotens Deus, ut sacramentorum tuorum gesta recolentes, et temporali securitate relevemur, et erudiamur legalibus institutis. Per.
Ad populum.
[Col. 1135B] Fideli populo, Domine, misericordiam tuam placatus impende, et praesidia corporis copiosa tribuo supplicanti. Per.
SABBATO IN XII LECT.
Praesta, Domine, quaesumus, famulis tuis, talesque nos concede fieri tuae gratiae largitate, ut bona tua et fiducialiter [Col. 1135D] Apud Menardum: impetremus. imploremus, et sine difficultate sumamus. Per.
Da nobis, Domine, quaesumus, regnum tuum justitiamque semper inquirere, ut quibus indigere nos perspicis, clementer facias abundare. Per.
Deus, qui nos de praesentibus adjumentis esse voluisti solicitos, tribue, quaesumus, ut [Col. 1135D] In margine: al., pie, —Apud Menardum legitur: pie sectantibus. piis sectando quae tua sunt, universa nobis salutaria condonentur. Per.
[Col. 1135C] Deus, qui misericordia tua praevenis non petentes, da nobis affectum majestatem tuam jugiter deprecandi, ut pietate perpetua supplicibus potiora defendas. Per.
Deus, qui non despicis corde contritos, et adflictos miseriis, populum tuum jejunii ad te devotione clamantem, [Col. 1135D] Eidem: propitius propitiatus exaudi, ut quos humiliavit adversitas adtollat reparationis tuae prosperitas. Per.
Item post benedictionem.
Deus cujus adorandae [Col. 1135D] Lege: potentia. potentiam Majestatis flammae saevientis incendium sanctis tribus pueris in splendorem demutatum est, [Col. 1135D] Lege: animabus. animarum Ecclesiae tuae similibus adesto remediis, ut de gravioribus mundi hujus adversitatibus, propitiatione caelesti, populus tuus ereptus exultet. Per.
[Col. 1135D] Secreta.
Domine Deus noster, qui in his potius creaturis quas ad fragilitatis nostrae praesidium condidisti, tuo quoque [Col. 1136D] Menardus legit: nomini munera jussisti dicanda. nomine munera jussisti dedicanda constitui, tribue, quaesumus, ut et vitae nobis praesentis auxilium, et aeternitatis efficiant sacramentum. Per.
[Character] Tibi sanctificare jejunium, quod nos ad aedificationem animarum et castigationem corporum [Col. 1136A] servare docuisti, quia strictis corporibus, animae saginantur; [Col. 1136D] Al., et in. in quo exterior homo noster affligitur, dilatatur interior. Memento, Domine, jejunii nostri et misericordiarum tuarum, quas peccatoribus pie semper jejunantibus contulisti, ut non solum a cibis, sed a peccatis omnibus abstinentes, devotionis tibi jejunio placeamus. Et ideo cum angelis.
Postcommun.
Sumptum, quaesumus, Domine, venerabile sacramentum, et praesentis vitae subsidiis nos foveat et aeternae. Per.
Ad populum.
Proficiat, Domine, quaesumus, plebs tibi dicata piae devotionis affectu, ut sacris actibus erudita, quanto majestati tuae fit gratior, tanto donis potioribus [Col. 1136B] augeatur. Per.
Timentium, Domine, Salvator et Custos, averte ab Ecclesia tua mundanae sapientiae oblectamenta [Col. 1136D] Apud Pamelium legitur melius: fallacia. fallaciae ut Spiritus tui eruditione forma nobis prophetica et apostolica potius instituta, quam philosophiae verba delectent, ne vanitas mendaciorum decipiat, quos eruditio veritatis inluminat. Per.
Sensibus nostris, Domine, Spiritum tuum sanctum benignus infunde, ut tibi semper simus devoti, cujus sapientia creati sumus, et providentia gubernamur. Per.
Omnipotens et misericors Deus, ad cujus beatitudinem [Col. 1136C] sempiternam non fragilitate carnis, sed alacritate mentis ascenditur, fac nos atria supernae civitatis, et, te inspirante, semper ambire, et tua indulgentia fideliter introire. Per.
Secreta.
Remotis obumbrationibus carnalium victimarum, spiritalem tibi, summe Pater, hostiam supplici servitute deferimus, quae miro [Col. 1136D] Eidem rectius: ineffabilique. et ineffabilique mysterio et immolatur semper, et eadem semper offertur, pariterque et devotorum munus, et remunerantis est praemium. Per.
[Character] Qui cum Unigenito Filio tuo et sancto Spiritu unus es Deus, unus es Dominus, non in unius singularitate personae, sed in unius [Col. 1136D] Ita correximus ex eodem Mendose in Exemplari: Trinitatis. Trinitate [Col. 1136D] substantiae; quod enim de tua gloria, revelante te, credimus, hoc de Filio tuo, hoc de Spiritu sancto, sine differentia [Col. 1136D] Lege: discretione. discretionis sentimus. Ut in confessione verae sempiternaeque Deitatis, et in personis proprietas, et in essentia unitas, et in majestate adoretur aequalitas. Quem laudant angeli.
Postcommun.
Laetificet nos, quaesumus, Domine, sacramenti veneranda solemnitas; pariterque mentes nostras [Col. 1137A] et corpora spiritali sanctificatione foecundet, et castis gaudiis semper exerceat. Per.
Ad populum.
Ecclesia tua, Domine, caelesti gratia repleatur et crescat; atque, ab omnibus vitiis expiata, percipiat sempiternae redemptionis augmentum, ut quod in membris suis copiosa temporum [Col. 1137D] Lege: praerogatione. prorogatione veneratur, spiritali capiat largitate donorum. Per Dominum nostrum.
Domine Deus omnipotens, Pater Domini nostri [Col. 1137B] Jesu Christi, qui dignatus es famulos et famulas tuas ab errore et mendacio haereseos Arrianae eruere, et ad Ecclesiam tuam catholicam eos perducere, tu, Domine, mitte in eos Spiritum Paraclitum sanctum sapientiae et intellectus, Spiritum consilii et fortitudinis, Spiritum scientiae et pietatis; et adimple eos, Domine, Spiritu timoris Dei, in nomine Jesu Christi Dei Salvatoris nostri. Per quem et cum quo est tibi honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Sancte Pater omnipotens Deus, qui famulum tuum [Col. 1137C] ab errore [Col. 1137D] Lege: haereseorum. haereseon dignatus es eruere, et ad sanctam Ecclesiam catholicam revocare, quaesumus te, Domine, immitte in eum Paraclitum Spiritum tuum sanctum septiformem, Spiritum sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis; adimple famulum tuum Spiritu timoris Dei. Per Dominum nostrum Jesum Chr.
Omnipotens Pater misericordiarum et Deus consolationis, qui per Unigenitum tuum Dominum nostrum Jesum Christum ita regenerationis humanae consecrasti mysterium, ut nec in eis qui fraude diabolicae malignitatis a baptismi unitate discedunt [Col. 1137D] nulla possit iteratione [Col. 1137D] Rescindi, aut recenseri. recensendi, quia cum [Col. 1137D] Geminatur. geminatura sacrae legis non virtus inditae consecrationis excluditur, sed injuria fidei sacramentis manentibus inrogatur, ideo cum ad veram matrem Ecclesiam catholicam tui muneris aspiratione resipiscentes apostatae redeunt, non quod amiserunt baptismum recipiunt, sed quod in se permanenti fecerint contumeliam, veracis poenitentiae satisfactione reparantur. Hinc tuam misericordiam, Pater sancte, [Col. 1138A] supplices exoramus, ut hunc famulum tuum ad sancta tua, quae reliquerat, atria revertentem, immensa benignitate suscipias, et piissima propitiatione salvifices, ut qui ruinae suae lapsum [Col. 1137D] Anathematizando. anathemando nunc Arrium, jugi lamentatione castigat [Col. 1137D] Legendum videtur: dignos. digne poenitentiae fructus, te miserante, perficiat. Tuo quippe respectu satisfactionis sumpsit initium, tuo munere deperditionis se jam sentiat longinquitate regressum; longius enim [Col. 1138D] A te. ante tam conlatae fidei negatione, quam operum pravitate disceditur. Unde, quaesumus, ut secundum multitudinem miserationum tuarum immanissima supplicis tui remittatur impietas, et aberrantem longius ab itinere salutis aeternae tua dignetur revocare majestas. Nos autem sicut in exequendis mysteriis tuis probamur indigni, [Col. 1138B] ita de tua sumus miseratione certissimi; et ob hoc non audemus revertenti atque pulsanti reconciliationis januam claudere cui ad revertendum cordis oculos te confidimus revelasse; et licet [Col. 1138D] Lege: actione. actioni poenitentiae metas temporum praeficiamus, tamen quia non solum diem mortis, sed et qualitatem pectoris ignoramus, sic eum ad spem reconciliationis admittimus, ut affectum jugis poenitudinis non omittat, sed perenni timore continua lamentatione redivivus, et sacramentorum caelestium communione mereatur esse perpetuus. Per.
Alia [Col. 1138D] In marg., pro. minore aetate.
Deus, qui hominem ad imaginem tuam conditum in id reparas quod creasti, respice propitius super [Col. 1138C] hunc famulum tuum, et quidquid ignorantiae ipsius haeretica pravitas inrepsit, indulgentia tuae pietatis ignosce, ut quod in eo diaboli fraude commissum est, et nequitia Arrianae perfidiae nocuit, non ei reputetur ad culpam, sed membrum Ecclesiae catholicae remissionis tuae clementia reformetur, ut [Col. 1138D] Et. ad altaribus sacris, recepta veritatis tuae communione, reddatur. Per.
Item alia [Col. 1138D] Pro. minore aetate.
Deus humani generis conditor et redemptor, Deus qui facturam similitudinis et imaginis tuae secundum divitias bonitatis in id reparas quod creasti, respice propitius super hunc famulum tuum, [Col. 1138D] Lege: et quidquid. ut quidquid ignorantiae ipsius necessitas hostilitatis influxit, indulgentia [Col. 1138D] tuae pietatis ignosce; ut in eo cui adhuc intelligentia integra non suppetit, nihil reputetur ad culpam, sed Ecclesiae membrum remissionis tuae benignitate reputetur. Per.
Deus, qui loca nomini tuo dicata sanctificas, effunde super hanc orationis domum gratiam tuam, [Col. 1139A] ut ab omnibus hic invocantibus te auxilium tuae misericordiae sentiatur. Per.
Consecratio basilicae.
Deus sanctificationum omnipotens dominator, cujus pietas sine fine sentitur, Deus qui caelestia simul et terrena complecteris, servans misericordiam tuam populo tuo ambulanti ante conspectum gloriae tuae, exaudi preces servorum, ut sint oculi tui aperti super domum istam die ac nocte; hancque basilicam in honorem sancti illius sacris mysteriis institutam clementissimus dedica, miserator inlustra, proprio splendore clarifica; omnemque hominem venientem adorare in hoc loco placatus admitte, propitius dignare respicere; et propter nomen tuum magnum, et manum fortem, et brachium [Col. 1139B] excelsum, in hoc habitaculo supplicantes libens protege, dignanter exaudi, aeterna defensione conserva; ut semper felices; semperque tua religione laetantes, constanter in sanctae Trinitatis fide catholica perseverent. Per.
Orat. super aquam et vinum ad consecrationem altaris.
Creator et conservator humani generis, dator gratiae spiritalis, largitor aeternae salutis, tu [Col. 1139D] Al., mitte.—Permittit legitur apud Menardum. permitte Spiritum tuum super vinum cum aqua mixtum, ut [Col. 1139D] Apud eumdem: armata. arma virtute caelestis defensionis ad consecrationem hujus Ecclesiae, vel altaris [Col. 1139D] Lege: proficiat. —Menardus legit: proficiant perficiat. Per.
Sequitur praefatio consecrationis altaris.
Primitus enim ponis super cornu altaris digito tuo vinum cum aqua mixtum; et asperges altare septem [Col. 1139C] vicibus; reliquum autem fundes ad basem, et offeres incensum super altare odorem suavissimum Domino.
[Col. 1139D] Praefatio consecrationis. Benedictio altaris.
Dei Patris omnipotentis misericordiam, dilectissimi fratres, deprecemur, ut hoc altare sacrificiis spiritalibus consecrandum, vocis nostrae exorandus officio praesenti benedictione sanctificet, [Col. 1139D] Al., ut in eo semper oblationes famulorum tuorum. studio suae devotionis impositas benedicere et sanctificare dignetur; et spiritali placatus incenso, praecanti familiae suae promptus exauditor adsistat. Per.
Benedictio altaris, sive consecratio.
Deus omnipotens, in cujus honorem altare sub invocatione [Col. 1139D] Menardus: tui nominis indigni consecramus. tui consecramus, clemens et propitius preces nostrae humilitatis exaudi, et praesta, ut in [Col. 1139D] hac mensa sint tibi libamina accepta, sint grata, sint pinguia, et Spiritus sancti tui semper rore perfusa, ut omni tempore in hoc loco supplicantis tibi familiae tuae [Col. 1139D] In marg.: Al., anxietates. auxilietates releves, aegritudines cures, preces audias, vota suscipias, desiderata confirmes, postulata concedas. Per.
[Col. 1140A] Praefatio linteaminum.
Domine Deus omnipotens, sicut ab initio hominibus [Col. 1139D] Apud Menardum: utilia. vitalia et necessaria creasti, et quemadmodum vestimenta pontificalia sacerdotibus, et Levitis ornamenta, quae Maria texuit et fecit in usum ministerii tabernaculi foederis, [Col. 1140D] Al., fieri decrevisti. sanctificare, benedicere, consecrareque digneris haec linteamina in usum altaris tui ad tegendum involvendumque corpus et sanguinem Filii tui Domini nostri Jesu Christi, qui tecum vivit et regnat Deus.
Ad consecrandam patenam
Consecramus et sanctificamus hanc patenam ad conficiendum in ea corpus Domini nostri Jesu Christi patientis crucem pro salute nostra omnium. Qui cum Patre et Spiritu sancto [Col. 1140D] Redundat qui. qui vivit et regnat [Col. 1140B] Deus per omnia saecula saeculorum.
Inde facis signum crucis de oleo sancto super patenam et dicis hanc orationem.
Consecrare et sanctificare digneris, Domine, patenam hanc per istam unctionem et nostram benedictionem, in Christo Jesu Domino nostro. [Col. 1140D] Menardo: Qui vivis, etc. Qui vivit et regnat.
Ad calicem benedicendum.
Oremus, dilectissimi Fratres, ut Dominus Deus noster [Col. 1140D] Apud eum legimus: Calicem in usu sui ministerii consecrandum. calicem suum in ministerio consecratum caelestis gratiae inspiratione sanctificet, et ad humanam benedictionem plenitudinem divini favoris accommodet. Per Dominum.
Item alia.
Dignare, Domine, calicem istum in usum ministerii [Col. 1140C] tui pia famuli tui devotione formatum, ea sanctificatione perfundere, qua Melchisedech famuli tui [Col. 1140D] Al., sacratum. sacramentum calicem perfudisti, et quod arte vel metallo [Col. 1140D] Ita correximus; perperam enim in Exemplari: officii. effici non potest altaribus tuis dignum, fiat tua benedictione pretiosum. Per.
Item benedictio ad omnia in usum basilicae.
Dignare, Domine, Deus omnipotens, Rex regum, et Dominus dominantium, Sacerdos omnium, Pontifex universorum, per quem una cum Patre sanctoque Spiritu facta sunt universa, Christe Jesu, benedicere, consecrare, et sanctificare digneris vasa haec cum hoc altari, linteaminibus, caeterisque vasis; et quemadmodum sanctificasti officia tabernaculi testimonii olim cum arca, oraculo, cherubin [Col. 1140D] alosis, velis, columnis, [Col. 1140D] Lege: candelabra, altare. candelabris, altari, argenteis basibus, tabulis deauratis, holocaustis, hostiis, aeneo altari, cum [Col. 1140D] Lege: aereis. aeneis vasis, tentoriis, funibus, oleo unctionis, et caeteris aliis in figura nostri, per manus sanctorum sanctificasti sacerdotum, ita nunc manens in aeternum summus Sacerdos sacerdotum [Col. 1141A] secundum ordinem Melchisedech, ut diximus, patenam hanc, et calicem hunc, et omnia instrumenta altaris hujus ecclesiae, sive basilicae, quae inter nostras palmas habentur; corde precamur, benedicas, purifices, consecres, et consumes, [Col. 1141D] Quibus inter nos, etc. Ita fere legitur in Ordine Romano. quibus inter nos et aeternam unitatem in supremo meatu sine fine constare credimus. Per.
Praefatio chrismatis.
Oremus, fratres charissimi, ut Deus omnipotens hoc ministerium corporis Filii sui Domini nostri Jesu Christi gerulum benedictione, sanctificationis tutamine, defensionis donatione implere dignetur, orantibus nobis. Per Dominum.
Item alia.
Omnipotens Trinitas inseparabilis, manibus nostris [Col. 1141B] opem tuae benedictionis infunde, ut per nostram benedictionem hoc vasculum sanctificetur, et corporis Christi novum sepulcrum Spiritus sancti gratia perficiatur. Per Dominum.
Deus, qui sacrandorum tibi auctor es munerum, ad sanctificationem loci hujus propitius adesse dignare, ut qui haec in honorem tui nominis condiderunt, protectorem te habere in omnibus mereantur. Per.
Magnificare, Domine Deus noster, in sanctis tuis, et hoc in templo aedificationis appare, ut qui omnia [Col. 1141C] in filiis adoptionis operaris, ipse semper in tua haereditate lauderis. Per.
Secreta.
Omnipotens sempiterne Deus, qui gregalium differentias hostiarum in unius hujus sacrificii perfectione sanxisti, respice propitius de throno gloriae tuae, et super hoc altare benedictionis tuae munus effunde, ut in eo sic temporales hostiae consecrentur, ut perpetuae vitae sumentibus procurent substantiam. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
[Character] Qui cum ubique sis totus, et universa tua majestate contineas, sacrari tamen tibi loca tuis mysteriis apta voluisti, ut ipsae orationum domus supplicum mentes ad invocationem tui nominis incitarent, effunde super hunc locum gratiam tuam; [Col. 1141D] et omnibus in te sperantibus auxilii tui munus ostende, ut hic et sacramentorum virtus, et votorum obtineatur effectus. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem famuli vel famulae tuae illius, quam tibi offerunt, hanc dedicantes ecclesiam, quaesumus, Domine, placatus accipias, nostrasque preces dignanter exaudias, ut sint oculi tui aperti super domum istam die ac nocte. Templumque hoc in honorem beatorum martyrum tuorum illorum, vel [Col. 1142A] illarum sanctarum, et confessorum, sacris mysteriis institutum clementissimus dedica, miserator inlustra, propitius splendore clarifica, cunctam familiam tuam ad aulae hujus suffragia concurrentem benignus exaudi, ejusdemque conditorum omnia desideria cordis complacita tibi pius adimple, votisque responde. Augmenta eis annos vitae, et temporum felicitatem: ut per spatia longaeva viventes, melioribus ornamentis studio eorum locus iste refulgeat; diesque nostros
Postcommun.
Copiosa beneficia, quaesumus, Domine, Christianus populus assequatur, ut qui [Col. 1141D] Apud Menardum rectius habetur: in honorem. in odorem sanctorum sacrandis tibi liminibus praesentis [Col. 1141D] Al., devotus occurrit et vitae subsidia. —Sic etiam apud Menardum.—Lege: luminibus accipiat, et gratiam sempiternae redemptionis inveniat. Per [Col. 1142D] Dele: Dominum. [Col. 1142B] Dominum.
Deus, qui sacrandorum tibi auctor es munerum, effunde super hanc orationis domum benedictionem tuam, ut ab omnibus invocantibus nomen tuum, defensionis auxilium sentiatur. Per Dominum.
Deus, qui ex omni coaptatione sanctorum aeternum tibi condis habitaculum, da aedificationi tuae incrementa caelestia, [Col. 1142D] Menardus: ut. et quorum hic reliquias pio more complectimur, eorum semper meritis adjuvemur. Per.
Secreta.
Omnipotens sempiterne Deus, effunde super hunc locum gratiam tuam, et omnibus te invocantibus auxilii [Col. 1142C] tui munus ostende, ut hic sacramentorum virtus omnium fidelium corda confirmet. Per Dominum nostrum.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Per quem te supplices deprecamur, ut altare hoc sanctis usibus praeparatum caelesti dedicatione sanctifices, et sicut Melchisedech sacerdotis praecipui oblationem dignatione mirabili suscepisti, ita imposita novo huic altari munera [Col. 1142D] Apud Menardum: semper accepta. super accepto ferre digneris, ut populus tuus in hanc Ecclesiae domum sanctam conveniens, per haec pura libamina coelesti sanctificatione salvatus, animarum quoque suarum salutem perpetuam consequatur. Per quem majestatem.
Infra action.
Hanc igitur oblationem famuli vel famulae tuae illius, [Col. 1142D] vel illius, quam tibi in hujus templi sanctificationem offerunt immolandam, quaesumus, Domine, dignanter intende, ut aulam, quae beati martyris tui illius meritis [Col. 1142D] Legendum: aequiparare non potest aequipetere non possit, tuae claritatis vultus inlustret, fiatque tua propitiatione tuis sacris sanctisque digna mysteriis. Sic aeternae lucis habitaculum temporale. Nihil hic mundanae sordis obscuritatisque possideant, ut veniens hic populus tuus suae consequatur orationis effectum, dignumque locum hunc tua sentiat majestate, dum a te postulata fuerit [Col. 1143A] consecutus, sitque aedificantibus in pretio delictorum, dum a te non pro sui operis quantitate, sed pro offerentum fuerit devotione suscepta; diesque nostros.
Postcommun.
Sanctorum tuorum, Domine, precibus confidentes, quaesumus ut per ea quae sumpsimus eterna remedia capiamus. Per.
Deus, qui loca nomini tuo dedicata sanctificas, et benedictionibus tuis dicanda praecedis, praesta, quaesumus, ut quod beato apostolo tuo illo, et sanctis [Col. 1143B] martyribus illis famulus tuus ille in hoc aedificio deputavit, digno preparetur officio. Per.
Omnipotentiam tuam, quaesumus, Domine, sanctus tuus ille interventor exoret, ut ejus meritis hanc Ecclesiam deputatam clementer inlustres, quoniam quidquid sanctis honoris impenditur, tuae respicit insignia majestatis. Per Dominum.
Secreta.
Concede, quaesumus, Domine, ut sicut famulus tuus ille oblatis optavit muneribus, beatorum martyrum tuorum illorum hic semper merita celebrentur. Per.
[Character] Qui tribuis [Col. 1143D] Correximus exemplar, in quo mendose: et tibi. ut tibi fideles tui quod te inspirante devoverunt impleant. Ideoque hujus basilicae dedicationem, quam beato apostolo tuo illi, et [Col. 1143C] sanctis martyribus tuis illis famulus tuus offerre instituit, pio praevenientes officio, dignas Majestati tuae laudes offerimus. Per quem Majestatem tuam.
Postcommun.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut, divino munere satiati, et sicut famulus tuus ille pro suae animae requie deputavit in hujus consummationis requiem beati apostoli tui illius et sanctorum martyrum illorum gloriam tuam plebs devota veneretur. Per.
Deus, fidelium receptor animarum, praesta, quaesumus, ut famulus tuus ille et in perpetua luce quiescat, et quod de hoc loco desideravit, obtineat. Per [Col. 1143D] Dominum nostrum.
Secreta.
Pro anima famuli tui illius, Domine, tibi sacrificium supplices exoramus, ut ad tuam misericordiam conferendam perpetuam dignanter ejus vota perficias. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro anima famuli tui illius, Domine, quaesumus, placatus intendas, et ut fructum boni operis consequatur, quae in his locis Christiana promisit mente, perficias diesque nostros.
[Col. 1144A] Postcommun.
Largire, quaesumus, omnipotens Deus, ut anima famuli tui illius plenam capiat de hujus Ecclesiae perfectione mercedem. Per Dominum nostrum.
Deus, qui absque ulla temporis mutabilitate cuncta disponis, et [Col. 1143D] Lege: ad meliora, sive: ad melioranda. ad meliorandam perducis quae eligis esse mutanda, respice super hanc basilicam in honore beati illius nomini tuo dicatam, ut, vetustate Judaici erroris expulsa, huic loco sancti Spiritus novitate Ecclesiae conferas veritatem. Per Dominum nostrum.
[Col. 1144B] Omnipotens sempiterne Deus, qui hunc locum, Judaicae superstitionis foeditate detersa, in honore beati illius Ecclesiae tuae dignatus es pulchritudinem [Col. 1144D] Decorare. Per. Deest aliquid ut sententia constet. decorare. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut illa fides hic fulgeat, quae, signo crucis erecta, mortem subegit, et salutem nobis contulit et triumphum. Per.
Secreta.
Deus vita credentium, et origo virtutum, reple, quaesumus, hoc templum tuae gloria majestatis in honore beati illius fiat domus orationis, quod perditum fuerat ante latibulum; et quia infidelium turba in isto loco conveniebat adversa, populus tuus oblationibus suis te hic semper mereatur invenire propitium. Per.
[Col. 1144C] Postcommun.
Gratias tibi referimus, Domine, sacro munere vegetati, tuam misericordiam deprecantes, ut dignos ejus nos participatione perficias. Per.
Ad populum.
A plebe tua, quaesumus, Domine, spiritales nequitiae repellantur, et aerearum discedat malignitas potestatum. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, hoc baptisterium caelesti visitatione dedicatum, Spiritus tui inlustratione sanctifica, ut quoscunque fons iste lavaturus est, [Col. 1144D] trina ablutione purgati, indulgentiam omnium delictorum tuo munere consequantur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, fons omnium virtutum, et plenitudo gratiarum, dignare eadem sacro baptismati praeparata majestatis tuae praesentia consecrare, ut qui ubique totus es, etiam hic adesse te in nostris precibus sentiamus. Per.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, preces nostras cum oblationibus supplicantum, et concede propitius ut quidquid hic novum regenerandi per Spiritum sanctum acceperint, tua gratia fiat aeternum. Per.
[Col. 1145A] [Character] Per Christum Dominum nostrum. Per quem nobis regenerationis exortus est, ut qui per carnalem originem mortales in hoc saeculum veneramus, ad spem vitae aeternae ex aqua et Spiritu sancto renasceremur. Quod sacramentorum pietatis tuae, Domine, ut loco tota gratiae tuae potentia celebretur, supplices tibi hoc sacrificium laudis offerimus, obsecrantes misericordiam tuam, ut huic fonti virtutem Spiritus tui indesinenter praesedere concedas; quo operante, omnes qui in haec fluenta descenderint, ab universorum criminum contagiis emundati, et perpetua sanctificatione purgati, libro beatae vitae mereantur ascribi. Per.
Infra action.
[Col. 1145B] Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus in hujus consecratione baptisterii, quaesumus, Domine, placatus accipias, et tua pietate concedas, ut quoscunque fons iste lavaturus est, omnium criminum abolitione purgentur, atque famulis tuis conditoribus mercedem tanti operis promissae retributionis impendas. Quam oblationem tu, Deus.
Postcommun.
Multiplica, Domine, benedictionem tuam, et per Spiritum tui muneris fidem nostram conrobora, ut qui in haec fluenta descenderint, eos in libro vitae ascribi jubeas, in regno tibi Deo Patri in resurrectione tradendos. Per.
Ad populum.
[Col. 1145C] Propitiare, Domine, familiae tuae, et benignus humilitatis nostrae vota sanctifica, et omnes in hoc fonte regenerandos, universali adoptione custodi. Per.
Haec autem singulis gradibus observanda sunt tempora. Si ab infantia ecclesiasticis [Col. 1145D] In Ordine Romano scriptum: ministeriis. ministris nomen dederit, inter lectores usque in vigesimum aetatis annum continuata observatione perduret. Si majori aetate jam accesserit, ita tamen ut post baptismum [Col. 1145D] Idem Ordo legit: statim se. aetatem se divinae militiae desiderat mancipari, sive inter lectores sive inter exorcistas quinquennio teneatur, et exinde acolythus vel subdiaconus quatuor annis stet, et sic ad [Col. 1145D] benedictionem diaconatus, si meretur, accedat. In quo ordine quinque annis, si inculpate se gesserit, haerere debet; ex suffragantibus meritis stipendiis per tot gradus, datis propriae fidei documentis, presbyterii sacerdotium poterit promereri. De quo loco si illum exactior ad bonos mores vita perduxerit, summum pontificatum sperare debebit. Hac tamen lege servata, ut neque bigamus, neque poenitens ad hos gradus possit admitti. [Col. 1146A] Sane ut etiam defensores ecclesiae, qui ex laicis fiunt, supradicta observatione teneantur, si meruerint esse in ordine clericatus.
Episcopus cum ordinatur, duo episcopi ponant et teneant Evangeliorum Codicem super caput ejus; et uno super eum fundente benedictionem, reliqui omnes episcopi qui adsunt manibus suis caput ejus tangant.
Presbyter cum ordinatur, [Col. 1145D] Menardus: Episcopo eum benedicente et manum super caput ejus tenente, etiam. Episcopum eum benedicentem etiam omnes Presbyteri qui praesentes sunt [Col. 1145D] Apud eumdem additur: manus suas juxta manum episcopi per caput ejus teneant. .
Diaconus cum ordinatur, solus Episcopus, qui eum benedicit, manum super caput illius ponat: reliqui vero Sacerdotes juxta manum Episcopi caput illius ponant: quia non ad Sacerdotium, sed ad Ministerium consecratur.
[Col. 1146B] Subdiaconus cum ordinatur, [Col. 1145D] Lege: qui manum. quia manuum impositionem non accipit, patenam de manu episcopi accipiat vacuam et calicem vacuum; de manu vero archidiaconi accipiat urceolum cum aqua, et aquimantile, ac [F. cum] manutergio.
Acolythus cum ordinatur, ab episcopo quidem doceatur qualiter se [Col. 1146D] Menardus: in officio suo. in officio suo agere debeat; sed ab archidiacono accipiat ceroferarium cum cereo, ut sciat se ad accendenda luminaria ecclesiae mancipari; accipiat et urceolum vacuum ad suggerendum vinum in Eucharistia corporis Christi.
Exorcista cum ordinatur, accipiat de manu episcopi libellum in quo scripti sunt exorcismi, dicente sibi episcopo:
Accipe, et commenda [Col. 1146D] Memoriter. , et habeto potestatem [Col. 1146C] imponendi manum super energumenum sive baptizatum, sive catechumenum.
Lector cum ordinatur, faciat de illo verbum episcopus ad plebem, indicans ejus fidem atque ingenium. Post haec, spectante plebe, tradat ei Codicem de quo lecturus est, dicens ad eum:
Accipe et esto verbi Dei relator, [Col. 1146D] Sic emendavimus ex Menardo. Perperam enim in Exemplari scribitur: habitaturus. habiturus, si fideliter et utiliter impleveris officium, partem cum his qui verbum Dei ministraverunt.
Ostiarius cum ordinatur, postquam ab archidiacono instructus fuerit qualiter in domo Dei debeat conversari; [Col. 1146D] Apud Menard. correctius legitur: ad suggestionem a suggestione archidiaconi tradat ei episcopus claves ecclesiae de altari, dicens ei:
Sic age quasi redditurus Deo rationem pro his [Col. 1146D] rebus [Col. 1146D] Menardo: quae. quaeque istis clavibus recluduntur.
Psalmista, id est cantor, potest absque scientia episcopi, sola jussione presbyteri, officium suscipere cantandi, dicente sibi presbytero:
Vide ut quod ore cantas, corde credas; et quod corde credis, operibus probes.
Sanctimonialis virgo cum ad consecrationem [Col. 1146D] Lege: sui episcopo. sui episcopi offertur, in talibus vestibus applicetur, qualibus semper usura est professioni et sanctimoniae aptis.
Deum Patrem omnipotentem suppliciter [Col. 1147D] Lege: deprecamur. deprecemur, ut hunc famulum suum nomine illum benedicere dignetur, quem in officium ostiarii eligere dignatus est, ut sit ei fidelissima cura in diebus ac noctibus ad distinctionem horarum certarum ad invocandum nomen Domini. Per Dominum.
Item benedictio ejusdem.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris hunc famulum tuum ostiarium nomine illum, ut inter janitores ecclesiae paret obsequia, et inter electos tuos partem mereatur habere [Col. 1147B] mercedis. Per.
PRAEFATIO LECTORIS.
Eligunt te fratres tui, ut sis lector in domo Dei tui, ut agnoscas officium tuum, ut impleas illud, potens est enim Deus ut augeat tibi gratiam. Per.
Benedictio lectoris.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris famulum tuum nomine illum in officio lectoris, ut, assiduitate lectionum distinctus atque [Col. 1147D] Apud Menardum et in Missali Francorum: ordinatus. ornatus, curis modulis spiritali devotione [Col. 1147D] In Missali Francorum: resonet. resonet ecclesiae. Per Domin.
PRAEFATIO EXORCISTAE.
Deum Patrem omnipotentem supplices deprecemur, ut hunc famulum suum nomine illum benedicere dignetur in officium exorcistae, ut sit spiritalis [Col. 1147C] imperator ad abjiciendos daemones de corporibus obsessis cum omni nequitia eorum multiformi. Per.
Benedictio exorcistae.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris famulum tuum hunc nomine illum in [Col. 1147D] Lege: exorcistam. officio exorcistae, ut per [Col. 1147D] Impositionem. impositionis [Col. 1147D] Apud Menardum legitur: et ad impositionem manuum, et oris officium. manuum, et oris in officium eum eligere digneris, [Col. 1147D] Idem: ut imperium. et imperium habeat spirituum immundorum [Col. 1148D] Apud eumdem: coercendorum. coercendo et probabilis sit medicus ecclesiae tuae, gratiae curationum virtute confirmatus. Per Dominum.
PRAEFATIO ORDINANDI SUBDIACONI.
Oremus Deum ac Dominum nostrum: ut super servum suum nomine illum, quem ad subdiaconatus officium [Col. 1148D] Menardo: vocare. evocare dignatus est, infundat benedictionem [Col. 1147D] et gratiam suam, ut, in conspectu [Col. 1148D] Correctum ex eodem. suo fideliter serviens, destinata sanctis praemia consequatur. Per.
Benedictio subdiaconi.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris famulum tuum hunc nomine illum, quem ad subdiaconatus officium dignatus es [Col. 1148A] eligere, ut eum sacrario tuo sancto strenuum sollicitumque caelesti militiae instituas, ut sanctis altaribus fideliter subministret, et requiescat super eum Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis; repleas eum Spiritu timoris tui, [Col. 1148D] Menardus: et eum. ut eum ministerio divino confirmes, [Col. 1148D] Apud eumdem: ut obediens facto atque. ut obediens atque dicto parens, tuam gratiam consequatur. Per.
[Col. 1148D] Haec consecratio pertinet ad presbyteri ordinationem; perperam hic posita. Consecratio manuum.
Consecrentur manus istae per istam unctionem et nostram benedictionem, ut quaecunque benedixerint, benedicta sint, et quaecunque sanctificaverint, sanctificentur. Per Dominum nostrum.
[Col. 1148B] Ad preces nostras, quaesumus, Domine, propitiatus intende, ut Levitae tui sacris altaribus servientes, et fidei veritate fundati, et mente sint spiritali conspicui. Per Dominum.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, hostias famuli et Levitae tui illius, quibus mentium nos tui nomine devotarum, et a terrenis contagiis expiari, et caelestibus contulisti propinquare consortes. Per Dominum nostrum.
Infra action.
Hanc igitur oblationem famuli tui illius, quam tibi offerimus ob diem quo eum in Levitarum sacrarii ministeriis contulisti, quaesumus, Domine, placatus accipias, eique propitiatus concedas ut cui [Col. 1148C] donasti Levitae ministerii facultatem, tribuas sufficientem gratiam ministrandi. Quam oblationem.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, Domine, ut nostrae gaudeamus profectionis augmento, et de congruo sacramenti paschalis obsequio. Per Dominum.
Deus, cujus arbitrio omnium caelorum ordo decurrit, respice propitius nostri temporis aetatem, ut tibi servitus nostra complaceat, et misericordiae tuae in nobis dona concedas. Per Dominum.
Secreta.
[Col. 1148D] Muneribus nostris, Domine, precibusque susceptis, et caelestibus munda mysteriis, et clementer exaudi. Per Dominum.
[Character] Aequum et salutare, quia in saeculorum saecula, Domine, permanet laudatio tua. Vox haec populi tui fideliter concinentis, ut Majestati tuae placens atque jucunda sit deprecamur; simul [Col. 1149A] etiam illud supplex quaeso, ut haec sacrificia, quae tibi indignus offerre praesumo ob diem, quo me sacris altaribus sacerdotem consecrari jussisti, de excelso throni tui respicere digneris; benedictione tua impleas, sanctificatione tua sanctifices. Per Christum Dominum.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offero, ego tuus famulus hodie ob diem quo me nullis dignum meritis, sed solo tuae misericordiae dono, ad hunc locum perducere dignatus es presbyterii, quaeso, placatus accipias: Majestatem tuam suppliciter deprecans, ut sicut me sacris altaribus tua dignatio sacerdotali servire praecepit officio, ita et dignum praestet et [Col. 1149D] Legerem: merito. meritum. Quam oblat.
[Col. 1149B] Postcommun.
Purificet nos, Domine, caelestis exequutio sacramenti, et ad tuam magnificentiam capiendam divinis affectibus semper instauret. Per.
Oremus, dilectissimi nobis, ut his viris ad utilitatem Ecclesiae providendis, benignitas omnipotentis Dei gratiae suae tribuat largitatem. Per.
Exaudi, Domine, supplicum preces ut quod nostro gerendum est ministerio tua propitius virtute firmetur. Per Dominum.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et [Col. 1149C] inclinato super hos famulos tuos cornu gratiae sacerdotalis, benedictionis tuae in eos effunde virtutem. Per Dominum.
Consecratio.
Deus honorum omnium, Deus omnium dignitatum quae gloriae tuae sacris famulantur ordinibus; Deus, qui Moysen famulum tuum secreti familiaris affectu inter caetera caelestis documenta culturae, de habitu quoque indumenti sacerdotalis instituens, electum Aaron mystico amictu vestire inter sacra jussisti, ut intelligentiae sensum de exemplis priorum caperet secutura posteritas, ne eruditio doctrinae tuae ulli deesset aetati, cum et apud veteres reverentiam ipsa significationum species obtineret, et apud nos certiora essent experimenta rerum quam aenigmata figurarum. [Col. 1149D] Illius namque sacerdotii anterioris habitus, nostrae mentis ornatus est, et pontificalis gloriae non jam nobis honorem commendat vestium, sed splendorem animarum, quia et illa quae tunc carnalibus blandiebantur obtutibus ea potius quae in ipsis erant intelligenda poscebant. Et idcirco famulis tuis, quos ad summi sacerdotii ministerium elegisti, hanc, quaesumus, Domine, gratiam largiaris, ut quicquid illa velamina in fulgore auri, in nitore gemmarum, et multimodi operis varietate signabant, hoc in horum moribus actibusque clarescat. Comple, Domine, in sacerdotibus tuis [Col. 1149D] Apud Menardum: mysterii. ministerii tui summam, et ornamentis [Col. 1150A] totius glorificationis instructos caelestis unguenti flore sanctifica. Hoc, Domine, copiose in eorum caput influat, hoc in oris subjecta decurrat, hoc in totius corporis extrema descendat, ut tui Spiritus virtus et interiorum ora repleat; et exteriora circumtegat. Abundet in his constantia fidei, puritas dilectionis, sinceritas pacis. Sint speciosi munere tuo pedes horum ad evangelizandum pacem, ad evangelizandum bona tua. Da eis, Domine, ministerium reconciliationis in verbo, et in factis, et in virtute signorum et prodigiorum. Sit sermo eorum et praedicatio non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione Spiritus et virtutis. Da eis, Domine, claves regni caelorum utantur, [Col. 1150D] In Missali Francorum habetur: nec glorientur ne glorientur potestate, quam tribuis in aedificationem, non in [Col. 1150B] destructionem. Quodcumque ligaverint super terram sit ligatum et in coelis, et quodcumque solverint super terram sit solutum et in caelis. Quorum retinuerint peccata, detenta sint; et quorum dimiserint, tu dimittas. Qui benedixerit, sit benedictus; et qui maledixerit eis, maledictionibus repleatur. Sint fideles servi prudentes, quos constituas tu, Domine, super familiam tuam, ut dent illis cibum in tempore necessario; ut exhibeant omnem hominem perfectum. Sint sollicitudine impigri, sint spiritu ferventes. Odiant superbiam; diligant veritatem; nec eam unquam deserant aut lassitudine aut timore superati. Non ponant lucem tenebras, nec tenebras lucem; non dicant malum bonum, nec bonum malum. Sint sapientibus debitores, et fructum de profectu omnium [Col. 1150C] consequantur. Tribuas eis, Domine, cathedram episcopalem ad regendam Ecclesiam tuam et plebem universam. Sis eis auctoritas; multiplices super eos benedictionem et gratiam tuam, ut ad exorandam semper misericordiam tuam tuo munere idonei, tua gratia possint esse devoti. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, munera quae tibi offerimus pro famulo tuo illo, et propitius in eodem tua dona custodi. Per Dominum.
Postcommun.
Plenum, quaesumus, Domine, in nobis remedium tuae miserationis operare, et tales nos esse perficere propitius, fovere [Col. 1150D] Fovere videtur redundare. digneris. Per.
Deus, qui non propriis suffragantibus meritis, sed sola ineffabili gratiae largitate, me familiae tuae praeesse jussisti, tribue tibi digne persolvere ministerium sacerdotalis officii, et ecclesiasticis convenienter servire ministeriis, plebemque commissam, te in omnibus protegente, gubernare concede. Per.
Deus, mundi creator et rector, ad humilitatis meae preces placatus adtende, et me famulum tuum, quem nullis suffragantibus meritis, sed immensa largitate clementiae tuae caelestibus mysteriis servire tribuisti, [Col. 1151A] dignum sacris altaribus fac ministrum, ut quod mea celebrandum voce depromitur, tua sanctificatione firmetur. Per.
Secreta.
Ad gloriam, Domine, tui nominis annua festa repetentes sacerdotalis exordii, hostiam tibi laudis offerimus, suppliciter exorantes, ut cujus ministerii, vice tibi servimus immeriti, suffragiis ejus reddamur accepti. Per.
Infra actionem.
Hanc quoque oblationem, quam offero ego tuus famulus et sacerdos ob diem in quo me dignatus es ministerio sacro constituere sacerdotem, obsecro, Domine, placatus suscipias. Unde majestatem tuam supplex exoro, ut quod in me largiri dignatus es, [Col. 1151B] propitius custodire digneris. Per Christum Dominum. nostrum. Quam oblationem.
Postcommun.
Repleantur consolationibus tuis, Domine, quaesumus, tuorum corda fidelium, pariterque etiam et de Ecclesiae praesule et de suorum votorum plenitudine gratiarum referant actiones. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens sempiterne Deus, ut fidelibus tuis ordinatum praebeamus affectum, eisque nos similiter Spiritum sanctum diligendi benignus infunde. Per.
[Col. 1151C] Secreta.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut in tua spe et charitate sincera sacrificium tibi placatum deferamus et plebis et praesulis. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem sancti Patris nostri illius episcopi, quam tibi offerimus ob diem quo eum pontificali benedictione ditasti. Praebe ei, quaesumus, aetatis spatia prolixiora, cujus Sacerdotii nobis tempora dignatus es donare praecipua. Quam oblationem.
Postcommun.
Deus, qui nos sacramentis tuis pascere non desistis, tribue, quaesumus, ut per eorum nobis indulta refectio vitam conferat sempiternam. Per.
Deus, qui dierum nostrorum numeros, mensurasque temporum majestatis tuae potestate dispensas, ad humilitatis nostrae propitius respice servitutem, et tuae pacis abundantia tempora nostra et episcopi nostri tua gratia benignus adcumula. Per.
Secreta.
Respice, quaesumus, Domine, nostram propitius servitutem, [Col. 1151D] Lege: ut. et haec oblatio nostra sit tibi munus acceptum, sit fragilitatis nostrae subsidium sempiternum. Per.
[Col. 1152A] Infra actionem.
Hanc igitur oblationem famuli tui et antistitis tui illius, quam tibi offert ob devotionem mentis suae, quaesumus, Domine, placatus accipias, tuaque in eo munera ipse custodias; donesque ei annorum spatia, ut Ecclesiae tuae feliciter praesidendo, te omnia in omnibus operante, sic utatur temporalibus, ut praemia mereatur aeterna. Diesque nostros.
Postcommun.
Da, quaesumus, Domine, ut tanti mysterii munus indultum, non condemnatio, sed sit medicina sumentibus. Per.
Sequitur oratio.
Respice propitius, Domine, super hanc famulam tuam, ut virginitatis sanctae propositum, quod te inspirante suscepit, te gubernante custodiat. Per.
Item benedictio.
Deus castorum corporum benignus habitator, et incorruptarum, Deus, amator animarum, Deus qui humanam substantiam in primis hominibus diabolica fraude vitiatam ita in Verbo tuo, per quod omnia facta sunt, reparas, ut eam non solum ad primae originis innocentiam revoces, sed etiam ad experientiam quorumdam bonorum, quae in novo saeculo sunt habenda, perducas, et obstrictos adhuc conditione mortalium, jam ad similitudinem provehas [Col. 1152C] angelorum. Respice, Domine, super hanc famulam tuam, quae, in manu tua continentiae suae propositum conlocans, tibi devotionem suam offert, a quo ipsa vota adsumpsit. Quando enim animus, mortali carne circumdatus, legem naturae, libertatem licentiae, vim consuetudinis, et stimulos aetatis, evinceret, nisi tu per liberum arbitrium hunc amorem virginitatis clementer accenderes, tu hanc cupiditatem in earum corde benignus aleres, tu fortitudinem ministrares? Effusa namque in omnes gentes gratia tua, ex omni natione, quae est sub caelo, in stellarum innumerabilem numerum novi testamenti haeredibus adoptatis, inter caeteras virtutes, quas filiis tuis non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis, sed de tuo Spiritu genitis indidisti, etiam hoc [Col. 1152D] donum in quasdam mentes de largitatis tuae fonte defluxit, ut cum honorem nuptiarum nulla interdicta minuissent, ac super sanctum conjugium initialis benedictio permaneret, existerent tamen sublimiores animae, quae in viri ac mulieris copula fastidirent connubium, concupiscerent sacramentum, nec imitarentur quod nuptiis agitur, sed diligerent quod nuptiis praenotatur. Agnovit auctorem suum beata virginitas, et aemula integritatis angelicae, illius thalamo, illius cubiculo se devovit, qui sic perpetuae virginitatis est [Col. 1152D] Ex alio Cod. Vatic. supple: Sponsus, quemadmodum perpetuae virginitatis est Filius. filius. Imploranti ergo auxilium tuum, Domine, et confirmari se benedictionis [Col. 1153A] tuae consecratione cupienti, da protectionis tuae munimen et regimen, ne hostis antiquus, qui excellentiora studia subtilioribus infestat insidiis, ad obscurandam perfectae continentiae palmam per aliquam mentis serpat incuriam, et rapiat de proposito virginum, quod etiam moribus decet inesse [Col. 1153D] Legerem: nuptarum. nuptiarum. Sit in ea, Domine, per donum Spiritus tui prudens modestia, sapiens benignitas, gravis lenitas, casta libertas: in charitate ferveat, et nihil extra te diligat, laudabiliter vivat, laudarique non appetat. [Col. 1153D] In Ordine Romano: Te in sanctitate corporis, te in animae suae puritate glorificet. In sanctitate corporis te in animi sui purificet. Amore te timeat, amore tibi serviat. Tu ei honor sis, tu gaudium, tu voluntas, tu in moerore [Col. 1154D] In eodem Ordine: solatium. consolatu, in ambiguitate consilium, tu in injuria defensio, in tribulatione patientia, in paupertate [Col. 1153B] abundantia, in jejunio cibus, in infirmitate medicina. In te habeat omnia, quem diligere appetat super omnia, et quod est professa custodiat, Scrutatori pectorum non corpore placitura sed mente. Transeat in numerum sapientium puellarum, ut caelestem Sponsum accensis lampadibus cum oleo praeparationis expectet; nec turbata improvisi Regis adventu, sequutura cum lumine, praecedentium choro jungatur, occurrat; nec excludatur cum stultis, regalem januam cum sapientibus virginibus licenter introeat, et in Agni tui perpetuo comitatu probabilis mansura castitate permaneat. Per Dominum.
Benedictio vestimentorum virginum.
Deus aeternorum bonorum fidelissimus promissor, [Col. 1153C] certissimus persolutor, qui vestimentum salutare et indumentum jucunditatis tuis fidelibus promisisti, clementiam tuam suppliciter exoramus, ut haec indumenta humilitatem cordis et contemptum mundi significantia, quibus famulae tuae sancto visibiliter sunt informandae, propitius, proposito, benedicas, ut beatae castitatis habitum, quem te spirante suscipiunt, te protegente custodiant: et quas vestibus venerandae promissionis induis temporaliter, beata facias immortalitate vestiri. Per Dominum nostrum.
Te invocamus, Domine sancte, Pater omnipotens, [Col. 1153D] aeterne Deus, super has famulas tuas, quae tibi voluerint servire puris mentibus mundoque corde, ut eas sociare digneris inter illa centum quadraginta quatuor millia infantum, [Col. 1154D] Ordo Romanus legit: qui virgines. virgines permanserunt, et se cum mulieribus non coinquinaverunt, in quorum ore dolus inventus non est; ita et has famulas tuas facias permanere immaculatas usque ad finem. Per immaculatum Jesum Christum Dominum nostrum, cum quo vivis et regnas Deus in unitate Spiritus sancti per omnia saecula.
Da, quaesumus, Domine, famulae tuae, quam virginitatis honore dignatus es decorare, inchoati operis consummatum effectum; et ut perfectam tibi offerat plenitudinem, initia sua perducere mereatur ad finem. Per.
Secreta
Oblatis hostiis, Domine, quaesumus, praesenti famulae tuae perseverantiam perpetuae virginitatis adcommoda, ut apertis januis summi Regis adventu cum laetitia mereatur intrare. Per.
Infra action.
Hanc igitur oblationem famulae tuae illius, quam [Col. 1154B] tibi offert ob diem natalis sui, in quo eam tibi socians, sacro velamine protegere dignatus es, quaesumus, Domine, propitiatus sanctifica, ut tibi Domino ac Sponso suo venienti cum lampade sua inextinguibili placitura occurrere mereatur. Per.
Postcommun.
Respice, Domine, famulae tuae tibi debitam servitutem, ut inter humanae fragilitatis incerta, nullis adversitatibus obprimatur; quae de tua protectione confidit. Per.
Deus castitatis amator et continentiae conservator, supplicationem nostram benignus exaudi, et hanc famulam tuam propitius intuere; et quae pro timore [Col. 1154C] tuo continentiae pudicitiam vovit tuo auxilio conservetur, ut sexagesimum fructum continentiae, vitam aeternam, te largiente, percipiat. Per.
Secreta.
Munera, quaesumus, Domine, famulae et sacratae tuae illius, quae tibi ob consecrationem sui corporis offeret, simul ad ejus animae medelam proficiant. Per Dominum
Postcommun.
Bonorum, Deus, operum institutor, famulae tuae illius corda purifica, ut nihil in ea quod punire, sed quod coronare possis, invenias. Per.
ITEM ALIA EJUSDEM.
Preces famulae tuae illius, quaesumus, Domine, benignus exaudi, ut adsumptam castitatis gratiam, [Col. 1154D] te auxiliante, custodiat. Per.
Secreta.
Votivis, quaesumus, Domine, famulae tuae illius adesto muneribus, ut, te custode, servata, haereditatem benedictionis aeternae percipiat. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem famulae tuae illius, quam tibi offerimus ob diem natalis ejus, quo eam sacro velamine protegere dignatus es, quaesumus, Domine, placatus accipias. Pro qua majestati tuae supplices fundimus preces, ut in numerum eam sanctarum [Col. 1155A] virginum transire praecipias, ut tibi Sponso venienti cum lampade sua inextinguibili possit occurrere, atque intra regni caelestis claustra gratias tibi referat, choris sanctarum virginum sociata. Quam oblationem.
[Col. 1156A] Postcommun.
Deus, qui habitaculum tuum in corde pudico fundasti, respice super famulam tuam, et quae castigationibus adsiduis postulat, tua consolatione percipiat. Per.
Noverit vestra devotio, sanctissimi fratres, quod beati martyris illius anniversarius dies intrat, quo diaboli tentationes exuperans, universitatis Creatori gloria passione conjunctus est. ( Item pluraliter: Quo diaboli tentamenta vincentes universitatis Creatori gloriosa passione conjuncti sunt.) Ideoque Dominum conlaudemus, qui est mirabilis in sanctis suis, ut qui illis victoriae coronam contulit, nobis eorum meritis delictorum indulgentiam largiatur. In illo igitur loco, vel in illa via, illa feria, hanc eamdem festivitatem solita devotione celebremus.
DENUNCIATIO Cum reliquiae ponendae sunt martyrum.
[Col. 1155C] Dilectissimi fratres, inter caetera virtutum solemnia, quae ad gloriam pertinent Christi Domini nostri, hoc quoque praestitit martyribus; [Col. 1155D] Adde qui. pro nominis ejus confessione, morte suscepta, caelestia praemia meruerunt, ut fidelium votis eorum praeclaris reliquiis conlocatis integritas sancti corporis esse credatur. Et ideo commonemus dilectionem vestram, quoniam illa feria, illo loco reliquiae sunt sancti illius martyris conlocandae, quaesumus, ut vestram praesentiam, nobis admonentibus, non negetis.
[Col. 1155D] Sancti Felicis, Domine, confessio recensita conferat nobis piae devotionis augmentum, qui, in confessione tui nominis perseverans, meruit honorari.
Da, quaesumus, omnipotens [Col. 1156D] Pamelius addit Deus. , ut qui beatus Felix donis tuis extitit gloriosus, apud te nostris existat nominibus idoneus interventor. Per.
Secreta.
Hostias tibi, Domine, pro commemoratione sancti Felicis tui confessoris offerimus, suppliciter deprecantes, ut sicut illi praebuisti sacrae fidei largitatem, sic nobis largiaris et pacem. Per Dominum.
[Col. 1156B] Postcommun.
Sanctorum precibus confidentes, quaesumus, Domine, ut per ea quae sumpsimus, aeterna remedia capiamus. Per.
Exaudi, Domine, preces nostras, quas in sancti confessoris tui atque pontificis Marcelli solemnitate deferimus, ut qui tibi digne meruit famulari, ejus intercedentibus meritis, ab omnibus nos absolve peccatis. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut beatus Marcellus tibi placito fulgeat sorte pontificatus, et pietati tuae nos pia supplicatione commendet. Per [Col. 1156C] Dominum nostrum.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati Marcelli confessoris tui atque pontificis solemnia colimus, ejus apud te intercessionibus adjuvemur. Per.
Secreta.
Sancti Marcelli confessoris tui atque pontificis, quaesumus, Domine, annua solemnitas pietati tuae nos reddat acceptos; per haec piae oblationis officia et illum beata retributio comitetur, et nobis gratiae tuae dona conciliet. Per Dominum.
Postcommun.
Deus fidelium remunerator animarum, praesta ut beati Marcelli confessoris tui atque pontificis, cujus venerandam celebramus festivitatem, precibus indulgentiam [Col. 1156D] consequamur. Per Dominum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum martyrum tuorum, quorum celebramus victorias, participemur et praemiis. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut, intercedente beato Sebastiano martyre tuo, et a cunctis adversitatibus [Col. 1157A] muniamur in corpore, et a pravis cogitationibus mundemur in corde. Per.
Secreta.
Sancto Sebastiano interveniente, Domine, tibi servitus nostra complaceat, et obsequia munerum fiant praesidia devotorum. Per.
Postcommun.
Caelesti munere satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut haec nos dona martyris tui Sebastiani deprecatione sanctificent. Per.
Adsit nobis, Domine, quaesumus, sancta precatio [Col. 1157B] beati pontificis et Martyris tui Fabiani, quae nos et a terrenis affectibus incessanter expediat, et caelestia desideria perficiat. Per Dominum.
Secreta.
Intercessio, quaesumus, Domine, pontificis et martyris tui Fabiani munera nostra commendet, nosque ejus veneratio tuae majestati reddat acceptos. Per.
Postcommun.
Sumpsimus, Domine, sancti Fabiani solemnitate caelestia sacramenta, cujus suffragiis, quaesumus, [Col. 1157D] Sic emendavimus, nam in Exemplari legitur corrupte: largitatis. largiaris, ut quod temporaliter gerimus, aeternis gaudiis consequamur. Per.
Crescat, Domine, semper in nobis sanctae jucunditatis affectus, et beatae Agnae virginis atque martyrae tuae veneranda festivitas augeatur. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, mentibus nostris cum exultatione [Col. 1157D] Apud Pamelium: profectum. pervectum, ut beatae Agnes martyris tuae, cujus diem passionis annua devotione recolimus, etiam fidei constantiam subsequamur. Per.
Secreta.
Hodiernum, Domine, sacrificium laetantes exsequimur, quo beatae Agnes caelestem victoriam recensentes, [Col. 1157D] et tua magnalia praedicamus, et nos adquisisse gaudemus suffragia gloriosa. Per.
Postcommun.
Sumentes, Domine, gaudia sempiterna de participatione sacramenti festivitatis sanctae martyris Agnes, suppliciter deprecamur, ut quae sedula servitute, donante te, gerimus, dignis sensibus tuo munere capiamus. Per.
Adesto nobis, omnipotens Deus, beatae Agnes festa repetentibus, quam hodiernae festivitatis [Col. 1157D] Ita correximus ex Pamelio, cum Exemplar perperam legat: ploratam. prolatam exortu, ineffabili munere sublevasti. Per.
Secreta.
Grata tibi sint, quaesumus, Domine, munera quibus sanctae Agnetis magnifica solemnitas recensetur; sic enim ab exordio sui usque in finem beati certaminis extitit gloriosa, ut ejus nec initium debeamus praeterire nec finem. Per.
Postcommun.
Adjuvent nos, quaesumus, Domine, haec mysteria [Col. 1158B] sancta quae sumpsimus, et beatae Agnae intercessio veneranda. Per
[Col. 1157D] Apud Pamelium rectius habetur: Deus, cujus hodierna. Deus, qui in hodierna die Unigenitus tuus in nostra carne, quam adsumpsit pro nobis, in templo est praesentatus, praesta, ut quem Redemptorem nostrum laeti suscipimus, venientem quoque Judicem securi videamus. Per eundem Dominum nostrum.
Secreta.
Accepta tibi sit, Domine, quaesumus, hodiernae festivitatis oblatio, et, tua gratia largiente, [Col. 1158D] Lege ex Missali Romano: per haec. haec sacrosancta [Col. 1158C] commercia in illa inveniamur forma, in qua tecum est nostra substantia. Per.
Postcommun.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut [Col. 1158D] Legendum: ut per. sacramenta quae sumpsimus, quicquid in nostra mente vulneratum est, ipsius miserationis dono curetur. Per Dominum nostrum.
Indulgentiam nobis, Domine, [Col. 1158D] Apud Pamelium: beata Agata martyr. beatae Agathae martyrae tuae imploret, quae tibi grata extitit virtute martyrii et merito castitatis. Per Dominum.
Secreta.
Fiant, Domine, tuo grata conspectui munera supplicantis [Col. 1158D] Ecclesiae; et ut nostrae saluti proficiant, adsit intercessio beatae tuae martyrae Agathae. Per.
Postcommun.
[Col. 1158D] Ambrosiana missa apud eumdem: Exsultemus. Exultamus pariter et de percepto pane justitiae, et de tuae, Domine, festivitate [Col. 1158D] In eadem missa: martyris. martyrae, Agathae, [Col. 1158D] Ambrosiana missa: quia. qualiter, interventionibus tibi placentium confidimus, nobis ad perpetuam vitam profutura quae sumpsimus [Col. 1158D] Redundat proficiant, et ita eadem missa. proficiant. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctae Soteris, cujus humanitatis celebramus exordia, martyris beneficia sentiamus. Per
Secreta.
Preces nostras, quaesumus, Domine, propitiatus admitte, et dicatum tibi sacrificium beatae Soteris commendet. Per.
Postcommun.
Sanctae Soteris precibus confidentes, quaesumus, Domine, ut per ea quae sumpsimus aeterna remedia capiamus. Per.
Tuorum nos, Domine, quaesumus, precibus tuere sanctorum, ut festa Martyrum tuorum Valentini, Vitalis et Filiculae, sine cessatione venerantes, et fideli muniamur auxilio, et magnifico proficiamus exemplo. Per.
Secreta.
Ad martyrum tuorum Valentini, Vitalis et Filiculae, Domine, festa venientes, cum muneribus nomini tuo dicatis occurrimus, ut illis reverentiam deferentes, nobis veniam impetremus. Per Dominum.
[Col. 1159C] Postcommun.
Protege, Domine, plebem tuam, et festivitatem martyrum tuorum Valentini, Vitalis et Filiculae, quam nobis tradis [Col. 1159D] Lege: assidue debitam. assiduae debita tibi persolvi, precibus concede sanctorum. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui eligis infirma mundi, ut fortia quaeque confundas, da nobis in festivitate sanctae martyrae tuae Julianae congrua devotione gaudere ut, et potentiam tuam in ejus passione laudemus, et provisum nobis percipiamus auxilium. Per.
[Col. 1159D] Secreta.
In sanctae martyrae tuae Julianae passione pretiosa te, Domine, mirabilem praedicantes, munera votiva deferimus; praesta, quaesumus, ut sicut ejus tibi grata sunt merita, sic nostrae servitutis accepta reddantur officia. Per
Postcommun.
Libantes, Domine, mensae tuae beata mysteria, quaesumus ut sanctae Julianae martyrae tuae interventionibus temporalem et praesentem nobis misericordiam conferant et aeternam. Per.
Da nobis, Domine Deus noster, sanctorum martyrum palmas incessabili veneratione venerari, ut quos digna mente non possumus celebrare, humilibus saltem [Col. 1159D] legendum: saltem, et. frequentibus obsequiis veneremur. Per.
Secreta.
Intende, Domine, munera, quaesumus, altaribus tuis pro sanctarum tuarum Felicitatis, Perpetuae commemoratione proposita, ut sicut per haec beata mysteria illis gloriam contulisti, nobis indulgentiam largiaris. Per
Postcommun.
[Col. 1160B] Praesta nobis, Domine, quaesumus, intercedentibus sanctis, ut quae ore contingimus pura mente capiamus. Per.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui per beatae Mariae sacri uteri divinae gratiae obumbrationem universum mundum inluminare dignatus es; majestatem tuam supplices exoramus, ut quod nostris meritis non valemus obtinere, ejus adipisci praesidiis mereamur. Per.
Te, quaesumus, Domine, famulantes, prece humili [Col. 1160C] auxilium implorantes, et beatae semper virginis Mariae nos gaudia comitentur solemniis, cujus [Col. 1159D] Lege: praeconio, vel praeconiis. praeconia ac meritis nostra deleantur chirographa peccatorum, [Col. 1160D] Locus valde mendosus, et nonnisi ex aliis Codicibus emendandus. atque rubiginem scelerum moliviciorum igne compunctionis tui amore mundemur incursu. Per.
Secreta.
Oblationes nostras, quaesumus, Domine, propitiatus intende, quas in honore beatae et gloriosae semper virginis Dei genitricis Mariae, annua solemnitate deferimus, et coaeternus Spiritus sanctus tuus, qui illius viscera splendore suae gratiae veritatis replevit, nos ab omni facinore delictorum emundet benignus. Per.
Postcommun.
[Col. 1160D] Quos caelesti, Domine, alimento satiasti, intercedente beata et gloriosa semperque virgine Dei genitrice Maria, ab omni nos, quaesumus, adversitate custodi. Per Dominum.
Orationes ad vesperum.
Beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae nos, Domine, quaesumus, merita prosequantur, et tuam nobis indulgentiam semper implorent. Per Dominum.
Beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae, quaesumus, omnipotens Deus, intercessio [Col. 1161A] nos gloriosa protegat, et ad vitam perducat aeternam. Per Dominum.
Porrige nobis, Deus, dexteram tuam et per intercessionem beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae, auxilium nobis supernae virtutis impende. Per.
Concede nobis, omnipotens Deus, sanctae martyris Euphimiae et exultare meritis, et beneficia referre suffragiis. Per Dominum nostrum.
Annue, quaesumus, Domine, ut sanctae martyris Euphimiae tibi placitis deprecationibus adjuvemur.
[Col. 1161B] Foveat nos, Domine, sanctae martyris Euphimiae jocunda solemnitas et pietati tuae commendare non desinat. Per.
Secreta.
Muneribus, Domine, te magnificamus oblatis, quibus in sanctae nobis solemnitatibus Euphimiae et gaudia superna concilias, et patrocinia sempiterna largiaris. Per.
Item alia.
Benedictio tua, Domine, larga descendat, quae munera nostra, deprecante beata Euphimia, tibi reddat accepta, et nobis sacramentum redemptionis efficiat. Per.
Postcommun.
[Col. 1161C] Sanctae nos martyris Euphimiae precatio tibi, Domine, grata comitetur, et tuam nobis indulgentiam poscere non desistat. Per.
Deus, qui es omnium sanctorum tuorum splendor mirabilis, quique hunc diem beatorum apostolorum Philippi et Jacobi martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae de natalitio tantae festivitatis laetari, et apud misericordiam tuam et exemplis eorum et meritis adjuvemur. Per.
Omnipotens Deus, ut sancti nos Jacobi laetificet ac Philippi festiva solemnitas, et quorum suffragiis [Col. 1161D] nitimur natalitiis gloriemur. Per.
Secreta.
Respice, Domine, munera, quae in sanctorum apostolorum tuorum Philippi et Jacobi commemoratione deferimus, ut quorum honore sunt grata, eorum nobis fiant intercessione perpetua. Per.
Praefatio.
[Character] [Col. 1161D] Sic emendatum ex Ambrosiana missa. In Exemplari [Col. 1162D] mendose scribitur: Qui tibi et operis tuaeque virtutis. Quia tui est operis, tuaeque virtutis, ut beatorum apostolorum Jacobi, et Philippi gloriosa confessio usque in finem saeculi nobis capiat regni caelestis augmentum. Per Christum.
[Col. 1162A] Postcommun.
Beatorum apostolorum, Domine, quaesumus, intercessione nos adjuva, pro quorum solemnitate percipimus tua sancta laetantes. Per.
Beati nos, quaesumus, Domine, Juvenalis et confessio semper prosit et meritum. Per.
Annue, quaesumus, Domine, ut merita tibi placita sancti confessoris et episcopi tui Juvenalis pro gregibus, quos sincero mysterio gubernavit, pietatem tuam semper exorent. Per.
Secreta.
Hostias nostras, quaesumus, Domine, sanctus pontifex [Col. 1162B] Juvenalis nomini tuo reddat acceptas, qui eas tibi digne complacuit offerendas. Per.
Postcommun.
Laeti, Domine, sumpsimus sacramenta caelestia, quae nobis, intercedente beato Juvenale confessore tuo atque pontifice, uberius confidimus profutura. Per.
Deus, qui in praeclara salutiferae crucis inventione passionis tuae miracula suscitasti, concede ut vitalis ligni pretio aeternae vitae suffragia consequamur. Per.
Deus, cui cunctae obediunt creaturae, et [Col. 1162D] Apud Pamelium: et qui. omnia in [Col. 1162C] Verbo tuo fecisti in sapientia, supplices quaesumus ineffabilem clementiam tuam, ut quos per lignum sanctae crucis, Filii tui pio cruore, es dignatus redimere, tu qui es lignum vitae, Paradisi reparator, omnibus intercedentibus dira serpentis venena extingue, et per gratiam Spiritus poculum salutis semper infunde. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, quod immolamus, placatus intende, ut ab omni nos exuat bellorum nequitia, et per vexillum sanctae crucis Filii tui, ad conterendas potestatis adversariorum insidias, nos in tuae protectionis securitate constituat. Per.
Postcommun.
[Col. 1162D] Repleti alimonia caelesti, et spiritali poculo recreati, quaesumus, omnipotens Deus, ut ab hoste maligno defendas quos per lignum sanctae crucis Filii tui, arma justitiae pro salute mundi, triumphare jussisti. Per.
Semper nos, Domine, martyrum tuorum Nerei et Achillei foveat, quaesumus, beata solemnitas, et tuo dignos reddat obsequio. Per.
[Col. 1163A] Secreta.
Sanctorum tuorum, Domine, Nerei, et Achillei tibi grata confessio, et munera nostra commendet, et tuam nobis indulgentiam semper imploret. Per.
Postcommun.
Quaesumus, Domine, ut beatorum martyrum tuorum Nerei et Achillei deprecationibus sacramenta sancta, quae sumpsimus, ad tuae nobis proficiant placationis augmentum. Per.
Laetetur Ecclesia tua, Deus, martyrum tuorum Petri et Marcellini confisa suffragiis, atque eorum [Col. 1163B] precibus gloriosis et devota permaneat, et secura consistat. Per.
Secreta.
Votiva, Domine, munera deferentes in tuorum Petri et Marcellini Martyrum [Col. 1163D] Pamelius rectius legit: passione, tuam passione, et tuam magnificentiam veneramur, et per eam nobis imploramus tuae pietatis auxilium. Per.
Postcommun.
Quaesumus, Domine, ut salutaribus repleti mysteriis, quorum solemnia celebramus, orationibus adjuvemur. Per Dominum nostrum.
Intercedentibus sanctis tuis, Domine, plebi tuae praesta subsidium, ut ab omnibus noxiis expedita, cuncta sibi profutura percipiat. Per.
Sanctorum Cyrini, Naboris et Nazari, quaesumus, Domine, natalitia nobis [Col. 1163D] Idem: votiva resplendeant. vota resplendeant; et quod illis contulit excellentiam sempiternam fructibus nostrae devotionis crescat. Per Dom.
Secreta.
Pro sanctorum Cyrini, Naboris et Nazari sanguine venerando hostias tibi, Domine, solemniter immolamus, tua mirabilia pertractantes [Col. 1163D] Pamelius: per quem per quam talis est perfecta victoria. Per.
Postcommun.
Semper, Domine, sanctorum martyrum Cyrini, Naboris et Nazari, solemnia [Col. 1163D] Apud eumdem: celebremus. celebramus et eorum [Col. 1163D] patrocinia jugiter sentiamus. Per.
Da Ecclesiae tuae, Domine, quaesumus, sancto Vito intercedente, superbe non sapere, sed tibi placita humilitate proficere, ut proterva despiciens, quaecumque matura sunt libera exerceat charitate. Per.
[Col. 1164A] Secreta.
[Col. 1163D] In Ambrosiana missa apud Pamelium habetur: [Col. 1164D] Majestatem tuam suppliciter imploramus omnipotens Deus, ut sicut gloriam. Sicut gloriae divinae potentiae munera pro sanctis oblata testantur, sic nobis effectum, Domine, tuae salvationis impendant. Per.
Postcommun.
Refecti, Domine, benedictione solemni, quaesumus, ut per intercessionem sancti Viti medicina sacramenti et corporibus nostris prosit et mentibus. Per.
Sanctorum tuorum nos, Domine, Marci et Marcelliani natalitia tueantur, quia tanto fiducialius tuo [Col. 1164B] nomini supplicamus, quanto frequentius martyrum benedictionibus confovemur. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine munera tuorum populorum votiva, et sanctorum Marci et Marcelliani tibi precibus esse grata concede, pro quorum solemnitatibus offeruntur. Per.
Postcommun.
Libantes, Domine, mensae tuae beata mysteria quaesumus ut beatorum interventione sanctorum Marci et Marcelliani et temporalem nobis misericordiam conferant et aeternam. Per.
Martyrum tuorum, Domine, Gerbasi, et Protasi natalitia praeeuntes, supplices te rogamus, ut quos caelesti gloria sublimasti, tuis adesse concede fidelibus. Per.
Sanctorum Gerbasi et Protasi suffragiis imploremus, ut ad cunctis, Domine, liberemur offensis. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, quod pro sanctis [Col. 1164D] In praelaudata missa: martyribus tuis Protasio et Gervasio. martyribus Gerbasi et Protasi praevenit nostra devotio, eorum [Col. 1164D] Eadem missa: merito. merita nobis augeat te donante, suffragium. Per.
Postcommun.
[Col. 1164D] Sumpti sacrificii, Domine, perpetua nos tuitio non relinquat, et noxia semper a nobis cuncta depellat. Per.
Sanctorum martyrum nos, Domine, Gerbasi et Protasi confessio beata communiat, et [Col. 1164D] In eadem missa: fragilitati. fragilitatis nostrae subsidium dignanter exoret. Per.
[Col. 1165A] Secreta.
Concede nobis, omnipotens Deus, ut his muneribus, quae pro sanctorum martyrum Gerbasi, et Protasi honore deferimus, et te placemus exhibitis et nos vivificemur acceptis. Per.
Postcommun.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut mysteriorum virtute sanctorum Gerbasi et Protasi vita nostra firmetur. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, ut populus tuus ad plenae devotionis effectum beati Baptistae Johannis natalitiis praeparetur, quem praemisisti Filio tuo parare [Col. 1165B] plebem perfectam [Col. 1165D] Apud Pamelium: Jesu Christo Domino nostro. Jesum Christum
Beati Johannis Baptistae nos, Domine, praeclara comitetur oratio, et quem venturum esse praedixit, poscat nobis facere placatum. Per.
Secreta.
Munera populi tui, Domine, propitiatus intende, et beati Baptistae Johannis, cujus nos tribuis praeire solemnia, fac gaudere suffragiis. Per.
Postcommun.
Da, quaesumus, misericors Deus, ut mysticis Ecclesiae tuae beati Baptistae Johannis exordiis, et sacris erudita praeconiis, ad iram venturi judicii declinandam, dignos salutis fructus jugiter operetur. Per.
Beati nos, Domine, Baptistae Johannis oratio et intelligere [Col. 1165C] Christi tui mysterium postulet et mereri. Per.
Deus, qui praesentem diem honorabilem nobis in beati Johannis nativitate fecisti, da populis tuis spiritalium gratiam gaudiorum, et omnium fidelium mentes dirige in viam salutis et pacis. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus qui instituta legalia et sanctorum praeconia prophetarum in diebus beati Baptistae Johannis implesti, praesta, quaesumus, ut, cessantibus significationum figuris, ipsa sui manifestatione Veritas eloquatur Jesus Christus Dominus noster. Qui tecum.
[Col. 1165D] Secreta.
Tua, Domine, muneribus altaria cumutamus, sancti Johannis nativitatem honore debito celebrantes, qui Salvatorem mundi et cecinit adfuturum, et adesse monstravit Jesum Christum.
Postcommun.
Sumat Ecclesia tua, Deus, Beati Johannis Baptistae generationis laetitiam per quem suae regenerationis cognovit auctorem. Per.
Sancti Johannis natalitia celebrantes supplices te, Domine, deprecamur, ut hoc idem nobis semper et indulgentiae causa sit et salutis. Per.
[Col. 1166A] ISTA IN VIGIL. S. JOHANNIS.
Beati Johannis Baptistae nos, quaesumus, Domine, praeclara comitetur oratio, quem venturum esse praedixit, poscat nobis ab eo sempiternum remedium. Per.
Beatorum martyrum Johannis et Pauli natalitia veneranda, quaesumus, Domine, Ecclesia tua devota suscipiat, et fiat magnae glorificationis amore devotior. Per.
Beatorum martyrum tuorum Johannis, et Pauli nos, Domine, merita prosequantur, et tuam nobis indulgentiam semper implorent. Per.
[Col. 1166B] Secreta.
Sint tibi, quaesumus, Domine, nostri munera grata jejunii, qualiter tunc eadem in sanctorum tuorum Johannis, et Pauli digna commemoratione deferimus, si actus illorum pariter subsequamur. Per Dominum.
Postcommun.
Protege, Domine, plebem tuam, et quam martyrum tuorum Johannis, et Pauli adsidua tribuis festivitate devotam, tibi semper placitam fieri, precibus concede justorum. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut nos geminata aetitia hodiernae festivitatis excipiat, quae beatorum [Col. 1166C] Johannis et Pauli glorificatione procedit, quos eadem fides et passio fecit esse germanos. Per.
Secreta
Hostias altaribus tuis, Domine, placationum [Col. 1165D] Apud Menardum: imponimus. imponemus, potentiam tuam in sanctorum tuorum passionibus honorando, et per eos nobis implorando veniam peccatorum. Per Dominum.
Postcommun.
Sumpta munera, Domine, nostra sanctificatione tuorum precibus concede sanctorum. Per.
Caelesti munere satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut [Col. 1166D] Pamelius habet: ut nos. haec dona martyrum tuorum Johannis et Pauli deprecatione sanctificent. Per Dominum.
Deus, qui nobis apostolorum beatorum Petri et Pauli natalitia gloriosa praeire concedis, tribue, quaesumus, eorum nos semper et beneficiis praeveniri, et orationibus adjuvari. Per.
Secreta.
Munera, Domine, tuae glorificationis offerimus, quae tibi pro nostris grata jejuniis, sanctorum apostolorum, quaesumus, deprecatio, quorum solemnia praevenimus, efficiat. Per.
[Col. 1167A] Postcommun.
Beatorum Petri et Pauli honore continuo plebs tua semper exultet, et his praesulibus gubernetur, quorum doctrinis gaudet et meritis. Per Dominum.
Deus, qui beato apostolo tuo Petro, conlatis clavibus regni caelestis, animas ligandi atque solvendi pontificium tradidisti, concede ut intercessionis ejus auxilio a peccatorum nostrorum nexibus liberemur. Per.
Secreta.
[Col. 1167B] Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, preces et nostias beati Petri apostoli commendet oratio, ut quod pro illius gloria celebramus, nobis prosit ad veniam. Per.
Postcommun.
Laetificet nos, Domine, munus oblatum, ut sicut in apostolo tuo Petro te mirabilem praedicamus, sic per illum tuae sumamus indulgentiae largitatem. Per.
Deus, qui hunc diem beatorum apostolorum Petri et Pauli martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae toto terrarum orbe diffusae, eorum semper magisterio gubernari, per quos sumpsit religionis exordium. Per.
[Col. 1167C] Largiente te, Domine, beatorum Petri et Pauli natalitium nobis effulsit; concede, quaesumus, ut hodierna gloria passionis, sicut illis magnificentiam tribuit sempiternam, ita nobis munimen operetur perpetuum. Per.
Secreta.
Oblationes populi tui, Domine, quaesumus, beatorum apostolorum Petri et Pauli passio beata conciliet, et quae nostris non apta sunt meritis, fiant tibi placita tuorum deprecatione justorum. Per.
Praefatio.
[Character] Apud quem cum beatorum apostolorum continuata festivitas et aeterna celebritas, atque triumphi caelestis perpetuus sit natalis, non tamen beatae confessionis initia recolentes frequenti tribuas [Col. 1167D] devotione gaudere, ut crebrior honor sacratissimae passioni repensus, majorem nobis retributionis gratiam largiatur. Per.
Postcommun.
Sumptis, Domine, remediis sempiternis, tuorum mundentur corda fidelium, ut [Col. 1167D] Apud Pamelium: apostolorum apostolice Petri et Pauli natalis insignia, quae corporalibus officiis exequuntur, pia cordis intelligentia comprehendant. Per.
Item alia.
Sumpsimus, Domine, pignus salutis aeternae, celebrantes apostolorum Petri et Pauli votiva solemnia, et perpetua merita venerantes. Per.
Deus, qui multitudinem gentium beati Pauli apostoli praedicatione docuisti, da nobis, quaesumus, ut qui ejus natalitia colimus ejus apud te patrocinia sentiamus. Per.
Majestatem tuam, Domine, supplices exoramus, ut sicut Ecclesiae tuae sanctus apostolus Paulus extitit praedicator, ita sit nobis perpetuus suffragator. Per.
Secreta.
Praeveniant nobis, Domine, quaesumus, Apostoli tui desiderata commercia, ut quorum perpetuam dignitatem [Col. 1168B] sacro mysterio frequentamus in terris, et praesentia nobis subsidia postulent, et aeterna. Per.
Postcommun.
Perceptis, Domine, sacramentis, subdito corde rogamus et petimus ut, intercedente beato Paulo apostolo tuo, nobis proficiant ad medelam, quae pro illius gesta sunt passione. Per.
Deus, qui ligandi solvendique licentiam tuis apostolis contulisti, da, quaesumus, ut per ipsos a terrenis vitiis expediti [Col. 1168D] Lege: expeaitique. , liberi possimus caelestibus interesse mysteriis. Per.
[Col. 1168C] Omnipotens sempiterne Deus, qui nos beatorum apostolorum Petri et Pauli multiplici facis celebritate gaudere, da, quaesumus, ut eorum saepius iterata solemnitas nostrae sit tuitionis augmentum. Per.
Apostolicis nos, Domine, quaesumus, beatorum Petri et Pauli adtolle presidiis, ut quanto fragiliores sumus, tanto validioribus auxiliis foveamur. Per Dominum.
Concede, quaesumus, Domine, apostolis tuis, intervenire pro nobis, quia tunc nos salvari posse confidimus, si eorum precibus tua gubernetur Ecclesia, quibus utitur, te constituente, principibus. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nos omnium apostolorum merita sub una tribuisti celebritate venerari, [Col. 1168D] quaesumus ut celeriter nobis tuae propitiationis abundantiam multiplicatis intercessoribus largiaris. Per.
Exaudi nos, Deus, salutaris noster, et apostolorum tuere praesidiis, quorum donasti fideles esse doctrinis. Per.
Solemnitatis apostolicae multiplicatione gaudentes, clementiam tuam deprecamur, omnipotens Deus, ut tribuas jugiter nos eorum et confessione benedici, et patrociniis confoveri. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui jugiter apostolica defensione munimur, nec succumbamus vitiis, nec opprimamur adversis. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut apostolorum tuorum illorum gloriosa natalitia praevenimus, sic ad tua beneficia promerenda Majestatem tuam pro nobis ipsi praeveniant. Per.
Secreta.
Muneribus nostris, Domine, apostolorum illorum festa praecedimus, ut quae conscientiae nostrae praepediuntur obstaculis, illorum meritis grata reddantur. Per.
Postcommun.
Sumpto, Domine, sacramento, suppliciter deprecamur, ut, intercedentibus beatis apostolis, quod temporaliter gerimus, ad vitam capiamus aeternam. [Col. 1169B] Per.
Deus, qui nos per beatos apostolos ad cognitionem tui nominis venire tribuisti, da nobis eorum gloriam sempiternam et [Col. 1169D] Ita correximus, nam in exemplari perperam legitur: perficiendo. proficiendo celebrare, et celebrando proficere. Per.
Secreta.
Gloriam, Domine, sanctorum apostolorum perpetuam praecurrentes, quaesumus ut eamdem, sacris mysteriis expiati, dignius celebremus. Per Dominum.
Paefatio.
[Character] Qui Ecclesiam tuam sempiterna pietate non [Col. 1169C] [Col. 1169D] Sic emendavimus, cum Exemplar mendose habeat: deseres. deserens, per apostolos tuos jugiter eam et erudis et protegis. Et ideo cum angelis.
Postcommun.
Perceptis, Domine, sacramentis, suppliciter rogamus, ut, intercedentibus beatis apostolis tuis, quae pro illorum veneranda gerimus passione, nobis proficiant ad medelam. Per.
Deus, cujus dextera beatum Petrum apostolum ambulantem in fluctibus ne mergeretur erexit, et coapostolum ejus Paulum tertio naufragantem de profundo pelagi liberavit, concede propitius ut amborum [Col. 1169D] meritis [Col. 1169D] Apud Pamelium et Menardum: aeternitatis gloriam. aeternam Trinitatis gratiam consequamur. Per.
Secreta.
Offerimus sacrificium, Domine, quod pro reverentia apostolorum Petri et Pauli Majestati tuae jugiter et reddimus et debemus. Per Dominum nostrum.
[Character] Suppliciter exorantes, ut gregem tuum, Pastor aeterne, non deseras, [Col. 1170D] Menardus legit: sed per. et per beatos apostolos continua protectione custodias, ut iisdem [Col. 1170A] rectoribus [Col. 1170D] Apud eumdem: gubernetur. dirigantur, quos operis tui vicarios [Col. 1170D] Menardo: eidem. iisdem contulisti praeesse pastores. Per.
Postcommun.
Pignus aeternae vitae capientes humiles imploramus, ut, apostolicis fulti patrociniis, quod imagine contingimus sacramenti, manifesta perceptione sumamus. Per.
Praesta, Domine, quaesumus, ut sicut populus Christianus martyrum tuorum Simplici, Faustini et Viatricis, temporali solemnitate congaudet, ita perfruatur aeterna, et quod votis celebrat, comprehendat effectu. Per Dominum.
[Col. 1170B] Secreta.
Hostias tibi, Domine, pro sanctorum martyrum Simplici, Faustini et Viatricis, commemoratione deferimus, [Col. 1170D] Lege: simpliciter. suppliciter obsecrantes, ut et indulgentiam nobis pariter conferant et salutem. Per.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum tuorum Simplici, Faustini et Viatricis, caelestibus mysteriis celebrata solemnitas indulgentiam nobis tuae propitiationis adquirat. Per Dominum.
Sancti tui nos, Domine, Abdo et Senis piis orationibus prosequantur, et ab hujus vitae periculis jugiter [Col. 1170C] postulent expediri. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, ut Ecclesia tua, martyrum tuorum Abdo et Senis confisa suffragiis, devota permaneat, et eorum precibus gloriosis secura consistat. Per.
Secreta.
Munera tibi, Domine, pro sanctorum martyrum Abdo et Senis occisione deferimus, qui, dum finiuntur in terris, facti sunt caelesti luce perpetui. Per.
Postcommun.
Populum tuum, Domine, perpetua munitione defende; nec [Col. 1170D] Sic emendavimus ex Menardo. Exemplar mendose scribit: difficultas. difficulter quod pie, quod juste, postulat consequatur, cui sanctorum tuorum merita suffragantur. Per.
Deus, qui in sanctis habitas, et pia corda non deseris, suscipe propitius orationem nostram, et tribue misericordiam tuam, ut, te custode, servati, ab omnibus vitae hujus periculis liberemur. Per Dominum.
Secreta.
Fiant, Domine, tuo grata conspectui munera supplicantis [Col. 1171A] Ecclesiae, et ut nostrae proficiant saluti, adsit intercessio beatorum sanctorum tuorum. Per.
Postcommun.
Caelesti munere satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut haec nos dona, martyrum tuorum deprecatione, sanctificent. Per.
Beati Syxti, Domine, tui sacerdotis et martyris annua festa recolentes, quaesumus ut quae tuorum nobis sunt instrumenta praesentium, fiant aeternarum patrocinia gratiarum. Per.
Sancti Syxti, Domine, frequentata solemnitas, et de sacerdotalibus nos instruat, te miserante, doctrinis, [Col. 1171B] et de gloria martyrii foveat ubique suffragiis. Per Dominum.
Secreta.
Suscipe, Domine, munera propitiatus oblata, quae majestati tuae beatus Syxtus sacerdos commendat et martyr. Per.
Postcommun.
Repleti sumus, Domine, munere solemnitatis optatae, qua beati Syxti et celebritate juvamur et precibus. Per.
Adesto, Domine, precibus nostris, quas in sancti confessoris et episcopi tui Donati commemoratione deferimus, ut qui nostrae justitiae fiduciam non habemus, [Col. 1171C] qui tibi placuit meritis adjuvemur. Per Dominum.
Deus, tuorum gloria sacerdotum, praesta, quaesusumus, ut sancti confessoris et episcopi tui Donati, cujus festa gerimus, sentiamus auxilium. Per.
Secreta.
Praesta, quaesumus, Domine, ut sancti confessoris et episcopi tui Donati, quem ad laudem nominis tui dicatis muneribus honoramus, piae nobis devotionis fructus adcrescat. Per.
Postcommun.
Votiva, Domine, pro beati confessoris tui et episcopi Donati percipimus, quaesumus, ut ejus precibus et praesentis vitae nobis pariter et aeternae tribuas [Col. 1171D] conferre praesidium. Per Dominum.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut beati Laurenti martyris tui, quam praevenimus, veneranda solemnitas, et devotionem nobis augeat et salutem. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut nostra devotio, quae natalitia beati Laurenti martyris antecedit, patrocinia nobis ejus accumulet. Per.
Beati Laurenti martyris tui, Domine, geminata [Col. 1172A] gratia nos refoveat, quam glorificationis ejus, et optatis praeimus officiis, et desideranter expectemus adventum. Per.
Secreta.
Magnifica, Domine, beati Laurenti solemnia recensemus, quae promptis cordibus ambientes, oblatis muneribus et suscipimus et praeimus. Per.
[Character] Gloriosi Laurenti martyris pia certamina praecurrendo. Cujus honorabilis annua recursione solemnitas, et perpetua semper, et nova est, quia et in conspectu tuae Majestatis permanet mors tuorum pretiosa justorum et [Col. 1171D] Lege: restaurata. —Correximus, quia vitiose. restaurantur incrementa laetitiae, cum felicitatis aeternae recoluntur exordia. Et ideo cum angelis.
Postcommun.
Sancta tua, Domine, beati Laurenti martyris pretiosa [Col. 1172B] passione, et solemnia quae praeimus, nos refovent, quibus et jugiter sociamur, et semper desideramus expleri. Per.
Deus, cujus charitatis ardore beatus Laurentius edaces incendii flammas, contempto persecutore, devicit, concede propitius ut omnes qui martyrii ejus merita veneramur, protectionis tuae auxilio muniamur. Per.
Deus, qui mundi creator et rector es, et hunc diem in Levitae tui Laurenti martyrio consecrasti, concede propitius ut omnes qui martyrii ejus merita veneramur, [Col. 1171D] Apud Pamelium deest ut. ut intercessionibus ejus ab aeternis [Col. 1172C] gehennae incendiis liberemur. Per
Secreta.
Praesta, quaesumus, Domine, ut beati sancti Laurenti suffragiis in nobis tua munera tuearis, [Col. 1171D] Lege: propitius. —Quia perperam, emendavimus. pro cujus honoranda confessione hostias tibi laudis offerimus. Per.
[Character] In die solemnitatis hodiernae, qua beati Laurenti hostiam tibi placitam et castam corpore glorioso certamine suscepisti, prunis namque superposita stridebant membra viventia, nec tamen erat poena patientis, sed piae confessionis incessus; neque terreno [Col. 1172D] Ita correximus. In Exemplari minus recte: liberato. liberari cruciatu martyr optabat, sed coronari deprecebatur in caelis. Per Christum Dominum.
Postcommun
[Col. 1172D] Votiva, Domine, pro beati martyris tui Laurenti passione dona percipimus; quaesumus ut ejus precibus et praesentis vitae nobis pariter et aeternae tribuas conferre praesidium. Per.
ORATIONES Ad vesper.
Sancti Laurenti nos, Domine, sancta precatio tueatur, et quod nostra conscientia non meretur, ejus nobis, qui tibi placuit, oratione donetur. Per.
Adsit nobis, Domine, quaesumus, sancti Laurenti martyris [Col. 1172D] Apud Pamelium: sua glorificatione. in tua glorificatione benedictio, cujus [Col. 1173A] nobis est hodie facta suffragium in tua virtute confessio. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, ut semper nobis beati Laurenti laetificent votiva martyria, quae semper esse non desinunt admiranda. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nos sancti martyris tui Tiburti festivitate laetificas, praesta ut cujus commemoratione gaudemus, praesidio muniamur. Per.
Secreta.
Respice, Domine, munera, quae in sancti Tiburti commemoratione deferimus, ut cujus honore sunt [Col. 1173B] grata, ejus nobis fiant intercessione perpetua. Per.
Postcommun.
Prosit nobis, Domine, sancti Tiburti celebrata solemnitas, quia quanto fragiliores sumus, tanto placentium tibi praesidiis indigemus. Per.
Sancti Ypoliti martyris, Domine, quaesumus, veneranda festivitas, salutaris auxilii nobis praestet augmentum. Per.
Secreta.
Praesta nobis, quaesumus, omnipotens Deus, ut nostrae humilitatis oblatio et pro tuorum grata sit [Col. 1173C] honore sanctorum, et nos corpore pariter et mente purificet. Per.
Postcommun.
Sumptis, Domine, sacramentis, quaesumus ut, intercedente beato martyre tuo Ypolito, ad redemptionis aeternae proficiamus augmentum.
Beati Laurenti nos faciat, Domine, passio veneranda laetantes, et ut eam sufficienter recolamus, efficiat. Per.
Iterata festivitate beati Laurenti natalitia veneramur, quae in caelesti beatitudine fulgere novimus sempiterna. Per
[Col. 1173D] Secreta.
Beati Laurenti martyris honorabilem passionem muneribus, Domine, geminatis exequimur, quae licet propriis sit memoranda principiis, indesinenter tamen permanet gloriosa. Per.
[Character] Quoniam tanto jucunda sunt, Domine, beati Laurenti martyris crebrius repetita solemnia, quanto nobis ejus sine cessatione praedicanda sunt merita. Et ideo cum angelis.
Postcommun.
[Col. 1173D] Apud Pamelium: solemnis. Solemne nobis intercessio beati Laurenti martyris, quaesumus, Domine, praestet auxilium, ut [Col. 1174A] caelestis mensae participatio, [Col. 1173D] Eidem: quam sumsimus. quae sumpsimus, tribuat Ecclesiae tuae recensita laetitia. Per.
Deus, qui spe salutis aeternae beatae Mariae virginitate foecunda, humano generi praemia praestitisti, tribue, quaesumus, ut ipsam pro nobis apud te intercedere sentiamus, per quam meruimus auctorem vitae nostrae suscipere. Per Dominum
Omnipotens sempiterne Deus, qui terrenis corporibus Verbi tui veritatis Filii Unigeniti per venerabilem ac gloriosam [Col. 1173D] Ambrosiana missa: semperque. semper virginem Mariam ineffabile mysterium conjungere voluisti, petimus immensam clementiam tuam, ut quod in ejus veneratione [Col. 1174B] deposcimus, te propitiante, consequi mereamur. Per.
Secreta.
Accipe munera, Domine, quae in beatae Mariae iterata solemnitate deferimus, quia ad tua praeconia recurrit ad laudem, quod vel talis adsumpta est. Per.
Postcommun.
Caelesti munere [Col. 1174D] In eadem missa: satiatos. satiati, omnipotens Deus, [Col. 1174D] Eadem: tua nos. tua protectione custodi, et castimoniae, pacem mentibus nostris atque corporibus, intercedente sancta Maria, propitiatus indulge; et veniente sponso Filio tuo Unigenito, accensis lampadibus ejus digni praestolemur occursum. Per.
Sancti martyris Agapiti merita nos, Domine, pretiosa tueantur, in quibus tuae Majestatis opera praedicantes, et praesens capiamus adjutorium et futurum. Per.
Secreta.
Munera tibi, Domine, pro sancti martyris Agapiti passione deferimus, qui dum finitur in terris, factus est caelesti sede perpetuus. Per.
Postcommun.
Sumpti sacrificii, Domine, perpetua nos tuitio non relinquat, et noxia semper a nobis cuncta depellat. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et, intercedente beato Martyre tuo Magno, ab hostium nos defende propitiatus incursu. Per.
Secreta.
Grata tibi sint munera nostra, Domine, quae et tuis sint instituta praeceptis, et beati Magni festivitas gloriosa commendet. Per.
Postcommun.
Tua sancta sumentes, quaesumus, Domine, u beati Magni nos foveant continuata praesidia. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et beati Ruffi intercessionibus confidentes, nec minis adversantium, nec ullo conturbemur incursu. Per.
Secreta.
Intercessio, quaesumus, Domine, sancti tui Rum munera nostra commendet, nosque in ejus veneratione tuae Majestati reddat acceptos. Per.
Postcommun.
Sumentes gaudia sempiterna de participatione sacramenti, et festivitate beati martyris tui Ruffi, suppliciter deprecamur, ut quae sedula servitute, donante te, gerimus, dignis sensibus tuo munere [Col. 1175B] capiamus. Per Dominum.
Sancti nos, quaesumus, Domine, Hermis natalitia votiva laetificent, et suae beneficiis intercessionis adtollant. Per Dominum.
Secreta.
Munera nostra, quaesumus, Domine, propitiatus adsume; et ut digne tuis famulemur altaribus, sancti tui nos Hermis intercessione custodi. Per.
Postcommun.
Exultet, quaesumus, Domine, populus tuus in sancti tui commemoratione Hermis; et cujus votivo laetatur officio, suffragio relevetur optato. Per.
Sancti Johannis Baptistae et martyris tui, Domine, quaesumus, veneranda festivitas salutaris auxilii nobis praestet effectum. Per.
Perpetuis nos, Domine, sancti Johannis Baptistae tuere praesidiis; et quanto fragiliores sumus, tanto magis necessariis adtolle suffragiis. Per.
Secreta.
Munera tibi, Domine, pro sancti martyris Johannis Baptistae passione deferimus, [Col. 1175D] Apud Menardum: qui dum. quia dum finitur in terris, factus est caelesti sede [Col. 1176D] Apud eumdem: perpetuus, quaesumus, ut ejus obtentu nobis proficiat ad salutem. perpetuus. Per.
Postcommun.
Conferat nobis, Domine, sancti Johannis [Col. 1176D] Apud Menardum ita etiam habetur. Pamelius vero legit: beata solemnitas. utrumque [Col. 1175D] solemnitas, ut magnifica sacramenta quae sumpsimus, [Col. 1176D] Apud Pamelium idem legitur; sed apud Menardum habetur: digne veneremur, et nobis salutaria sentiamus. significata veneremur, et in nobis potius aedita gaudeamus. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, fortitudo certandum, et martyrum palma, solemnitatem hodierni diei propitius intuere, et Ecclesiam tuam continua [Col. 1176A] fac celebritate laetari, et intercessione beati martyris Prisci omnium intercedentium vota proficias. Per.
Secreta.
Ejus tibi precibus, Domine, quaesumus, grata reddatur oblatio, pro cujus est festivitate immolanda. Per.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, Domine, ut, sacramenti tui participatione vegetati, sancti quoque martyris Prisci precibus adjuvemur. Per.
Adjuvet nos, quaesumus, Domine, sanctae Mariae [Col. 1176B] gloriosa intercessio, cujus etiam diem, quo felix ejus est inchoata nativitas, meminimus. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostias placationis et laudis, quas tibi offerimus pro Nativitate beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae, et sanctis ejus intercessionibus cunctis nobis proficiant ad salutem. Per.
Postcommun.
Adesto, quaesumus, Domine, fidelibus tuis, ut quae sumpserunt fideliter, et mente sibi, et corpore beatae Mariae intercessione custodiant. Per.
Item alia.
Sumptis, Domine, sacramentis, intercedente beata et gloriosa semperque virgine Dei genitrice Maria [Col. 1176C] ad redemptionis aeternae, quaesumus, proficiamus augmentum. Per
Sanctus, Domine, Gurgonius sua nos intercessione laetificet, et pia faciat solemnitate gaudere. Per Dominum.
Grata sit tibi, Domine, nostrae servitutis oblatio, qua sanctus Gurgonius martyr intervenit. Per.
Familiam tuam, Deus, suavitas illa contingat et vegetet, qua in martyre tuo Gurgonio Christi tui bono jugiter odore pascatur. Per Dominum.
Deus, qui nos hodierna die Exaltatione sanctae crucis annua solemnitate laetificas, praesta ut cujus mysterium in terra cognovimus, ejus redemptionis praemia consequamur. Per.
Secreta.
Devotas, Domine, humilitatis nostrae preces et hostias misericordiae tuae praecedat auxilium, et salutem, quam per Adam in paradiso ligni clauserat [Col. 1177A] temerata praesumptio, ligni rursum fides aperiat. Per Dominum.
Postcommun.
Adesto familiae tuae, quaesumus, clemens et misericors Deus [Col. 1177D] Pamelius: ut adversis. in adversis et prosperis preces exaudias, et nefas adversariorum per auxilium sanctae crucis digneris conterere, ut portum salutis tuae valeant adprehendere. Per.
Beatorum martyrum pariterque pontificum Corneli, et Cypriani nos, Domine, quaesumus, festa tueantur, et eorum commendet oratio veneranda Per.
[Col. 1177B] Secreta.
Plebis tuae, Domine, munera benignus intende, quae majestati tuae pro sanctorum martyrum Corneli et Cypriani solemnitatibus sunt dicata. Per.
Postcommun.
Sacro munere vegetatos sanctorum martyrum Corneli et Cypriani natalitia nos tibi, Domine, quaesumus, commendet oratio. Per Dominum.
Magnificet te, Domine, sanctorum Cosmae et Damiani beata solemnitas, [Col. 1177D] Apud eumdem: qua et quia et illis gloriam sempiternam, [Col. 1178D] Pamelio: et opem. opem nobis ineffabili providentia contulisti. Per.
[Col. 1177C] Secreta.
In tuorum, Domine, pretiosa morte justorum sacrificium illud offerimus, de quo martyrium sumsit omne principium. Per.
Postcommun.
Sit nobis, Domine, sacramenti tui certa salvatio: quae beatorum martyrum tuorum Cosmae et Damiani meritis imploratur. Per Dominum.
Da nobis, omnipotens Deus, beati archangeli Michaelis [Col. 1178D] Apud Pamelium: catenus. eo tenus honore proficere, ut cujus in terra gloriam praedicamus, precibus adjuvemur in [Col. 1177D] caelis. Per.
Beati archangeli Michaelis interventione suffulti, supplices te, Domine, deprecamur, ut quos honore prosequimur, contingamus et mente. Per.
Perpetuum nobis, Domine, tuae miserationis praesta subsidium, quibus et angelica praestitisti suffragia non deesse. Per.
Secreta.
Munus populi tui, Domine, quaesumus, dignanter adsume, quod non nostris meritis, sed sancti archangeli tui Michaelis deprecatione sit gratum. Per.
[Col. 1178A] Postcommun.
Adesto plebi tuae, misericors Deus; et ut gratiae tuae beneficia potiora percipiat, beati Michaelis archangeli fac supplicem deprecationibus sublevari. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, fidelibus tuis, ut jejuniorum veneranda solemnia et congrua pietate suscipiant, et secura devotione percurrant. Per.
Deus, qui te sinceris asseris manere pectoribus, da nobis tua gratia tales existere, in quibus habitare digneris. Per.
Secreta.
[Col. 1178B] Deus, qui de his terrae fructibus tua sacramenta constare voluisti, praesta, quaesumus, ut opem nobis et praesentis vitae conferas et futurae. Per
Postcommun.
Salutari tuo munere, Domine, satiati, supplices te deprecamur, ut cujus laetamur gustu, renovemur effectu. Per Dominum.
IN SEXTA FERIA Mensis septimi.
Inchoata jejunia, Domine, quaesumus, benigno favore prosequere; et sicut ab alimentis in corpore, ita a vitiis jejunemus in mente. Per.
Secreta.
Hujus te, Domine, muneris oblatione placemus, [Col. 1178C] et perpetuae vitae participes hujus operatione reddamur. Per.
Postcommun.
Caelestis mensae, quaesumus, Domine, sacrosancta libatio corda nostra purget semper et pascat. Per.
IN XII LECTIONES. Die Sabbati.
Tribue, quaesumus, Domine, fidelibus tuis ut jejunio mensis septimi convenienter aptentur, et suscepta solemniter castigatio corporalis ad fructum cunctarum transeat animarum. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui se, adfligendo carnem, ab alimentis abstinet, sectando justitiam, culpa jejunet. Per Dominum nostrum.
Deus humanae salutis operator, da nobis exercere [Col. 1178D] jejunia congruenter, quibus nostrae substantiae sempiterna remedia providisti. Per.
Suscipe, Domine, preces populi supplicantis, et nostri vota jejunii salutaris tui perfice sacramentum. Per.
Omnipotens tua, Domine, prompta mente laudantes, jejunia tibi sacrata deferimus, ut dum ingrati de perceptis existimus, efficiamur percipiendis fructibus gratiores. Per Dominum.
Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas igneas, concede, quaesumus, ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per.
[Col. 1179A] Secreta
Haec hostia, Domine, quaesumus, et vincula nostrae iniquitatis absolvat, et tuae nobis misericordiae dona conciliet. Per.
Postcommun.
Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, tua sacramenta quod continent, ut quae nunc specie gerimus rerum veritate capiamus. Per.
Ad populum.
Auxiliare, Domine, populo tuo, ut, sacrae devotionis proficiens incrementis, et tuo semper munere gubernetur, et ad redemptionis aeternae pertineat, te docente, consortium. Per Dominum.
Sanctorum tuorum nos, Domine, Marcelli et Apulei beata merita prosequantur, et suo semper perficiant amore ferventes. Per.
Secreta.
Majestatem tuam nobis, Domine, quaesumus, haec hostia reddat immolanda placatam, tuorum digna postulatione sanctorum. Per.
Postcommun.
Sacramentis, Domine, muniamur acceptis, et sanctorum tuorum Marcelli et Apulei contra omnes nequitias inruentes armis caelestibus protegamur. Per Dominum nostrum.
Annua martyrum tuorum, Domine, vota, recurrimus, Majestatem tuam suppliciter deprecantes, ut cum temporalibus incrementis prosperitati aeternae Coronatorum capiamus augmentis. Per. [Col. 1179D] Adde: Secreta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hostias tibi, Domine, pro martyrum tuorum Coronatorum commemoratione deferimus, supplicantes, ut indulgentiam nobis pariter conferant et salutem. Per.
Postcommun.
Sanctorum tuorum Coronatorum, quaesumus, Domine, semper nos laetificent festa, et majestati tuae perpetua placatione commendent. Per.
Sanctae martyrae tuae Caeciliae supplicationibus tribue nos foveri, ut cujus venerabilem solemnitatem praevenimus obsequio, ejus intercessionibus commendemur. Per Dominum.
Secreta.
Suscipe, Domine, sacrificium placationis et laudis, quod nos, interveniente sancta tua Cecilia, cujus [Col. 1180A] festivitatem praevenimus, et perducat ad veniam, et in perpetuam gratiarum constituat actionem. Per.
Postcommun
Libantes, Domine, mensae tuae beata mysteria, quaesumus, ut martyrae interventione sanctae Caeciliae et praesentis nobis misericordiam conferat et aeternam. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui eligis infirma mundi, ut fortia quaeque confundas, da nobis in festivitate sanctae martyrae tuae Caeciliae congrua devotione gaudere, ut et potentiam tuam in ejusdem [Col. 1180B] passione percipiamus auxilium. Per.
Exaudi nos, Deus salutaris noster, ut sicut de sanctae Caeciliae festivitate gaudemus, ita piae devotionis erudiamur [Col. 1179D] In Missali Romano: affectu. effectu. Per Dominum.
Crescat, Domine semper in nobis sanctae jocunditatis affectus, et beatae Caeciliae martyrae tuae veneranda festivitas augeatur. Per Dominum.
Secreta.
[Col. 1180D] Ambrosiana missa apud Pamelium: Tribue, quaesumus, virtutum caelestium Deus. Quaesumus, virtutum caelestium Domine, ut sacrificia pro sanctae Caeciliae solemnitate delata desiderium nos [Col. 1180D] In eadem missa: temporale. temporalem doceant habere contemptum, et ambire dona faciant caelestium gaudiorum. Per.
Postcommun.
Haec nos, Domine, gratia tua, quaesumus, semper [Col. 1180C] exerceat, ut divinis instauret nostra corda mysteriis, et sanctae Caeciliae martyrae tuae commemoratione laetificet. Per.
Natalem beati Clementis sacerdotis et martyris tui natalitia veneranda, quaesumus, Domine, Ecclesia tua devota suscipiat, et fiat magnae glorificationis amore devotior. Per.
Secreta.
Sacrificium tibi, Domine, laudis offerimus pro sancti celebritate Clementis, ut propitiationem tuam, quam nostris operibus non meremur, pii suffragatoris intercessionibus adsequamur. Per.
[Col. 1180D] Postcommun.
Beati Clementis, Domine, natalitio fidelibus tuis munere suffragetur; et qui tibi placuit, nobis imploret auxilium. Per Dominum nostrum.
Intercessio nos, quaesumus, Domine, sanctae Felicitatis martyrae tuae votiva confoveat, ut ejus sacrata natalitia et temporaliter frequentemus, et conspiciamus aeterna. Per.
[Col. 1181A] Secreta
Munera tibi, Domine, pro sanctae Felicitatis gloriosa commemoratione deferimus, [Col. 1181D] Apud Pamelium: obsecrantes, ut quae nobis hujus solemnitatis effectum. quae nobis hujus solemnitas effectu et confessione dedicavit et sanguine. [Col. 1181D] Apud eumdem additur: miserationis quoque tuae continuum imploret auxilium. Per.
Postcommun.
Praesta, Domine, quaesumus, ut, sacramenti tui participatione vegetati, sanctae Felicitatis quoque martyris precibus adjuvemur. Per.
Beatorum martyrum, Domine, Saturnini et Crisanti adsit oratio, ut quos obsequio veneramur, pio [Col. 1181B] jugiter experiamur auxilio. Per.
Secreta.
Populi tui, Domine, quaesumus, tibi grata sit hostia, quae natalitiis sanctorum martyrum tuorum Saturnini et Crisanti solemnitatibus immolatur. Per.
Postcommun.
Mysteriis, Domine, repleti sumus; votis et gaudiis, praesta, quaesumus, ut, per intercessionem sanctorum martyrum tuorum Saturnini et Crisanti, quae corporaliter agimus spiritaliter consequamur. Per Dominum.
Tuere nos, misericors Deus, et beati Andreae [Col. 1181C] apostoli tui, cujus natalitia praevenimus, semper guberna praesidiis. Per.
Secreta.
Apostolicae reverentiae culmen offerimus, sacris mysteriis imbuendum; praesta, Domine, quaesumus, ut beati Andreae suffragiis, cujus natalitia praeimus, hic plebs tua semper et sua vota depromat, et desiderata percipiat. Per Dominum.
[Character] Reverentiae tuae dicato jejunio gratulantes, quo apostolica beati Andreae merita desideratis praevenimus officiis, et ad eandem celebrandam solemniter praeparemus. Per
Postcommun.
Purificent semper et muniant tua sacramenta [Col. 1181D] nos, Domine, et beati Andreae apostoli tui intercessione ad perpetuae ducant salvationis effectum. Per.
Majestatem tuam, Domine, suppliciter exoramus, ut sicut Ecclesiae tuae sanctus Andreas apostolus extitit praedicator et rector, ita sit pro nobis perpetuus suffragator. Per Dominum nostrum.
[Col. 1182A] Beatus Andreas pro nobis, Domine, quaesumus, imploret apostolus, ut, et nostris reatibus absoluti, cunctis etiam periculis eruamur. Per.
Secreta.
Sacrificium nostrum tibi, Domine, quaesumus, beati Andreae precatio sancta conciliet, et [Col. 1181D] Apud Pamelium et Medardum legitur: ut cujus honore. ut cujus honorem solemniter exhibetur, meritis efficiatur acceptum. Per.
[Character] Qui Ecclesiam tuam [Col. 1182D] Apud Menardum, in natali sancti Thomae: in apostolicis. in apostolis tribuisti consistere fundamentis. De quorum collegio beati Andreae solemnia celebrantes, tua, Domine, praeconia non tacemus. Et ideo cum.
Postcommun.
Beati Andreae apostoli tui, Domine, quaesumus, intercessione nos adjuva, pro cujus solemnitate [Col. 1182B] percipimus tua sancta laetantes. Per Dominum.
Protegat nos, Domine, saepius beati Andreae apostoli repetita solemnitas, ut cujus patrocinia sine intermissione recolimus, perpetua defensione sentiamus. Per.
Secreta.
Indulgentiam nobis praebeant haec munera, quaesumus, Domine, largiorem, quae venerabilis Andreae suffragiis offeruntur. Per Dominum.
Postcommun.
Adjuvet familiam tuam, tibi, Domine, supplicando, venerandus Andreas apostolus tuus, et pius interventor [Col. 1182C] [Col. 1182D] Apud eumdem in vigilia sancti Andreae: efficiatur. efficiat, qui tui nominis extitit praedicator. Per Dominum.
Da nobis, quaesumus, Domine, beati apostoli Thomae solemnitatibus gloriari, ut ejus semper et patrociniis sublevemur, et fidem congrua devotione sectemur. Per.
Secreta.
Debitum, Domine, nostrae reddimus servitutis, suppliciter exorantes, ut suffragiis beati apostoli Thomae in nobis tua munera tuearis, cujus honorando confessionem, laudis [Col. 1182D] Tuae, vel tui, ut in Exemplari. Menardus: tibi. tuae hostias immolamus. Per.
[Col. 1182D] Postcommun.
Conserva, Domine, populum tuum; et quem sanctorum tuorum praesidiis non desinis adjuvare, perpetuis tribue gaudere remediis. Per.
Exaudi, Domine, populum cum sanctorum tuorum tibi patrocinio supplicantem, ut temporalis vitae nos tribuas pace gaudere, et aeternae reperire subsidia. Per.
[Col. 1183A] Secreta.
Preces, Domine, tuorum respice oblationesque fidelium, ut et tibi grata sint perpetuo festivitate sanctorum, et nobis conferant tuae propitiationis auxilium. Per.
Postcommun.
Sanctorum tuorum, Domine, intercessione placatus, praesta, quaesumus, ut quae temporali celebramus actione, perpetua salvatione capiamus. Per.
Praesta, Domine, quaesumus, ut sicut sanctorum tuorum nos natalitia celebranda non deserunt; ita jugiter suffragiis comitentur. Per.
Adesto, Domine, populo tuo cum Sanctorum patrocinio [Col. 1183B] supplicanti: ut quod propria fiducia non praesumit; suffragantium meritis [Col. 1183] Ita emendavimus ex Pamelio, cum male in Exemplari legatur: consequamur consequatur. Per Dominum.
Secreta.
Salutari sacrificio, Domine, populus tuus semper exultet, quo et debitus honor sacris martyribus exhibetur, et sanctificationis tuae munus adquiritur. Per.
Postcommun.
Et natalitiis sanctorum, Domine, et sacramenti munere vegetati, quaesumus, ut bonis, quibus per tuam gratiam nunc fovemur, perfruamur aeternis. Per.
[Col. 1183C] Sancti tui, quaesumus, Domine, jugiter nobis a te et veniam postulent et profectum. Per.
Deus, qui nos et sanctorum martyrum solemnitatibus, et confessorum gloria circundas et protegis, praesta nobis eorum semper et imitatione proficere, et emundatione fulgere. Per.
Secreta.
Haec hostia, Domine, quaesumus, solemniter immolanda pro tuorum commemoratione justorum, conscientias nostras semper et mundet et protegat. Per.
Postcommun.
Votiva, Domine, dona percipimus, quia sanctorum nobis precibus et praesentis, quaesumus, vitae pariter et aeternae tribue conferre praesidium. Per Dominum [Col. 1183D] nostrum.
Fac nos, Domine, quaesumus, sanctorum tuorum semper festa sectari, quorum suffragiis protectionis tuae dona sentimus. Per.
Secreta.
Fiat, Domine, quaesumus, hostia sacranda placabilis, pretiosi celebritate martyrii, quae et peccata nostra purificet, et sanctorum tibi vota conciliet famulorum. Per.
Postcommun.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum tuorum [Col. 1184A] caelestibus mysteriis celebrata solemnitas indulgentiam nobis tuae propitiationis adquirat. Per Dominum.
Majestati tuae nos, Domine, martyrum supplicatio beata conciliet, ut qui incessabiliter actibus nostris offendimus, justorum precibus expiemur. Per.
Martyrum tuorum nos, Domine, semper festa laetificent, et quorum celebramus meritum, expiemur auxilium. Per.
Secreta.
Accepta tibi sit, Domine, sacratae plebis oratio pro tuorum honore sanctorum, quorum meritis semper coepisse in tribulatione agnoscit auxilium. [Col. 1184B] Per.
Postcommun.
Jugiter nos, Domine, sanctorum tuorum vota laetificent, et patrocinia nobis martyrum ipsae semper festivitates exhibeant. Per.
Magnificantes, Domine, clementiam tuam, suppliciter exoramus, ut qui nos sanctorum tuorum frequentibus facis natalitiis interesse, perpetuis tribuas gaudere consortiis. Per Dominum.
Da nobis, omnipotens Deus, in sanctorum tuorum te semper commemoratione laudare, quia refovere curabis, quos in honore tuo perseverare concedis. Per.
[Col. 1184C] Secreta.
Accepta tibi sit in conspectu tuo, Domine, nostrae devotionis oblatio, et eorum nobis fiat supplicatione salutaris, pro quorum solemnitate defertur. Per.
Postcommun.
Ad defensionem fidelium, Domine, quaesumus, dexteram tuae Majestatis extende; et ut perpetua pietatis protectione muniantur, intercessio pro his non desit martyrum continuata sanctorum. Per.
Fraterna nos, Domine, martyrum tuorum corona laetificet, quae et fidei nostrae praebeat incitamenta virtutum, et multiplici nos suffragio consoletur. Per.
[Col. 1184D] Praesta, quaesumus, Domine, ut sicut nobis indiscreta pietas horum martyrum beatorum individuae charitatis praebet exemplum, sic spiritum gratiae tuae, quo jugiter muniamur, semper imploret. Per.
Secreta.
Iterata mysteria, Domine, pro sanctorum martyrum devota mente tractamus, quibus nobis et praesidium crescit et gaudium. Per.
Postcommun.
Caelesti munere saginati, quaesumus, Domine Deus noster, ut haec nobis dona martyrum tuorum duplicatio beata sanctificet. Per.
Domine Deus noster, multiplica super nos gratiam tuam; et quorum celebramus gloriosa certamina, tribue subsequi in sancta professione victoriam. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, quaesumus, munera populi tui pro martyrum festivitate sanctorum, et sincero nos corde fac eorum natalitiis interesse. Per.
Postcommun.
Sacramenti tui, Domine, quaesumus, sumpta benedictio corpora nostra mentesque sanctificet, et perpetuae misericordiae nos praeparet ascribendos. Per Dominum.
Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, et quod Ecclesiae tuae usque in finem saeculi promisisti clementer operare. Per.
Excita, Domine, potentiam tuam, et magna nobis virtute succurre, ut per auxilium gloriae tuae, quod nostra peccata praepediunt, indulgentia tuae propitiationis acceleret. Per.
Secreta.
Placare, Domine, quaesumus, humilitatis nostrae precibus et hostiis; et ubi nulla suppetunt suffragia meritorum, tuae nobis indulgentiae succurre praesidiis. Per.
[Character] Deus cui proprium est ac singulare quod [Col. 1185C] bonus es, et nulla unquam a te es commutatione diversus, propitiare supplicationibus nostris, et Ecclesiae tuae misericordiam tuam, quam confitentur, ostende, manifestans plebi tuae Unigeniti tui mirabile Sacramentum, ut in universitate nationum perficiatur quod per Verbi tui Evangelium promisisti, et habet plenitudo adoptionis, quod pertulit testificatio veritatis. Per Christum Dominum.
Postcommun.
Repleti cibo [Col. 1185D] Apud Menardum, in hebdomada 3 ante Natale Domini: spiritalis. spiritali alimoniae, supplices te deprecamur, omnipotens Deus, ut hujus participatione mysterii, doceas nos terrena despicere, et amare caelestia, atque omni nexu mortiferae cupiditatis exutos regno perpetuae libertatis consortes efficias. Per Dominum.
Excita, Domine, quaesumus, corda nostra ad praeparandas Unigeniti tui vias, ut per ejus adventum purificatis tibi servire mentibus mereamur. Per.
Praeveniat nos, quaesumus, omnipotens Deus, tua gratia semper et subsequatur, ut [Col. 1185D] Pamelius habet: per adventum. cum adventum Unigeniti tui, quem summo cordis desiderio sustinemus, et praesentis vitae subsidia et futurae etiam consequamur. Per.
Conscientias nostras, quaesumus, omnipotens Deus, [Col. 1186A] cotidie visitando purifica, ut, veniente Domino Filio tuo, paratam sibi in nobis inveniat mansionem. Per.
Fac nos, quaesumus, Domine Deus noster, pervigiles atque solicitos adventum expectare Christi Filii tui Domini nostri, ut dum venerit pulsans, non dormientes peccatis, sed vigilantes et in suis inveniat laudibus exultantes. Per.
Secreta.
Sacrificium tibi, Domine, celebrandum placatus intende, quod et nos a vitiis nostrae conditionis emundet, et tuo nomini reddat acceptos. Per.
Postcommun.
Sumptis muneribus, Domine, quaesumus ut cum frequentatione mysterii crescat nostrae salutis effectus. Per.
Praecinge, quaesumus, Domine Deus noster, lumbos mentis nostrae divina tua virtute [Col. 1186D] Apud eumdem: potenter. potentium, ut veniente Domino nostro Jesu Christo Filio tuo, digni inveniamur aeternae vitae convivio, et vota caelestium dignitatum ab ipso percipere mereamur. Per.
Adjuva, Domine, fragilitatem plebis tuae, ut ad votivum magnae festivitatis effectum, et corporaliter gubernata percurrat, et ad perpetuam gratiam devota mente perveniat. Per.
Secreta.
Grata tibi sint, Domine, munera, quibus mysteria celebrantur nostrae libertatis et vitae. Per.
[Col. 1186C] Postcommun.
Animae nostrae, quaesumus, omnipotens Deus, hoc potiantur desiderio, ut a tuo Spiritu inflammentur, ut sicut [Col. 1186D] Apud Menardum, hebdomadae 5 ante Natale Domini: lampades. lampadas divino munere satiati, ante conspectum venientis Christi Filii tui velut clara lumina fulgeamus. Per.
Festina, quaesumus, ne tardaveris, Domine, et praesidium nobis tuae pietatis impende, ut opportunis consolationibus subleventur, qui in tua miseratione confidunt. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, hanc gratiam plebi tuae, adventum Unigeniti tui cum summa vigilantia expectare, ut, sicut ipse auctor nostrae salutis docuit, velut fulgentes lampadas in ejus occursum [Col. 1186D] nostras animas praeparemus. Per
Voci nostrae, quaesumus, Domine, aures tuae pietatis accommoda, et cordis nostri tenebras lumine tuae visitationis inlustra. Per.
Secreta.
Sacrificiis praesentibus, Domine, quaesumus, intende placatus, ut et devotioni nostrae proficiant et saluti. Per.
Postcommun.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, cunctae familiae tuae hanc voluntatem in Christo Filio tuo Domino [Col. 1187A] nostro venienti in operibus justis aptos occurrere, et ejus dexterae sociati, regnum mereantur possidere caeleste. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut redemptionis nostrae ventura solemnitas, et praesentis nobis vitae subsidia conferat, et aeternae vitae beatitudinis praemia largiatur. Per Dominum.
Excita, quaesumus, Domine, potentiam tuam, et veni, ut ii qui in tua pietate confidunt ab omni citius adversitate liberentur. Per.
Exsultemus, quaesumus, Domine, Deus noster, omnes recti corde in unitate fidei congregati, ut veniente [Col. 1187B] Salvatore nostro Filio tuo, immaculati occurramus illi in ejus sanctorum comitatu. Per eumdem Dominum.
Fac nos, Domine, quaesumus, mala nostra toto corde respuere, ut veniente Filio tuo Domino nostro, bona ejus capere valeamus. Per.
Secreta.
Devotionis nostrae tibi, Domine, quaesumus, hostia jugiter immoletur, quae et sacri peragat instituta mysterii, et salutare tuum nobis mirabiliter operetur. Per Dominum.
Postcommun.
Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut qui de adventu Unigeniti tui secundum [Col. 1187C] carnem laetantur, in secundo cum venerit in majestate sua, praemium aeternae vitae percipiant. Per.
Indignos, quaesumus, Domine, famulos tuos, quia actionis propriae culpa contristat, Unigeniti tui nos adventu laetifica. Per Dominum.
Quaesumus, omnipotens Deus, preces nostras respice, et tuae super nos viscera pietatis impende, ut qui ex nostra culpa adfligimur, Salvatore nostro adveniente, respiremus. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui sub peccati jugo ex debito deprimimur, expectata Unigeniti tui nova nativitate liberemur. Per.
Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut tua propitiatione salvemur. Per.
Festina, ne tardaveris, Domine, Deus noster, et a [Col. 1187D] diabolico furore nos potenter libera. Per.
Porrige nobis, Domine, dexteram tuae venerationis, et veni, et peccata nostra propitiatus absolve. Per.
Deus, qui prospicis quia ex nostra pravitate adfligimur, concede propitius, ut ex tua visitatione consolemur. Per Domin.
Festinantes, omnipotens Deus, in occursum Filii tui Domini nostri, nulla impediant opera actus terreni, sed caelestis sapientiae eruditio faciat nos ejus esse consortes. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Filii tui ventura solemnitas, et praesentis nobis vitae remedia conferat, et praemia aeterna concedat. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quia pro [Col. 1188A] peccatis nostris meremur affligi, per adventum Filii tui a cunctis adversitatibus liberemur. Per.
Deus, qui nos redemptionis nostrae annua exspectatione laetificas, praesta ut Unigenitum Filium tuum quem Redemptorem laeti suscipimus, venientem quoque Judicem securi videamus. Per.
Deus, qui conspicis quia in tua pietate confidimus, concede propitius ut de caelesti semper protectione gaudeamus. Per.
Subveniat nobis, Domine, misericordia tua et ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis te mereamur veniente salvari. Per.
[Col. 1188B] Secreta.
Ecclesiae tuae, Domine, munera placatus adsume, quae et misericors offerenda tribuisti, et in nostrae salutis potenter efficias transire mysterium. Per.
[Character] Referentes gratiarum de praeteritis devotionem, promtius quae ventura sunt praestanda confidimus, nec est nobis seminum desperanda foecunditas, cum pro supplicationibus nostris annua devotione venerandus etiam matris Virginis fructus salutaris intervenit Christus Dominus noster. Quem audant.
Postcommun.
Tuorum nos, Domine, largitate donorum et temporalibus adtolle praesidiis, et conversatione tibi placeat, et secura deserviat. Per Dominum.
[Col. 1188C] Ad populum.
Esto, Domine, plebi tuae sanctificator et custos, et beatae Mariae munita praesidiis et conversatione tibi placeat, et secura deserviat. Per Dominum.
In sexta feria
Hujus nobis parsimoniae, quaesumus, Domine, praebe mensuram, ut quod licentiae carnis auferimus, salutarem nobis fructum acquirat. Per.
Deus, qui nostram conspicis semper infirmitatem destitui, adventus tui nos visitatione custodi. Per.
Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, atque in cunctis actionibus nostris et aspirando nos praeveni, et adjuvando custodi. Per.
[Col. 1188D] Secreta.
Praesta, Domine, quaesumus, ut dicato muneri congruentem nostrae devotionis offeramus affectum. Per.
Postcommun
Refecti vitalibus alimentis, quaesumus, Domine, ut quod tempore nostrae mortalitatis exequimur, immortalitatis tuae munere consequamur. Per.
Ad populum.
Respice, Domine, quaesumus, propitius ad plebem tuam, et quam divinis tribuis proficere sacramentis, ab omnibus absolve peccatis. Per Dominum nostrum.
Sabbato in XII lectiones.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et praesentis [Col. 1189A] vota jejunii placita tibi devotione exhibere, concede. Per.
Converte nos, Deus sanitaris noster, et ut nobis jejunium corporale proficiat, mentes nostras caelestibus institue disciplinis. Per.
Deus, qui, pro animarum expiatione nostrarum, sacri jejunii instituta mandasti, fragilitati nostrae adjumenta concede, et effectum caelestium mandatorum benignus inspira. Per Dominum.
Miserationum tuarum, Domine, quaesumus, praeveniamur auxilio, et in hujus solemnitate jejunii omnium tibi sit devotio grata fidelium. Per.
Preces populi tui, quaesumus, Deus, clementer exaudi, ut qui juste pro peccatis nostris adfligimur, pietatis tuae visitatione consolemur. Per.
[Col. 1189B] Post benedict.
Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, [Col. 1190A] concede, quaesumus, ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per.
Secreta.
Ecclesiae tuae, Domine, munera [Col. 1189D] Menardus: sanctifica, et concede. sanctifica concede, ut per haec veneranda mysteria pane caelesti refici mereamur. Per.
Postcommun.
Prosint nobis, Domine, sumpta mysteria pariterque nos et a peccatis exuant, et praesidiis tuae propitiationis adtollant. Per.
Ad populum.
Veniat, Domine, quaesumus, populo tuo supplicanti tuae benedictionis infusio, quae diabolicas ab eodem repellat insidias, quae fragilitatem mundet et protegat, quae inopem sustentet et foveat. Per Dominum [Col. 1190B] nostrum Jesum Christum.
[Col. 1189C] Deus, qui diligentibus te bona invisibilia praeparasti, infunde cordibus nostris tui amoris affectum, ut te in omnibus et super omnia diligentes, promissiones tuas, quae omne desiderium superant, consequamur. Per Dominum nostrum.
Col.
Deus, qui in sanctis habitas, et pia corda non deseris, libera nos a terrenis desideriis et cupiditate carnali, ut, nullo in nobis regnante peccato, tibi soli Domino liberis mentibus serviamus. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has oblationes famulorum famularumque tuarum benignus assume, ut quod singuli obtulerunt ad honorum nominis tui, cunctis proficiat ad salutem. [Col. 1189D] Per.
Postcummun.
Quos caelesti, Domine, [Col. 1189D] Lege: dona. —Apud Pamelium, Dominica 6 post Pentecosten: dono. donae satiasti, praesta, quaesumus, ut a nostris mundemur occultis, et ab hostium liberemur insidiis. Per Dominum.
Deus virtutum, cujus est totum, quod est optimum, insere pectoribus nostris amorem tui nominis, et [Col. 1189D] Apud eumdem ibidem habetur: praesta in nobis. praesta ut et nobis religionis augmentum, [Col. 1190B] [Col. 1190D] Pamelius: ut qua sunt. quae sunt bona nutrias [Col. 1190D] Apud eumdem: ac vigilanti studio quae sunt. ac vigilantia studium, [Col. 1190C] quaesumus, nutrita custodias. Per.
Da nobis, Domine, quaesumus, ut in tua gratia veraciter confidentes, et quae digna sunt postulemus, et jugiter postulata sumamus. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has populi tui oblationes benignus assume, [Col. 1190D] Pamelius, Dominica 7 post Pentecosten legit: et ut. ut nullius sit irritum votum, et nullius vacua postulatio, praesta, ut quod fideliter petimus, efficaciter consequamur. Per.
Postcommun.
Repleti sumus, Domine, muneribus tuis, tribue, quaesumus, ut eorum et mundemur [Col. 1190D] Apud eumdem: effectu. affectu, et muniamur auxilio. Per.
Deus, cujus providentia in sui dispositione non fallitur, te supplices exoramus, ut noxia cuncta submoveas, et omnia nobis profutura concedas. Per.
Custodi nos, Domine, quaesumus, in tuo servitio constitutos, ut quibus famulatum esse vis sincere, propitius largire quod praecepisti. Per.
Secreta.
Deus, qui legalium differentias hostiarum unius [Col. 1191A] sacrificii perfectione sanxisti, accipe [Col. 1191D] Pamelius, Dominica 8 post Pentecosten habet: sacrificium a devotis. sacrificium devotis tibi famulis, et pari benedictione sicut munera Abel justi sanctifica, ut quod singuli obtulerunt ad Majestatis tuae honorem cunctis proficiat ad salutem. Per.
Postcommun.
[Col. 1191D] Lege: Cotidianis. Cotidiani, Domine, quaesumus, munere sacramenti perpetuae nobis tribue salutis augmentum. [Col. 1191D] Lege: Per D. nostrum. Per Dominum.
Largire nobis, Domine, quaesumus, semper spiritum cogitandi quae recta sunt, propitius, et agendi, ut qui sine te esse non possumus, secundum te [Col. 1191D] Apud Pamelium, Dominica […] post Pentecosten legitur: vivere. quaerere valeamus. Per.
[Col. 1191B] Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut viam tuam devota mente currentes, subripientium delictorum laqueos evadamus. Per.
Secreta.
Suscipe munera, quaesumus, Domine, quae tibi de tua largitate deferimus, ut haec sacrosancta mysteria, gratiae tuae operante virtute, praesentis vitae nos conversatione sanctificent, et ad gaudia sempiterna perducant. Per.
Postcommun.
Sit nobis, Domine, reparatio mentis et corporis caeleste mysterium, ut cujus exsequimur actionem, sentiamus [Col. 1191D] Idem: effectum. affectum. Per.
[Col. 1191C] Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut inter hujus vitae caligines non ignorantia fallente mergamur; nec praecipiti studeamus voluntate peccare, sed cui fiduciam sperandae pietatis indulges, optatae misericordiae praesta benignus effectum. Per.
Pateant aures misericordiae, Domine, precibus supplicantium, [Col. 1191D] Idem, Dominica 10 post Pent.: et ut petentibus. ut et petentibus desiderata concedas; fac tibi eos, quaesumus, placita postulare. Per.
Secreta.
Concede nobis haec, quaesumus, Domine, frequentare mysteria, quia quotiens hujus hostiae commemoratio [Col. 1192D] Lege: celebratum. celebratur, opus nostrae redemptionis [Col. 1192D] Lege: exercitum. exercetur. Per.
[Col. 1191D] Postcommun.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut quos divinis reparare non desinis sacramentis, tuis non destituas benignus auxiliis. Per.
Deus, qui omnipotentiam tuam parcendo maxime et miserando manifestas, multiplica super nos gratiam [Col. 1192A] tuam, ut ad tua promissa currentes, coelestium bonorum facias esse consortes. Per.
Secreta.
Tibi, Domine, sacrificia dicata reddantur, quae sic ad honorem nominis tui deferenda tribuisti, ut eadem remedia fieri nostra praestares. Per.
Postcommun.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut quos divinis reparare non desinis sacramentis, tuis non destituas benignus auxiliis. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui abundantia pietatis tuae et merita supplicum excedis et vota, effunde super nos misericordiam tuam, ut dimittas [Col. 1192B] quae conscientia metuit, et adjicias quod oratio non praesumit. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, a quo solo sancta desideria, recta consilia, et justa sunt opera, da servis tuis illam, quam mundus dare non potest, pacem, ut et corda nostra mandatis tuis dedita, et tempora sint tua protectione tranquilla. Per.
Secreta.
Respice, Domine, quaesumus, nostram propitius servitutem, ut quod offerimus sit tibi munus acceptum, sit nostrae fragilitatis subsidium. Per.
Postcommun.
Sentiamus, Domine, quaesumus, tui perceptione sacramenti subsidium mentis et corporis, ut in utroque [Col. 1192C] salvati, caelestis remedii plenitudiue gloriemur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, per quem coepit esse quod non erat; et factum est visibile, quod latebat; stultitiam nostri cordis emunda: et quae in nobis sunt vitiorum secreta purifica: ut possimus tibi, Domine, pura mente servire. Per.
Omnipotens et misericors Deus, de cujus munere venit, ut tibi a fidelibus tuis digne et laudabiliter serviatur; tribue, quaesumus, nobis: [Col. 1192D] Pamelius, Dominica 13 post Pentecosten: ad promissiones tuas. ut a promissionibus tuis sine offensione curramus. Per.
Secreta.
[Col. 1192D] Hostias, quaesumus, Domine, propitius [Col. 1192D] Forte intuere, aut intende. —Et intende apud Pamelium, ibidem. inte, quas sacris altaribus exhibemus: ut nobis indulgentiam [Col. 1192D] Idem, ibidem: largiendo. largiaris; tuo nomini dent honorem. Per.
Postcommun.
Vivificet nos, quaesumus, Domine, hujus participatio sancta mysterii; et pariter nobis expiationem tribuat et munimen. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, da nobis fidei, spei et charitatis augmentum; et ut mereamur adsequi quod promittis, fac nos amare quod praecipis. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, fac nos tibi semper et devotam gerere voluntatem, et [Col. 1193D] Ita correximus ex Pamelio, Dominica post Ascensionem Domini, cum perperam in Exemplari legatur: Majestatem tuam. Majestati tuae sincero corde servire. Per.
Secreta.
Oblatio nos, Domine, tuo nomini dicata purificet, et de die in diem ad caelestis vitae transferat actionem. Per.
Postcommun.
Sumptis, Domine, caelestibus sacramentis, ad redemptionis [Col. 1193B] aeternae, quaesumus, [Col. 1193D] Apud Pamelium, Dominica 14 post Pentecosten egitur: proficiamus. proficiat augmentum. Per.
Custodi, Domine, quaesumus, Ecclesiam tuam propitiatione perpetua, et quia sine te labitur humana mortalitas, tuis semper auxiliis et abstrahatur a noxiis, et ad salutaria dirigatur. Per.
Praesta nobis, misericors Deus, ut placationem tuam promptis mentibus exoremus, et peccatorum veniam consequentes, a noxiis liberemur incursibus. Per.
Secreta.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut haec hostia salutaris et nostrorum fiat purgatio delictorum, et [Col. 1193C] tuae propitiatio potestatis. Per.
Secreta.
Purificent nos, Domine, sacramenta, quae sumpsimus, et a cunctis efficiant vitiis absolutos. Per.
Postcommun.
Sancta tua nos, Domine, sumpta vivificent; et misericordiae sempiternae praeparent expiatos. Per.
Ecclesiam tuam, Domine, miseratio continuata mundet et muniat; et quia sine te non potest salva consistere, tuo semper munere gubernetur. Per.
[Col. 1193D] Da, quaesumus, Domine, hanc mentem populo tuo, ut quia ad te placandum necessitate concurrit, Majestati tuae fiat etiam voluntate devotus. Per.
Secreta.
Tua nos, Domine, sacramenta custodiant, et contra diabolicos tueantur semper incursus. Per.
Postcommun.
Mentes nostras et corpora possideat, Domine, quaesumus, doni caelestis operatio, ut non noster [Col. 1194A] sensus in nobis, [Col. 1194D] Sic emendavimus ex eodem, in Dominica 10 post Pentecosten, nam Exemplar mendose habet: sunt. sed jugiter [Col. 1194D] Apud Pamelium, ibidem: aevi praeveniat. ejus praeveniant effectus. Per.
Fac nos, Domine, quaesumus, prompta voluntate subjectos, et ad supplicandum tibi nostras semper excita voluntates. Per.
Fac nos, Domine, quaesumus, tuis obedire mandatis, quia tunc nobis prospera cuncta praevenient, si totius vitae sequamur auctorem. Per.
Secreta.
Munda nos, Domine, sacrificii praesentis effectu, et perfice miseratus in nobis, ut ejus mereamur esse participes. Per.
Postcommun.
[Col. 1194B] Purifica, Domine, quaesumus, mentes nostras benignus, et renova caelestibus sacramentis, ut consequenter et corporum praesens pariter et futurum capiamus auxilium. Per.
Da, quaesumus, Domine, populo tuo diabolica vitare contagia, et te solum, Domine, puro corde sectari. Per.
Custodi nos, omnipotens Deus, ut, tua dextera gubernante, nec nostra nobis praevaleant nec aliena peccata. Per.
Secreta.
Majestatem tuam, Domine, suppliciter deprecamur, ut haec sancta quae gerimus, et praeteritis nos [Col. 1194C] delictis exuant et futuris. Per.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut divino munere satiati et sacris mysteriis innovemur et moribus. Per.
Dirigat corda nostra, Domine, quaesumus, tuae miserationis operatio: quia tibi sine te placere non possumus. Per.
Tuis, Domine, quaesumus, adesto supplicibus, et inter mundanae pravitatis insidias fragilitatem nostram sempiterna pietate prosequere. Per.
Secreta.
[Col. 1194D] Deus, qui nos per hujus sacrificii veneranda commercia unius summaeque Divinitatis participes effecisti, praesta, quaesumus, ut sicut tuam cognoscimus veritatem, sic eam dignis moribus et mentibus adsequamur. Per.
Postcommun.
Gratias tibi referimus, Domine, sacro munere vegetati, tuam misericordiam deprecantes, ut dignos ejus nos participatione perficias. Per.
Omnipotens et misericors Deus, universa nobis adversantia [Col. 1195D] Pamelius, Dominica 20 post Pentecosten, egit: propitiatus. propitiationis exclude, ut, mente et corpore pariter expediti, quae tua sunt liberis mentibus exequamur. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, sic nostram veniam promereri, ut nostros corrigamus excessus; sic fatentibus relaxare delictum, ut coerceamus in suis pravitatibus obstinatos. Per.
Secreta.
Haec munera, quaesumus, Domine, quae oculis tuae majestatis offerimus, salutaria nobis esse concede. Per.
Postcommun.
[Col. 1195B] Quaesumus, omnipotens Deus, ut munus divinum, quod sumpsimus, salutari nobis prosit effectu. Per.
Largire, quaesumus, Domine, fidelibus tuis indulgentiam placatus et pacem, ut pariter ab omnibus mundentur offensis, [Col. 1195D] Idem, Dom. 21 post Pentecosten: et secura tibi mente. tibi mente deserviant. Per.
Delicta nostra, Domine, quibus adversa dominantur, absterge, et tua nos ubique miseratione custodi. Per.
Secreta.
Caelestem nobis praebeant haec mysteria, quaesumus, [Col. 1195C] Domine, medicinam; et vitia nostri cordis expurgent. Per.
Postcommun.
Auxilientur nobis, Domine, sumpta mysteria, et sempiterna protectione confirment. Per.
Incipit CANON ACTIONIS.
Sursum corda.
Resp. Habemus ad Dominum.
Gratias agamus Domino Deo nostro.
Resp. Dignum et justum est.
[Character] Et justum est, aequum et salutare nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Per quem Majestatem tuam [Col. 1195D] laudant angeli, adorant dominationes, tremunt potestates, caeli caelorumque virtutes, ac beata syrafin, socia exultatione concelebrant. Cum quibus et nostras voces ut admitti jubeas, deprecamur, supplici confessione dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus sabaoth. Pleni sunt caeli et terra gloria tua, osanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine Domini. Osanna in excelsis.
[Col. 1196A] Te igitur, clementissime Pater, per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, supplices rogamus et petimus, uti accepta et habeas et † benedicas haec † dona, haec † munera, haec † sancta sacrificia † inlibata. In primis quae tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica, quam pacificare, custodire, adunare et regere, digneris toto orbe terrarum, una cum famulo tuo papa nostro illo, et antistite nostro illo episcopo. Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum et omnium circumadstantium. Quorum tibi fides cognita est, et nota devotio, qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se, suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suae, tibi [Col. 1195D] Apud Pamelium: tibique. reddunt vota sua aeterno Deo vivo et vero. Communicantes [Col. 1196B] et memoriam venerantes in primis gloriosae semper Virginis Mariae Genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, sed et beatorum apostolorum ac martyrum tuorum Petri et Pauli, Andreae, Jacobi, Joannis, Thomae, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacobi, Philippi, Bartholomaei, Matthaei, Simonis, et Taddaei, Lini, Cleti, Clementis, Xysti, Corneli, Cypriani, Laurenti, Chrisogoni, Joannis, et Pauli, Cosmae et Damiani [Col. 1195D] Dionysii, Rustici. , . . . . . . . . . . et Eleutheri [Col. 1196D] Hilarii, Martini, Augustini, Gregorii, Hieronymi, Benedicti. , . . . . . . . . . . et omnium sanctorum tuorum, quorum meritis precibusque concedas ut in omnibus protectionis tuae muniamur auxilio. Per Christum Dominum nostrum.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus [Col. 1196C] accipias, diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Per Christum Dominum nostrum.
Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, benedictam, ascriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris, ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini Dei nostri Jesu Christi. Qui pridie quam pateretur, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, [Col. 1196D] Pamelius: et elevatis. elevatis oculis in caelum ad te Deum Patrem suum omnipotentem, tibi gratias agens, benedixit, fregit, [Col. 1196D] Ita ex eodem. Exemplar habet: dedit. deditque discipulis suis, dicens: Accipite, et manducate ex hoc omnes: hoc est enim corpus meum. Simili modo postea quam coenatum est, accipiens [Col. 1196D] et hunc praeclarum calicem in sanctas ac venerabiles manus suas, item tibi gratias agens, benedixit, dedit discipulis suis dicens: Accipite, et bibite ex eo omnes: hic est enim calix sanguinis mei, novi et aeterni testamenti, mysterium fidei: qui pro vobis et pro multis effundetur [Col. 1196D] Correximus ex Pamelio, nam in exemplari legitur: in remissione. in remissionem peccatorum. Haec quotiescumque feceritis, in mei memoriam facietis. Unde et [Col. 1196D] Apud Pamelium: memores. memores sumus, Domine, [Col. 1197A] nos tui servi, sed et plebs tua sancta Christi Filii tui Domini Dei nostri tam beatae passionis, necnon et ab inferis resurrectionis, sed et in caelos gloriosae ascensionis, offerimus praeclarae Majestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae. Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris, et accepta habere, sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui justi Abel, et sacrificium patriarchae nostri Abrahae, et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Supplices te rogamus, omnipotens Deus, jube haec perferri per manus angeli tui in sublime altare tuum in conspectu divinae [Col. 1197B] Majestatis tuae, ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosantcum Filii tui corpus et sanguinem sumserimus, omni benedictione caelesti et gratia repleamur. Per Christum Dominum nostrum.
Nobis quoque peccatoribus famulis tuis de multitudine miserationum tuarum sperantibus, partem aliquam societatis donare digneris cum tuis sanctis apostolis et martyribus, cum Johanne, Stephano, Matthia, Barnaban, Ignatio, Alexandro, Marcellino, Petro, Felicitate, Perpetua, Agatha, Lucia, Agnem, Caecilia, Anastasia, et cum omnibus sanctis tuis, intra quorum nos consortia [Col. 1197D] Ita emendavimus ex Pamelio, cum in exemplari perperam ponatur: non aestimarum mentis, sed veniam. non aestimator meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Per Christum Dominum nostrum.
Per quem haec omnia, Domine, semper bona [Col. 1197C] creas, sanctificas, vivificas, benedicis, et praestas nobis. Per ipsum, et cum ipso, et in ipso est tibi, Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus sancti, omnis honor et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
Oremus.
Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere: Pater noster, qui es in caelis. Sed libera nos a malo.
Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis praeteritis, praesentibus, et futuris, et intercedente pro nobis beata et gloriosa semperque virgine Dei genitrice Maria, et sanctis apostolis tuis Petro et Paulo, atque Andrea, da propitius pacem in diebus [Col. 1197D] nostris, ut ope misericordiae tuae adjuti, et a peccatis simus liberi semper, et ab omni perturbatione securi. Per.
Pax Domini sit semper vobiscum.
Resp. Et cum spiritu tuo.
Post haec commonenda p. plebs pro [Col. 1197D] Lege: jejunii. jejuniis quarti, septimi et decimi mensis temporibus suis, sive pro scrutiniis, vel aurium [Col. 1198D] Lege: apertionum. apertione, sive orandum pro infirmis, vel adnunciandum natalitia sanctorum.
Post haec communicat sacerdos cum ordinibus sacris cum omni populo.
Postcommun.
[Col. 1198A] Quos caelesti, Domine, alimento satiasti, apostolicis intercessionibus ab omni nos, quaesumus, adversitate custodi. Per Dominum.
Laeti, Domine, sumpsimus sacramenta caelestia, intercedente pro nobis beata et gloriosa semperque virgine Dei genitrice Maria, ad vitam nobis proficiant sempiternam. Per.
Augeatur in nobis, Domine, quaesumus, tuae virtutis operatio, ut, divinis vegetati sacramentis, ad eorum promissa capienda tuo munere praeparemur. Per.
Omnipotens Deus, fac nobis tibi semper devotam gerere voluntatem, [Col. 1198D] In Missali Romano: et Majestati. Majestati tuae sincero corde famulari. Per.
[Col. 1198B] Mysteria nos, Domine, sancta purificent, et suo munere tueantur. Per.
Quos tantis, Domine, largiris uti mysteriis, quaesumus, ut effectibus nos eorum veraciter aptaro digneris. Per.
Mensa tua nos, Deus, a delectationibus terrenis expediat, et caelestibus semper instruat alimentis. Per.
Tui nobis, Domine, communio sacramenti et purificationem conferat, et tribuat unitatem. Per.
Tua sancta nobis, omnipotens Deus, et indulgentiam praebeant, et auxilium perpetuae defensionis impendant. Per.
Tua, nos, Domine, medicinalis operatio, et a nostris [Col. 1198C] perversitatibus clementer expediat, et tuis faciat semper inhaerere mandatis. Per.
Purificent semper et muniant tua sacramenta nos, Deus, et ad perpetuae ducant salvationis effectum. Per Dominum nostrum.
Quaesumus, omnipotens Deus, [Col. 1198D] Ita correximus, quia minus apte in Exemplari scribitur: ut munere divino. ut munus divinum, quod sumpsimus, salutari nobis prosit effectu. Per.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, de abundantia misericordiarum tuarum famulos et famulas tuas praesta locupletes, praesta securos, ut confirmati benedictionibus tuis, abundent in omni gratiarum actione, teque perpetua exultatione benedicant. [Col. 1198D] Per.
Gregem tuum, Pastor bone, placatus intende, et oves quas pretioso sanguine redemisti diabolica non sinas incursione lacerari. Per.
Benedic, Domine, hanc familiam tuam in caelestibus, et reple eam donis tuis spiritalibus; concede eis charitatem, gaudium, pacem, patientiam, bonitatem, mansuetudinem, spem, fidem, continentiam; et repleti omnibus castitatem donis tuis desiderantes, ad te pervenire mereantur. Per.
[Col. 1199A] Benedicat vos Deus omni benedictione caelestis, sanctosque puros efficiat in conspectu suo; superabundent in vos divitiae gloriae ejus; verbo veritatis instruat, et Evangelio salutis erudiat, omniumque sanctorum charitate locupletet. Per.
Plebis tuae, quaesumus, Domine, ad te semper corda converte, et quam tantis facis patrociniis adjuvari, perpetuis non desinas gubernare praesidiis. Per.
Propitiare populo tuo, Deus, ut, a suis pravitatibus liberatus, et toto tibi corde deserviat, et sub tua semper protectione consistat. Per.
Tuere, quaesumus, Domine, familiam tuam, et spiritalibus instrue disciplinis. Per Dominum nostrum.
Familia tua, Deus, et ad celebranda principia suae [Col. 1199B] redemptionis desideranter occurrat, et ejus dona perseveranter adquirat. Per.
Fideles tuos, Domine, quaesumus, corpore pariter et mente purifica, ut, tua inspiratione compuncti, noxias delectationes vitare praevaleant, atque ut earum non capiantur inlecebris, tua semper suavitate pascantur. Per.
Propitiare, Domine, populo tuo; et ab omnibus absolve peccatis, ut quod nostris offensionibus promeremur, tua indulgentia repellatur. Per.
Adesto, Domine, supplicibus tuis, et nihil de sua conscientia praesumentibus, ineffabili miseratione succurre, ut quod non habet fiducia meritorum, tua consecret largitas invicta donorum. Per Dominum nostrum.
[Col. 1199C] Da, quaesumus, Domine, populo tuo et mentem qua tibi devotus existat, et intellectum quo justa deposcat, et propitiationem tuam, qua pie desiderantibus quae sint profutura proficiat. Per.
Plebem nomini tuo subditam, Domine, propitius intuere, eique consolationes tuas jugiter per caelestem gratiam dignanter operare. Per.
Familiam tuam, Domine, pervigili protectione conserva, et perpetuis defende praesidiis, ut, omni semper inordinatione seclusa, tua jugiter providentia dirigatur. Per.
Respice, Domine, propitius plebem tuam, et toto tibi corde subjectam praesidiis invictae pietatis attolle. Per.
Perpetua, quaesumus, Domine, pace custodi, quos in te sperare donasti. Per Dominum nostrum.
Adesto nobis, misericors Deus, et tuae pietatis in nobis propitius dona concede. Per.
Secreta.
Munera, Domine, tibi dicata, quaesumus, sanctifica, et per eadem nos placatus intende. Per. [Col. 1199D] In margine: Postcommun. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mysteria sancta nos, Domine, et spiritalibus expleant alimentis, et corporalibus tueantur auxiliis. Per.
Exaudi nos, miserator et misericors Deus, et continentiae salutaris propitius nobis dona concede. Per.
Plebis tuae, Deus, ad te corda converte, ut tuo munere talis existat, cui tu perpetua beneficia largiaris. Per.
Secreta.
Mystica nobis, Domine, prosit optatio, quae nos et a reatibus nostris expediat, et perpetua salvatione confirmet. Per Dominum.
Postcommun.
Sancta tua nos, Domine, quaesumus, et a peccatis exuant, et a caelestis vitae vigore confirment. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut plebs tua toto tibi corde deserviens, et beneficia tua jugiter mereatur et pacem. Per.
Miserere nostri, Deus, et tuae nobis pietatis effectus potenti bonitate largire. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostiam redemptionis humanae, et salutem nobis mentis et corporis operare placatus. Per.
Postcommun.
Tui nobis, Domine, communio sacramenti et purificationem conferat; et tribuat unitatem. Per.
[Col. 1200C] Rege nostras, Domine, propitius voluntates, ut nec propriis iniquitatibus implicentur, nec subdantur alienis. Per.
Da famulis tuis, Deus, indulgentiam peccatorum, consolationem vitae, gubernationemque perpetuam, qua tibi fideliter servientes, ad tuam jugiter misericordiam pervenire mereantur. Per.
Secreta.
Tua sacramenta nos, Deus, circumtegant et reforment, simulque nobis temporale remedium conferant et aeternum. Per.
Postcommun.
Tua sancta nobis, omnipotens Deus, quae sumsimus, et indulgentiam praebeant, et auxilium perpetuae defensionis impendant. Per Dominum.
Comprime, Domine, quaesumus, noxios semper incursus, et salutarem temporibus nostris propitius da quietem. Per.
Tu, Domine, semper a nobis omnem remove pravitatem, et ad tuam nos propitius converte justitiam. Per.
Secreta.
In tuo conspectu, Domine, quaesumus, talia nostra munera efficiant. quae et placare te valeant, et nos tibi placere perficiant [Col. 1200D] In margine: Per. .
[Col. 1201A] Postcommun.
Tua nobis, Domine, medicinalis operatio, et a nostris perversitatibus clementer expediat, et ad ea quae sunt recta perducat. Per.
Ab omnibus nos defende, quaesumus, Domine, semper adversis, et continuis tuere praesidiis. Per.
Conserva populum tuum, Deus, et tuo nomini fac devotum, ut divinis subjectus officiis et temporalis viriliter et aeternae dona perficiat. Per.
Secreta.
Haec nos oblatio, Deus, mundet et renovet, gubernet et protegat. Per.
Postcommun.
[Col. 1201B] Caelestibus, Domine, pasti deliciis, quaesumus, ut semper eadem [Col. 1201D] In Missali Romano: per quae. , quo veraciter vivimus, adpetamus. Per.
Adsit, Domine fidelibus tuis sacrae benedictionis effectus, qui mentes omnium spiritali vegetatione disponat, ut pro opera pietatis tuae muneribus impleantur. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et viam famuli tui illius in salutis tuae prosperitate dispone, ut inter omnes vitae hujus varietates tuo semper protegatur auxilio. Per.
Deus, qui diligentibus te misericordiam tuam semper [Col. 1201C] per impendis, et a servientibus tibi in nulla es regione longinquus, dirige viam famuli tui illius in voluntate tua, ut te protectore, et te perduci, per justitiae semitas sine offensione gradiatur. Per.
Exaudi, Domine, preces nostras, et profectioni famuli tui illius misericordiam tuam, qui semper es ubique, praetende, ut ab omnibus adversitatibus tua opitulatione defensus, justorum desideriorum potiatur effectibus. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has oblationes, quas tibi offerimus pro famulo tuo illo benignus adsume, ut viam illius et praecedente gratia tua dirigas, et subsequente comitari digneris, [Col. 1201D] ut de actu atque incolumitate secundum misericordiae tuae praesidia gaudeamus. Per.
Infra actionem
Hanc igitur oblationem, Domine, famuli tui illius, quam tibi offert ob desiderium animae suae, commendans tibi Deo iter suum, placatus suscipias deprecamur; cui tu, Domine, angelum pacis mittere digneris angelum tuum sanctum, sicut misisti famulo tuo Tobiae Raphael angelum, qui eum salvum atque incolumem perducat usque ad loca destinata, iterato tempore opportuno, omnibus rite perfectis, reduci [Col. 1202A] eum faciat in tua sancta Ecclesia, et laetus tibi et nomini tuo gratias referat. Per.
Item infra action.
Hanc igitur oblationem, Domine, famuli tui illius, quam tibi offert pro salute famuli tui illius, placatus suscipias deprecamur. Pro quo Majestati tuae fundimus preces, ut eum, confirmata pacis foedera, eum omni gaudio ad nos quantocius facias remeare. Per. Quam obl.
Postcommun.
Deus infinitae misericordiae, et majestatis immensae, quem nec spatia locorum, nec intervalla temporum, ab his quos tueris abjungunt, adesto famulis tuis in te ubique fidentibus, et per omnem quam acturi sunt viam, dux eis et comes esse dignare, nihil illis [Col. 1202B] adversitatis noceat, nihil difficultatis obsistat; cuncta eis salubria, cuncta sint prospera, ut sub ope dexterae tuae quidquid justo expetierunt desiderio, celeri consequantur effectu. Per.
Item alia.
Deus, qui ad vitam ducis, et confitentes in te paterna protectione custodis, quaesumus ut praesenti famulo tuo a nobis egredienti angelicum tribuas comitatum, ut ejus auxilio protectus, nulla mali concutiatur formidine, nullo comprematur adversitatis angore [Col. 1201D] Lege: nullius. , nullis inruentis inimici molestetur insidiis; sed spatiis necessarii itineris prospero gressu peractis, propriisque locis feliciter restitutus, universos reperiat sospites, ac debitas exolvat tuo nomini grates. Per.
Deus, verae beatitudinis auctor atque largitor, dirige nos in eam, quam immaculati ambulant viam, ut testimonia legis tuae piis cordibus exquirentes, perseveremus et diligere quod praecipiunt, et desiderare quo ducunt. Per.
Deus, qui sanctorum tuorum dirigis gressus, a nobis iniquitatis viam, et nostri tua lege miserere, ut non obliti judicia tua, viam mandatorum dilatato corde curramus. Per.
Deus, qui diligentibus te facis cuncta prodesse, [Col. 1202D] da cordibus nostris inviolabilem charitatis effectum, ut desideria de tua insperatione concepta nulla possint tentatione mutari. Per
Deus, qui [Col. 1201D] Apud Pamelium: justitiam tuae legis. justitiam tuam eligis, in cordibus credentium digito tuo scribis, da nobis fidei, et [Col. 1202D] Pamelio: spei et charitatis. spei, charitatisque augmentum; et ut mereamur adsequi quod promittis, fac nos amare quod [Col. 1202D] Apud eumdem: praecipis. praecepisti. Per.
Secreta.
Deus, qui nos ad imaginem tuam [Col. 1202D] Lege: tuam tuis. sacramentis renovas et praeceptis, perfice gressus nostros in semitis tuis, ut charitatis donum, quod fecisti a nobis [Col. 1203A] sperari, per haec quae offerimus facias sacrificia adprehendi. Per.
Postcommun.
Libera nos, Domine, ab omni malo, propitiusque concede ut quae nobis poscimus relaxari, ipsi quoque proximis remittamus. Per.
Deus largitor pacis, et amator charitatis, da servis tuis veram cum tua voluntate concordiam, ut ab omnibus, quae nos pulsant tentationibus liberemur. Per Dominum nostrum.
Deus, qui, cum omnes creaturas diligens feceris, in eam indulgentiam hominem, ut etiam illum ab impietatibus [Col. 1203D] Ita emendavimus, nam in Exemplari habetur: redemeris. redimeres, condidisti, da servis tuis [Col. 1203B] hunc charitatis affectum, ut bona pro malis rependere tuo incitentur exemplo. Per.
Secreta.
His, Domine, sacrificiis, quaesumus, concede placatus, ut qui propriis oramus absolvi delictis, non gravemur externis. Per.
Postcommun.
Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos uno caelesti pane satiasti, una facias pietate concordes. Per.
Ad populum.
Da Ecclesiae tuae, Domine, non superbe sapere, [Col. 1204D] In Missali Romano: sed tibi. tibi placita humilitate proficere, ut proterva despiciens, et matura quaeque desiderans exerceat libera charitate. Per.
[Col. 1203C] Confirma, Domine, quaesumus, tuorum corda fidelium, et gratiae tuae virtute conrobora, ut et in tua sint supplicatione devoti, et mutua dilectione sinceri. Per.
Ineffabilem misericordiam tuam, Domine, nobis clementer ostende, ut simul nos et a peccatis exuas, et a poenis, quas pro his meremur, eripias. Per.
Parce, Domine, parce peccantibus; et ut ad propitiationem tuam possimus accedere, spiritum nobis tribue corrigendi. Per.
Secreta.
Quaesumus, Domine, nostris placare muneribus quo tu eadem tribuis, ut placeris. Per.
[Col. 1203D] Postcommun.
Sumpti sacrificii, Domine, perpetua nos tuitio non relinquat, et noxia semper a nobis cuncta depellat. Per.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, et quibus supplicandi tribuis miseratus affectum, concede benignissime consolationis auxilium. Per.
Da nobis, quaesumus, Domine, de tribulatione laetitiam, ut qui diu pro nostris peccatis afficimur, intervenientibus sanctis tuis, celerius in tua misericordia respiremus. Per.
[Col. 1204A] Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, preces populi tui cum oblationibus hostiarum, et tua mysteria celebrantes ab omnibus defende periculis. Per.
Postcommun.
Vivificet nos, Domine, sacra participationis infusio, et perpetua protectione defendat. Per Dominum nostrum.
Parce, Domine, parce peccatis nostris: et quamvis incessabiliter delinquentibus continua poena debeatur, praesta, quaesumus, ut quod ad perpetuum meremur exitium transeat ad correptionis auxilium. Per.
[Col. 1204B] Memor esto, Domine, fragilitatis humanae; et qui juste verberas peccatores, parce propitiatus afflictis. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, populi tui propitiatus muneribus, ut hac oblatione placatus, et indulgentiam nobis tribuas et postulata concedas. Per.
Postcommun.
Vitia cordis humani haec, Domine, quaesumus, medicina compescat, quae mortalitatis nostrae venit curare languores. Per Dominum nostrum.
Domine Deus, qui ad hoc irasceris, ut subvenias, ad hoc minaris, ut parcas, lapsis manum porrige, [Col. 1204C] et laborantibus multiplici miseratione succurre, et qui per te redempti sunt, ad spem vitae aeternae tua moderatione serventur. Per.
Adesto, Domine, invocationibus nostris, et non sit a nobis clementiae tuae longinqua misericordia: sana vulnera, remitte peccata, ut, nullis iniquitatibus a te separati, tibi semper adhaerere possimus. Per.
Secreta.
Sacrificia, Domine, tibi cum Ecclesiae precibus immolanda, quaesumus, corda nostra purificent, et indulgentiae tuae nobis dona concilient, et de adversis prospera sentire perficiant. Per.
Postcommun.
Caelestis doni benedictione percepta, supplices te, Deus omnipotens, deprecamur, ut hoc idem et sacramenti [Col. 1204D] causa sit nobis et salutis. Per.
Omnipotens et misericors Deus, qui peccantium non vis animas perire, sed culpas, contine quam meremur iram, et quam precamur effunde clementiam, ut moerore in gaudium per tuam misericordiam transferamur. Per.
Deus, refugium pauperum, spes humilium, salusque miserorum, supplicationes populi tui clementer exaudi, ut quos justitia verberum fecit afflictos, abundantia remediorum faciat consolatos. Per.
[Col. 1205A] Secreta.
Suscipe, Domine, propitiatus hostias, quibus et te [Col. 1205D] Apud Menardum: placari placare voluisti, et nobis salutem potenti pietate restitui. Per.
Postcommun.
Quos munere, Domine, caelesti reficis, divino tuere praesidio, ut tuis mysteriis perfruentes, nullis subdamur adversis. Per.
Deus, qui offensionibus servorum tuorum et juste irasceris, et clementer ignoscis, praesta supplicibus indulgentiam peccatorum, ut, reparato statu tibi subditae libertatis, et correptio ab iniquitate, et cessatio fiat a verbere. Per.
[Col. 1205B] Parce, Domine, parce supplicibus; da propitiationis auxilium, qui praestas etiam per ipsa flagella remedium; nec haec tua correptio, Domine, sit negligentibus major causa poenarum, sed fiat eruditio paterna correptis. Per.
Secreta.
Oblationibus, Domine, placare susceptis, et ad te nostras etiam rebelles compelle propitius voluntates. Per.
Postcommun.
Sit nobis, quaesumus, Domine, medicina mentes et corporibus, quod de sancti altaris tui benedictione percipimus, ut nullis adversitatibus perfruamur, qui tanti remedii participatione munimur. Per.
Deus infinitae misericordiae et bonitatis immensae, propitiare iniquitatibus nostris, et omnibus animarum nostrarum medere languoribus, ut miserationum remissione percepta, semper in tua benedictione laetemur. Per.
Secreta.
Tuere nos, Domine, divinis propitius sacramentis, et ut his congrue famulemur, eorum praesta potenter effectum. Per.
Postcommun.
Muniat, quaesumus, Domine, fideles tuos sumpta vivificatio sacramenti, et a vitiis omnibus expeditos in sancta faciat devotione currentes. Per.
Deus, sub cujus oculis omne [Col. 1205D] Scribendum videtur: cor trepidat. —Sic etiam Menardus. contrepidat, et omnes conscientiae pavescunt, propitiare [Col. 1205D] Idem: omnium doloribus gementium. omnium gemituum, et cunctorum medere vulneribus, ut sicut nemo nostrum liber a culpa est, ita nemo sit alienus a venia. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui timore sentiris, dilectione coleris, confessione placaris, misericordiam tuam effunde supplicibus, ut qui de meritorum [Col. 1206A] qualitate diffidimus, non judicium tuum, sed indulgentiam sentiamus. Per.
Secreta.
Sacrificia nos, Domine, celebranda purificent, et caelestibus imbuant institutis. Per.
Postcommun.
Praesta, Domine, quaesumus, ut, terrenis, affectibus [Col. 1206D] Lege: expiatis. expiati, ad superni plenitudinem sacramenti, cujus libavimus sancta, tendamus. Per.
Deus humilium consolator, et fidelium fortitudo, propitius esto supplicibus, ut humana fragilitas, quae per se proclivis est ad labendum, per te semper muniatur ad standum; et quae per se prona est ad [Col. 1206B] offensam, per te semper reparetur ad veniam. Per.
Suscipe, misericors Domine, supplicum preces, et secundum multitudinem indulgentiarum tuarum ab omnibus nos absolve peccatis, ut ad omnia pietatis opera, te parcente, reparemur, et quos venia feceris innocentes, auxilio facias efficaces. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Secreta.
Haec hostia, Domine, quaesumus, et ab occultis Ecclesiam tuam reatibus semper expediat, et manifestis convenienter expurget. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Postcommun.
Purificent nos, Domine, sacramenta quae sumpsimus, et a cunctis efficiant vitiis absolutos. Per Dominum [Col. 1206C] nostrum Jesum Christum
Si iniquitates nostras observaveris, Domine, quis sustinebit? Precamur ergo clementiam tuam, ut ubi nulla fiducia suppetit actionum, gratia tua copiosa resplendeat, et cum delicta remittit indignis, et cum beneficia praestat immeritis. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Misericors et miserator, Domine, [Col. 1206D] Apud Menardum: qui nos. aequi nos parcendo sustentas, et ignoscendo sanctificas, da veniam peccatis nostris, et sacramentis caelestibus servientes, ab omni culpa liberos esse concede. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
[Col. 1206D] Secreta.
Hostias tibi, Domine, placationis offerimus: ut et delicta nostra miseratus absolvas, et nutantia corda tu dirigas. Per Dominum nostrum Jesum.
Postcommun.
Supplices te rogamus, Deus, ut quos tuis reficis sacramentis, [Col. 1206D] Menardus: tibi, sine et. et tibi placitis moribus dignanter informes. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
ORAT. IN NATAL. PRESBYTERI, qualiter sibi miss. debeat celebrare.
Deus, cujus arbitrio omnium saeculorum ordo de [Col. 1207A] curiit, respice propitius ad me famulum tuum, quem ad ordinem presbyterii promovere dignatus es; et ut tibi mea servitus placeat, tua in me misericorditer dona conserva. Per.
Domine Deus noster, verax promissor, propitiare operi tuo, et mihi famulo tuo servienti tibi tribuas perseverantem in tua voluntate famulatum, ut diebus nostris ut merito et numero populus tibi serviens augeatur. Per.
Super obl
Perfice, Domine, quaesumus, benignus in nobis, ut quae sacris mysteriis profitemur, piis actionibus exequamur. Per.
Hanc igitur oblationem, Domine, servitutis meae, quam tibi offero ego famulus tuus et sacerdos, pro [Col. 1207B] eo quod me eligere dignatus es in ordinem presbyterii, ut sacrificiis tuis ac divinis altaribus deservirem, pro hoc reddo tibi vota mea Deo vero et vivo, Majestatem tuam suppliciter implorans, ut opera manuum tuarum in me ipse custodias, et idoneum me [Col. 1207D] Lege: per. —Sic et Pamelius. pro omnia ministrum tuae voluntatis efficias. Per.
Postcommun.
Munerum tuorum, Domine, [Col. 1208D] Idem: largitatem. largitate sumentes, supplices deprecamur, ut quibus donasti hujus ministerii servitutem, exequendi gratiae tuae tribuas facultatem. Per Dominum.
[Col. 1207C] Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras peccatorum, populum tuum, quaesumus, ad te converte propitius, ut dum tibi devotus extiterit, iracundiae flagella amoveas. Per.
Populum tuum, quaesumus, omnipotens Deus, ab ira tua ad te confugientem paterna recipe pietate, ut qui tuae majestatis flagella formidant de tua mereantur venia gratulari. Per.
Secreta.
Subveniat nobis, Domine, quaesumus, sacrificii praesentis operatio, quae nos et ab erroribus universis potenter absolvat, et a totius eripiat perditionis incursu. Per.
Postcommun.
[Col. 1207D] Tui nos, Domine, quaesumus, tua sancta sumentes, et ab omni propitius iniquitate defende. Per.
Ecclesiae tuae, quaesumus, omnipotens Deus, placatus intende conventum; et misericordia tua nos potius quam ira praeveniat, quia si iniquitates nostras observare volueris, nulla poterit creatura subsistere; sed admirabili pietate, qua nos fecisti, ignosce peccantibus, ut opera manuum tuarum non facias interire. Per.
Exaudi, Domine, preces nostras, et ne velis cum servis tuis adire judicium, quia sicut in nobis nulla [Col. 1208A] justitia reperitur, de qua praesumere valeamus, ita te fontem pietatis agnoscimus, a quo et a peccatis nostris nos ablui, et a necessitatibus liberari confidimus. Per.
Secreta.
Per haec, quaesumus, veniat, Domine, sacramenta nostrae redemptionis effectus, qui nos et ab humanis retrahat semper excessibus, et ad salutaria cuncta perducat. Per.
Postcommun.
Hujus operatio nos, Domine, sacramenti, quaesumus, purificet semper et muniat. Per.
Deus, cujus misericordia caelestium quoque virtutum [Col. 1208B] indigent potestates, et in cujus conspectu nullus est hominum absque sorde et poena peccati, delicta populi tui, quaesumus, averte propitiatus, ut quos propriae conscientiae reatus accusat, bonitatis tuae patientia faciat veniam promoveri. Per Dominum nostrum.
Deus, cujus tanta est excellentia pietatis, ut, uno peccatore converso, maximum gaudium facias in caelis habere, respice in exigua populi portione, ut, omni vexatione depulsa, haereditas tua in numero augeatur, et devotione perficiat. Per.
Secreta.
Protegat nos, Domine, quaesumus, hostia salutaris; et quae ad honorem tui nominis immolatur, nobis prosit ad veniam. Per.
[Col. 1208C] Postcommun.
Sancta tua nos, Domine, sumpta vivificent, et misericordiae sempiternae praeparent expiatos. Per Dominum nostrum.
Exaudi, Domine, quaesumus, populum tuum de tua misericordia malorum suorum veniam supplicantem; et quia potens es peccata dimittere, supplicia, quae nostris meremur operibus, potentia tuae pietatis averte. Per.
Iram tuam, quaesumus, Domine, a populo tuo miseratus averte, quam nostris quidem meremur operibus, sed humana fragilitate sustinere non possumus: illa nos itaque contine pietate, quam praestare [Col. 1208D] soles indignis. Per.
Secreta.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut haec hostia salutaris et nostrorum fiat purgatio delictorum, et tuae propitiatio potestatis. Per.
Postcommun.
Plebem nomini tuo subditam, Domine, propitius intuere, eique tuas consolationes jugiter per caelestem gratiam dignanter operare. Per.
Deus, qui laboribus hominum etiam de mutis ani [Col. 1209A] malibus solatia subrogasti, supplices te rogamus, ut sine quibus non alitur humana conditio, nostris facias usibus non perire. Per Dominum.
Deus, qui humanae fragilitati necessaria providisti, misericors, adminicula jumentorum, quaesumus eadem, miseris consulendo, non subtrahas; et quorum nostris meritis saevit interitus, tua, nobis parcendo clementia cessare jubeas vastitatem. Per.
Secreta.
Sacrificiis, Domine, placatus oblatis, opem tuam nostris temporibus clementer impende. Per.
Postcommun.
Benedictionem tuam, Domine, populus fidelis accipiat, qua corpore salvatus ac mente, et congruam tibi semper exhibeat servitutem, et propitiationis [Col. 1209B] tuae beneficia semper inveniat. Per.
Averte, Domine, quaesumus, a fidelibus tuis cunctis miseratus errores, et saevientium morborum depelle perniciem, ut quos merito flagellas devios, foveas tua miseratione correctos. Per.
Sempiternae pietatis tuae abundantiam, Domine, supplices imploramus, ut nos beneficiis, quibus non meremur, anticipans, benefacere cognoscaris indignis. Per.
Da nobis, quaesumus, Domine, piae supplicationis effectum, et pestilentiam famemque propitiatus averte, ut mortalium corda cognoscant et te indignante [Col. 1209C] talia flagella producere, et te miserante cessare. Per.
Secreta.
Deus, qui humani generis utramque substantiam praesentium munerum et alimento vegetas, et renovas sacramento, tribue, quaesumus, ut eorum et corporibus nostris subsidium non desit et mentibus. Per.
Postcommun.
Guberna, quaesumus, Domine, temporalibus adjumentis, quos dignaris aeternis informare mysteriis. Per Dominum nostr.
Deus, in quo vivimus, movemur et sumus, pluviam [Col. 1209D] nobis tribue congruentem, ut, praesentibus subsidiis sufficienter adjuti, sempiterna fiducialius appetamus. Per.
Terram tuam, Domine, quam videmus nostris iniquitatibus tabescentem, caelestibus aquis infunde, atque iniiga beneficiis gratiae sempiternae. Per.
Delicta, Domine, quaesumus, miseratus absolve, et aquarum subsidia praebe caelestium, quibus terrena conditio vegetata subsistat. Per Dominum nostrum.
Secreta.
Oblatis, Domine, placare muneribus, et opportunum tribue nobis pluviae sufficientis auxilium. Per.
[Col. 1210A] Postcommun.
Tuere nos, Domine, quaesumus, tua sancta sumentes, et ab omnibus propitius absolve peccatis. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, cujus munere elementa omnia recreantur, reminiscere miserationum tuarum, et salutiferos imbres humano generi concede propitius, quatenus foecunditatis tuae alimoniis omnis terra laetetur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, petimus divinam clementiam tuam, ut faciem totius terrae largioribus imbribus inrigare digneris, aurasque salubres tribuas, atque aegris restituas pristinam sanitatem, et animae, [Col. 1210B] quae promissiones tuas sitiunt, de tua semper charitate abundantia repleantur. Per.
Deus, qui ad mutandam aeris qualitatem operis caelum nubibus, et paras terrae pluviam, aperi fontem benignitatis tuae, et terram squalidam et ariditatem pulveream laeto imbre foecunda, ut recipisse nos veniam peccatorum, cessante jam correptione, laetemur. Per.
Secreta.
Placare, Domine, muneribus semper acceptis, et diuturna [Col. 1209D] Apud Menardum: tempera. tempora diffusis nubibus siccitatem. Per.
Postcommun.
Precibus populi tui, Domine, quaesumus, placatus adspira, ut veniam tribuas humanis excessibus, et [Col. 1210C] opem miseris benignus [Col. 1209D] Apud Menardum: impendus. impende. Per Dominum nostrum.
Da nobis, Domine, quaesumus, pluviam salutarem, et aridam terrae faciem fluentis caelestibus dignanter infunde. Per.
Ad te nos, Domine, clamantes exaudi, et aeris serenitatem nobis tribue supplicantibus, ut qui pro peccatis nostris juste adfligimur, misericordia tua praeveniente, clementiam sentiamus. Per.
Deus, qui fidelium precibus flecteris, et humilium confessione placaris, conversis ad te propitiare supplicibus; [Col. 1210D] et quos fecisti iram intelligere castigantes, fac misericordiam sentire parcentis. Per.
Deus, qui omnium rerum tibi servientium [Col. 1210D] Idem: naturam per ipsos motus natura, per ipsos modos aeris ad cultum tuae majestatis instituis, tranquillitatem nobis misericordiae tuae, remotis largire terroribus, ut cujus iram expovimus, clementiam sentiamus. Per.
Secreta.
Praeveniat nos, quaesumus, Domine, gratia tua semper et subsequatur, et has oblationes, quas pro peccatis nostris nomini tuo consecrandas deferemus [Col. 1210D] Idem: defecimus. , benignus adsume, ut per intercessionem sanctorum [Col. 1211A] tuorum cunctis nobis [Col. 1211D] Lege: proficiunt. perficiant ad salutem. Per.
Postcommun.
Plebs tua, Domine, capiat sacrae benedictionis augmentum, et copiosis beneficiorum tuorum sublevetur auxiliis, quae tantis intercessionum deprecationibus adjuvatur. Per.
Magnificentiam tuam, Domine, precamur, suppliciter implorantes, ut quia nos eminentibus periculis exuisti, a peccatis quoque benignus absolvas, ut et beneficia nobis majora concedas, et tuis nos facias parere mandatis. Per.
A domo tua, quaesumus, Domine, spiritales nequitiae [Col. 1211B] pellantur, et [Col. 1211D] Lege: aeriarum. aerearum discedat malignitas potestatum. Per.
[Col. 1211D] In margine: Secreta. . . . . . . . . . . . . . . . .
Offerimus, Domine, laudes et munera, pro concessis beneficiis gratias referentes, et pro concedendis semper suppliciter deprecantes. Per.
Postcommun.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nos et castigando sanas, et ignoscendo conservas, praesta supplicibus tuis ut et [Col. 1212D] Pamelius: tranquillitatibus. tranquillitatis hujus optatae consolationi laetemur, et [Col. 1212D] Apud eumdem: dono. dona tuae pietatis semper utamur. Per.
[Col. 1211C] Oremus, dilectissimi nobis, omnipotenti Deo pro filio nostro illo; qui, recolens divina mandata, de justis laboribus suis victum indigentibus subministrat, quatenus haec devotio ipsius, sicut nobis est necessaria, ita sit Deo semper accepta. Per.
Oremus.
Sanctum ac venerabilem retributorem bonorum operum Dominum deprecamur pro filio nostro illo, qui de suis justis laboribus victum indigentibus administrat, ut Dominus caelesti sua misericordia terrenam eleemosynam compenset, et spiritales divitias largiatur; tribuat ei magna pro parvis, pro terrenis caelestia, pro temporalibus sempiterna. Per.
Deus, qui post baptismi sacramentum secundum ablutionem peccatorum eleemosynis indidisti, respice propitius super famulum tuum illum, cujus operibus tibi gratiae referuntur; fac eum praemio beatum, quem fecisti pietate devotum. Per.
Deus, qui homini ad tuam imaginem facto etiam spiritalem alimoniam praeparasti, concede filio nostro famulo tuo illo, qui in pauperes tuos tua seminat dona, ut verius metat suorum operum fructus, et largitatis hodiernae compensatio istius perpetua conferatur, [Col. 1212A] recipiatque pro parvis magna, pro terrenis caelestia, pro temporalibus sempiterna [Col. 1212D] In marg.: Per.
Secreta.
Deus, qui tuorum corda fidelium per eleemosynam dixisti posse mundari, praesta, quaesumus, ut hujus consortiis sacramenti ut ad conscientiae suae fructum non gravare studeant miseros, sed juvare. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, Domine, famuli tui illius, quam tibi offert ob justis eleemosynis suis, quod in pauperes tuos operatur, placatus suscipias deprecamur. Pro quo Majestati tuae supplices fundimus preces, ut adjicias ei tempora vitae, ut per multa curricula annorum laetus tibi in pauperes tuos haec operetur, [Col. 1212B] atque annua tibi vota persolvat. Per Christum. Quam oblationem.
Postcommun.
Omnipotens sempiterne Deus, respice propitius super hunc famulum tuum illum, qui in pauperes tuos operatur; virtute custodi, potestate tuearis, ut per multa curricula annorum laetus tibi in pauperes tuos haec operetur. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui facis mirabilia magna solus, praetende super famulos tuos spiritum gratiae salutaris, et ut in veritate tibi complaceant, perpetuum eis rorem tuae benedictionis infunde. Per.
[Col. 1212C] Fac, quaesumus, Domine, famulos tuos toto semper ad te corde concurrere, tibi subdita mente servire, tuam misericordiam suppliciter implorare, et tuis jugiter beneficiis gratulari. Per.
Famulos tuos, quaesumus, Domine, placatus intende, pariterque eos et a peccatis absolve propitius, et a cunctis eripe benignus adversis. Per Dominum nostrum.
Secreta
Hostias, Domine, famulorum tuorum placatus intende; et quas in honore nominis tui devota mente celebrant, proficere sibi sentiant ad medelam. Per.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Qui dum confessores tuos tanta pietate glorificas, ut nullum apud te sanctum propositum doceas esse [Col. 1212D] sine praemio, quanto magis duriora certamina sustinentes ad tuae quoque retributionis munus invitas? Et ideo.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, Domine, famulorum tuorum, quam tibi offerunt ob devotionem mentis suae, pius ac propitius clementi vultu suscipias, tibique supplicantes libens protege, dignanter exaudi, et aeterna eos protectione conserva, ut semper in tua religione laetantes, instanter in sanctae Trinitatis fide catholica perseverent; nobis haec quoque [Col. 1212D] Lege: unianimiter. unanimiter [Col. 1213A] et crebre petentibus ipse praestabis omnipotens Deus. [Col. 1213D] Lege: Per Christum. Per.
Postcommun.
Quos caelesti recreas munere, perpetuo, Domine, comitare praesidio; et quos fovere non desinis, dignos fieri sempiterna redemptione concede. Per.
Tu famulis tuis, quaesumus, Domine, bonos mores placatus institue, tu in eis quod tibi placitum sit dignanter infunde, ut et digni sint, et tua valeant beneficia promereri. Per.
Respice, quaesumus, Domine, famulos tuos, et in tua misericordia confidentes, caelesti protege benignus [Col. 1213B] auxilio. Per.
Da famulis tuis, quaesumus, Domine, in tua fide et sinceritate constantiam, ut in charitate divina firmati, nullis tentationibus ab ejus integritate vellantur. Per.
Famulos tuos, quaesumus, Domine, tua semper gratia benedicat, et inculpabiles ad vitam perducat aeternam. Per.
Famulos tuos, quaesumus, Domine, benignus intende, et eis dignanter pietatis tuae impende custodiam. Per.
Famulis tuis, quaesumus, Domine, sperata concede, et ab omnibus eos culpis excusa. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et famulos tuos assidua protectione conserva, ut qui [Col. 1213C] tibi jugiter famulantur, continua remuneratione ditentur. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et institutis tuis, quibus propagationem humani generis ordinasti, benignus adsiste, ut quod, te auctore, jungitur, te auxiliante servetur. [Col. 1213D] In margine: Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, instituta providentiae tuae pio favore comitare; et quos legitima societate connectis, longaeva pace custodi. Per.
Secreta.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hanc oblationem famularum tuarum illarum, quam tibi offerunt pro famula tua illa, quam ad statum maturitatis [Col. 1213D] et ad diem nuptiarum perducere dignatus es, placidus ac benignus adsume, ut quod tua dispositione expeditur, tua gratia compleatur. Per.
[Character] Qui foedera nuptiarum blando concordiae jugo et insolubili pacis vinculo nexuisti, ut multiplicandis adoptionum filiis sanctorum connubiorum foecunditas pudica serviret. Tua enim, Domine, providentia, tuaque gratia ineffabilibus modis utrumque dispensat, ut quod generatio ad mundi [Col. 1214A] edidit ornatum, regeneratio ad Ecclesiae perducat augmentum.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem famularum tuarum illi et illas, quam tibi offerunt pro famula tua illa, quaesumus, Domine, placatus accipias: pro qua majestatem tuam supplices exoramus, ut sicut eam ad aetatem nuptiis congruentem pervenire tribuisti, sic eam consortio maritali tuo munere copulatam desiderata sobole gaudere proficias, atque ad optatam seriem cum suo conjuge provehas benignus annorum, diesque nostros.
Infra actionem. Ad tre. vel annualem nupt.
Hanc igitur oblationem, Domine, famulorum tuorum [Col. 1214B] illi et illas, quam tibi offerunt ob diem trigesimum conjunctionis suae, vel annualem, quo die eos jugali vinculo sociare dignatus es, placatus suscipias deprecamur; ob hoc igitur reddunt tibi vota sua Deo vero et vivo, pro quibus tremendae pietati tuae supplices fundimus preces, ut pariter bene et pacifici senescant, et videant filios filiorum suorum usque in tertiam et quartam progeniem, et te benedicant omnibus diebus vitae suae. Per Christum Dominum nostrum. Quam oblationem tu, Deus.
[Col. 1213D] Menardus: Percomples canonem plenarium. Percompleis canonem plenariam et dicis orationem Dominicam, et sic eam benedicis his verbis:
Incipit oratio.
Deus, qui mundi crescentis [Col. 1213D] Apud eumdem: exordium. exordio multiplicata prole benedicis, propitiare supplicationibus nostris, [Col. 1214C] et super hanc famulam tuam opem tuae benedictionis infunde, ut in jugali consortio affectu compari, mente consimili, sanctitate mutua copulentur. Per.
Incipit benedictio.
Pater mundi conditor, nascentium genitor, multiplicandae originis institutor, qui Adae comitem tuis manibus addidisti, cujus ex ossibus ossa crescentia parem formam admirabili diversitate signarent, hinc ad totius multitudinis incrementum conjugalis thori jussa consortia, quo totum inter se saeculum conligarent, humani generis foedera nexuerunt. Sic enim tibi, Domine, placitum, sic necessarium fuit: [Col. 1213D] Menardus in observationibus suis hanc benedictionem ita castigandam censuit: ut quia longe [Col. 1214D] est infirmius, quod homini simile, quam quod tibi Deo feceras, additur fortior sexus infirmiori, ut unum efficeres ex duobus. ut quia longe est et infirmius quod hominem similem quem quod tibi Deo feceras additus fortiore sexus infirmior, ut unum efficeris [Col. 1214D] ex duobus; et pari pignore soboles mixta maneret tunc per ordinem flueret [Col. 1214D] Apud Menardum: egesta, apud quem vide castigationes hujus orationis mendosissimae. dejesta posteritas, et priores ventura sequerentur, nec ullum sibi finem in tam brevi termino, quamvis essent caduca, proponerent. Ad haec igitur datae sint leges instituta venturae: quapropter hujus famulae tuae pat. rudimenta sanctifica, ut bono et prospero sociata consortio, legis aeternae jussa custodiat; memineritque, Domine, non tantum ad licentiam [Col. 1215A] conjugalem, sed ad observantiam fidei sanctorum pignorum diligatam, fidelis et casta nubat in Christo, imitatrixque sanctarum permaneat foeminarum. Sit amabilis, ut Rachel, viro suo; sapiens, ut Rebecca; longaeva et fidelis, ut Sarra. Nihil ex hac subsitivus ille auctor praevaricationis usurpet; nexa fidei mandatisque permaneat foeminarum, serviens Deo vero devota, muniat infirmitatem suam robore disciplinae; uni thoro juncta, contactus vitae illicitos fugiat. Sit verecunda, gravis, pudore venerabilis, doctrinis caelestibus erudita; sit foecunda in sobole, sit probata et innocens, et ad beatorum requiem usque ad caelestia regna perveniat. Per.
Post haec dicis: Pax vobiscum. Et sic eos communicas. Deinde postea quam communicaverint, dicis [Col. 1215B] super eos Bened. his verbis:
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, iteratis precibus, te supplices exoramus, pro quibus apud te supplicator est Christus, conjunctiones famulorum tuorum fovere digneris; benedictiones tuas excipere mereantur, [Col. 1215D] Lege: ut filiorum. et filiorum successibus foecundentur; nuptias eorum [Col. 1215D] Lege: sicut. sicuti primi hominis confirmare dignare. Avertantur ab eis inimici omnes insidiae, ut sanctitatem Patrum etiam in ipso conjugio imitentur; qui providentia tua, Domine, conjugi meruerunt. Per.
Item post commun.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut quod nostro ministratur officio, tua benedictione potius impleatur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus totius conditor creaturae, preces nostras clementer exaudi, et annos famuli tui illius, quem de maternis visceribus in hac vita prodere jussisti, prosperos plurimosque largire, ut omnem tibi exigat placiturus aetatem. Per Dominum nostrum.
Deus, qui saeculorum omnium cursum ac momenta temporum regis, exaudi nos propitius, et concede, ut famuli tui illius, cujus natalem divinae celebramus consecratione mysterii, longaevam ei largiaris aetatem; quatenus fidei ejus augmento multisque annorum curriculis haec solemnitatis devotio perseveret. Per.
[Col. 1215D] Secreta.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hanc oblationem famuli tui illius, quam tibi offert ob diem natalis sui genuinum, quo die cum de maternis visceribus in hunc mundum nasci jussisti, placidus ac benignus adsume. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, Domine, famuli tui illius, quam tibi offert ob diem natalis sui celebrans genuinum, quo die cum de maternis visceribus in hunc mundum nasci jussisti ad te cognoscendum Deum verum et vivum, placatus suscipias deprecamur; ob hoc igitur reddit tibi vota sua Deo vivo et vero: [Col. 1216A] pro quo Majestati tuae supplices fundimus preces, ut adjicias ei annos et tempora vitae, ut per multa curricula annorum laetus tibi haec sua vota persolvat, atque ad optatam perveniat senectutem; et te benedicat omnibus diebus vitae suae. Per.
Postcommun.
Deus vita fidelium, timentium te salvator et custos, qui famulum tuum illum ad hanc diem natalis sui genuini, exempto anno, perducere dignatus es, gratiam in eo vitae protectoris augmenta, et dies ejus annorum numerositate multiplica, ut, te annuente, per felicem provectus aetatem, ad principatum caelestium gaudiorum pervenire mereatur. Per.
Deus, qui emortuam vulvam Sarrae ita per Abrahae semen foecunditate dignatus es, ut ei etiam contra spem soboles nasceretur, preces famulae tuae illius pro sua sterilitate deprecantis propitius respice, et ei juxta tenorem praecedentium Patrum et foecunditatem tribuas, et filium quem donaveris benedicas. Per.
Deus, qui famulum tuum Isaac pro sterilitate conjugii sui te deprecantem exaudire et conceptum Rebeccae donare dignatus es, preces famulae tuae illius pro percipienda prole benignus exaudi, ut firmamentum spei, quod in tua misericordia posuit, ea ex percepto munere quod postulat confirmetur. Per.
[Col. 1216C] Deus, qui opprobrium sterilitatis a Rachel auferens, dum anxietate prolem quaereret, meruit foecundari, concede propitius, ut famula tua illa in earum foeminarum quae tibi placuerunt sortem foecunditatis accipiat, et quod fideliter a tua pietate deposcit obtineat. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui continuum etiam post futuram ad te precem gemitum Annae, dum eam foecundares, in gaudium convertisti, desiderium famulae tuae illius, ut foecundetur, propitius perfice, et ad laudem gloriae [Col. 1216D] Adde: tuae. ab ea opprobrium sterilitatis benignus averte. Per.
Deus, cujus occulto consilio ideo Helisabeth sterilis uterus extitit, ut quandoque angelica potius voce foecundaretur, concede propitius ut sicut illa [Col. 1216D] in Judaico populo praecursorem Domini, ita famula tua illa in filio, qui ad credulitatem tibi hujus populi pure deserviat, foecundetur. Per.
Deus, qui anxietate sterilium pie respiciens, in eis foecunditatem etiam in sua desperatione mirabiliter operaris, concede propitius ut famula tua illa de percipienda sobole, quod per se non valet, servi tui Gregorii mereatur precibus obtinere. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui maternum affectum nec in ipsa sacra semper virgine Maria, quae Redemptorem nostrum genuit, denegasti, concede propitius ut ejusdem Dei Genitricis precibus famula tua illa esse genitrix mereatur. Per.
[Col. 1217A] Secreta.
Suscipe, Domine, preces nostras cum muneribus hostiarum, quas pro famula tua illa clementiae tuae supplici mente deferimus, ut quia affectum filiorum maxime in matrum visceribus indidisti, maerorem infoecunditatis ab ea submoveas, et ad concipiendam sobolem misericorditer benedicas. Per [Col. 1217D] Dele: Dominum. Dominum.
Infra action.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae, quam tibi offerimus pro famula tua illa, quaesumus, Domine, ut placatus suscipias: pro qua Majestati tuae supplices fundimus preces, ut orationem ejus exaudias, et ejus uterum vinculum sterilitatis absolvens, et prolem, in qua nomen tuum [Col. 1217B] benedicatur, concedas; diesque nostros.
Postcommun.
Caelestis vitae munus accipientes, quaesumus, omnipotens Deus, quod pro famula tua illa deprecati sumus, clementer a tua pietate exaudiri mereatur. Per.
Consolare, Domine, hanc famulam tuam viduitatis languoribus constrictam, sicut consolare dignatus es Sarapthenam viduam per Heliam prophetam, concede ei pudicitiae fructum, ut antiquarum non memineat voluptatum; nesciat etiam incentiva desideria, ut soli tibi subdat propria colla, quo possit pro laboribus tantis sexagesimum gradum percipere [Col. 1217C] munus delectabile sanctitatis. Per.
Deus, a quo sancta desideria, et recta sunt consilia, et justa sunt opera, da servis tuis illam, quam mundus dare non potest, pacem, ut et corda mandatis tuis dedita, et, hostium sublata formidine, tempora sint tua protectione tranquilla. Per.
Deus conditor mundi, sub cujus arbitrio omnium saeculorum ordo decurrit, adesto propitius invocationibus nostris, et tranquillitatem pacis praesentibus concede temporibus, ut in laudibus misericordiae tuae incessabili exultatione laetemur. Per.
Deus in te sperantium fortitudo, conserva in populis tuis quod es dignatus operare; potentis misericordiae [Col. 1217D] tuae ostende virtutem, ut qui superba impetimur hostium feritate, tua mereamur pace gaudere. Per.
Secreta.
Deus, qui credentes in te [Col. 1217D] Menardus: populos. populis nulli sinis [Col. 1217D] Apud Pamelium, et Menardum: concuti. nocere terroribus, dignare [Col. 1217D] Apud utrumque: preces et hostias. precibus et hostiis dicatae tibi plebis suscipere, ut pax a tua pietate concessa Romanos fines ab omni hoste faciat esse securos. Per.
Postcommun.
Deus auctor pacis et amator, quem nosse, vivere, [Col. 1218A] cui servire, regnare est, protege ab omnibus impugnationibus supplices tuos, [Col. 1217D] Menardus: ut qui in defensione tua fidimus. ut qui defensione tua fidemus, nullius hostilitatis arma timeamus. Per.
Deus, qui misericordiae tuae potentis, [Col. 1217D] Apud eumdem: auxilio. auxilium et prospera tribuis, et adversa depellis, universa obstacula, quae servis tuis adversantur, expugna, ut, remoto terrore bellorum, et libertas secura, [Col. 1218D] Idem: et Religio. religio sit quieta. Per.
Deus, [Col. 1218D] Apud eumdem: conteris. qui conteres bella, et impugnatores in te sperantium [Col. 1218D] Menardo: potentia. potentiae tuae defensionis expugnas, auxiliare implorantibus misericordiam tuam, ut, omnium gentium feritate compressa, indefessa te gratiarum actione laudemus. Per.
[Col. 1218B] Deus regnorum omnium, regumque dominator, qui nos et percutiendo sanas, et ignoscendo conservas, praetende nobis misericordiam tuam, ut tranquillitate pacis, tua potestate [Col. 1218D] Idem: firmata. firmati, ad remedia correctionis utamur. Per Dominum nostrum.
Deus cujus regnum est omnium saeculorum, supplicationes nostras clementer exaudi, et Romanorum [Col. 1218D] Lege: regnum. regum tibi subditum protege principatum, ut in tua virtute fidentes, et tibi placeant et super omnia regna praecellant. Per.
Secreta.
Sacrificium, Domine, quod immolamus, intende, ut ab omni nos exuat bellorum nequitia, et in tuae protectionis securitate constituat. Per.
Postcommun.
[Col. 1218C] Sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi refectione vegetati, supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut hoc remedio singulari ab omnium peccatorum nos contagione purifices, et a periculorum munias incursione cunctorum. Per.
Contere, quaesumus, Domine, hostes populi tui, et delicta nostra, quorum merito nobis dominantur, emunda, ut cum, te placito, puritatem mentibus nostris infunderis, largiaris et pacem. Per.
Hostium nostrorum, quaesumus, Domine, ende superbiam, et dexterae tuae virtute prosterne. Per Dominum nostrum.
Omnipotens Deus Romani nominis inimicos virtute, [Col. 1218D] quaesumus, tuae comprime Majestatis, ut populus tuus et fidei integritate laetetur; et temporum tranquillitate semper exultet. Per.
Secreta.
Hujus, Domine, quaesumus, virtute mysterii, et a nostris mundemur occultis; et ab inimicorum liberemur insidis. Per.
Postcommun.
Vivificet nos, quaesumus, Domine, participatio tua [Col. 1219A] sancta [Col. 1219D] Menardus: mysterii. mysteriis, et pariter nobis expiationem tribuat munimen. Per.
Deus, qui regnis omnibus aeternis dominaris imperio, inclina ad preces humilitatis nostrae aures misericordiae tuae, et Romani regni adesto principibus, ut tua tranquillitatem clementer tua sint semper virtute victores. Per.
Propitiare, Domine, in te sperantibus populis, et a custodia Romani nominis dexteram tuae protectionis ostende, ut regnum majestati tuae deditum tua semper sit virtute defensum. Per.
Deus, qui sub tuae majestatis arbitrio omnium regnorum contines potestatem, Romani imperii propitiare [Col. 1219B] principibus, ut qui tua expectant protectione defendi, omnibus sint hostibus fortiores. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, propitius hostias, quibus et te [Col. 1219D] Apud eumdem: placari. placare voluisti, et nobis salutem [Col. 1219D] Lege: potentiae. potenti pietate restitui. Per.
Postcommun.
Adesto, Domine, populis qui sacra mysteria contigerunt, ut nullis periculis affligantur, qui te protectore confidunt. Per.
Deus, qui providentia tua caelestia simul et terrena moderaris, propitiare Romanis rebus et regibus, ut omnis hostium fortitudo, te pro nobis pugnante, [Col. 1219C] frangatur. Per.
Deus servientium tibi fortitudo regnorum, propitius [Col. 1219D] Romani nominis esto. Menardus: Christianorum adesto. Romani nominis esto principibus, ut quorum tibi [Col. 1219D] Apud eumdem: subjecta. subjector est humilitas, eorum ubique excellentior sit potestas. Per.
Deus, cujus regnum nulla saecula praevenerunt, nulla conclaudunt, supplicationes nostras clementer exaudi, et Romanorum [Col. 1220D] Lege: regnum. regum tibi subditum protege principatum, ut in tua virtute fidentes omnibus sint hostibus fortiores. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, [Col. 1220D] Menardus: precibus et hostiis. preces et hostias famulorum tuorum, et propter nomen tuum Romani imperii defende rectores, ut salus servientium tibi [Col. 1220D] Idem: principum. principatuum, pax tuorum possit esse populorum. [Col. 1219D] Per.
Postcommun.
Protege, Domine, famulos tuos subsidiis pacis, et corporis et spiritalibus enutriens alimentis, a cunctis hostibus redde securos. Per.
Deus in te sperantium salus, et servientium fortitudo, suscipe propitius preces nostras, et Romani [Col. 1220A] imperii adesto rectoribus, ut, tuis consiliis inspirati, tua opitulatione munti, adversum omnia resistere sibi arma praevaleant. Per.
Deus et temporalis vitae auctor et aeternae, miserere supplicum in tua protectione fidentium, ut per virtutem brachii tui omnibus qui nobis adversantur revictis, nec in terrenis nec a caelestibus possimus excludi. [Col. 1220D] In margine: Per.
Omnipotens sempiterne Deus, miserere supplicum in tua protectione fidentium, et propter gloriam nominis tui barbararum gentium comprime feritatem, ut, dexterae tuae virtute defensi, liberis tibi mentibus serviamus. Per.
Secreta.
Deus, qui subjectas tibi glorificas potestates, suscipe [Col. 1220B] propitius oblationes nostras, et Romanis viros adde principibus, ut qui se dextera tua expedint protege, nulla possint adversitate superari. Per.
Postcommun.
Fidelem populum, quaesumus, Domine, potentiae tuae muniat invicta defensio, ut pio semper tibi devotus affectu, et ab infestis liberetur inimicis, et in tua jugiter gratia perseveret. Per.
Item alia.
Populi tui, quaesumus, omnipotens Deus, propitiare peccatis, et totius hostilitatis a nobis errores averte, ut Romani nominis secura libertas in tua devotione semper exultet. Per.
Protector noster aspice, Deus, et ab hostium nos defende periculis, ut, omni perturbatione submota, [Col. 1220C] liberis tibi mentibus serviamus. Per Dominum.
Deus, regnorum omnium, et Romani maxime protector imperii, da servis tuis regibus nostris illis triumphum virtutis scienter excolere, ut cujus constitutione sunt principes, ejus semper munere sint potentes. Per.
Deus, in cujus manu corda sunt regum, inclina ad preces humilitatis nostrae aures misericordiae tuae, et principibus nostris famulis tuis illis regimen tuae adpone sapientiae, ut, haustis de tuo fonte consiliis, et tibi placeant, et super omnia regna praecellant. Per.
[Col. 1220D] Secreta.
Suscipe, Domine, preces et hostias Ecclesiae tuae pro salute famuli tui illius supplicantes, et protectione fidelium populorum antiqua branchii tui operare miracula [Col. 1220D] Sacramentarium sancti Gregorii Editionis Romanae: ut. et, superatis pacis inimicis, secura tibi serviat Romana libertas. Per.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, Domine. famuli tui illius, quam tibi ministerio officii sacerdotalis offerimus pro eo quod in ipsum potestatem imperii conferre [Col. 1221A] dignatus es, propitius et benignus adsume; et, exoratus nostra obsecratione, concede ut Majestatis tuae protectione confidens et aevo augeatur et regno. Per.
Postcommun.
Deus, qui praedicando aeterni regni Evangelio Romanum imperium praeparasti, praetende famulis tuis illis principibus nostris arma caelestia, et pax Ecclesiarum nulla turbetur tempestate bellorum. Per Dominum.
Ecclesiae tuae, Domine, preces placatus admitte [Col. 1221D] Apud Pamelium: ut destitutis. et, distitutis adversitatibus universis, secura tibi serviat libertate. Per.
[Col. 1221B] Secreta.
Protege nos, Domine, quaesumus, tuis mysteriis servientes, ut divinis rebus, et corpore famulemur et mente. Per.
Postcommun.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut quos divina tribuis participatione gaudere, humanis non sinas subjacere periculis. Per Dominum.
Praesta, Domine, quaesumus, ut toto tibi corde subjecti timentium voluntatum respuamus affectus. Per.
Secreta.
[Col. 1221C] Hostias, Domine, quaesumus, quas immolamus, placatus adsume et pro nostri expiatione peccati et pro acceleratione caelestis auxilii. Per.
Postcommun.
Da plebi tuae, Domine, piae semper devotionis affectum, ut, quae prava sunt respuens, sancta conversatione firmetur, et a peccatis libera nullis adversitatibus adteratur. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, ut Ecclesia tua prompta tibi voluntate deserviat, quia propensius audiri poterit et defendi, cum eam tibi digne praestiteris famulari. Per.
[Col. 1221D] Omnipotens sempiterne Deus, qui superbis resistis, et gratiam praestas humilibus, tribue, quaesumus, ut non indignationem tuam provocemus elati, sed propitiationis tuae capiamus dona subjecti. Per.
Concede nobis, misericors Deus, et studia perversa deponere, et sanctam semper amare justitiam. Per.
Secreta.
Ab omni reatu nos Domine, sancta quae tractamus [Col. 1222A] absolvant, [Col. 1221D] Idem: et eadem. et ad eadem muniant ab totius pravitatis incursu. Per.
Postcommun.
Quos refecisti, Domine, caelesti mysterio, propriis alienis, quaesumus, [Col. 1221D] Apud eumdem: propriis et alienis. propitiatus absolve delictis [Col. 1221D] Pamelius legit: ut. et divino munere purificatis mentibus perfruamur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, semper rationabilia meditantes, quae tibi sunt placita et dictis exequamur et factis. Per.
Deus, qui unianimes nos in domo tua praecipis habitare, dissensionum causas placatus depelle nostrum, ut, competentibus adjuti subsidiis, te largiente, [Col. 1222B] possimus esse concordes. Per.
Concede nobis, omnipotens Deus, ut, despectis falsitatibus iniquarum, quae animae nostrae conveniunt rationabilia exequamur. Per Dominum.
Secreta.
Suppliciter te rogamus, Domine Deus noster, ut hujus operatione mysterii et vitia nostra purgentur, et justa desideria compleantur. Per Dominum.
Postcommun.
Sanctificationem tuam nobis, Domine, his mysteriis placatus, operare, quae nos et a terrenis purgent vitiis, et ad caelestia dona perducant. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut mentium reprobarum non curemus obloquium, sed, eadem pravitate calcata, exoramus ut nec [Col. 1221D] Pamelius: terreri. terrere nos lacerationibus [Col. 1222D] Apud eumdem: patiaris. pateris injustis; nec captiosis adulationibus implicari, sed potius amare quae praecipis. Per.
Conspirantes, Domine, contra tuae plenitudinis firmamentum, dexterae tuae virtute prosterne, ut justitiae non dominetur iniquitas, sed subdatur semper falsitas veritati. Per.
Secreta.
Oblatio, Domine, tuis aspectibus immolanda, quaesumus, ut et nos in omnibus vitiis potenter absolvat, et a cunctis defendat inimicis. Per.
[Col. 1222D] Postcommun.
Praesta, Domine, quaesumus, ut per haec sancta quae sumpsimus, [Col. 1222D] Emendatum ex Pamelio; nam in Exemplari mendose legitur: desimulatis dissimulatis lacerationibus improborum, [Col. 1222D] Idem: te gubernante. eadem gubernante, quae recta sunt cautius exequamur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Deus, qui fidelium devotione laetaris, populum [Col. 1223A] tuum, quaesumus, sanctis tuis fac esse devotum, ut qui ab eorum officia impia pravitate mentis abscedunt, per tuam conversi gratiam, diaboli, quibus capti tenentur, laqueis resipiscant. Per.
Deus, qui infideles deseris, et juste indevotis irasceris, populum tuum, quaesumus, converte propitius, ut qui te per duritiam inreligiosae mentis semper offendunt, ad sanctorum beneficia promerenda, tuae miserationis gratia inspirante, convertas. Per.
Secreta.
Cor populi tui, quaesumus, Domine, converte propitius, ut ab his muneribus non recedant, quibusque majestatem tuam magnificare deposcimus. Per.
Postcommun.
Da nobis, quaesumus, Domine, ambire quae recta sunt, et vitare quae noxia, ut sancta quae capimus, non ad judicium nobis, sed potius proficiant ad medelam. Per.
Ad populum.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et nihil de sua conscientia praesumentibus ineffabili miseratione succurre, ut quod non habet fiducia meritorum, tua conferat largitas invicta donorum. Per.
Deus, qui facturae tuae pio semper minaris affectu, inclina aurem tuam supplicationibus nostris, et famulum [Col. 1223C] tuum ex adversa valetudine corporis laborantem placidus respice, et visita in salutari tuo, et caelestis gratiae medicinam. Per.
Deus, qui [Col. 1223D] Apud Pamel. legitur: humano generi et salutis remedium et vitae. humani generis et salutis remedii vitae aeternae munera contulisti, conserva famulo tuo tuarum dona virtutum, et concede ut medelam tuam non solum in corpore, sed etiam in anima sentiat. Per.
Virtutum caelestium Deus, qui ab humanis corporibus omnem languorem et omnem infirmitatem praecepti tui potestate depellis, adesto propitius huic servo tuo, ut, fugatis infirmitatibus, et viribus revocatis, nomen sanctum tuum, instaurata protinus sanitate, benedicat. Per.
[Col. 1223D] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui fragilitatem conditionis nostrae infusa virtutis tuae dignatione confirmas, ut salutaribus remediis pietatis tuae corpora nostra et membra vegetentur, super hunc famulum tuum propitiatus intende, ut omni necessitate corporea infirmitatis exclusa, gratia in eo pristinae sanitatis perfecta reparetur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, salus aeterna credentium, [Col. 1224A] exaudi nos pro famulis tuis illis, pro quibus misericordiae tuae imploramus [Col. 1223D] Pamelius: auxilium auxilio, ut, reddita sibi sanitate, gratiarum tibi in Ecclesia tua referant actionem. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui aegritudines et animorum depellis et corporum; auxilii tui super infirmos nostros ostende virtutem, ut ope misericordiae tuae ad omnia pietatis tuae reparentur officia. Per.
Secreta.
Deus, sub cujus nutibus vitae nostrae momenta decurrunt, suscipe preces et hostias famulorum [Col. 1223D] Apud eumdem deest et. et famularumque tuarum, pro quibus misericordiam tuam aegrotantibus imploramus, ut de quorum periculo metuimus de eorum salute laetemur. Per.
[Col. 1224B] Postcommun.
Deus infirmitatis humanae singulare praesidium, auxilii tui super infirmos nostros ostende virtutem, ut ope misericordiae tuae adjuti, Ecclesiae tuae sanctae repraesentari mereantur. Per Dominum nostrum.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui benedictionis tuae gratiam aegris infundendo corporibus, facturam tuam [Col. 1224D] Idem: multiplici pietate. multiplicas pietatem custodis, ad invocationem nominis tui benignus adsiste, et hunc famulum tuum [Col. 1224D] Rectius apud Pamelium: liberatum aegritudine et sanitate donatum. liberatam aegritudinem et sanitatem donatam dextera tua erigas, virtute confirmes, potestate tuearis, Ecclesiae tuae sanctisque altaribus tuis cum omni desiderata prosperitate [Col. 1224C] restituas. Per Dominum nostrum.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et famulos tuos, quos charitatis visitamus officiis, gratiae tuae largitate locupleta, ut in eorum prosperitate continua gaudeamus. Per Dominum.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et humilitatis nostrae officiis gratiae tuae visitationis admisce, ut quorum adimus habitacula, tu in eorum tibi cordibus facias mansionem. Per Dominum nostrum.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hanc domum serenis oculis tuae pietatis inlustra; descendat [Col. 1224D] super habitantes in ea gratiae tuae larga benedictio, ut his manufactis cum salubritate manentibus, ipsi tuum semper sint habitaculum. Per Dominum.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut si qua sunt adversa, si qua contraria in hac domo famuli tui illius, auctoritate Majestatis tuae pellantur. Per Dominum nostrum.
Protector in te sperantium Deus, et subditarum [Col. 1225A] tibi mentium custos, habitantibus in hac domo famulis tuis propitius adesse dignare: veniat super eos spirante a te benedictionis ubertas, et, pietatis tuae repleti muneribus, in tua gratia et in tuo nomine laeti semper exultent. Per.
Protector fidelium, Deus, et subditarum tibi mentium frequentator, habitantibus in hac domo famulis tuis propitius adesse digneris, ut quos nos humana visitamus solicitudine, tu divina munias potestate. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, quaesumus, preces et hostias famulorum tuorum, et muro custodiae tuae hanc domum circumda, ut, omni adversitate depulsa, sit hoc semper domicilium incolumitatis et pacis. Per.
[Col. 1225B] Infra action.
Hanc igitur oblationem [Col. 1225D] Adde: Domine. famuli tui illius, quam tibi offert pro votis et desideriis suis atque et pro incolumitate domus suae, placatus suscipias deprecamur: pro quo in hac habitatione auxilium tuae Majestatis deposco, ut mittere ei digneris angelum tuum sanctum, ad custodiendos omnes in hac habitatione. Per.
Postcommun.
Omnipotens sempiterne Deus, qui facis mirabilia magna solus, praetende super hos famulos degentes in hac domo spiritum gratiae salutaris, et ut complaceant tibi, Deus, in veritate tua perpetuum eis rorem tuae benedictionis effunde. Per.
[Col. 1225C] Omnipotens sempiterne Deus, insere te officiis nostris, et in hanc manentibus domum praesentiae tuae concede custodiam, ut familiae tuae defensor ac totius habitaculi hujus habitator appareas. Per.
Deus humilium visitator, qui nos fraterna dignatione consolaris, praetende societati nostrae gratiam tuam, ut per eos, in quibus habitas, [Col. 1225D] Apud Pamelium: tuum nobis. tuumque nobis sentiamus adventum. Per.
Deus, qui nobis in famulis tuis praesentiae tuae signa manifestas, mitte super nos spiritum charitatis, ut in adventu fratrum conservorumque nostrorum gratia nobis tuae largitatis augeatur. Per Dom.
Deus, qui ad salutem humani generis maxima quaeque sacramenta in aquarum substantia condidisti, adesto invocationibus nostris, et elemento huic multimodis purificationibus praeparato virtutem tuae benedictionis infunde, ut creatura mysteriis tuis serviens ad abjiciendos daemones morbosque pellendos divinae gratiae sumat effectus. Ut quicquid in loci in [Col. 1225D] Pamelius: domibus, vel in locis. domibus fidelium haec unda resperserit, [Col. 1226A] careat immunditia, liberetur [Col. 1225D] Idem: a noxa. a noxia; non illic resedeat spiritus pestilens, non aura corrumpens; abscedant omnes insidiae latentes inimici; et si quid est quod incolumitati habitantium invidet aut quieti, aspersione hujus aquae effugiat, ut salubritas per invocationem tui nominis [Col. 1226D] Apud eumdem: expetita. expedita, ab omni sit impugnatione defensa. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Exorcizo te, creatura aquae, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in nomine Jesu Christi Filii ejus, et Spiritus sancti. Omnis virtus adversarii, omnis incursio diaboli, omne phantasma, omnem inimici [Col. 1226B] potestatem eradicare et effugare ab hac creatura aquae. Unde exorcizo te, creatura aquae, per Deum verum, et per Deum vivum, per Deum sanctum, et per Dominum nostrum Jesum Christum, ut efficiaris aqua sancta, aqua benedicta, ut ubicumque effusa fueris, vel aspersa, sive in domo, sive in agro, effuges omnem phantasiam, omnem inimici potestatem, Spiritus sanctus habitet in domo hac. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Item ad consparsum faciendum.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et mittere dignare angelum tuum sanctum [Col. 1226C] de caelis; qui custodiat, foveat, protegat, visitet et defendat omnes habitantes [Col. 1226D] Pamelius: in habitaculo. in hunc habitaculum famuli tui illius; et praesta, quaesumus, ut sanctificatio sit domui hujus nostrae introitus. Donet cunctis intra eum habitu constitutos divinarum beatitudine largitatem, dominis ac familiae gubernaculum, ad custodiendam obedientiam et irreprehensibilem disciplinam, infantibus bonae indolis gratiam, adultis immaculatam adolescentiam, senibus sanctam seriae conversationis aetatem, omnibusque longam ac sibi placitam senectutem; et ita patrocinantibus sanctis perenni domui huic beatitudinem praestet, ut jugi super eam angelicae protectionis custodia perseveret. Per Dominum.
Post haec benedicet sal, et dicit:
[Col. 1226D] Exorcizo te, creatura salis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, qui te per Heliseum in [Col. 1226D] Pamelio: aquam. aqua mitti jussit, ut sanaretur sterilitas; qui divini oris sui voce discipulis ait: Vos estis sal terrae; et per Apostolum inquit: Cor vestrum sale sit conditum. Ideoque efficere sale exorcizatum, ut omnes qui te sumpserint sis eis animae tutamentum, atque huic domui in remissione peccatorum, in sanitate mentis, in protectione animae, in confirmatione salutis, ad expellendas et excludendas omnes daemonum tentationes. In nomine Dei Patris omnipotentis et Jesu [Col. 1227A] Christi Filii ejus, qui venturus est judicare saeculum per ignem. Per.
Deinde mittis ipsum sal in [Col. 1227D] Apud Menardum: aquam. aqua et exsufflas in ea, [Col. 1227D] Adde: et. dicis.
Deus, qui ad salutem humani generis maxima quaeque sacramenta in aquarum substantia condidisti. Et caetera sicut superius scriptum est.
Hic mittis vinum in ipsa aqua, et benedic eam, dic:
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, exaudi precem meam, sicut exaudire dignatus es famulum tuum Moysen in mare Rubro hoc quod Pharao in populo tuo exercebat, ipse marinus exercitus negaretur. Sic et Heliseus sacerdos cum populus tuus aquam gustare non posset, eo quod esset amara, salem accepit, et projecit ad exitus aquarum, [Col. 1227B] et benedixit eam, et dixit: Sanavit Dominus aquas istas; non erit ex eis moriens, neque infirmans, et sanatae sunt aquae illae. Ita tu, Domine, dignare sanare aquas istas, ut ubicumque adsparsae fuerint per angulos domus, ubi inimicus celatus fuerit, statim areptus effugiat; et sit illi, Domine, haec aqua adsparsionis velut clibanus ardens ignis inextinguibilis. Sit nobis, Domine, haec aqua adsparsionis aqua virtutis, aqua refrigerans diaboli ritu, ut liberati hospitalis agamus tibi, Domine Pater omnipotens, laudes et gratias. Per Dominum nostrum.
Post haec mittis oleo sanctificato in aqua, et sic aspargis ea cum hysopo per domus.
ORAT. PRO ASPAR. AQUAE.
[Col. 1227C] Deum omnipotentem, fratres charissimi, in cujus domum mansiones multae sunt, supplices [Col. 1227D] Lege: deprecemur. deprecamur ut habitaculum istum una cum habitatoribus benedicere atque custodire dignetur, tenebras ab ea repellat, lumen infundat, nullam saevienti adversario tribuat potestatem; sed propria Deo dicata sit domus, ut nullam in ea inimicus licentiam habeat nocendi, per virtutem et nomen Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est judicare saeculum per ignem. Per Dominum.
Benedic huic domui, Domine, benedic dominis domus hujus; respice de caelo, et vide oculis misericordiae tuae; aperi aures pietatis tuae, et inclina super habitaculo isto atque habitatoribus suis, et mitte custodem angelum in circuitu supplicantum, [Col. 1227D] qui in lateribus domus istius jugiter excubet, et ad custodiam illius perpetuo perseveret, cujus sit obumbratio, salus omnium, et patrocinium, beatitudo cunctorum. Per Dominum nostrum.
Benedic, Domine, hanc domum et omnes habitantes in ea, sicut benedicere dignatus es domum Abraham, Isaac et Jacob, ut in his parietibus angelus lucis inhabitet: sentiant in ea commanentes rore caeli abundantiam, et per indulgentiam laetentur pacifici atque securi; mittas ad eos angelum pacis qui introitum nostrum exitumque custodiat. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, parce metuentibus, et propitiare supplicibus, ut post noxios ignes nubium et vim procellarum, in materiam transeat laudis communicatio [Col. 1227D] Apud Pamelium: comminatio. potestatis. Per Dominum.
Deus, sub cujus imperio nihil non verbo regitur, nihil non oratione mutatur, parce metuentibus, propitiare supplicibus, ut post [Col. 1228D] Menardus: noxios. innoxios ignes nubium et turbines procellarum, in materiam transeat laudis comminatio potestatis. Per.
Exorcizo te, creatura salis et aqua, in nomine [Col. 1228B] Domini nostri Jesu Christi Nazareni Filii Dei vivi: ut sis purgatio et purificatio in his locis in quibus aspersa fueris, ad effugandos et erraticos spiritus, omnemque nefariam vim diaboli pellendam, et omnes figuras et minas phantasmatis Satanae exterminandas, et fulgura et sidera quae missa videntur in hanc arborem, non hominibus, aut pecoribus, aut frugibus noceant, sed abscedant et fugiant per invocationem nominis Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et omne saeculum per ignem. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, multiplica super nos misericordiam tuam, et preces nostras benignus [Col. 1228C] exaudi, ut in hac area famuli tui illius Spiritum tuum sanctum Paraclytum mittere digneris; et veniat speratae benedictionis ubertas, ut repleti [Col. 1228D] Pamelius: frugibus tuis, sine de. de frugibus tuis in tuo nomine et in tua gratia laeti semper exultent. Per Dominum.
Multiplica, Domine, super nos misericordiam tuam, et preces nostras propitius exaudire dignare, sicut exaudisti famulum tuum regem David, qui te in area hostias offerendo [Col. 1228D] Sic emendavimus ex eodem, cum perperam in exemplari legatur: placuit. placavit, iram avertit, indulgentiam impetravit. Ita veniat, quaesumus, speratae benedictionis ubertas, ut, repleti frugibus tuis, de tua semper misericordia gloriemur. Per Domin.
[Col. 1228D] Deus, qui renunciantibus saeculo mansionem paras in caelo, dilata sanctae hujus congregationis habitaculum temporale caelestibus bonis, ut fraternitatem teneant compagine charitatis unanimiter; continentiae tuae praecepta custodiant sobrii, simplices, et quieti, gratis sibi datam gratiam fuisse cognoscant; concordet illorum vita cum nomine; professio sentiatur in opere. Per.
Suscipe, Domine, preces nostras et muro custodiae tuae hoc sanctum ovile circumda, ut, omni adversitate depulsa, sit hoc semper domicilium incolumitatis [Col. 1229A] et pacis. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Ingredientes, Domine, in hoc tabernaculum ancillarum tuarum tibi servientium, angelo tuo visitante, custodias, et ab hujus saeculi adversitatibus defendas. Dona eis, propositum mentis; ut tibi exhibeant pudicitiam castitatis; adjuva contra vitia certantes, et victoriae sumant coronam ad te pervenientes. Per.
Praesta, Domine, quaesumus, famulis tuis renunciantibus [Col. 1229B] saecularibus pompis, gratiae tuae januas aperire, qui, despecto diabolo, confugiunt sub titulo Christi. Jube venientes ad te sereno vultu suscipere, ne de eis inimicus valeat triumphare. Tribue eis brachium infatigabile auxilii tui; mentes eorum fidei lorica circumda, ut, felici muro vallati, mundum se gaudeant evasisse. Per.
[Col. 1229D] Apud Menardum rectius legitur: Deus cujus Spiritu creatura omnis adulta congaudet, etc., juvenili aetatis decore laetantem, etc., ut in omnibus tuae protectionis muniatur auxilio, etc Deus, cujus providentiam creatura omnes crementes adulta congaudet, propitius super hunc famulum tuum juvenilia aetatis decorem laetantem et florem primis auspiciis adtondentem adesto; in omnibus tuae protectionis muniatur auxilium, aevo [Col. 1229C] longiore provectus, et praesentis vitae praesidiis gaudeat et aeternis. Per Dominum nostrum.
Gratias agimus, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui nos, transacto nobis spatio, ad matutinas horas perducere dignatus es; quaesumus ut [Col. 1229D] Pamelius: dones. donis nobis diem hunc sine peccato transire, quatenus ad vesperum gratias referamus. Per.
Exurgentes de cubilibus nostris, auxilium gratiae tuae matutinis, Domine, precibus imploramus, ut, discussis tenebris vitiorum, ambulare mereamur in luce virtutum. Per Dominum.
Matutina supplicum vota, Domine, propitius intuere, [Col. 1229D] et [Col. 1229D] Apud eumdem: occulia. occultis cordis nostri remedio tuae clarifica pietatis, ut desideria tenebrosa non teneant, quos lux caelestis gratiae reparavit. Per Dominum nostrum.
Te lucem veram, et lucis Auctorem, Domine, deprecamur, ut digneris a nobis tenebras depellere vitiorum, et clarificare nos luce virtutum. Per.
Auge in nobis, Domine, quaesumus, fidem tuam, [Col. 1230A] et Spiritus sancti lucem in nos semper accende. Per.
Deus, qui diem discernis a nocte, actus nostros a tenebrarum distingue caligine, ut semper quae sancta sunt meditantes, in tua jugiter laude vivamus. Per [Col. 1229D] Adde: Dominum. .
Emitte, quaesumus, Domine, lucem tuam in cordibus nostris, [Col. 1230D] Menardo: ut. et mandatorum tuorum luce [Col. 1230D] Apud eumdem: percepta in via. perpetua, et in via tua ambulantes, nihil patiamur [Col. 1230D] Menardus: erroris. errorem. Per Dominum.
Veritas tua, quaesumus, Domine, luceat in cordibus nostris, et omnis falsitas destruatur inimici. Per.
Gratias agimus inenarrabiles pietati tuae, omnipotens Deus, qui nos, depulsa noctis caligine, ad diei hujus principium perduxisti, et, abjecta ignorantiae [Col. 1230B] caecitate, ad cultum tui nominis atque scientiam revocasti: [Col. 1230D] Pamelius: illabere. in labe sensibus nostris omnipotens Pater, ut, in praeceptorum tuorum lumine gradientes, te ducem sequamur et principem. Per.
Deus, qui tenebras ignorantiae verbi tui luce depellis, auge in cordibus nostris virtutem fidei, quam dedisti, ut ignis, quem gratia tua fecit accendi, nullis tentationibus possit extingui. Per.
Sensibus nostris, quaesumus, Domine, lumen sanctum tuum benignus infunde, ut tibi semper simus devoti, cujus sapientia creati sumus, et providentia gubernamur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, vespere, et mane, [Col. 1230C] et meridie, Majestatem tuam suppliciter deprecamur, ut, expulsis de cordibus nostris peccatorum tenebris, ad veram lucem, quae Christus est, nos facias pervenire. Per Dominum nostrum.
Deus, qui illuminas noctem, et lumen post tenebras facis, concede nobis, ut hanc noctem sine impedimento Satanae transeamus, atque matutinis horis ad altare tuum recurrentes, tibi Deo gratias referamus. Per Dominum.
Inlumina, quaesumus, Domine, tenebras nostras, et totius noctis insidias repelle propitius. Per.
Tuus est dies, Domine, et tua est nox: concede Solem justitiae permanere in cordibus nostris ad repellendas tenebras cogitationum iniquarum. Per Dominum.
[Col. 1230D] Vespertinae laudis officia persorventes, crementiam tuam, Domine, humili prece deposcimus, ut [Col. 1230D] Rectius apud Pamelium: nocturni insidiatoris fraudes. nocturnis insidiatoris fraude, te protegente, vincamus. Per.
Propitiare, Domine, vespertinis supplicationibus nostris, et fac nos sine ullu reatu matutinis tibi [Col. 1230D] Pamelius: laudibus praesentari. laudes praesentare Per Dominum nostrum.
Oriatur, Domine, nascentibus tenebris, aurora [Col. 1231A] justitiae, ut [Col. 1231D] Apud eumdem: peracto die. peracto diei, tibi suppliciter gratias agentes, etiam mane dignanter respicias vota solventes. Per.
Gratias tibi [Col. 1231D] Pamelio: agimus. agemus, Domine, custoditi per diem; gratias tibi exsolvimus, custodiendi per noctem: repraesenta nos, quaesumus, Domine, matutinis horis incolumes, ut nos omni tempore habeas laudatores. Per.
Refice nos, Domine, donis tuis, et opulentiae tuae largitate substenta. Per.
Reficiamus, Domine, de donis et datis tuis, et tua benedictione satiemur. Per.
Protege nos, Domine Deus noster, et fragilitati nostrae necessariam praebe substantiam. Per Dominum [Col. 1231B] nostrum.
Benedic, Domine, dona tua, quae de tua largitate sumus sumpturi. Per.
Deus, qui nos ad delicias spiritales semper invitas, da benedictionem super dona tua, ut ea quae in tuo nomine sunt edenda, sanctificata percipere mereamur. Per Dominum.
Tua nos, Domine, dona reficiant, et tua gratia consoletur. Per Domin. nostrum.
Satiati, Domine, opulentiae tuae donis, tibi gratias agimus pro his quae, te largiente, [Col. 1231D] Eidem: suscepimus. suscipimus, obsecrantes misericordiam tuam, ut [Col. 1232D] Apud eumdem: quod. quid corporibus nostris necessarium fuit, mentibus non sit onerosum. [Col. 1231C] Per.
Satiati sumus, Domine, de tuis donis ac datis; reple nos de tua misericordia, [Col. 1232D] Pamelius: quia tu es. qui es benedictus. Qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas Deus per omnia saecula saeculorum.
Benedic, Domine, hos fructus novos uvae, sive fabae, quos tu, Domine, per rorem caeli, et inundantiam pluviarum, et tempora serena atque tranquilla, ad maturitatem perducere dignatus es, ad percipiendum nobis cum gratiarum actione, in nomine Domini nostri Jesu Christi, per quem haec omnia, Domine, semper bona.
Item alia.
[Col. 1231D] Oremus pietatem tuam, omnipotens Deus, ut has primitias creaturae tuae, quas aeris et pluviae temperamento nutrire dignatus es, benedictionis tuae imbre perfundas, et fructus terrae tuae usque ad maturitatem perducas, tribuasque populo tuo de tuis muneribus tibi semper gratias agere, ut a fertilitate terrae esurientium animas bonis affluentibus repleas, et egenus et pauper laudent nomen gloriae tuae. Per.
Te deprecamur, omnipotens Deus, ut benedicas [Col. 1232A] hunc fructum novum pomorum, ut qui esu interdictae arboris laethalis pomi in Protoparente justae funeris sententiae multati sumus, per illustrationem unici Filii tui Redemptoris Dei ac Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti benedictionem, sanctificata omnia atque benedicta, depulsis atque abjectis vetusti hostis atque primi facinoris intentoris insidiis, salubriter ex hujus diei anniversaria solemnitate, diversis terrae edendis germinibus sumamus. Qui vivis et regnas in unitate.
Deus, qui hanc arboris pumma, tua jussione et providentia progenitam, nunc etiam eamdem benedicere et sanctificare digneris, precamur ut quicunque [Col. 1232B] ex ea sumpserint incolumes esse valeant. Per.
Pio recordationis affectu, fratres carissimi, commemorationem faciamus cari nostri illius, quem Dominus de tentationibus hujus saeculi adsumpsit, obsecrantes misericordiam Dei nostri, ut ipse ei tribuere dignetur placitam et quietam mansionem; remittat omnes lubricae temeritatis offensas, ut, concessa venia plenae indulgentiae, quicquid in hoc saeculo proprius error adtulit, totum ineffabili pietate ac benignitate sua compenset. Per.
Diri vulneris novitate perculsi, et quodammodo cordibus sauciati, misericordiam tuam, mundi Redemptor, flevilibus vocibus imploramus, ut cari [Col. 1232C] nostri illius animam ad te datorem proprium revertentem blande leniterque suscipias; et si quas illa ex hac carnali commoratione contraxit maculas, tu, Deus, inoleta bonitate clementer deleas, pie indulgeas, oblivione in perpetuum tradas, atque hanc eandem laudes tibi cum caeteris reddituram, et ad corpus quandoque reversuram sanctorum tuorum coetibus adgregare percipias. Per Dominum.
Tu nobis, Domine, auxilium praestare digneris, tu opem, tu misericordiam largiaris; spiritum etiam famuli tui illius ac cari nostri, vinculis corporalibus liberatum, in pace sanctorum tuorum recipias, uti locum poenalem, et gehennae ignem, flammamque tartari in regione viventium evadat. Per eum qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti. [Col. 1232D] Per.
Suscipe, Domine, animam servi tui illius ad te revertentem de Aegypti partibus proficiscentem ad te. Emitte angelos tuos sanctos in obviam illius, et viam justitiae demonstra ei. Aperi ei portas justitiae, et repelle ab ea principes tenebrarum; agnosce depositum fidele quod tuum est. Suscipe, Domine, creaturam tuam, non ex diis alienis creatam, sed a te Deo solo, vero et vivo, quia non est Deus praeter te solum, et non est secundum opera tua. Laetifica, Domine, animam servi tui illius; clarifica, Domine, famulum tuum; ne memineris iniquitatum ejus antiquarum [Col. 1233A] et ebrietatum, quae suscitavit furor male desiderii; licet enim peccavit, Patrem, et Filium, et sanctum Spiritum tamen non negavit, sed credidit, et zelum Dei habuit, et Deum fecisse omnia adoravit.
Suscipe, Domine, animam servi tui illius revertentem ad te; vestem caelestem indue eam, et lava eam sanctum fontem vitae aeternae; ut inter gaudentes gaudeat, et inter sapientes sapiat, et inter martyres coronatos consedeat, et inter patriarchas et prophetas proficiat, et inter apostolos Christum sequi studeat, et inter angelos et archangelos claritatem Dei pervideat, et inter paradisi rutilos lapides gaudium possideat, et notitiam mysteriorum agnoscat, et inter cherubin et syraphin claritatem Dei [Col. 1233B] inveniat, et inter viginti quatuor seniores cantica canticorum audiat, et inter lavantes stolas in fonte luminis vestem lavet, et inter pulsantes pulsans, portas caelestis Hierusalem apertas reperiat, et inter videntes Deum facie ad faciem videat, et inter audientes auditu caelesti caelestem sonum exaudiat. Suscipe, Domine, servum tuum illum in aeternum habitaculum, et da ei requiem et regnum, id est Hierusalem caelestem, ut in sinibus patriarcharum postrorum, id est Abraham, Isaac, et Jacob collocare digneris; et habeat partem in prima resurrectione, et inter surgentes resurgat, et inter suscipientes corpora in die resurrectionis corpus suscipiat, et cum benedictis ad dexteram Dei Patris venientibus veniat, et inter possidentes vitam aeternam possideat. [Col. 1233C] Per Dom.
Antiqui memores chyrographi, fratres carissimi, qui primi hominis peccato et corruptioni addicta est humana conditio, sub cujus lege sibi unusquisque formidat, quod aliis accidisse videat, omnipotentis Dei misericordiam deprecemur pro spiritu cari nostri illius, cujus hodie depositio celebratur, ut eum in aeterna requie suscipiat, et beata resurrectione repraesentet. Per Dominum.
Deus, qui justis supplicationibus praesto es, qui pia vota dignaris intueri, da famulo tuo illi, cujus diem depositionis hodie officia pia praestamus, cum sanctis atque electis tuis beati muneris portionem. Per Dominum.
Dic. cap. In memoria aeterna.
[Col. 1233D] Item orat. antequam ad sepulchrum deferatur.
Deum judicem universitatis, Deum caelestium, et terrestrium, et infernorum, Dominum deprecemur pro spiritu cari nostri illius, uti eum Dominus in requiem collocare dignetur, et in parte primae resurrectionis resuscitet. Per Dom. nostrum.
Te, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, supplices deprecamur pro spiritu famuli tui illius, quem ab originibus hujus saeculi ad te arcessire praecepisti, ut digneris, Domine, dare ei locum lucidum, locum refrigerii et quietis. Liceat ei transire portas infernorum et vias tenebrarum; maneatque in mansionibus sanctorum, et in luce sancta, quam olim Abrahae promisisti et semini ejus: nullam [Col. 1234A] laesionem sustineat anima ejus, sed cum magnus dies ille resurrectionis ac remunerationis advenerit, resuscitare eum digneris, Domine, una cum sanctis et electis tuis; dones ei delicta atque peccata usque ad novissimum quadrantem, tecumque immortalitatis vitam et regnum consequatur aeternum. Per Dominum nostrum.
Omnipotentis Dei misericordiam, dilectissimi fratres, deprecemur, cujus judicio aut nascimur, aut finimur, ut animam fratris nostri illius, quem Domini pietas de incolatu mundi hujus transire praecepit, requies aeterna suscipiat, et eam beata resurrectione praesentet, et in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, collocare dignetur. Per.
Deus, qui universorum creator et conditor es, qui [Col. 1234B] cum sis tuorum beatitudo sanctorum, praesta nobis petentibus ut animam fratris nostri illius, corporis nexibus absolutam, in prima sanctorum tuorum resurrectione facias praesentari. Per.
Item orat. ad sepulchrum, prius quam sepeliatur.
Oremus, fratres carissimi, pro anima cari nostri illius, quem Dominus de laqueo hujus saeculi liberare dignatus est, cujus corpusculum hodie sepulturae traditur, ut eum Domini pietas inter sanctos et electos suos, id est, in sinu Abrahae, et Isaac, et Jacob, collocare dignetur, et partem habeat in prima resurrectione, quam facturus est, orantibus sanctis. Per Dominum nostrum.
Opus misericordiae tuae est, Pater omnipotens, [Col. 1234C] aeterne Deus, rogare pro aliis, qui nobis non sufficimus; suscipe, Domine, animam servi tui illius revertentem ad te. Adsit ei angelus testamenti tui Michael. Libera eam, Domine, de principibus tenebrarum, et de locis poenarum, ne jam ullis primae nativitatis vel ignorantiae confundatur erroribus; agnoscatur a tuis, et misericordia bonitatis tuae ad locum refrigerii et quietis in sinum transferatur Abrahae. Per Dominum nostrum.
Redemptor animarum Deus, aeternitatem concede defunctis, neque vacuari passionis triumphum mundi morte patiaris. Qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas in saecula saeculorum.
Item orat. post sepulturam.
[Col. 1234D] Debitum humani corporis sepeliendi officium fidelium more complentes, Deum, cui omnia vivunt, fideliter deprecemur, ut hoc corpus a nobis in infirmitate sepultum, in virtute et ordine sanctorum resuscitet, et ejus animam sanctis et fidelibus jubeat adgregari; cuique in judicio misericordiam tribuat; quemque morte redemptum, debitis solutum, Patri reconciliatum, boni Pastoris humeris reportatum, in comitatu aeterni Regis perenni gaudio et sanctorum consortio perfrui concedat. Per Dominum nostrum.
Omnipotens aeterne Deus, qui humano corpori ad te ipso animam inspirare dignatus es, dum te jubente, pulvis pulveri rursum redditur, tu imaginem tuam cum sanctis et electis tuis aeternis sedibus praecipias sociari. Per Dominum nostrum.
[Col. 1235A] Obsequiis autem rite celebratis, membris ex feretro depositis, tumulo ex more composito, post Israelis exitum ex Aegypto, deprecemur clementiam Dei Patris pro anima cari nostri illius, quem Dominus de laqueo hujus mundi liberavit, lucubris lethali cuique possis ubique est, et potestas innumerabilis habens divitias spiritales, animae hujus subveniat sublimis Dominus, ut ardore careat aeterni ignis, adeptura perpetui regni refugium coram suo rege: gratificet in gaudio genitali in sublimi solio Patrum praeelectorum, in medio splendoribus sanctorum, in sede majestatis, magno in lumine, in regione in regno vivorum. Per.
Commendatio animae.
Commendamus tibi, Domine, animam fratris nostri [Col. 1235B] illius: precamur propter quam ad terras tua pietate descenderas, patriarcharum tuorum sinibus insinuare non renuas, sed miserere migranti in tuo nomine de hac instabili et tam incerta sempiternam illam vitam ac laetitiam in caelestibus; praesta, Salvator mundi. Qui cum Patre vivis Dominator, et regnas Deus in unitate Spiritus sancti in saecula.
Item alia.
Deus, apud quem omnia morientia vivunt, cui non pereunt moriendo corpora nostra, sed mutantur in melius, te supplices deprecamur, ut suscipi jubeas animam famuli tui illius per manus sanctorum angelorum deducendam in sinum amici tui patriarchae Abrahae, resuscitandam in die novissimo magni judicii; [Col. 1235C] et quid de regione mortali tibi contrarium contraxit, fallente diabolo, tua pietate ablue indulgendo. Per.
[Col. 1235D] Apud Menardum: Deus qui inter. Deus, inter apostolicos sacerdotes famulum tuum illum pontificem fecisti dignitate vigere, praesta, quaesumus, ut eorum quoque [Col. 1235D] Menardus: perpetuo sine et. et perpetuo adgregetur consortio. [Col. 1235D] In marg.: Per.
Preces nostras, quaesumus, Domine, quas in famuli tui illius depositione deferimus, propitiatus exaudi, ut qui nomini tuo ministerium fidele dependit, perpetua sanctorum societate laetetur. Per.
Secreta.
Suscipe, quaesumus, Domine, pro anima famuli et [Col. 1235D] sacerdotis tui illius, quas offerimus hostias, ut cui pontificale donasti meritum, dones et praemium. Per Dominum.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro depositione famuli et sacerdotis tui illius deferimus, quaesumus, Domine, placatus intende; pro qua Majestati tuae supplices fundimus preces, ut eum in numero tibi placentium censeri facias sacerdotum. Per.
Postcommun.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et [Col. 1236A] animam famuli tui illius episcopi in vivorum regione aeternis gaudiis jubeas sociare. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, Domine, ut anima famuli tui illius episcopi, quam in hoc saeculo commorantem sacris muneribus decorasti, caelesti sede gloriosa semper exsultet. Per Dominum nostrum.
Deus, cujus misericordiae non est numerus, suscipe pro anima famuli tui illius episcopi preces nostras, et lucis ei laetitiaeque in regione sanctorum tuorum societatem concede. Per.
Secreta.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostias pro anima famuli tui illius episcopi, ut cui pontificale donasti [Col. 1236B] praemium, dones et meritum. Per Dominum.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, quam tibi offerimus pro anima famuli tui illius episcopi, quaesumus, Domine, placatus accipias, et cum praesulibus apostolicae dignitatis, quorum est secutus officium, habere tribuas sempiternae beatitudinis portionem; diesque nostros.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut anima famuli tui illius episcopi in congregatione justorum aeternae beatitudinis jubeas esse consortem. Per Dominum nostrum.
[Col. 1236C] Deus, qui famulum tuum illum sacerdotem atque abbatem et sanctificas unctione misericordiae tuae, et adsumpsisti consummatione felici, suscipe propitius preces nostras, et praesta ut sicut ille tecum est meritis, ita a nobis non recedat exemplis. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, Majestatem tuam supplices exoramus, ut famulo tuo illi abbati atque sacerdoti, quem in requiem tuam vocare dignatus es, dones sedem honorificatam, et fructum beatitudinis sempiternae, ut ea quae in oculis nostris docuit et gessit, non judicium nobis pariant, sed profectum attribuant, ut per quo nunc in te gaudemus in terris, cum eodem apud te exultare mereamur in caelis. Per.
Secreta.
[Col. 1236D] Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut anima famuli tui illius abbatis atque sacerdotis per haec sancta mysteria in tuo conspectu semper clara consistat; quae fideliter ministravit. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro anima famuli tui illius abbatis atque sacerdotis offerimus, quaesumus, Domine, placatus intende; pro qua Majestati tuae supplices fundimus preces, ut eam in numero sanctorum tuorum [Col. 1236D] Legendum: tibi, ut ponitur in sequenti oratione infra action., col. seq. placentium facias dignanter adscribi, diesque nostros.
[Col. 1237A] Postcommun.
Prosit, quaesumus, Domine, animae famuli tui illius sacerdotis misericordiae tuae implorata clementia, ut ejus, in quo speravit et credidit, aeternum capiat, te miserante, consortium. Per Dominum.
Beati martyris tui illius, Domine, quaesumus, intercessione nos protege: et animam famuli tui illius sacerdotis sanctorum tuorum junge consortiis. Per.
Adjuva nos, Domine Deus noster, beati tui illius precibus exoratus, et animam famuli tui illius sacerdotis in beatitudinis sempiternae lucis constitue. Per.
Secreta.
[Col. 1237B] Suscipe, quaesumus, Domine, hostias placationis et laudis, quas tibi in honore sancti martyris tui illius, nomini tuo consecrandas deferimus, et pro requie famuli tui illius sacerdotis tibi suppliciter immolamus. Per.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi in honore sancti martyris tui illius, vel pro requie famuli tui illius sacerdotis offerimus, quaesumus, Domine, placatus intende; pro qua Majestati [Col. 1237D] Lege: tuae supplices fundimus. tuae fundimus preces, ut eam in numero sanctorum tibi placentium facias dignanter adscribi. Quam oblationem.
Postcommun.
Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et animam famuli tui illius gaudia aeterna suscipiant, ut [Col. 1237C] quem fecisti [Col. 1237D] Castigandum est ita: adoptionis. adoptionem participem, jubeas haereditatis tuae esse consortem. Per Dominum.
Deus, qui ad caeleste regnum nonnisi renatis per aquam et Spiritum sanctum pandis introitum, multiplica super animam famuli tui illius misericordiam tuam; et cui donasti celerem et incontaminatum transitum post Baptismi sacramentum, da ei et aeternorum plenitudinem gaudiorum. Per.
Alia.
Deus, qui omne meritum vocatorum donis tuae bonitatis anticipas, propitiare animae famuli tui illius, quae in finem istius vitae regenerationis unda mundavit; et quem fecisti non timere de culpa, fac gaudere [Col. 1237D] de gratia. Per.
Secreta.
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris pro anima famuli tui illius; pro qua tibi offerimus sacrificium laudis, ut eam sanctorum tuorum [Col. 1237D] Pamelius: consortio sociare. consociare digneris. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus, Domine, pro anima famuli tui illius, benignus adsume, eumque regenerationis fonte purgatum, et periculis [Col. 1238A] vitae hujus exutum, beatorum numero digneris inserere spirituum. Quam oblat.
Postcommun.
Propitiare, Domine, animae famuli tui illius, ut quem in finem istius vitae regenerationis fonte mundasti, ad caelestis regni beatitudinem facias pervenire. Per
Deus, cujus bonitatis nullus est numerus, quia semper misericordia tibi est causa miserendi, exaudi pro illius famuli tui anima supplicantes, ut illum gratia tua sicut donavit baptismo, ita donet et regno. Per.
Deus, qui caelestis regni nonnisi renatis pandis introitum, [Col. 1238B] auge super anima famuli tui illius gratiae tuae dena, ut quae ab omnibus est purgata peccatis, a nullis sit aliena promissi. Per.
Secreta.
Oblationes nostras, quaesumus, Domine, propitiatus intende, quas tibi offerimus pro anima famuli tui illius; et cui donasti baptismi sacramentum, da ei aeternorum plenitudinem gaudiorum. Per.
Postcommun.
Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et animam famuli tui illius gaudia aeterna suscipiant, ut quem fecisti adoptionis participem, jubeas haereditatis tuae esse consortem. Per.
Si quis poenitentiam petens, dum sacerdos [Col. 1238D] Pamelio: venerit. venit, fuerit [Col. 1238D] Eidem: officio. officium linguae privatus, constitutum est ut si idonea testimonia hoc [Col. 1238D] Idem: dixerint. dixerunt: et ipse per motus aliquos satisfacit, sacerdos impleat omnia circa poenitentem, ut moris est.
Item ad missas.
Omnipotens et misericors Deus, in cujus humana conditio potestate consistit, animam famuli tui illius, quaesumus, ab omnibus absolve peccatis, ut poenitentiae fructum, quem voluntas ejus optavit, praeventus [Col. 1238D] Eidem: mortalitate. mortalitatis non perdat. Per.
Secreta.
Satisfaciat tibi, Domine, quaesumus, pro anima [Col. 1238D] famuli tui illius sacrificii praesentis oblatio, et peccatorum veniam, quam quaesivit, inveniat; et quod officio linguae implere non potuit, [Col. 1238D] Apud eumdem: desideratae desiderante poenitentiae compensatione, percipiat. Per Dominum.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offert famula tua illa pro anima famuli tui illius, cujus depositionis diem illum celebramus, quaesumus, Domine, ut placatus accipias, et ineffabili pietate concedas ut quod exequi praeventus conditione mortali, ministerio [Col. 1239A] linguae non potuit, mereatur indulgentiam sempiternam, quae in ejus mente non defuit poenitendi. Quam oblat.
Postcommun.
Deus, a quo speratur humani corporis omne quod bonum est, tribue per haec sancta, quaesumus, ut sicut animae famuli tui illius poenitentiae velle donasti, sic indulgentiam tribue miseratus optatam. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, cui nunquam sine spe misericordiae supplicatur, propitiare animae famuli tui illius, ut qui de hac vita in tui nominis confessione [Col. 1239B] decessit, sanctorum tuorum numero facias adgregari. Per.
Secreta.
Propitiare, quaesumus, Domine, animae famuli tui illius, pro qua tibi hostias placationis offerimus; et quia in hac [Col. 1239D] Pamelius: luce in fide. luce fide mansit catholica, ei in futura vita ejus retributio condonetur.
[Col. 1239D] Lege: infra actione. Secreta.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro requie et anima famuli tui illius offerimus, quaesumus, Domine, placatus accipias, et tua pietate concede ut, mortalitatis nexibus absolutam, inter fideles tuos habere constituas portionem. Per.
Postcommun.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut [Col. 1239D] Ita correctum ex Pameno. animam [Col. 1239C] famuli tui illius, ab angelis lucis susceptam, in praeparatis habitaculis deduci facias beatorum. Per.
Praesta, quaesumus, Domine, animabus famulorum famularumque tuarum misericordiam sempiternam, ut, mortalibus nexibus expeditas, lux eas aeterna possideat. Per.
Alia.
Deus, cui soli competit medicinam praestare post mortem, tribue, quaesumus, ut animae famulorum famularumque tuarum, ab omnibus exutae peccatis, in electorum tuorum societatibus adgregentur. Per
Secreta.
[Col. 1239D] Hostias tibi, Domine, humili placatione deferimus, ut animae famulorum famularumque tuarum per haec placationis officia perpetuam misericordiam consequantur. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro requie et animabus famulorum famularumque tuarum offerimus, quaesumus, Domine, propitius intuere, et concede ut et mortuis prosit ad veniam quod cunctis viventibus praeparare dignatus es ad medelam. Quam oblationem.
[Col. 1240A] Postcommun.
Inveniant, quaesumus, Domine, animae famulorum famularumque tuarum omnium in Christo quiescentium lucis aeternae consortium, qui, in hac luce positi, tuum consecuti sunt sacramentum. Per.
Fidelium Deus omnium conditor et Redemptor, [Col. 1240D] Pamelius: animabus. animarum famulorum famularumque tuarum remissionem cunctorum tribue peccatorum, ut indulgentiam, quam semper optaverunt, piis supplicationibus consequantur. Per Dominum.
Majestatem tuam, Domine, supplices exoramus, ut animae famulorum famularumque tuarum, ab omnibus, quae per humanitatem commiserunt, exutae, [Col. 1240B] in tuorum censeantur sorte justorum. Per.
Secreta.
Hostias, quaesumus, Domine, quas tibi pro animabus famulorum famularumque tuarum offerimus, propitiatus intende, [Col. 1240D] Idem: ut. et quibus fidei Christianae meritum contulisti, dones et praemium. Per Dom.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro commemoratione animarum in pace dormientium suppliciter immolamus, quaesumus, Domine, benignus accipias, et tua pietate concede ut et nobis proficiat hujus pietatis affectus, et illis impetret beatitudinem sempiternam. Per.
Postcommun.
Animabus, quaesumus, Domine, famulorum famularumque [Col. 1240C] tuarum illi oratio proficiat supplicantium, ut eas et a peccatis exuas, et tuae redemptionis facias esse participes. Per.
Animabus, quaesumus, Domine, famulorum famularumque tuarum misericordiam concede perpetuam, ut eis proficiat in aeternum, quod in te speraverunt et crediderunt. Per.
Secreta.
His, quaesumus, Domine, placatus intende muneribus; et quod ad laudem tui nominis supplicantes offerimus, ad indulgentiam proficiat defunctorum. Per.
Infra action.
[Col. 1240D] Hanc igitur oblationem, quam tibi pro animabus famulorum famularumque tuarum venerantes deferimus, quaesumus, Domine, placatus intende; et tua dignatione concede ut, mortis vinculis absoluti, transitum mereantur ad vitam. Per.
Postcommun.
Supplices, quaesumus, Domine, pro animabus famulorum tuorum preces effundimus, sperantes ut quicquid conversatione contraxerunt humana, et clementer indulgeas, et in tuorum sede laetantium constituas redemptorum. Per.
Deus, cujus miseratione animae fidelium requiescunt famulis tuis illis, et illis, vel omnibus hic quiescentibus, da propitius veniam peccatorum, ut, a cunctis reatibus [Col. 1241D] Pamelio: absoluti. absolutis, sine fine laetentur. Per.
Alia.
Omnipotens, sempiterne Deus, annue precibus nostris ea quae poscimus, et dona omnibus, quorum hic corpora requiescunt, refrigerii sedem, quietis beatitudinem, luminis claritatem; et qui peccatorum suorum pondere praegravantur, eis supplicatio commendet Ecclesiae. Per.
Secreta.
[Col. 1241B] Pro animabus famulorum tuorum [Col. 1241D] Apud eumdem: illorum, et illorum. et illorum, et hic omnium dormientium hostiam, Domine, suscipe benignus oblatam; [Col. 1241D] Pamelius: ut hoc sacrificio. et hoc sacrificio singulari vinculis horrendae mortis [Col. 1241D] Idem: exuti. exutae, vitam mereantur aeternam. Per.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus, Domine, pro tuorum requie famulorum et famularum illi et illi, et omnium fidelium catholicorum orthodoxorum in hac basilica in Christo quiescentium, et qui in circuitu hujus ecclesiae tuae requiescunt, quaesumus, Domine, placatus accipias, ut per haec salutis humanae subsidia in tuorum numero redemptorum sorte perpetua censeantur, diesque nostros. Per.
[Col. 1241C] Postcommun.
Deus, fidelium lumen animarum, adesto supplicationibus nostris, et da omnibus quorum corpora hic quiescunt refrigerii sedem, [Col. 1241D] Eidem: quietis. quietem, beatitudinem, luminis claritatem. Per Dominum.
Adesto, quaesumus, Domine, pro animabus famulorum famularumque tuarum, et omnium hic quiescentium, ut si quae carnales maculae in eis de terrenis contagiis inhaeserunt, miserationis tuae venia deleantur. Per.
Inclina, quaesumus, Domine, aures tuas ad preces nostras, pro quibus misericordiam tuam supplices exoramus, ut animas famulorum famularumque tuarum [Col. 1241D] in pacis ac lucis regione constituas, et sanctorum jubeas esse consortes. Per.
Secreta.
Munera, quaesumus, Domine, quae tibi pro requie et animabus famulorum famularumque tuarum omnium in Christo quiescentium offerimus, ad earum redemptionem proficiant. Per.
Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, quam tibi pro defunctis offerimus, quaesumus, Domine, propitiatus accipias, [Col. 1242A] et miserationis tuae argitate concedas, ut ab omnibus, quae per terrenam conversationem traxerunt, his sacrificiis emundentur. Per.
Postcommun.
Multiplica, Domine, super animas famulorum famularumque tuarum misericordiam tuam; et cui donasti baptismi sacramentum, da eis aeternorum plenitudinem gaudiorum. Per.
Adesto, quaesumus, Domine, pro anima famuli tui illius, cujus in depositione sua officium commemorationis impendimus, ut si qua eum saecularis macula invasit, aut vitium mundiale infecit, dono tuae [Col. 1242B] pietatis indulgeas et extergas. Per Dominum nostrum.
Quaesumus, [Col. 1242D] Apud Menardum: Domine, famulo. Domine, ut famulo tuo, cujus septimum obitus sui diem commemoramus, sanctorum atque electorum largire consortium, [Col. 1242D] Menardus: et rore misericordiae tuae perennem. et rore misericordiae tuae perennis infunde. Per.
Deus indulgentiarum, Domine, da famulo tuo illi cujus anniversarium depositionis diem commemoramus, refrigerii sedem, quietis beatitudinem, luminis claritatem largiaris. Per.
Secreta.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris; et hanc oblationem quam tibi offerimus ob diem depositionis septimi, vel tricesimi pro anima famuli tui illius placitus ac benignus adsume. Per.
[Col. 1242C] Infra actionem.
Hanc igitur oblationem, Domine, quam tibi offerimus pro anima famuli tui illius, cujus depositionis diem septimum vel tricesimum celebramus, quod, deposito corpore, animam tibi Creatori reddidit, quam dedisti; pro quo petimus divinam clementiam tuam, ut, mortis vinculis absolutus, transitum mereatur ad vitam. Per.
Postcommun.
Omnipotens sempiterne Deus, conlocare dignare corpus et animam et spiritum famuli tui illius, cujus diem septimum, vel tricesimum, sive depositione celebravimus, in sinibus Abrahae, Isaac, et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitare praecipias. Per.
Praetende, Domine, [Col. 1242D] Apud Pamelium duo haec verba, misericordiam tuam, omittuntur. misericordiam tuam famulis et famulabus tuis, dexteram caelestis auxilii, ut te toto corde perquirant, et quae digne postulant adsequantur. Per.
Secreta.
Propitiare supplicationibus nostris, et has oblationes famulorum famularumque tuarum, [Col. 1242D] Pamelius: quas. quam tibi [Col. 1243A] pro incolumitate eorum offerimus, benignus adsume [Col. 1243B] Apud eumdem: et ut. ut nullius sit irritum votum, nullius vacua postulatio; praesta, quaesumus, ut quod fideliter petimus efficaciter consequamur. Per.
Infra action.
Hanc igitur oblationem, Domine, famulorum famularumque tuarum, quam tibi offerimus ob devotionem mentis eorum, pius ac propitius clementi vultu suscipias; tibi supplicantes libens protege, dignanter exaudi, et aeterna eos protectione conserva, ut semper in tua religione laetantes, instanter in sanctae Trinitatis confessione fide catholica perseverent; diesque nostros.
Postcommun.
[Col. 1243B] Da famulis et famulabus tuis, quaesumus, Domine, in tua fide et sinceritate constantiam, ut, in charitate divina firmati, nullis tentationibus ab ejus integritate vellantur. Per Dominum.
Contestatio.
[Character] Per Christum Dominum nostrum. Per quem salus mundi, per quem vita omnium, per quem resurrectio mortuorum. Per ipsum te, Domine, suppliciter deprecamur, ut anima famuli tui illius, cujus diem illum celebramus, indulgentiam largiri perpetuam digneris, atque, contagiis mortalitatis exutam, in aeternae salvationis partem restituas cum angelis et archangelis.
[Col. 1244A] INCIPIT AD POENITENTIAM DANDAM.
Dicis psalmum VI totum; et iterum dicit: Oremus. Et incipiens psalm. CII, usque: Renovabitur sicut aquilae juventus. Dicis deinde psalmum quinquagesimum; post hoc, oratio sequitur.
Deum omnipotentem ac misericordem, qui non vult mortem peccatorum, sed ut convertantur et vivant, fratres carissimi, supplices deprecemur, ut converso ad viam rectam famulo suo illo, misericordiae suae veniam propitiatus indulgeat; et si qua sunt culparum suarum omnium vulnera, quae post sacri lavacri unda contraxit, ita in hac publica confessione delicta sanentur, ut nulla in eum ultra cicatricum signa remaneant. Per Dominum nostrum.
Deus, justorum gloria, misericordia peccatorum, [Col. 1244B] da huic famulo tuo illi plenam indulgentiae veniam, et poenitentiae loco exoratus indulge, ut qui praeterita peccata deplorat, futura mala non sentiat, neque jam ulterius lugenda committat. Dimitte ei, Domine, omnia crimina, et in semitis eum justitiae placatus reinstaura, ut securus mereatur deinceps inter tuos benemeritis currere, et ad pacis aeternae praemia pervenire. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Domine Deus omnipotens sempiterne, qui peccatorum indulgentiam in confessione celeri posuisti, succurre lapsis, miserere confessis, ut quos delictorum catena constringit, miseratio tuae pietatis absolvat. Per Dominum.
[Col. 1243B] Explicit liber Sacramentorum. Deo gratias.
Notitia historica
[Col. 1243C] Qui sint monachi isti, incertum. Facile crederem Theophilum, cui directa est sequens fidei confessio, esse patriarcham Alexandrinum, nisi viri illustris titulus, qui ei tribuitur, potius comiti quam episcopo conveniret. Si tamen id de Theophilo patriarcha interpretari placeret, haec confessio tribui posset Ammonio monacho et fratribus ejus, quos Longos fratres appellabant. Horum enim fidem suspectam reddere contendebat Theophilus Alexandrinus. Quanquam potius Latinis monachis quam Graecis [Col. 1244C] praedicta confessio assignanda videtur. Sed hae conjecturae sunt. In Codice Augiensi grandi et praeclaro reperitur ista confessio cum aliis antiquorum Patrum confessionibus, eorumque expositionibus in orationem Dominicam. Inter illas porro confessiones exstat Breve fidei, quod Faustinus presbyter Luciferianus Theodosio imperatori direxit post libellum supplicem a Sirmundo editum; quod Breve eruditus Quesnelius vulgavit in II tomo operum sancti Leonis.
Diligentia
[Col. 1243D] Inter caetera et ad locum divinarum Scripturarum Testimoniis introducti, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tres personas coaeternas, coaequales, unius substantiae, unum Deum pia fidei credulitate [Col. 1244D] confitemur atque veneramur. Et quoniam Deum Patrem, Deum Filium, Deumque Spiritum sanctum in Scripturis divinis legimus, atque secundum dogma catholicum et apostolicum confitemur. Absit a nobis [Col. 1245A] et longe repellatur gentilis erroris impietas, ut utrium in una deitate personarum tres deos fateri videatur. Absit, absit hoc a nobis, et procul a piorum mentibus excludatur. Nos enim, juxta sanctae (ut ostendimus) Scripturae auctoritatem, nominum tantummodo ac personarum distinctionem in Trininitate facimus. Caeterum deitatem unam invisibilem, inenarrabilem, incapabilem, incomprehensibilem confitemur, quia ipsa est in Patre, ipsa est in Filio, ipsa est in Spiritu sancto una et perfecta divinitas. Non enim tres deos dicimus, qui unam divinitatem fatemur; neque obliti sumus Scripturam dicentem: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Dominus unus est; et rursum: Dominus tuus ipse est in coelo sursum, et in terra deorsum, et non est alius nisi ipse. Et ideo [Col. 1245B] denique cum gentibus aut haereseis numerum in deitate non facimus, neque cum Judaeis mysterium Trinitatis negamus, sed confitemur exsistere Patrem, exsistere Filium, exsistere Spiritum sanctum, in personarum proprietate unitatem deitatis, in Trinitate credentes atque venerantes, id est, personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unum Deum esse confitemur. Et ideo Deus omnipotens, quia ante omnia initia, et ante omnia principia et ante omnia saecula, omnipotentem, coaeternum sibi, sine ullo omnino initio, genuit Filium. Genuit enim, non creavit, neque fecit, quoniam neque factura, neque creatura est, sed coaeternus, coaequalis Filius Patri et Spiritui sancto ab omnibus catholicis confitebitur. Qualiter autem secreto illo et inenarrabili consilio [Col. 1245C] sit genitus, nullus catholicus prorsus debet hoc proloqui, neque mente vel qualibet cogitatione concipere, cum propheta apertissime increpans dixerit: Generationem autem ejus quis enarrabit? Deus est ergo Pater, Filius Dei est Christus, id est, unctus, eo quod in nostro saeculo unctus sit oleo laetitiae prae consortibus suis. Jesus, eo quod salvator est omnium nostrorum credentium. Dominus, ob quod majestatis est Dominus, qui etiam pro nobis crucifixus est. Verbum, eo quod ex persona Patris loquitur propheta: Eructavit cor meum Verbum bonum. Virtus, eo quod omnia quae sunt in coelo, et in terra, et in mari, et in his quae in eis sunt, ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. Sapientia, eo quod omnia in sapientia facta sunt, et [Col. 1245D] sine ipso factum est nihil. Lux, eo quod in hoc mundo venit, sicut et ipse dixit: Ego sum lux mundi. Veritas, eo quod in illo nihil mendacii sit. Via, eo quod per ipsum accessum habemus ad Patrem. Vita, eo quod in ipso vivificati ex mortuis in hac [Col. 1246A] qua nunc sumus carne resurgimus. Rex, eo quod ipse est Rex regum, et dominus dominantium. Sacerdos, eo quod ipse est sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Brachium, eo quod sua excellentia et fortitudine nos de manu mortis liberavit. Dextera, eo quod nihil in illo sinistrae sit. Retia, eo quod in mundum, tanquam in mare, veniens, majestate sua complexus est et elegit nos. Lapis, eo quod positus est in caput anguli, et continet duos parietes, Vetus atque Novum Testamentum. Fundamentum, eo quod redemptio et salus nostra sit, sicut Apostolus ait: Fundamentum aliud nemo potes: ponere, praeter id quod positum est, Christus Jesus. Aquila, eo quod ad coelestem altitudinem de terrena humilitate remeavit. Leo, eo quod victor est diaboli, [Col. 1246B] sicut scriptum est: Absorpta est mors in victoria. Vitulus, eo quod hostia pro nobis voluntarie oblatus et immolatus est. Homo, eo quod unus in utriusque naturis manentibus, id est, deitatis et humanitatis, homo Christus Jesus est. Agnus, eo quod innocens pro nobis condemnatus, passus, crucifixus, ac mortuus est, et tertia die resurrexit atque abstulit peccata mundi. Gigans, eo quod gemina in eo substantia est, id est, Verbi et carnis, et virtute et fortitudine sua omnia transcurrit. Vermis, eo quod sine coitu et semine conceptus et de Virgine natus est. Speculum, eo quod est absque macula vel ruga, quippe imago deitatis. Janua, eo quod per ipsum ingredimur ad vitam aeternam. Sponsus, eo quod virgo de Virgine natus Ecclesiam sibi immaculatam [Col. 1246C] copulavit. Pastor, eo quod discernit agnos ab haedis et utriusque in resurrectione secundum meritum reddit. Panis, eo quod ipse sit panis vivus qui de coelo descendit. Vitis, eo quod ejus sanguine potamur in remissionem peccatorum. Forma Dei, eo quod aequalis est Patri et Spiritui sancto in eadem substantiae divinitate. Fons, eo quod ipse est fons vitae, qui nobis plenitudinem gratiae donavit in generationem baptismatis. Ignis, eo quod ipse est qui in columna nubis patribus nostris apparuit et in rubo Moysi, et nos ignivit eloquio.
Vita S. Carilefi
[Col. 1247A] Constat veterum fuisse morem ut sui temporis viros per scripturarum suarum monimenta posteritati commendarent, eorumque dicta memoratu digna vel facta, aut litteris traderent, aut picturae committerent; vel certe aere, seu marmore, laborioso atque spectabili opere effigiarent, id studii habentes, ut quaeque ad sui notitiam utilia, vel cognitu digna, vel aestimarentur imitanda, eorum industria ad successorum suorum perducerentur notitiam, quatenus nec suo tempore indevoti, nec posteritati apparerent inofliciosi. Haec cum ita sint, nobis quoque verendum est ne militum Christi fortia facta atque imitanda tropaea, quibus in nostro saeculo emicuerunt, silentii carcere premamus, sed succedenti profutura aetati, vel mediocri stylo mandemus. Unum enim a [Col. 1247B] pluribus Christi fortissimis praeliatoribus Dominus nostro attribuit aevo Carilefum [Col. 1247C] Mss., Karileffum. nomine, cujus inclytam vitam, multorum utilitati profuturam, ipso opem ferente, suscepimus chartulae contradendam. Et quanquam tanto operi existimus impares, utpote quibus et tenuis adest facundia, et ingenii perangusta copia, satius tamen rati sumus vel exiliter dicere quae novimus, vel paucula, quam cum servo pigro et negligenti pro retenta Domini pecunia subire taciturnitatis stipendia. Dat etiam Dominus loquendi incitamentum, qui praecipit ora aperire, et ea ne elinguia remaneant, Spiritus sancti gratia promittit adimplere.
Ipse ergo nobis orandus est, ut qui servi sui adjutor [Col. 1248A] exstitit ad bona peragenda quae praecepit, sit et nobis adjutor ad narranda quae in eo peregit, quo scilicet tenerior aetas cognoscens veteranorum Christi militum laboriosa pro Christo certamina, seu quae propriis laboribus adepti sunt praemia, veluti palaestrici agonistae certaminis fortissimi, oleo imitationis paternae peruncti, fortiores reddantur ad toleranda contra spiritales nequitias acerba discrimina. Quae singula ad Divinitatis gloriam referuntur, quae tantam meritorum famulis suis tribuit praerogativam. Corda etiam torpentia manu commonitionis suae, ut evigilent, pulsat, ut pudeat eos non imitari quos similes sui aliquando noverint, utpote quibus et caro ex eadem materia constiterit, et anima aeque a Deo cunctis bona inserta sit.
[Col. 1248B] Sed quia invalidi reddimur, nostris exigentibus desidiis, ad eorum sequenda vestigia, vel narremus utcunque quae de eis miranda cognovimus, ut vel per hoc nos in sui consortium adsciscant, si operum quorum illi exstitere factores, nos inveniamur vel qualescunque narratores. Quod opus non aggredimur nostra praesumptione, sed sacrorum Ecclesiae praesidentium episcoporum jussione. Injungitur namque nobis ut jam dicti beatissimi Carilefi Vitam quoquo modo describamus, qui tempore Childeberti praeeminentissimi regis floruit, atque in castris sanctae Ecclesiae tanquam strenuus miles contra potestates aereas, clypeo fidei protectus, spicula doctrinae contorsit, fulmina miraculorum emisit.
[Col. 1247C] Principe itaque supra dicto et germano ejus Clotario rempublicam regni Francorum gubernantibus, ut se habet talium usus rerum, monarchiam regni sui in duo diviserunt; ita tamen, ut in amore germanitatis manente unitate, unusquisque eorum potiretur regni sui ab alterutro tradita portione. Movente etiam successionis amore, connubia studuerunt inire. Quorum Clotarius Radegundem natione Turingam, pietatis insignitam moribus, sibi ascivit reginam. Quae postea, exactis in ejus copula aliquot annorum curriculis, Pictavum petiit, atque in suburbio ejusdem civitatis animabus Christum desiderantibus semet spectabilem reddidit. Ibique, quantum sibi posse [Col. 1248C] fuit, superorum conversationi propinquans, vocante hora mortalibus praefinita, terrae quod suum erat reliquit, animam autem consortio angelorum sociandam, quibus et diutinis laboribus se sociam praebuerat, misit. Iis quidem qui adhuc domibus luteis praesident, excubias sui corporis cum sudore relinquens aemulationis, angelicis vero coetibus admisceri festinans, mortalia liquit, et immortali Sponso, cui jamdudum conjungi ardebat, sese conjunxit. Inclytus vero rex Childebertus Ultrogodam meritis venerandam reginam sibi matrimonio copulavit. Quo tempore, praedictus Christi famulus Carilefus in Arvernensi territorio, parentibus secundum saeculi est [Col. 1249A] dignitatem clarissimis ortus. Qui quanquam nobilitatis clarerent titulis, accessit tamen huic nobilitati animus clientelae devotissimus dominicae, quae eos, obumbrata saeculi dignitate, potiore donavit claritudine.
Susceperunt itaque sibi donatum Dei famulum, et tenerioribus quidem adhuc morantem in annis studiose nutrierunt. At vero appellente eo tempora quae studiis sunt habilia discendis, doctrinae gratia in monasterium, cui Menate vocabulum est, mittitur, ubi, Domino comministratore, et litterarum facundiam et sanctae conversationis suscepit normam. Videns namque ejusdem loci devotos Christi famulos, alterutrum in ejus charitate sese praecedere festinantes, et ut eum alius verbo, alius instrueret exemplo laborantes, ipsum vero tanquam bonam terram suscepto [Col. 1249B] divini verbi fenore, quo centuplicatam redderet sementem. Nempe quanquam immaturitas temporis juveniles repromitteret annos, gravitas tamen interior lascivos compresserat motus. Et quanquam calleret intelligentiae sapientiaeque acrimonia, veluti ad omnia invalidus, humilitate magistra, a senioribus studebat expetere consulta; et quaeque ex eorum ore audiebat, veluti oracula sibi divinitus emissa, summopere studebat servanda. Interea, cum iis diu operam daret exercitiis, veluti in gymnasio exercitatus coelesti, cupiebat tandem aperto sese credere campo, et singulari contra diabolum dimicare certamine, eremiticam scilicet appetens vitam, in qua solus cum solo dextram consereret, et fautrice Divinitate hostem protervum humilitatis protereret armis. [Col. 1249C] Haec eo intra se diutius volvente, et debita cum cautela qualiter sibi agendum esset deliberante, quadam die vir spectabilis vitae et per cuncta laudabilis, ejusdem coenobii monachus, Avitus nomine, ei collocutionis gratia adfuit. Erat namque isdem de quo sermo agitur vir, quanquam minus clarus secundum perituram saeculi dignitatem prosapia, meritorum tamen praeditus summorum praerogativa. Dum ergo inter se opportuna colloquia serunt et divini epulas verbi palato mentis degustant, codicem sancti Evangelii textum gestantem aperiunt, oblatamque oculis lineam, quae prima fronte occurrit, lingua recitant, mente pertractant. Erat namque hujusmodi: Qui plus diligit patrem aut matrem aut fratres aut sorores quam me, non potest meus esse discipulus, et non est [Col. 1249D] me dignus. Coepere itaque veluti animalia munda cibum hunc dente discretionis terere, et quia se plus ad arduam conversationem haec verba sectandam admonerent commentari; ubi, scilicet, vacui parentum sollicitudine, alieni a cognotorum notitia, solo brachio intentionis coelestis sanctique desiderii vitia carnis libere possent conterere.
Itaque evestigio Petrum secuti apostolum, qui, voce jubentis audita, protinus, retibus navique relictis, Domini secutus est itinera, beatus Avitus claves cellarii secutus et itinera, beatus Avitus claves cellarii cum cingulo revinctas clanculo abbatis sui supposuit cervicali. Erat namque tunc temporis rei frumentariae [Col. 1250A] apothecisque praepositus monasterialibus. Sicque tandem, ruptis deliberationum morulis, pedem a monasterio extulere, et destinatum iter corpore coepere. Emenso itaque non multo a monasterio itinere, Ligeris adiere fretum. Quod navi conscensa Christoque propitio facile transmearunt, et in suburbium Aurelianense devenerunt. Audita autem praestantissimi viri et Deo amabilis Maximini fama, qui in iisdem locis cohortibus monachorum in coenobio Miciacensi degentium praeerat, citissime ad eum visendum convolaverunt. Isdem namque praeclarus meritis vir Maximinus a Clodovei regis et reginae ejus Clotildis liberalitate fundum acceperat, in quo sibi suisque coenobium construxerat, et in eo spiritali philosophiae tunc temporis operam dabat. Qui [Col. 1250B] ut sanctorum cognovit adventum virorum, et ardentem circa Dei culturam affectum, protinus eis et secum habitandi facultatem, et fratrum attribuit societatem.
Ipsi vero, nequaquam obliti suae propositum intentionis, haud retro aciem mentis retorserunt, vel tepiditati aut ignaviae manus dederunt; sed, tanquam evangelico manum imponentes aratro, mentis obtutibus ad bravium supernae vocationis intendebant, castigabantque corporis sensus a sinistris affectibus, ac studebant eos venustate sacrorum actuum exhibitionibus, studioque illis erat et opere sese reddere conspicuos et sermonibus salsos. Erat in eorum operibus videntium admiratio et in sermonibus gratiae oblectatio. Reddebat namque eos castitas floridos, fides invictos, mentis puritas simplices, splendor [Col. 1250C] vitae laudabiles. Praeponebatur ab eis cunctis quae diligi possunt in dilectione Dominus, et propriae dilectioni nullo modo supponebatur proximus. Erat illis humilitas non modo verborum vel habitus, sed totus ipsorum veritate conditus erat actus, ita ut quicunque eos viderent, in eorum studiis velut pictura spirituali verba Domini picta putarent quibus ait: Si quis vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me.
Interea vir piae recordationis Maximinus, ubi comperit eorum studia, circa theoricae [Col. 1249D] Al., theoriae. anhelare appetitum, vitamque per orationum instantiam, vigiliarum assiduitatem, precum pernoctationem, ad supernum aspirare conventum, studuit ambos sacerdotali insignire dignitate, cujus voluntati divina provisione [Col. 1250D] prosper cessit eventus. At [Col. 1249D] Al., interca. devotissimi Christi famuli, nimio flagrantes amore, nec satisfieri suo in his desiderio cernentes, remotius sibi habitaculum judicarunt perquirendum. Ad quam rem non illos fluctivaga incitabat levitas, sed Domini excitabat voluntas, Christoque placendi inexplebilis cupiditas. Erat namque illud studii, ut quia annosum jam transegerant in coenobitali conversatione cursum, attingere anachoritale certamen [Col. 1250D] Al., singulare. mererentur, ne qua illis deesset perfectio, quam eis demonstrabat Patrum recitata lectio. Itaque ab eodem quoque loco pedem referentes, vastas expetunt Perthesi saltus [Col. 1251A] solitudines. Quas peragrantes, inter opaca quaeque nemorum et lustra abditissima ferarum, obvium se tulit eorum conspectibus fertilis locus; qui tunc Piciacus dictus, at nunc vocabulo Cellae sancti Aviti cognoscitur insignitus. Sane ut amoena Divinitatis potentia in eorum cordibus uberrimum monstraret fluere sancti Spiritus rivum, eis fontem aperuit aquae viventis, ne qua illi qui gratia sancti Spiritus potabantur interius, necessitate gravarentur exterius. Quem fontem beatissimus Carilefus manu sua, ut aquae retentor esset, terrestri circumdedit aedificio, et hactenus ob amorem illius a devotis non ignobili tegitur operculo. Quem locum tanquam Domini provisione sibi delectum complexi, in eo stationem collocant, diesque complures in sanctae Trinitatis [Col. 1251B] devotione continuant.
Cum vero et tempora eis divinis studiis mancipata in eodem loco protelarentur, et odor eorum notitiae atque operum circumquaque divulgaretur, fama beatissimi Aviti aures supradicti regis occupavit, probata veridica Salvatoris sententia dicentis: Nemo accendit lucernam, et in abscondito ponit, neque sub modio, sed supra candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant. Jussu itaque ipsius inclyti regis, et basilica in eodem loco fabricatur, opibusque regiis datur, nec non coenobium praeparatur, quatenus lychnus sanctae Ecclesiae nequaquam fulvis occuleretur in tenebris, sed cunctis sanctae Ecclesiae filiis sui radios spargeret luminis.
Beatus autem Carilefus (prout moris est sanctis [Col. 1251C] viris prospera vitare, sinistra ob custodiam sui appetere) in iis charissimum sibi relinquens locis Avitum, carne ab ejus praesentia in interiora secessit eremi, cum tamen ei inextricabilibus esset devinctus nexibus animi. Neque enim Divinitas probabat duos sui exercitus inclytos duces uni debere praeesse caulae, cum pluribus uter eorum sufficere posset. Itaque, assumpto secum suo commilitone Daumero, conservoque itidem Gallo, pedem vertit in partes Cenomanicae urbis. Tandemque divertit in locum, veterum vocabulo Casa-Gayani nuncupatum, situm in parochia Labrocinensi, prope quem locum defluit Anisolae amnis, qui hactenus, nomen ipsius fluvii mutuans, eodem quo ille nuncupatur nomine, in quo multis admodum delituit diebus. Erat namque locus a cujuslibet [Col. 1251D] accessu secretus, in altitudine eremi a viventium conversatione remotus, sed tamen terrae fertilitate jucundus. Reperit etiam inibi fontem vivaci vena fluvium evomentem, parietesque vetusti aedificii senio habentes, dignitatem tamen pristinam ipsius operis vestigiis protestantes. Obtulit se etiam ejus conspectibus parva vitis. Cumque haec singula lumine curioso perlustraret, inaestimabili suffusus gaudio, in terram sese protinus dedit, et misericordiae Domini, tanquam qui haec sibi praeparaverat, gratias reddebat innumeras, totis supplicans viribus ut qui ei praeparaverat locum, fructus quoque operarii coelestis sibi ibidem peragere praeciperet. [Col. 1252A] Cumque noctis spatia orationibus occupasset, in crastinum cellulam habitationis sibi et fratribus suis intra parietinas supradicti aedificii vimine lento contexit, et hinc inde agriculturae operam dare inchoavit.
Itaque die quadam cum operi instaret coepto, vitemque repertam tanquam voti sui adjutricem circumfodiendo, et superflua quaeque resecando, excoleret, sudore laboris coactus, vestimento quod cucullam vocant exutus, quercui appendit. Inter haec autem avicula perexigua cujus vocabulum est bitriscus [Col. 1251D] Al., bitericus. , dum singula quaquaversum (ut ei mos est) vaga pererrat, et juxta familiarem sibi consuetudinem intima quaeque quadam curiositate dictante perlustrat, vestimento se abdit, atque recedens ovum enixum reliquit. Carilefus autem devotus Christi famulus, [Col. 1252B] opere diurno explicito, cum jam sol verticem axis declivior linqueret, et occasum tepescentibus radiis vicinum promitteret, vestimentum resumpturus arborem adiit, ovumque alitis reperit. Quo viso, inaestimabile gaudium cum admiratione mistum eum occupavit, totumque spatium illud, quo lucis abscessu umbrae terras tenuerunt, in laudibus divinis expendit.
Cum vero jubare suo Phoebea lampas jam mundum venustaret, et, suppressis caecae noctis tenebris, umbrarum densitate occultata manifesta redderentur, sumpto secum germano suo Daumero, beatum Avitum petiit, de his quae corde illius tegebantur consulturus, simulque et de loci inventi opportunitate perlaturus. Interea dum, ut moris est sanctis viris, multa multorum utilitati profutura inter eos [Col. 1252C] vertuntur, venerandus vir, inter caetera et illud, quod ei evenerat, venerabili Avito retulit, explorare volens utrum ab eo quasi novum aliquod accidens audiretur, vel si quid hac re portendi posse videretur. Vir autem Domini Avitus se eis moveri confessus est, et quia non frustra nec casu id acciderit adjungens, ait: «O mi amantissime, et nulli postponende mortalium, Carilefe, insiste labori; non haec quidem qualiacunque promittunt, sed editus alitis fetus, magnos loci illius futuros portendit proventus. Scito enim multo majorem ejusdem loci futurum Dominicum gregem quam quem hic cernis nobiscum consistentem. Qui, tanquam optimi milites in exercitiis Domini vitam transigentes, post laboriosos carnis triumphos, a Domino immarcescibiles laborum [Col. 1252D] suorum consequentur fructus.» Noctem itaque illam insomnem ducentes, totam eam Domini servitio dedicavere. Et nunc sermo erat eis de praesentis vitae institutione, nunc ad futuram remunerationem locutio percurrebat; modo immortalium spirituum consortio intererat, nunc autem sanctorum virorum documenta atque exempla, nunc item ad Psalterii modulamen dulci plectro mens docta, et ad suavem Domino sonum reddendum pulsabat. Iis itaque actibus, totius noctis opacae solati sunt tenebras. At fatiscentibus umbris, Christi miles Carilefus, repedans quo venerat, tugurio sese recepit dilecto.
Erat nempe, ut jam dictum est, isdem locus securus [Col. 1253A] totius externi tumultus, et tantummodo feris eremique familiarissimis animantibus pervius. Namque earum adventu saepe visitabatur, ita ut quodammodo de eo proprie dictum videretur: Et bestiae terrae pacificae erunt tibi. Erat namque spectabile videre bubalum, qui in ea provincia difficilis est inventu, inter caetera animantia venientem ad eum. Et qui ante spissioribus sese locis tantum occulendum crediderat, tunc videres eum, omnis saevitiae oblitum, et depositis rictibus et feralis animi pervicacia, servo Domini mitem se et tractabilem praebere, atque in morem adorantis torosam cervicem inclinare, virumque venerabilem, submoto omnis timoris angore, belluam adeuntem, lento ungue setas inter cornua sulcantem, nec non collitoros atque [Col. 1253B] palearia tractantem et illam veluti familiariter mulcentem. Atque ferus ille hoc contrectatu veluti benedictione donatus, praepeti cursu (uti ei natura dictante moris est) vastas repetebat solitudines.
Inter haec autem Childebertus Augustus, cum sibi juncta conjuge Ultrogoda omnisque comitatus frequentia, partes Cenomanicae urbis adiit, et in villam Madualis nuncupatam devenit. Nuntiaturque ei ibi consistenti bubalum in iis locis inusitatam bestiam haud longe in solitudine delitescere. Rex autem gaudio exhilaritus, jubet venatores suos praeparare quaeque erant necessaria bestiae capiendae, canum, scilicet, vim exacui, arcuum sagittarumque copiam sufficientem exhiberi, volens eum in crastinum venari; quae cum celeritate omnia peracta sunt. In [Col. 1253C] crastinum vero, necdum caeca nocte aufugiente, interiora saltus petunt; et sicubi animantis vestigium perspiciant, mox ut sese lux repraesentavit, terram oculo curioso pererrant. Tandem itaque signa ejus itineris diu rimata reperiunt, et acres post eum molossos ad eum insequendum funibus absolvunt. Miser autem jam jamque capiendus ad sanctum Carilefum accurrit bubalus, et quasi cui quaquaversum fuga negaretur, Domini virum quasi singulare adiit refugium. Sane venatores indicia ejus itinerum sequentes, canum etiam latratui credentes, tandem devenere ad locum ubi Sanctus, cellula propria manu aedificata, habitabat. Ibi itaque sanctum virum, et post tergum illius praedictum astantem bubalum, veluti querulum ac trementem videre. [Col. 1253D] Tunc vero, insolita rei novitate turbati, nec bestiam attingere, nec sancto viro aliquam molestiam ingerere ausi sunt; sed venienti regi et sciscitanti causam morarum atque ignaviam socordiamque illis objicienti, ita respondent: «En, inquiunt, uti peritia et industria dictante consuevimus, cuncta peregimus, bubalum ipsum reperimus, sed quadam eventus novitate perculsi sumus. Invenimus namque in quodam tugurio hominem nobis incognitum, propterque ejus habitaculum bestiam consistentem, mansuefactam immanem. Enim vero quia visum est nobis eumdem hominem Domini esse servum, utpote cui feralia subduntur animalia, nec ejus quietem ausi sumus perturbare, nec bubalum impetere.» At rex, ira permotus: «Eamus, inquit, ad locum de quo [Col. 1254A] sermo agitur.» Euntes itaque pervenerunt ad locum, in quo Domini servus, bestia sibi famulante, Dominum exorabat.
Tunc rex, viso hoc miraculo, nequaquam Dei potentiam studuit in talibus venerari, sed, permotus indignatione, has increpando voces coepit emittere: «Unde, inquit, vobis, o incognitae personae, tanta praesumptionis superbia, ut mei juris saltum, nullo concedente, ausi sitis irrumpere, aut nostrae venationis dignitatem vestra importunitate vel in aliquo mutilare? At vero vir sanctus, nequaquam oblitus vocis Domini qui ait: Dum steteritis ante reges et praesides, nolite praemeditari quid respondeatis, ego enim dabo vobis os et sapientiam, cum summa constantia et humilitatis reverentia ait ad regem: «O [Col. 1254B] rex bone, nos, quos hic vides, nequaquam despectus tui gratia aut conturbandae venationis lustra ferarum irrupimus et inhabitabilia loca occupavimus, sed ut familiarius atque enixius Domini occuparemur servitio, inaccessibilia hominibus loca petivimus, si quo modo placeat Divinitati ut, quia hic consortiis hominum secernimur, post lapsum mortalis vitae, in coelo consortiis angelorum perfrui mereamur. Rex autem, nimio felle suffusus: «Praecipio, ait, auctoritate nostra, et te et socios tuos hinc secedere, et ut deinceps nullus ex vobis hic inveniatur cavete.» Tunc venerandus Carilefus nec in minimo minis conturbatus regalibus, ad implenda praecepta sese vertit, et regi dixit: «Est nobis, inclyte rex, servis tuis aliquid vini quod parva vitis [Col. 1254C] hic inventa atque exculta elicuit, petimusque serenitatem culminis vestri, ut aliquantisper ejus poculo indulgeatis, quatenus alacrius tam tua nobilitas quam et comitum tuorum ad palatium redeundi habeat facultatem.» Egit enim hoc ut Scripturae obsecundaret dicenti: Si inimicus tuus sitierit, da ei potum; hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Porro princeps isdem nimio parendo furori, non solum carbones charitatis frigore restrinxit malitiae, sed equum suum calcaribus verberans, ut ad palatium rediret, iter arripuit.
Sed Domini larga misericordia et inexhausta potentia, quae humiles suos, fracta superborum potentia, exaltare consuevit, latissime quanti apud eum valeret qui despectus fuerat apparuit. Nam cum rex [Col. 1254D] isdem, tumore inordinato distentus, iter in redeundo accelerare vellet, equus illius, stupore repentino captus, subito constitit, et licet hinc inde cruentatus, processum regi denegavit. Inter haec admiratio timori sociata omnes occupat, et quid facto opus esset cunctos cogitare compellit. Sed cum diu in iis haesitarent, unus illorum, qui prudentia caeteris praestabat, ita ad regem loquitur:
«Optime rex, si non me suspicio fallit, homo ille qui a nobis contumeliose tractatus, atque ignobiliter est compellatus, Domini est servituti devotus; cujus virtuti hoc praestitit Dominus, ut quia a te non ut decuit est tractatus, tibi quoque ad ea quae vis peragenda denegetur effectus.» Itaque celer ad virum Dei dirigitur nuntius, qui et de praeteritis veniam [Col. 1255A] impetraret, et jussionem illius de iis quae agenda forent regi deferret. Qui citissime ad locum ubi vir Dei erat devenit; orantem eum invenit, et regis necessitatem exposuit. Devotissimus autem Christi famulus, haec audiens, Domini misericordiam se honorantem glorificavit, et regi ut ad se reverteretur humiliter praecepit, dicens: «Vade, fili, et dic regi ut revertatur.» Et quia sine benedictione recesserat ira permotus, accipiat a Domino, per famulum ejus, benedictionem, et ita revertatur ad palatium, submota omni laesione.
Itaque ipse orationi devotissime incubuit. Apparitor vero mandata suscipiens, quam celerrime ad regem revertitur, quem uti dimiserat immobilem, et spiritualibus vinctum reperit nexibus, et coram [Col. 1255B] eo legationis suae verba deposuit dicens: «Optime principum, vir Domini, ad quem me tua censura ire decrevit, te ad se redire praecipit, et benedictionem ejus, qua te ipse irascendo fraudasti, ut accipias magnopere cupit.» Mirum in modum, mox ut verba servi Domini audivit rex armis terribilis, potentia singularis, comitatus frequentia pene inaccessibilis, ex quibus vinctus erat solutus est nexibus. Et qui voluntati Dei, quae in sancto Dei viro habitabat, contrarierat et contraeundo semet vinciri advertit, iterum ejus nutibus parendo, ab illis, quibus arctabatur, institis solutus, quod jubebatur implebat festinus. Itaque, absoluto equo, festine ad hominem Dei devenit rex dudum tremendus, modo tremebundus, et oculos, quos dudum, prae irae magnitudine, [Col. 1255C] cruenta obsederat nubes, nunc abluebat cor contritum, lacrymas eliciens. Cervicem quam dudum superbia reddiderat rigidam, nunc humilitas reddebat curvam. Plantis itaque Sancti advolvitur, dextera pectus frequenter quatitur, reum se iterum iterumque fatetur, et ut a sancto viro indulgentiam pro his quae superbiendo commiserat consequeretur, moestus implorat.
Beatus autem Carilefus, amica sibimet humilitate commonitus, regem prostratum adiit humiliter et benigne erexit, devotissime verbis praedicationis instruxit, et ut deinceps talem levitatem imperaret commonuit. At vero princeps, iterum se vestigiis ejus submittens, loco magni beneficii habiturum se dicebat, si, beati viri munificentia, vino quod dudum [Col. 1255D] nihili habuerat nunc potaretur. Ipse autem, qui animositati funditus renuntiaverat, et saluti regiae solummodo sibi providendum persuaserat, celerrime, quod precabatur, fieri jussit, dicens uni suorum commilitonum: «Ocius; frater mi, vinum huc deferatur, simulque calix, quo regis voluntati a nobis obsecundetur.» Quo extemplo allato, sanctus Carilefus manu propria calicem implevit, et regi poculum porrexit. Rex vero alacri animo quod offerebatur pro dantis dignitate potius quam pro sui sapore suscepit, et osculata manu ejus ori admovit, atque eo exhausto, Divinitati gratias retulit; quod etiam comitum ejus quisque fecit. Mirumque erat videre vas perparvulum in tantum exuberasse copiae [Col. 1256A] magnitudinem, ut liquor ille viteus ubertim singulis propinaretur, nec tamen detrimentum inopiae, quousque omnes sufficienter biberent, pateretur. Sed patet non minoris fuisse meriti beatum Carilefum, nostri temporis eremitam, olim Elia atque Eliseo itidem eremiticis prophetis, quorum unus ex hydriae parvula farina, tam sibi quam hospitae suae jussit exuberari abundanter cibaria; alter vero ex pauculis hordei panibus centum virorum exclusit esuriem.
Igitur rege et comitibus ejus, quantum voluntas dictabat, vino exsatiatis, vasculo supra dicto nequaquam aliqua sustinente diminutionis dispendia, iterum pedibus sancti viri advolvitur, et deprecationem in haec verba profundit. «Certum habeo, [Col. 1256B] virorum optime, te Domini inhaerere culturae, et Domini servum, Divinitatem vero tuarum in omnibus fautricem esse precum. Ideoque peto uti voto meo tuum praebeas nutum, quo, scilicet, fundi hujus Madualensis, quanta animo tuo sederit, accepta portione, coenobium Christo adjutore fabricare debeas.» Quam petitionem, licet vir Dei diutissime refugerit, tamen regis petitio praevaluit, et ut id fieret obtinuit. Nec tamen vir Domini ampliora spatia se suscepturum ullo modo consensit, quam diurno itinere sedens asino posset obambire.
Hoc rex impetrato, veluti magno donatus praemio, benedictione postulata et accepta, reversus est ad propria. Cumque illi regresso, et penetrale domus petenti jam dicta Deo devota occurrisset regina, per [Col. 1256C] ordinem ei suorum eventuum texit historiam. Ipsa vero ad haec ita respondit: «Frater, magnam cordi meo haec quae auditu addisco, cum timore peperere laetitiam; timeo enim tibi, domine rex, ne quid hujus rei causa offensae apud Deum famulumve ejus incurreris. Congratulor tamen tuae saluti, quod prae multa benignitate sua Deus noluit in praesenti suas suique famuli injurias ulcisci. Oportet te operam dare iis quae ab eo didicisti, ne forsitan dissimulans, inobedientiae atque indevotionis arguaris, et leviora evitans, deterioribus plectaris tormentis.
Inter haec vero devotus Christi famulus, non uti moris est terrenis commodis inhiantibus, in eo exultabat, quod ei ruralium suppetebat copia fundorum; sed omnipotentissimae collaudabat munificentiam [Col. 1256D] pietatis, quae unde pauperes aleret exsulibusque ac peregrinis solamen conferret, sibi attribuerat. Volens etiam divina clementia servi sui devotionem magis magisque in sui augmentare mulcendo clientelam, cum quadam die, coactis fratribus qui secum morabantur, agriculturae in praedio jam dicto insisteret, atque rastro terram verteret (deerat namque illis arandi copia), beatus Carilefus terrae glebam sarculo detrahens, thesaurum latentem detexit, eatenus mortalibus incognitum. Quo viso, fratres suos accersere studuit, et qualiter eos Domini misericordia consolaretur indicavit; pariterque ostendit, dicens: «En, optimi commilitones, attendite qualiter nostri misericordia Creatoris donis suis nostram exiguitatem nobilitat, cui parum est hominum [Col. 1257A] nos beneficiis ditare, nisi et opes terrae sinibus hactenus abditas jam incipiat contradere. Referamus itaque illi gratias, eumque tota pectoris devotione studeamus laudare, utpote qui ea quae majora sunt, atque illi, ut sibi competit, servientium munera nobis contradidit, qui sumus membrorum ejus infima et contemptibilia.» Solo itaque prostrati, et diutissime sanctam Trinitatem in hymnis et laudum decantatione venerati, tandem assurgunt, et susceptum quem reperere thesaurum in oratorium quod dudum fabricarant transvehunt. Filius namque summi Patris Dominus Jesus Christus, cui moris est in luteis habitaculis degentibus suis famulis quae secutura eos maneant bona demonstrare, quo scilicet uberius in amorem ejus satagant ignire, et [Col. 1257B] qui jusserat eis, per Evangelii oraculum, in coelis thesaurum manentem condere, dicendo: Thesaurisate vobis thesauros in coelo, ubi neque aerugo exterminat, neque tinea demolitur, neque fures effodiunt et furantur, etiam terra consistentes, terreno voluit invitare thesauro, ut perpenderent cujus pretii esset coelicus, si tanti esse poterat humanus thesaurus.
Itemque et hoc quisquam forsitan nec minus digne miretur, quia dignitatem quam in protoplasti perdidimus transgressione, isti divinae obtemperando voluntati recuperare valuit, non quidem adhuc donatus paradisi habitatione, sed adhuc oneratus terrea gravedine. Scimus namque eumdem parentem nostrum tantae fuisse sapientiae, ut omnia ruris pontique [Col. 1257C] atque aeris animantia ejus crederentur nutibus, et vocata illa obedientiam non detrectarent; et congrua sibi susciperent, eo imponente, nomina. Nonne reddita videtur haec sancto viro prudentia, cui didicit saeva obsecundare bestia? Et cujus rictus solent bene cordati viri fugere, nunc cernere erat, etiam famuli more, ejus adhaerere liminibus; et veluti discipulum assidue magistri limina terentem; moxque ut praecepta illius audisset, avia quaeque cursu petentem. Est etiam illud considerandum, quod imperiosa quae illi attributa est peritura potestas, isti etiam misericorditer contribuerit divina Majestas. Dictum est enim illis primis in origine creatis: Dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et bestiis. Ideoque praecellentissimus Carilefus, quia [Col. 1257D] eum qui regalia videbatur regere sceptra viderat ab humana discessisse dignitate, et potius cordi humano interiisse bestialem feritatem, non oblitus suae potestatem dominationis, freno orationum docuit eum irae limitem imponere, et de caetero se humane civiliterque tractare, ne de illo posset dici: Homo, cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis.
Inter haec vero, nec dignitatem isti video defuisse priscam, quia sicut colonis paradisi, omni suppresso laboris sudore, jussa est tellus proventum fructuum sponte ministrare, haud aliter beato viro parum quod habuit vini exiguitate oblata, didicit sese extendere ad multorum satietatem virorum. Nec mirum [Col. 1258A] est sanctos viros ea quae alterius perdidere ignavia, propria recuperare etiam in praesenti laboris instantia, cum statuerit rerum Conditor ad eas sedes revocare illos carne solutos, in quibus sine aliquo sui status permanerent detrimento, nisi obicem se praebuisset praecepti transgressio. Et quia illi humiliando sese ardent divinas exsequi jussiones, aequum est non eos multari ea quae in transgressores lata est severitatis sententia; sed potius etiam in praesenti honorari divina munificentia.
Igitur vir Domini, quia tantis ac talibus se honoratum videbat beneficiis, magis ac magis crescebat in variarum virtutum exercitiis. Namque in eleemosynarum largitionibus semet liberalissimum exhibebat; in jejuniis promptum, in vigiliis strenuum, nec non [Col. 1258B] in omni plenitudine virtutum operatorem se comprobabat eximium; ita ut quodammodo singulariter sententiam Davidico ore prolatam implesse videretur dicentis: Ibunt, haud dubium sancti, de virtute in virtutem, quousque hominem exuant, et Deum Deorum in Jerusalem coelesti videant.
Interea circa illius eremi quae sanctus vir tenuerat loca, quidam hominum rusticali opere tenuem sustentantes vitam habitabant, numero septem. Qui divino timore et amore inspirati, simulque rei novitate allecti, Dei famulum saepius invisere curabant, et necessitatem ejus, quantum sibi posse erat, sublevabant. Sed a viro Dei thesauri ex terrae visceribus sibi traditi aliqua portione fuerant donati, quo scilicet et propriam indigentiam ejus juti solatio [Col. 1258C] temperarent, et aedificandi monasterii adjutores forent. Qui et promissionis suae memores, et ipsi quandiu mortalibus interfuere rebus, ea quae professi sunt opere impleverunt. Sed et nepotes eorum hactenus devotissime praedecessorum suorum exempla sectati, itidem actitare noscuntur.
Inter haec vero cum regina Ultrogoda Domini devotione nobilissima, certis nuntiis sibi deferentibus, viri domini vitae qualitatem addidicisset, cibi scilicet parcimoniam, sed et noctium insomnietatem, nec non et vestium vilitatem, sed et super omnia clarum in Christi famulatu ac perseverantem favorem (erat namque ei etiam consuetudo, cinere et cilicio corpus obvolvere, et, quando summa exigebat lassitudo quieti indulgere, nudae humo corpus [Col. 1258D] supersternere), misit ad eum aliquos apparitorum suorum, ut suam voluntatem Domini viro significarent, loquens in haec verba: «Rumor, dilectissimi mihi, nostras occupavit aures, virum hunc venerabilem qui vicinum incolit eremum Domini esse familiarissimum, et ejus ori divinum patere aditum; unde peto ut ad eum cum summa celeritate properetis, meique desiderium animi patefaciatis, et, ut ei satisfaciat, instantia precum vestrarum obtineatis. Magnopere enim, si voluntati effectus detur, exopto ut vultus ejus perfrui merear praesentia, et animam meam divinae cupio commendabilem reddere clementiae per ipsius interventionem. Quod si precibus meis annuerit omnia fisci illius, in cujus [Col. 1259A] parte resident, praedia ei attribuam, ut facultatem habeat quidquid de his voluerit agendi.»
At ministri nequaquam segniores dominae suae jussionis exsecutores ocius ad venerandum Christi famulum, voluntatem dominae suae aperturi, pervenerunt. Ipse autem parumper deliberans, tacite secum volvebat in hunc modum cogitationem. Unde, inquit, talia reginae, ut tantopere me videre exoptet diutinis chamaeleontis coloribus incultum [Col. 1259D] Al., diutius sudoribus incultum. , jejuniorum squalore horridum, rurali exercitio nihil aliud quam rusticum, pannorum vilitate deformem, prudentiae tenuitate degenerem? Novi certe, novi virulentam veterni hostis calliditatem, qua in paradisi amoenitate per femineam imbecillitatem fregit viri vigorem. Ideoque aequum est mihi cavere muliebrem [Col. 1259B] aspectum, ne capiar ego laqueis inimici, incolens squalida eremi loca, si irretitus est suasionibus ejus ille qui paradiso fruebatur cum vitae jucunditate etiam collocutione divina. Itaque deliberationi cito finem imponens, nuntiis reginae ita refert: «Ite, inquit, optimi juvenum, et dominae vestrae haec mea verba referte. Si quid praevaleo, pro ea exorabo; certum tamen habeat, quandiu in corpore fuero, faciem me mulieris nequaquam visurum, neque hoc coenobium quod, Domino praecipiente, construxi, ingressui mulieris nunquam patebit. Neque enim decet nos, qui de Christi censemur familia, vendere nostrum mulieribus aspectum, aut pro capessenda terra inimico generis humani nostram prostituere animam. Ideoque animum suum ab hac intentione [Col. 1259C] submoveat, et fisci sui partem cui libuerit attribuat. Quae consuetudo in eodem monasterio, Deo favente, hactenus manet inconvulsa.
Praepropere autem ad dominam reversi famuli, responsa sibi tradita retexunt, reginamque tristitia magna afficiunt. Nec tamen illa ultra rogare apposuit, ut faciem viri Dei cerneret, eo quod et sanctum virum inquietare pertimesceret, et per rationem satisfactum sibi judicasset. Ipse vero devotus Dei famulus adeo a cunctis judicabatur reverendus, ut operum suorum clarescentibus meritis, nullus ejus voluntati conaretur reluctari. Cernebatur namque vultus ejus angelico veluti nitens aspectu; et, secundum Scripturam, vultus indicabat mentem. Aderat illi morum temperantia aequa lance trutinata; circa [Col. 1259D] exercitia dominici cultus animus devotissimus amorque inexhaustus; jam vero verba, quae diceret, sale sapientiae condita cerneres divinae, omnibusque communicare sui fragrantiam odoris. Haec omnia super fundamentum fidei Christianae in corde suo collocaverat, Christum adhibens structurae suae perpetuum fundamentum, qui est vera petra, super quem omnis structura stabilita crescit in templum sancto in Domino.
Erat ei interea circa peregrinos et exsules magnus dilectionis favor, ita ut non secus quam sibi haerentibus alimoniam subministraret, tegumentaque praeberet. Hujus pede coelestis desiderii compressus succubuit amor mundi, hunc tremuit hostis antiqui pene invincibilis astutia, decipulasque suarum sero gemuit [Col. 1260A] transilitas nugarum: quia, scilicet, agonis certamen non propriae virtuti aliquid tribuens assumpsit, sed Christi fultus auxilio, et instructus exemplo, contra hostes ejus ipso duce militavit. Roborabatur namque in eo naturalis infirmitas carnis ardore intimo charitatis, imbecillitatemque corporearum virium solabatur copia spiritalium charismatum, simulque illud apostolicum hortamentum, quia Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis; itemque: Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei. Haec atque alia sacrae Scripturae documenta, tanquam sal spiritale, fluxa mundi gaudia atque saeculi pituitas ab eo exsiccabant, et ad semper mansura cor illius ignibant. Haec illius exercitatio, haec continuata contra [Col. 1260B] diabolum exstitit decertatio, donec tandem optata quiete post laboris excursum a Domino ei frui concessum est, et operis sui recompensata remuneratio.
Dum igitur beatus Carilefus multis modis agoni insudaret [Col. 1260D] Al., his atque hujusmodi agonibus insudaret. , et pene infatigabili intentione sese avidus praeliator hosti protervo ad singulare quotidie certamen objiceret, agminibusque monasticis undequaque ad se confluentibus aemulamina suarum virtutum invictissima relinqueret, finis inevitabilis cunctis mortalibus ostium corpusculi ejus coepit pulsare, ut anima Deo dilecta diutissimis revincta catenis carceralibus, tandem libera servitutis rumperet vincula, et regi suo occurreret in gaudium ejus suscipienda. Acri igitur febre corpore praerepto, medullae ejus igne gemino perurebantur, et sanguinis unda per membra [Col. 1260C] singula siccabatur; spiritus tamen, carnis infirmante vigore fortior reddebatur, et ad Domini faciem deprecandam, quo celerrime soluto carnis vinculo liberaretur, magis ac magis accendebatur, cupiens, secundum Apostolum, dissolvi, et cum Christo esse. Divinitas autem fautrix bonarum precum et rationabilium susceptrix vocum, ipsius preces benigne ad se admisit, et quod anxie petebat pie implevit. Denique resolutione jam vicina, cohortibus monachorum circum se astantibus, et quae ventura erat ei praestolantibus, paulo post futuram suam eis praedixit resolutionem, et, prout possibilitas permisit, ut sui memores essent, iis verbis admonuit: «Filioli, adest mei finis irrevocabilis hora, ideoque peto ut, vestri memores, memores quoque Christi, fidem rectam ipsi [Col. 1260D] servetis, neque ulla commistione adulterina eam commaculetis. Obedientiam item charitati connexam vestro in corde et opere tanquam singulare Christi imitamen constituatis, ut non tantummodo poenas possitis evadere gehennales, sed etiam, Domino tribuente, percipere mereamini, veluti devotissimi milites, coronas triumphales.» His et his similibus documentis, tanquam ultimum vale fratribus dixit, et coelicum coelo collocandum reddidit spiritum.
Jam vero eo migrante, quae lingua explicet, quisve stylus percurrat, qui fuerit circumastantium dolor, qui pectoris anxii singultus, et crebris pulsati pulmonum suspiriis? Qualiter loqui volentibus, atque orare nitentibus, media interrumpens verba, locutionem [Col. 1261A] interdixerit doloris magnitudo? Etsi enim gaudebant se ad coelos tantum praemittere patronum, nequaquam tamen ab eo sine dolore poterant divelli, cujus verbis consueverant adhortari, et imitamine in Domini amorem subinde augmentari. Corpori autem funebria impendentes obsequia, cum magna diligentia loculum praeparaverunt, et in basilica, quam ante obitum suum ipse aedificavit, terrae mandaverunt. Quem locum Dominus Jesus Christus saepissime, ad demonstrandum quem circa famulum suum habuerit favorem, mirandorum operum ostensionibus consuevit [Col. 1262A] nobilitare. Neque enim vel ejus operis sinit brevitas, vel stylo sufficit facultas, enarrandi quot caeci post illius excessum ad illius sepulcrum receperint visum, vel debiles sanitati sint redditi, sed et daemones ex obsessis corporibus propulsi, nec non plurima sint mortalibus per intercessionem ejus a Domino collata beneficia. Sepultus itaque est totius boni speculum, Kalendis Julii, terra plorante, coelo laetante, regnante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et gloriatur Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Exemplar traditionis, vel testamenti
[Col. 1261B] Sequitur exemplar traditionis vel testamenti, quod fecit sanctus Karileffus, suadente atque hortante sancto Innocente, de monasterio Anisolae sanctae Cenomannicae matri ecclesiae, tempore et permissu Hildeberti regis et Vuldrogodae reginae ejus. Quod idcirco hic inserere placuit, ut si, quod absit, aliqua negligentia ipsum authenticum perditum aut concrematum fuerit, hic reperiatur ejus exemplar insertum, per quod sciatur qualiter hoc actum fuerit, sicut in eo habetur insertum.
Dum fragilitas humani generis pertimescit, ultimum vitae temporis subitanea transpositione ventura, oportet ut non inveniat unumquemque hominem imparatum, ne sine aliquo boni operis respectum migret de saeculo. Igitur ego in Dei nomine Carileffus, indignus sacerdos atque monachus, pertractavi de Domini misericordia pro remedium animae meae et remissionem peccatorum meorum, ut aeternam mercedem in futurum apud Dominum consequi [Col. 1261C] merear, ut aliqua cellula ac monasteriolum aedificare, adjuvante Domino, coeperam, ubicumque locum aptum invenirem. Dum haec cogitans et mente revolvens, ubi hoc facere poteram, quaerendo loca ire coeperam, Domino ducente, perveni in pago Cenomannico, in condita Lavarcininse, in loco quodam qui ab antiquis dicebatur Casa-Gayani, supra fluvium Anisolam, quod secundum nomen ipsius fluminis nuncupatur Anisola, ubi domnus Turibius, ejusdem parrochiae pontifex, dudum in rebus senioris et matris civitatis Ecclesiae, cui praesidebat, ecclesiam in honore sancti Petri principis apostolorum fecerat, quae tamen destructa propter imminentes necessitates fuerat; sed adhuc de ipsis maceriis aliqua pars ipsi erat. Ibique ego Carileffus quaerendo loca, ubi auxiliante Domino aliquam cellulam facere ad animas lucrandas atque salvandas remotiori loco potuissem, adveniens, inveni quamdam partem antiquarum maceriarum, ubi et quoddam tugurium faciens in circuitu ejus, prout melius potui, [Col. 1261D] stirpare coepi. Haec autem agens, et in eo desudans, quadam die Childebertus rex, suam exercens venationem, usque ad nos pervenit; et haec videns, quamvis ei primo displicuisset, postea vero, instigante Domino, cum sua uxore et suis consiliariis cepit concilium ut mihi ad hoc perficiendum aliquod faceret ex rebus fisci sui adjutorium. Quod et fecit, atque concessit, ut quantum in una die circuire cum asello meo valerem, totum mihi dedit. In his autem laboriosius atque delectabilius postea laborare et stirpare, vineasque plantare coepi, ab aliis etiam nobilibus et francis personis ex rebus eorum ditatus sum. Dum hoc agens et ecclesiam [Col. 1262B] facere coepi, quodam die domnus Innocens, ipsius parochiae pontifex, ad me veniens, me valde increpavit, quare hoc absque ejus consilio vel permissu facere auderem, sive in rebus in quibus antecessores sui olim ecclesiam sub eorum jure et dominatione fecerunt talia facerem. Qui et me mox recognoscens, erga illum me humiliavi, et quod antea infra me cogitabam illi patefeci idem, quod et me, et animolas quas ibi lucrare Domino cupiebam, sive res et omnia quae mihi ex qualibet parte datum vel traditum fuerat, sive futuris temporibus adquirere meruissem, ecclesiae civitatis senioris, et ipsi praedicto pontifici domno Innocenti tradere cupiebam, sub cujus mundiburde vel defensione tam ego, quam et ipsae res sive homines ibidem degentes, futuris temporibus esse meruissemus. Cujus manibus me cum aliquibus Monachis qui mecum erant libenter tradidi, et omnes res quas adquirere potui sive quas in futuro adquirere potuissem, perpetualiter per haec strumenta cartarum ad possidendum ei, vel suis successoribus, [Col. 1262C] per licentiam et permissum, sive concessum, domni Childeberti, benefactoris mei regis, una cum suo misso nomine Wilirico comite legaliter tradidi atque confirmavi. A praedicto enim domno Innocente episcopo de rebus ecclesiae suae idem sanctae Mariae et sancti Gervasii et Protasii valde ditatus sum ad ipsum monasteriolum perficiendum, ipsiusque pontificiis adjutoriis fultus, cellulam ibi aedificare merui. Quam, ut dictum est, ipsi vel ecclesiae suae sedis perpetualiter ad possidendum, jubente et hortante praedicto domno Childeberto rege, contradidimus atque confirmavimus; eo videlicet modo, ut futuris temporibus monachi ibi semper regulariter viventes sub potestate pontificis permaneant; et hoc illis coram Deo committentes, ut ita fiat humiliter supplicamus, ea scilicet ratione atque praetexto, ut rem datam pontificis, simulque ecclesiasticorum omnium pontificalium, seu publicorum omnium potestate privandas, nullas functiones [Col. 1262D] vel exactiones, neque exquisita et lauta convivia, neque gratiora, vel insidiosa munuscula, neque etiam caballorum partus, aut paravereda, vel angaria, aut quodcumque functionis titulum judiciaria potestate dici potest, de praescripta facultate penitus non requiratur, sed sub integra emunitate facultaticula, sicut a nobis hucusque possessa est, in jure oratorio sancti Petri et sancti Martini, et praedictorum sanctorum apostolorum, sub jure et potestate ac dominatione sanctae Mariae matris Domini nostri Jesu Christi, vel sanctorum Martyrum Gervasii et Protasii, et eorum rectoribus atque pontificibus debeat, Deo protegente et opitulante, eo nomine insistere. [Col. 1263A] Licet in cessionibus poenam adnecti non sit necesse, sed nobis pro omni firmitate placuit inserendum. Si quis vero, quod futurum esse non credimus, si nos ipsi, quod absit, aut aliquis de heredibus aut proheredibus nostris, seu quaelibet persona calliditate commotus aut cupiditate praeventus, ullo umquam tempore comprehensam epistolam cessionis nostrae, quam propter nomen Domini et veneratione ipsius sancti loci spontanea voluntate fieri decrevimus, venire aut aliquid agere voluerit, aut tergiversator exstiterit, anathema sit; et cum suprascriptis sanctis ante tribunal Christi deducat rationes; insuper inferat juxta poena [Col. 1263B] Forte leg., justas poenas. saeculi, eum cogente fisco, partibus ipsius ecclesiae vel eorum rectoribus auri lib. D, argentum pondera mille solvere faciat, et quod repetit nullatenus valeat vindicare, sed praesens cessio atque voluntas nostra omni tempore inviolata permaneat cum stipulatione subnixa. Et ut haec cessio firmior habeatur et inviolabiliter conservetur, manu nostra subterfirmavimus, [Col. 1263B] et aliorum bonorum virorum decrevimus roborari. [Col. 1264A] Actum monasteriolum Anisola. Data VIII Id. Januarii, anno XIIII regnante Childeberto rege. Ego Karileffus indignus monachus hanc donationem a me factam subscripsi, et affirmare rogavi. In Dei nomine Turonicae urbis episcopus, peccator, deprecante misso Karileffo monacho subscripsi. In Christi nomine Landolenus episcopus subs. Ego Magnolenus, acsi peccator episcopus, subs. Winimundus, licet indignus episcopus, subs. Oldomarus, quamvis indignus episcopus, subs. Abbo, misericordia Christi episcopus, subs. Rotfredus indignus subs. In nomine Domini Hildemannus, indignus episcopus, subs. Signum Gundoino comite. Signum Hostremundo comite. Signum Gundeleno comite. Signum Wilirico comite. Signum Wintemaro comite. In Christi nomine Bernehardus, indignus episcopus, subs. Ego Landolenus abbas subs. Signum Aldauvino vicecomite. Signum Octrumum. Signum Hildericum. Signum Richardo. Signum Emmonem. Heriardus subs. Signum Inghilgatio. Signum Wistremaro. Signum Bernericho. [Col. 1264B] Ego Winitmundus scripsi et subs.
De exemplari praecariae
[Col. 1263C] Sequitur exemplar precariae sancti Innocentis episcopi, quam fecit sancto Karileffo abbati de monasterio Anisolae; cujus exemplar idcirco hic inseruimus, ut si, quod absit, casualiquo eadem precaria perdita fuerit, exemplar ejus hic insertum reperiatur, per quod recuperatio fiat, et sciatur qualiter actum fuerit.
Domno sancto ac venerabile sede apostolico Innocente, Cenomannicae ecclesiae praesule, una cum sancta congregatione ex ipsa urbe consistente, ego in Dei nomine Karileffus indignus sacerdos, atque monachus, precator a vobis accedo. Dum et mea fuit petitio, et vestra decrevit voluntas, ut illud monasteriolum quod est constructum in honore sancti Petri et sancti Martini, et est situm in territurium sanctae Mariae Dei genitricis, vel sanctorum martyrum Gervasii et Protasii matris et Cenomannis civitatis senioris ecclesiae, in pago Cenomannico, in loco quodam, qui ab antiquis dicebatur Casa-Gayani super fluvium Anisolae, quod secundum nomen ipsius fluminis nuncupatur [Col. 1263D] Anisola, ubi domnus Turibius, ejusdem parochiae pontifex, dudum in rebus senioris et matris ecclesiae civitatis, cui praesidebat, ecclesiam in honore sancti Petri principis apostolorum fecerat, quae tamen destructa propter imminentes vastationes fuerat, sed adhuc de ipsis maceriis aliqua pars ibi erat, quam ego jam dictus in vestram terram cum vestra licentia et adjutorium ex vestris rebus et aliorum bonorum virorum meo opere aedificavi; per vestrum beneficium, sub usufructuario ordine temporum vitae meae, cum omnes res ad se pertinentes, vel aspicientes mihi tenere permisistis, et censum annis singulis ad matrem civitatis ecclesiam persolvere ejus pontificibus atque rectoribus, id est, ad lumen ecclesiae de cera lib. IIII, et ad opus episcopi cambutta I, et subtalares II, et ad opus canonicorum inibi Deo [Col. 1264C] degentium butticulas duas paratas, plenas de optimo vino, et in Coena Domini plenum modium de ovis; et si negligens aut tardus de ipso censu apparuero, fidem exinde faciam, et ipsum monasteriolum tempore vitae meae non perdam; et alicubi nec vendere, nec donare, nec alienare pontificium non habeam, nisi sub jure et potestate ac dominatione sanctae Mariae, et sanctorum martyrum Gervasii et Protasii, vel eorum pontificibus atque rectoribus permaneat. Et post meum quoque, Deo jubente, de hac luce discessum, absque ullius judicis consignatione, aut heredum nostrorum contradictione, jam dictum monasteriolum cum omni integritate, et res ad se pertinentes vel aspicientes, vos aut rectores successores vestri in vestram faciatis revocare potestatem vel dominationem. Et ut precariae uno tenore conscriptae, una quae in thesauro civitatis ecclesiae recondita sit, et alia quam ego Karileffus a vobis accepero, firmiorem obtineant vigorem, manus nostras proprias subterfirmavimus, et bonorum virorum decrevimus roborare. [Col. 1264D] Actum Canomannica civitate publice. Data XV Kal. Februarii, anno XIIII regnante Childeberto rege. Ego Innocens, acsi indignus episcopus, hanc precariam a me factam subs. Hildemandus indignus abbas subs. Rotfredus archipresbyter subs. Helenus presbyter subs. Harigaudus diaconus subs. Odilo presbyter subs. Bernericus diaconus subs. Godiscalcus abbas subs. Atto diaconus subs. Winctmundus levita subs. Ostremundus presbyter subs. Ebrenus subdiaconus subs. Winegaudus diaconus subs. Berto presbyter subs. Signum Harigaudo advocato. Signum Bernardo vicecomiti. Signum Wintemari. Signum Jonam. Signum Turpingo. Signum Ostrevino. Signum Hagamne. Albuinus subs. Serulus presbyter subs. Godalmandus levita subs. Ego Leodevaldus notarius hanc praecipiente Innocente episcopo scripsi et subs.
FINIS.
Index sacrae scripturae
- [Col. I] II, 7. Inflavit in eum spiraculum vitae, 259.
- III, 1. Serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae erant super terram, 549, 766, 975.
- III, 24. Posuit Dominus ante eumdem paradisum cherubim cum ignea rhomphaea atque volubili ad custodiendum vitae lignum, 228.
- IV, 5. Ad sacrificium Cain non respexit Deus, 185.
- VIII, 9. Quia non inveniens columba requiem pedibus suis reversa est ad Noe in arcam, 621.
- XII, 1, 2. Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quam monstrabo tibi, 213, 383.
- XV, 15. Adjectus est ad patres suos, in bona eductus senectute, 815.
- XXII, 12. Nunc scio quoniam timeas Deum, 610.
- Ibid., 17. Nisi benedicens benedixero te, et multiplicans multiplicabo, et sicut stellas coeli in multitudinem, et sicut arenam quae est ad oram maris innumerabilis, 112.
- Ibid., 18. In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae, 112.
- XXV, 27. Innocenter habitabat domi, 36.
- Ibid. Quod non fictus erat domum habitans, 826.
- XXXI, 2. Non est facies patris vestri sicut heri et nudjustertius. 53.
- III, 5. Solve corrigiam calceamenti tui, 543.
- XII, 30. Non erat domus in qua non esset mortuus, 658.
- XV, 9. Persequens comprehendam, 42.
- XIX, 2. Sancti enim estote, quoniam ego sanctus sum, 289.
- XII, 3. Erat enim Moyses mitissimus praeter omnes homines qui erant super terram, 826.
- XVI, 26. Exi de medio eorum, ac separare, et immundum noli tangere, 264.
- XXIV, 5. Quam bonae domus tuae, Jacob, tabernacula tua, Israel, tanquam nemora obumbrantia, tanquam paradisus super fluvios, tanquam tabernacula quae fixa sunt a Domino, tanquam cedri circa aquas, 47.
- V, 18, 20. Non concupisces. Non facies furtum, 721, 1002.
- VI, 5. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, ex tota anima tua, 236.
- Ibid. et X, 13. Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, 45.
- XV, 8. Volenti mutuare a te ne avertas aliquando, 196.
- V, 16. Locus enim in quo stas, terra sancta est, 543.
- XXIII, 14. Patrum gradior viam, 59.
- XXIV, 23. Rectum facite cor vestrum [Col. I] ad Dominum Deum Israel, 41.
- Lib. I.—Cap. II, 6. Percutit, et manus ipsius sanat; humiliat et exaltat, mortificat et vivificat, deducit ad inferos, et reducit, 574.
- II, 30. Quoniam qui glorificant me, glorificabo, 203.
- XVI, 12. Laetificatos enim habebat oculos, et dentes sicut lac candidos, 53.
- XVII, 35. Quia leonem quidem percutiebam, nam et ursum frequens suffocabam, 497.
- XXIV, 15. Quid sum ego, canis mortuus? et quae est vita mea? 146.
- Lib. II.—Cap. XIV, 14. Omnes enim morimur, 302.
- Lib. III.—Cap. II, 10. Patrum gradior viam, 59.
- XVII, 1. Vivit Dominus, et benedictus Dominus Deus meus, in cujus conspectu erimus, 102.
- XVIII, 15. Vivit Dominus, cui adsto hodie ante ipsum, 384.
- Lib. IV.—Cap. VI, 17. Aperi, Domine, oculos servi tui, et videat quod plures sunt nobiscum quam cum illis, 237, 495, 638.
- XII, 7. Secretum regis celare, bonum est; opera autem Dei revelare et confiteri, honorificum est, 382.
- I, 21. Dominus dedit, Dominus ut voluit abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum, 194, 512.
- Ibid. Nudus exivi de utero matris meae, nudus et redeam. Sicut Domino placuit, ita factum est; sic nomen Domini benedictum, 109, 429.
- III, 25. Timor enim, quem tua causa timebam, evenit mihi, et quod verebar accidit mihi, 297.
- V, 19. Septies ex necessitatibus liberabit te, in octavo autem te non attinget malum, 782.
- Ibid., 22. Et demones fugabat, et feras secum pacificabat, 49.
- VII, 1. Tentatio est vita hominis super terram, 447.
- XXIV, 8. Et non habentes operimentum, petrae circumdati sunt tegmine, 389.
- XL, 3. Ne rejicias judicium meum, neque putes me tibi aliter respondisse, sed ut justus appareas, 766.
- XLI, 9, 10. Oculi ejus ac si species luciferi, ex ore ejus procedunt lampades incensae, 42.
- Ibid., 18. Arbitratur enim ferrum ut paleas, aeramentum lignum putridum, 42.
- I, 3. Qui meditatur in lege Domini die ac nocte, erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, 228, 684, 806.
- II, 3. Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum, 684.
- IV, 2. In tribulatione dilatasti me, 586.
- [Col. II] Ibid., 5. Irascimini, et nolite peccare, 813.
- V, 17. Perdit omnes qui loquuntur mendacium, 719, 949, 984.
- VI, 7. Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo, 268.
- Ibid., 9. Discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem, 745.
- Ibid., 11. Confundantur et erubescant omnes inimici mei, confundantur et erubescant valde velociter, 332.
- VII, 16. Lacum aperuit et effodit eum, et incidit in foveam quam fecit, 908.
- IX, 7. Defecerunt in mici frameae in finem, et civitates eorum destruxisti, 46.
- Ibid., 8. Periit memoria ejus cum sonitu, 297.
- Ibid., 11. Non derelinquis quaerentes te, Domine, 389.
- Ibid., 19. Quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in aeternum, 101.
- H. X, 14. Quoniam tibi derelictus est pauper: orphano tu eris adjutor, 292.
- Ibid., 2. Transmigra in montem velut passer, 895.
- XV, 8. Providebam Dominum in conspectu meo semper, quoniam a dextris est mihi, ne commovear, 337, 685.
- XVII, 30. In Deo meo transgrediar murum, 602, 1005.
- Ibid., 38. Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant, 120, 505, 996.
- XVIII, 2. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum, 63, 281, 685.
- Ibid., 10, 11. Judicia Domini vera, justificata in idipsum, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum, 801.
- Ibid., 14. Ab alienis parce servo tuo, 936.
- XIX, 8. Hi in curribus, et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri magnificabimur, 46.
- XX, 6. Magna est gloria ejus in salutari tuo, 679, 1000.
- XXI, 7. Ego autem sum vermis et non bomo, 199, 684.
- Ibid., 12. De ventre matris meae Deus meus es; ne discesseris a me, 337.
- Ibid., 21. Animam meam a framea eripe, ac de manu canis unicam meam, 314.
- XXIII, 1. Domini est terra et plenitudo ejus; orbis terrae, et omnes qui habitant in eo, 820.
- Ibid., 3. Quis ascendet in montem Domini? 712, 944, 995.
- XXIV, 3. Neque irrideant me inimici mei, 316.
- Ibid., 16. Respice in me, et miserere mei, 309.
- Ibid., 18. Vide humilitatem meam, et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea, 657, 1002.
- XXVI, 1. Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus [Col. III] defensor vitae meae, a quo trepidabo, etc., 383.
- Ibid., 3. Si consistunt adversum me castra, non timebit cor meum, 38, 927.
- Ibid., 9. Exquisivit te anima mea, ne avertas faciem tuam a me, et ne declines in ira a servo tuo, 336.
- Ibid., 14. Viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum, 334, 494.
- XXIX, 2. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me, 770, 972.
- XXX, 2. In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum, 316.
- Ibid., 5, 6. Quoniam tu es protector meus, Domine, in manus tuas commendo spiritum meum, 219.
- XXXII, 6. Verbo enim Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus, omnis virtus eorum, 321.
- Ibid., 18, 19. Ecce oculi Domini super timentes eum, ut alat eos in fame, 239.
- XXXIII, 9. Gustate et videte quoniam suavis est Dominus, 801.
- Ibid., 16. Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum, 288.
- Ibid., 6. Accede et illuminare, et facies tua non confundetur, 321.
- Ibid., 20, 21. Multae tribulationes justorum; sed tamen ex omnibus his liberabit eos Dominus. Custodit Dominus omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur, 216.
- XXXIV, 19. Non supergaudeant mihi, qui oderunt me inique, 314.
- XXXVI, 4. Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui, 801, 832.
- Ibid., 15. Gladius eorum intret in corda ipsorum, 908.
- Ibid., 27. Declina a malo, et fac bonum, 613.
- Ibid., 35, 36. Vidi enim impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani; et transivi, et ecce non erat; quaesivi eum, et non est inventus locus ejus, 320, 908.
- XXXVII, 14, 15. Ego autem quasi surdus non audiebam, et quasi mutus non aperiens os suum. Et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo increpationes, 43, 549, 991.
- Ibid., 22. Nec me derelinquas, nec discedas a me, 300.
- XXXVIII, 2, 3. Cum consisteret adversum me peccator, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis, 43.
- Ibid., 3. Obmutui, et humiliatus sum, et silui de bonis, 423.
- Ibid., 13. Advena sum et peregrinus sicut omnes patres mei, 401.
- XXXIX, 12. Ne auferas misericordias tuas a me, quia misericordia et veritas tua semper susceperunt me, 132.
- XLI, 2. Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus, 288, 331, 638.
- Ibid., 3. Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, 331.
- Ibid. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? 283.
- Ibid., 4. Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, 685.
- Ibid., 6, 7. Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc contitebor illi, salutare vultus mei, et Deus meus, 327.
- XLIII, 6. In te inimicos nostros ventilabimus, Domine, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis, 217.
- [Col. III] XLV, 2. Deus noster refugium et virtus, adjutor in tribulationibus, quae invenerunt nos nimis, 119, 216, 657.
- Ibid., 8. Dominus virtutum nobiscum, susceptor noster Deus Jacob, 216.
- Ibid., 9. Venite et videte opera Dei, 525.
- Ibid., 11. Vacate, et cognoscite, quoniam ego sum Dominus, 742.
- XLVII, 10. Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui, 342.
- XLIX, 3. Deus manifeste veniet, Deus noster et non silebit, 263.
- Ibid., 16. Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? 43, 660, 766, 975.
- L, 3. Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, etc., 502, 531, 614, 908.
- Ibid., 5. Quoniam iniquitatem meam ego pronuntiabo, et cogitabo pro peccato meo, 1004.
- Ibid., 13. Ne projicias me a facie tua, et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me, 908.
- LI, 4. Tanquam novacula acuta dolum contexit, 313.
- LIV, 8. Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine, 388, 742.
- Ibid., 9. Qui salvos facit pusillos et magnos, 388.
- Ibid., 23. Jacta in Domino cogitatum tuum, 580.
- LVI, 2. Miserere mei, Deus, miserere mei, quoniam in te confidit anima mea, 301.
- Ibid., 7. Cur pedibus meis laqueum parasti, et incurvasti animam meam? 316.
- LVII, 2. Si vere utique justitiam loquimini, justa judicate, filii hominum, 597.
- LIX et CVII, 9. Ephraim, fortitudo capitis mei, 168.
- LXI, 7. Nam et ipse Deus meus, adjutor meus, non emigrabo, 895.
- LXII, 3. In sitis ardore, in terra inaquosa, 300.
- Ibid., 9. Adhaesit anima mea post te, me autem suscepit dextera tua, 337, 506, 990.
- LXIV, 5. Beatus quem elegisti, et assumpsisti; habitabit in atriis tuis, 757.
- Ibid., 10. Visitasti terram, et inebriasti eam, multiplicasti locupletare eam, 113.
- LXV, 12. Transivimus per ignem et aquam, 586.
- Ibid., 18. Iniquitatem si conspexi in corde meo, non exaudiet Deus, 682.
- LXVII, 2, 3. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Sicut deficit fumus, deficiant; ut liquescit cera a facie ignis, ita pereant peccatores a facie Dei, 40, 320, 332, 508, 908.
- Ibid., 31. Increpa, Domine, bestias calami, 690.
- Ibid., 32. Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, 749.
- LXVIII, 30. Pauper et inops, et dolens ego sum, 586.
- LXIX, 2. Deus, in adjutorium meum intende, Domine; ad adjuvandum me festina, 292.
- LXX, 9. Ne projicias me in tempore senectutis; cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me, 908.
- LXXII, 1. Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde! 317.
- Ibid., 23. Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum, 624, 682, 683, 1005.
- Ibid., 28. Mihi autem adhaerere Deo [Col. IV] bonum est, ponere in Domino Deo spem meam, 101.
- LXXIII, 16. Tuus est dies, et tua est nox, 607.
- Ibid., 19. Ne tradas bestiis animam con […] tentem tibi, 300, 758, 690.
- Ibid., 21. Ne avertatur humilis factus confusus, 875.
- LXXVI, 4. Memor enim fui Dei, et delectatus sum, 335.
- Ibid., 5. Turbata sum, et non sum locuta, 631.
- Ibid., 11. Haec est mutatio dexterae Excelsi, 455.
- LXXVIII, 8. Cito anticipet nos misericordia tua, 181.
- LXXXV, 16. Respice in me, et miserere mei, 292.
- LXXXVI, 5. Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus, 421.
- LXXXIX, 10. Dies vitae nostrae septuaginta anni; si autem multum, octoginta; quidquid reliquum est, labor et dolor est, 40.
- XC, 10. Flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo, 950, 989.
- XCI, 13. Tanquam cedrus quae est in Libano multiplicabitur, 834.
- XCXIII, 8. Intelligite enim, insipientes in populo, et stulti aliquando sapite, 295.
- XCXV, 5. Omnes dii gentium daemonia; Deus autem noster coelos fecit. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus, sanctitas et magnificentia in majestate ejus, 34, 341.
- CI, 26. In principio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli, 320.
- CII, 22. Benedicite Domino, omnia opera ejus, in omni loco dominationis ejus, 820.
- CIII, 19, 20. Sol cognovit occasum suum. Posuisti tenebras, et facta est nox: in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvae, 732, 959, 985.
- Ibid., 24. Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in sapientia fecisti, 525, 640, 677.
- CIV, 3. Laetetur cor quaerentium Dominum, 801.
- Ibid., 19. Eloquium Domini inflammavit eum, 669.
- CVI, 19. Exaudivit eos Dominus in die tribulationis, et de omni angustia liberavit eos, 101.
- CVII, 2. Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum. 685.
- CVIII, 4. Detrahebant mihi; ego autem orabam, 840.
- CX, 8. Fidelia omnia mandata ejus, confirmata in saeculum saeculi, facta in veritate et aequitate, 101.
- Ibid., 10. Initium sapientiae timor Domini, 610, 682.
- CXI, 1. Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis, 330.
- Ibid., 2. Generatio rectorum benedicetur, 438.
- Ibid., 2. Dispersit, dedit pauperibus; justitia ejus manet in saeculum saeculi, 997.
- CXIII, 8. Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis, 216, 264.
- Ibid., 8. Qui convertisti petram in stagna aquarum, et rupem in fontes aquarum, 325.
- Ibid., 3, et CXXXIV, 6. Omnia enim quae voluit Dominus fecit, 823.
- CXVII, 6. Dominus auxiliator meus, non timebo quid faciat mihi homo, 658.
- Ibid., 7. Dominus mihi adjutor; et ego despiciam inimicos meos, 37, 332, 531, 1004.
- Ibid., 10. Omnes gentes circumdederunt [Col. V] me, et in nomine Domini vindicavi in eos, 40, 148.
- Ibid., 12. Circumdederunt me sicut apes favum, et exarserunt sicut ignis in spinis, et in nomine Domini vindicabor in eis, 149.
- Ibid., 17. Non moriar, sed vivam, et narrabo opera Domini, 895.
- Ibid., 18. Castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me, 586.
- CXVIII, 1. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini, 809.
- Ibid., 71. Bonum mihi quod tu humiliasti me, ut discam justificationes tuas, 194.
- Ibid., 77. Veniant mihi miserationes tuae, et vivam, 132.
- Ibid., 103. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo, 102, 801.
- Ibid., 106. Juravi et statui apud me, servare omnes tuas justificationes, 525, 677.
- Ibid., 137. Justus es, Domine, et rectum judicium tuum, 931.
- Ibid., 163. Iniquitatem odio habui et abominatus sum; legem autem tuam dilexi, 289.
- Ibid., 165. Pax multa diligentibus legem tuam, et non est eis scandalum, 757.
- CXIX, 5. Heu mihi! quia peregrinatio mea prolongata est; habitavi cum habitantibus Cedar, multum peregrinata est anima mea, 401, 434.
- CXX, 1. Laevavi oculos meos in montes, unde veniret auxilium mihi, 178.
- CXXIV, 1. Qui confidunt in Domino, sicut mons Sion non commovebitur in aeternum, 49, 575.
- CXXVII, 1. Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus, 330.
- Ibid., 2. Labores manuum tuarum quia manducabis, et beatus es, et bene tibi erit, 494.
- Ibid., 5. Benedicat te Dominus ex Sion; et videas bona Jerusalem omnibus diebus vitae tuae, 751, 757.
- CXXXI, 1. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus, 826.
- CXXXII, 1. Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum, 32.
- CXXXIII, 2. In noctibus extollite manus vestras in sancta, et benedicite Dominum, 292.
- CXXXIV, 1. Laudate nomen Domini, laudate, servi, Dominum, 218.
- CXXXVI, 1. Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum nos recordaremur tui, Sion, 819, 434.
- Ibid., 4. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? 820.
- CXXXVIII, 12. Sicut tenebrae illius, ita et lumen ejus, 401.
- CXLII, 10. Doce me facere voluntatem tuam, 292.
- CXLIV, 19. Voluntatem timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet, 161, 325, 826, 840.
- CXLV, 8. Dominus illuminat caecos, 711, 944.
- CXLVIII, 1, 2. Laudate Dominum de coelis, laudate eum, omnes angeli ejus, laudate eum, omnes virtutes ejus, 220.
- Ibid., 5. Haec omnia ipse dixit, et facta sunt, 255.
- III, 12. Noli deficere, fili, a disciplina Domini, quia quem diligit Dominus corripit, 366.
- Ibid., 24. Sidormieris, jucunde conquiesces, 265.
- [Col. V] IV, 23. Omni custodia serva cortuum, 116, 573.
- X, 19. Per multiloquium non effugies peccatum, 806.
- XI, 1. Stateram magnam et parvum odio habet Deus, 181.
- Ibid., 14. Quibus non est gubernatio, ii cadunt ut folia, 734, 961.
- XV, 13. Corde laetante vultus floret, et in moerore constitutus tristatur, 53.
- XVIII, 3. Impius cum in profundum venerit, contemnit, 288.
- Ibid., 19. Frater fratrem adjuvans, exaltabitur ut civitas munita et fortis, 785.
- XXIV, 27. Para in exitum opera tua, et praeparate in agrum, 706, 940.
- XXV, 16. Mel invenisti, comede quod sufficit tibi, ne forte satiatus evomas illud, 178.
- XXVIII, 1. Justus confidit ut leo, 830.
- Ibid., 14. Beatus est vir, qui semper est pavidus, 101.
- I, 14. Omnia vanitas sunt et afflictio spiritus, 271.
- VII, 16. Vidi justum pereuntem in sua justificatione. Id quoque est vanitas, 733, 960.
- X, 19. Omnia obediunt auro, 874.
- II, 4. Vulnerata charitate ego sum, 331.
- Ibid., 3. Sicut malum in lignis silvae, ita patruelis meus in medio filiorum, 822.
- Ibid., 14. Ostende mihi faciem tuam, et fac me audire vocem tuam; vox enim tua dulcis, et facies tua decora, 331.
- IV, 9. Vulnerasti me, soror mea sponsa, uno de oculis tuis, 535, 822.
- VIII, 6. Fortis enim sicut mors dilectio, 331.
- III, 1. Justorum animae in manu Dei sunt, 203.
- IV, 13, In brevi consummatus, implevit longa tempora, 763, 969.
- V, 16. Justi in perpetuum vivent, 204.
- VII, 5. Nullus enim regum aut eorum qui in sublimitate sunt, aliud habuit nativitatis initium, 281.
- I, 32. Abominatio est pietas peccatori, 43.
- II, 1. Sta in timore Domini, et praepara animam tuam ad tentationes et angustias, 549.
- III, 22. Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris, 178.
- VII, 40. In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in perpetuum non peccabis, 706, 940.
- VIII, 11. Ne perdideris narrationem senum; nam et ipsi suis patribus didicerunt, 940.
- X, 9. Quid superbit terra et cinis, 133.
- XIX, 27. Amictus et gressus pedis, et risus dentium annuntiabit de ipso, 709, 942.
- I, 16. Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, etc., 321, 327, 525, 640, 677.
- Ibid., 18. Si fuerint peccata vestra sicut coccinum, quasi nix dealbabuntur; si autem ut vermiculus, quasi lana alba erunt, 265, 268, 640.
- III, 12. Quoniam hi qui beatificant vos decipiunt vos, 513.
- V, 18. Vae qui trahitis iniquitatem in [Col. VI] funiculis vanitatis, et quasi vinculum planstri peccatum, 262.
- X, 15. Nunquid gloriabitur securis sine eo qui incidit cum ipso, 600.
- XIV, 13, 14. In coelum ascendam, super sidera coeli ponam thronum meum et ero similis Altissimo, 76.
- XXVI, 10. Tollatur impius ne videat gloriam Dei, 133.
- Ibid., 18. Concepimus, et doluimus, et peperimus spiritum salutis, 684, 1006.
- XXXIV, 4. Et involvetur coelum sicut liber, omnes stellae cadent sicut folium de vinea, 262.
- XXXV, 6. Tunc saliet sicut cervus, claudus; et aperta erit lingua babbatientium, 161.
- XL, 7. Omnis caro feni instar est, et omnis gloria ejus tanquam flos feni, 199, 289.
- Ibid., 31. Assument pennas ut aquilae; volabunt, et non deficient; current, et gressus eorum non labentur, 101.
- XLII, 17. Confundantur qui in sculptilibus confidunt, et qui dicunt iis quae conflata sunt: Vos dii nostri estis, 264.
- XLIX, 23. Et erunt reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae; vultu terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum fingent, 97.
- LIV, 1. Laetare, desertum sitiens; erumpe et clama, quae non parturis; quoniam multi sunt filii desertae, magis quam virum habentis, 748.
- LVIII, 9. Ecce ego adsum, 289.
- LIX, 1. Nunquid invalida est manus Domini ad salvandum, aut aggravata est auris ejus, ut non exaudiat? 494.
- Ibid., 4. Laborem parturiunt, et iniquitatem pariunt, 304.
- LXV, 25. Lupi et agni simul pascentur, et leo, et bos simul comedent paleas, 749.
- LXVI, 2. Super quem respiciam, nisi super mansuetum et humilem et trementum verba mea? 731, 826, 958.
- Ibid., 18. Ego opera illorum novi, et reddam eis. Ecce venio ut congregem omnes gentes et linguas; et venient, et videbunt gloriam meam, 262.
- IX, 21. Ascendit mors per fenestras, 796.
- XIII, 19. Ideo in depraedationem venerunt dilecti, sancti sunt abominabiles, et corona capitis eorum sublata est. Civitates ad Austrum sitae clausae sunt, nec est qui aperiat eas, 133.
- Ibid., 23. Si mutare queat Aethiops pellem suam, ac pardus varietates suas, 319.
- XXIII, 24. Coelum et terram ego impleo, 817.
- XLVIII, 10. Maledictus qui facit opus Domini negligenter, 548.
- V, 4. Pax justitiae, et honor pietatis, 237.
- XIV, 20. Si fuerint tres viri isti, Noe, Job, et Daniel; vivo ego, dicit Dominus, ipsi salvi erunt, 563, 1002.
- XXXIII, 11. Vivo ego, dicit Dominus, quia nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur a via sua, et vivat, 299, 321, 325, 371, 387, 640, 777, 982.
- III, 52. Benedictum sit nomen gloriae ipsius sanctum et laudabile, et super exaltatum in saecula, 282.
- Ibid., 56. Quoniam benedictus est et gloriosus in saecula. Amen, 292
- [Col. VII] IV, 24. Propter hoc, rex, consilium meum tibi placeat; et peccata tua eleemosynis redime, atque injustitias tuas in miserationibus pauperum, 276.
- X, 3. Panem in concupiscentia non comedi, 994.
- I, 9. Super duobus et tribus peccatis Tyri avertam me, super quatuor autem non avertam, 645.
- II, 10. Surge et ambula, quia non nabes hic requiem, 264.
- I, 5. Videte, contemptores, et admiramini, et disperdimini, 130.
- II, 11. Lapis de pariete clamavit, et scarabaeus de ligno loquitur, 684.
- Ibid., 15. Vae qui potat proximum suum subversione turbida, 43, 312.
- I, 14. Juxta est dies Domini, magna et velox nimis, 263.
- I, 3. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos, 268.
- Ibid. Appropinquate mihi, et appropinquabo vobis, 612.
- III, 2. Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum, 267, 870.
- Ibid., 10. Omnis arbor non faciens fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur, 597.
- Ibid., 17. Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, 257.
- IV, 4. Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei, 102, 389, 754.
- Ibid., 9. Omnia tibi ista dabo, si pronus me volueris adorare, 983.
- Ibid., 10. Vade retro, Satana, 45.
- V, 3. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum, 266, 745.
- Ibid., 4. Beati mites, quoniam ipsi haereditabunt terram, 826, 985.
- V, 7. Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur, 303, 997.
- Ibid., 8. Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, 382, 848.
- Ibid., 13. Vos estis sal terrae, 237.
- Ibid., 14. Non potest civitas latere super montem posita, 214, 548.
- Ibid., 16. Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est, 266.
- Ibid., 22. Qui irascitur fratri suo sine causa, 601.
- Ibid., 23. Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum, etc., 186.
- Ibid., 39. Si quis te percusserit in maxillam dexteram, praebe illi alteram, 658, 667.
- Ibid., 41. Si quis te angariaverit milliario, vade cum ipso duo, 634.
- Ibid., 48. Efficiamini sancti et perfecti, sicut et Pater vester qui in coelis est, 685.
- VI, 2. Amen dico vobis quia receperunt mercedem suam, 991.
- Ibid., 12. Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, 186, 633.
- Ibid., 13. Ne nos inducas in tentationem, 122, 913.
- Ibid., 19. Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et fures effodiunt et furantur, 266.
- Ibid., 24. Nemo potest duobus dominis servire, 268.
- [Col. VII] Ibid., 25 et 31. Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis aut quid bibatis, neque corpori vestro quid induamini, etc., 47, 239.
- Ibid., 33. Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis, 195, 239.
- Ibid., 34. Nolite cogitare de crastino, 36, 658.
- VII, 1. Nolite judicare et non judicabimini, 201, 1006.
- Ibid., 2. Quocunque judicio judicaveritis, in eo judicabitur de vobis, 57.
- Ibid. In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis, 181.
- Ibid., 5. Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui, 660.
- Ibid., 7. Petite, et dabitur vobis, 48.
- Ibid., 12. Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eadem et vos facite illis, 266.
- Ibid., 13. Intrate per angustam portam, quia lata est, et spatiosa via, quae ducit ad mortem, angusta autem et arcta via est quae ducit ad vitam, 266.
- Ibid., 14. Angusta namque est porta, et arcta via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam, 215, 1002.
- Ibid., 16, 20. A fructibus ipsorum cognoscetis eos, 708, 941.
- Ibid., 21. Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei qui in coelis est, 266.
- VIII, 31. Daemones autem rogabant eum dicentes: Si ejicis nos hinc, mitte nos in gregem porcorum, 44.
- IX, 12. Non opus habent sani medico, sed male habentes, 740, 965.
- Ibid., 15. Non possunt filii sponsi jejunare quandiu cum illis est sponsus, 549, 615.
- Ibid., 22. Fides tua te salvum fecit, 204.
- X, 8. Gratis accepistis, gratis date, 57.
- Ibid., 9. Nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam in zonis vestris; non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta, 62.
- Ibid., 22. Qui perseveraverit in his usque in finem hic salvus erit, 549.
- Ibid., 23. Cum persecuti vos fuerint in civitate ista, fugite in aliam, 202.
- Ibid., 24. Non est discipulus super magistrum, 171.
- Ibid., 28. Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, 283.
- Ibid., 30. Vestri vero et capilli capitis omnes numerati sunt, 262.
- Ibid., 32. Omnis qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in coelis est, 221, 815.
- Ibid., 37. Qui diligit patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus, 125, 366, 869.
- Ibid., 42. Quicunque potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae tantum in nomino discipuli, non perdet mercedem suam, 261.
- Ibid., 12. Regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud, 591.
- Ibid., 18. Venit Joannes in via justitiae, neque comedens, nec bibens, 708.
- Ibid., 19. Ecce homo vorax, et potator vini, amicus publicanorum et peccatorum, 941.
- Ibid., 28. Venite ad me, omnes qui laberatis et oneratis estis, et ego reliciam vos, 121.
- Ibid., 29. Discite a me, quia mitis [Col. VIII] sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris, 86, 506, 685, 991.
- XII, 32. Qui blasphemaverit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro, 130.
- Ibid., 36. Dico vobis, quod omne verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii, 262.
- XIII, 4. Exiit qui seminat seminare. Et dum seminat, alia quidem ceciderunt secus viam, et volucres coeli comederunt illa; alia ceciderunt, etc., 253.
- XV, 11. Non coinquinat, quod in os intrat, animam hominis: sed e corde exeunt, quae in interitum demergunt hominem, 682.
- Ibid., 14. Caecus enim si caeco ducatum praebet, uterque in foveam cadit, 132.
- XVI, 26. Quid enim prodest homini si totum mundum lucrifecerit, et animae suae damnum habuerit, 124.
- XVII, 19. Si habueritis fidem ut granum sinapis, dicetis huic monti: Transfer te, et transferetur, et nihil impossibile erit vobis, 57.
- XVIII, 3. Amen dico vobis, nisi conversi fueritis ut puelli isti, non intrabitis in regnum coelorum, 829.
- Ibid., 18. Quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelis, et quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelis, 204.
- Ibid., 20. Ubicunque fuerint duo vel tres congregati in nomine meo, illic sum in medio illorum, 270.
- XIX, 6. Quod Deus conjunxit, homo non separet, 315.
- Ibid., 14. Talium est regnum coelorum, 173.
- Ibid., 19. Diliges proximum tuum sicut te ipsum, 3 […] 5.
- Ibid., 21. Si vis perfectus esse, vade, vende omnia tua quaecunque habes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et habebis thesaurum in coelis, 36, 582.
- Ibid., 26. Apud homines sunt impossibilia, apud Deum autem nihil est quod fieri non possit, 278.
- Ibid., 27. Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te, 605.
- Ibid., 28. Amen amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebilis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel, 221.
- Ibid., 29. Qui reliquerit patrem et matrem, et fratrem et filios propter meum Evangelium, etiam in hoc saeculo centuplum accipiet, et in futuro erit haeres vitae aeternae, 833.
- XX, 25. Scitis quia principes gentium majores sunt his quibus dominantur, et principatum eorum gerunt, 343.
- Ibid., 26. Qui vult inter vos esse magnus, sit omnium servus, et omnium minister, 738.
- XXI, 23. Domus Dei, domus orationis vocabitur, 201.
- XXII, 21. Date quae sunt Caesaris, Caesari; et quae sunt Dei, Deo, 614.
- XXIV, 12. Eo quod abundavit iniquitas, refrigescit charitas multorum, 179, 529.
- Ibid., 23. Si quis vobis dixerit, Ecce hic est Christus, aut ecce illic, nolite credere, 628.
- XXV, 3. Fatuae, acceptis lampadibus suis, non sumpserunt oleum secuti, prudentes autem sumpserunt, 262.
- Ibid., 31, 32. Cum venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes [Col. IX] angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eos ab invicem, sicut pastor segregat oves ab haedis, 261.
- Ibid., 35. Hospes fui, et suscepistis me, 464.
- Ibid., 36. In carcere eram, et venistis ad me, 1005.
- Ibid., 40. Quandiu fecistis uni ex minimis fratribus meis, mihi fecistis, 126.
- XXVI, 26. Accipiens panem, benedixit et fregit, et dedit discipulis suis, 658.
- Ibid., 52. Omnes qui accipiunt gladium, gladio peribunt, 638.
- XXVIII, 19. Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, 113, 814.
- Ibid., 20. Nolite timere: ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi, 119.
- II, 16. Magister vester cum publicanis et peccatoribus comedit et bibit, 7 […] 8, 941.
- X, 21. Vende quae habes, et da pauperibus, 772.
- Ibid., 43, 44. Si quis voluerit inter vos major fieri, erit vester minister; et quicunque voluerit in vobis prior esse, erit omnium servus, 683.
- XI, 25. Cum steteritis ad orationem, remittite fratribus vestris, si quid habetis contra eos, 443.
- XVI, 16. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, 258, 265.
- II, 29, 30. Nunc dimittis ancillam tuam secundum verbum tuum in pace, quia viderunt oculi mei salutare tuum, 390.
- III, 4 Rectas facite semitas ejus, 41.
- IV, 18. Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, 658.
- V, 32. Non veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam, 321.
- VI, 10. Omni petenti te da, 182.
- Ibid., 30. Ab eo qui abstulerit tua ne repetas, 197.
- Ibid., 36. Estote misericordes, sicut et Pater vester coelestis misericors est, 196.
- VIII, 8. Qui habet aures audiendi audiat, 260.
- IX, 55. Nescitis cujus spiritus sitis, 800.
- Ibid., 62. Nemo mittens super aratrum manum suam, et retro aspiciens, aptus est regno coelorum, 41, 966.
- X, 18. Vidi Satanam quasi fulgur cadentem de coelo, 46.
- Ibid., 19. Ecce dedi vobis potestatem calcare super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici, 44, 751.
- Ibid., 20. Ne gaudeatis quia daemones vobis subjecti sunt, sed quod nomina vestra scripta sunt in coelis, 45.
- Ibid., 42. Maria optimam partem elegit, 509, 603.
- XI, 24. Cum exiverit immundus spiritus ab homine, ambulat per loca inaquosa, quaerens requiem, et non invenit, 365.
- XII, 8. Omnis quicunque confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis, 261.
- Ibid., 20. Quae autem praeparasti, cujus erunt? 535.
- Ibid., 31. Petite regnum Dei, et justitiam, et caetera omnia adjicientur vobis, 837.
- [Col. IX] XIV, 11. Quia qui se extollit, humilitabitur, 742.
- Ibid., 26. Si quis non abrenuntiaverit patrem et matrem, et fratres et filios, insuper et propriam animam, non potest meus esse discipulus, 364.
- Ibid., 33. Si quis non abrenuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus, 366.
- XVI, 9. Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula, 276, 399.
- XVII, 10. Cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite: Servi inutiles sumus; quae debuimus facere, fecimus, 270, 335.
- Ibid., 21. Regnum Dei intra vos est, 41.
- XVIII, 22. Vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, 276.
- XXI, 33. Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt, 320.
- Ibid., 34. Videte ne quando graventur corda vestra in crapula et ebrietate, 573.
- XXII, 26. Si quis in vobis vult primus esse, sit vester ultimus; et si quis inter vos voluerit esse dominus, sit vester servus, 343.
- Ibid., 37. Qui habet tunicam vendat eam, et emat sibi gladium, 659, 873.
- I, 1. In principio erat Verbum, et Verbum caro factum est, 285.
- Ibid., 3. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est, 264, 321.
- Ibid., 12. Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, 287.
- Ibid., 18. Deum nemo vidit unquam, 280.
- III, 5. Amen dico vobis, nisi quis regeneratus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum, 258.
- Ibid., 16. Sic dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret pro eo, 648, 525, 676.
- IV, 21. Amen enim dico tibi mulier, venit hora, et nunc est, quando neque in loco hoc, neque Jerosolymis, sed in omni loco adorabunt Patrem, 820.
- V, 14. Ecce factus es sanus, noli amplius peccare, ne quid tibi deterius fiat, 767, 975.
- Ibid., 28. Venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, 260.
- VI, 27. Nolite operari cibum qui perit, 603.
- Ibid., 37. Qui venit ad me, non ejiciam foras, 364.
- Ibid., 55. Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo, 751.
- VIII, 44. In veritate non stetit, et non est veritas in eo, 556.
- Ibid., 48. Samaritanus es, et daemonium habes, 400, 430.
- X, 14. Ego sum pastor bonus, et cognosco meas oves, et cognoscunt me meae, 215.
- XIV, 12. Qui credit in me, opera quae ego facio, ille quoque faciet, et majora his faciet, 851.
- Ibid., 15. Si diligitis me, mandata mea servate, 683.
- Ibid., 23. Si quis diligit me, sermonem meum servabit; et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus, 335.
- Ibid., 31. Surgite, eamus hinc, 582.
- XV, 5. Ego sum vitis, vos palmites, 326.
- [Col. X] Ibid., 13. Ut ponat quis animam suam pro amicis suis, 896.
- Ibid., 15. Jam non dico vos servos, sed amicos, 342, 453.
- XVI, 32. In mundo pressuram habebitis; sed confidite, ego vici mundum, 335.
- Ibid., 23. Amen, amen dico vobis, omne quod petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis, 57.
- Ibid., 24. Petite et accipietis, ibid.
- XVII, 24. Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi ego sum, et illic sint mecum, ut vi leant claritatem meam quam dedisti mihi, 221.
- Ibid., 21. Ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, 222.
- XX, 22, 23. Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt, 204.
- XXI, 25. Sunt et alia multa quae fecit Jesus; quae si scribantur per singula, nec ipsum arbitror mundum eos qui scribendi sunt capere posse libros, 259.
- I, 1. Coepit Jesus facere et docere, 151.
- IX, 16. Ego ostendam ei quanta pro nomine meo illum oporteat pati, 927.
- XIV, 21. Quia per multas tribulationes oportet nos introire in regnum coelorum, 268, 494, 549, 742.
- XX, 32. Deo vos commendo, et verbo gratiae ipsius, qui potens est superaedificare, et dare vobis haereditatem in sanctificatis omnibus, 330.
- I, 20. Invisibilia ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, 281.
- Ibid., 21. Insipiens cor erravit, 303.
- Ibid., 22. Putantes enim se esse sapientes, stulti sunt, ibid.
- Ibid., 28. Et sicut non probaverunt Deum in notitia habere, tradidit illos in reprobum sensum, 767, 975.
- II, 13. Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur, 682.
- V, 4. Scientes quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit, 366.
- Ibid., 20. Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia, 326, 400, 748.
- VI, 20. Cum servi essetis peccati, liberi eratis justitiae, 282.
- VII, 24. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? 283.
- VIII, 4. Qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum, 38.
- Ibid., 22. Ingemiscit creatura, 53.
- Ibid., 26. Quid oremus sicut oportet nescimus, 134.
- Ibid., 28. Quia omni proponenti bonum Deus cooperatur, 41.
- XI, 33. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus, 281.
- Ibid., 36. Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnia sunt, 53, 264.
- XIII, 12. Nox praecessit, dies autem appropinquavit, 68.
- XIV, 21. Bonum est vinum non bibere, et carnem non manducare, 401.
- Ibid., 23. Omne quod non est ex fide peccatum est, 708, 941.
- II, 2. Lac vobis potum dedi, non solidum cibum, 141.
- Ibid., 9. Quae oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis nor ascenderunt, praeparavit Deus diligentibus [Col. XI] se, 114, 154, 285, 291, 302, 983.
- III, 8. Unusquisque propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem, 101.
- Ibid., 16. Nescitis quia corpora vestra templum Dei sunt, 1000.
- Ibid., 18. Si quis videtur esse inter vos sapiens in hoc saeculo, sit stultus, ut fiat sapiens, 639, 738, 964.
- IV, 5. Nolite judicare ante tempus, 50, 198.
- Ibid., 20. Regnum Dei non est in sermone, sed in virtute, 682.
- V, 2. Et vos inflati estis, 733, 960.
- VI, 7. Quare non magis injuriam sustinetis? quare non magis fraudem patimini? 197.
- Ibid., 9. Quia injusti et avari regnum Dei non haereditabunt, 995.
- VII, 10. Melius est nubere quam uri, 315, 397.
- Ibid., 16. Unde scis, mulier, si maritum salvum facies? Unde scis, vir, si mulierem salvam facies? 774, 970.
- Ibid., 29. Tempus breve est: reliquum est ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint, 351.
- IX, 25. Omnis qui certat ab omnibus abstinet, 708, 941.
- Ibid., 27. Subjicio corpus meum et in servitutem redigo, ne aliis praedicans, ipse reprobus inveniar, 401, 795, 1001.
- X, 12. Qui stat videat ne cadat, 518, 611.
- Ibid., 13. Tentatio me non apprehendat nisi humana, 430.
- Ibid., 31. Sive manducatis sive bibitis, sive quid aliud facitis, omnia in gloriam Dei facite, 649.
- Ibid., 33. Non quaerens quod mihi utile sit, sed quod multis, ut salvi fiant, 239, 235, 801.
- XI, 24. Accipite et manducate: hoc est corpus meum, 286.
- XII, 8. Alii enim per Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo cognitionis, 796.
- XIII, 9. Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, 281.
- XV, 10. Non autem ego, sed gratia Dei, quae mecum est, 37.
- Ibid., 12. Si autem Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo dicunt quidam quod resurrectio mortuorum non est, 261.
- Ibid., 41. Seminatur corpus animale, surget corpus spirituale, 690.
- I, 12. Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, 116.
- II, 11. Non enim ejus ignoramus astutias, 42.
- IV, 16. Non deficiamus; sed licet is qui foris est homo noster corrumpatur, tamen is qui intus est, renovatur de die in diem, 334.
- V, 1. Scimus enim quoniam si terrestris domus nostrae hujus habitationis dissolvitur, etc., 283.
- VI, 15. Quae est societas luci cum tenebris? aut quae pars est fidelis cum infideli? 749.
- Ibid., 16. Inhabitabo in ipsis, et inambulabo, 271.
- IX, 6. Qui seminat parce, parce et metet, 191.
- Ibid., Qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus metet, 205.
- X, 3. In carne ambulantes, non secundum carnem militamus, 838.
- XI, 2. Aptavi vos uni viro virginem castam exhibere Christo, 201.
- Ibid., 6. Et si imperitus sermone, non tamen scientia, 819.
- Ibid., 27. In fame et siti, 239, 684, 1006.
- [Col. XI] Ibid., 29. Quis infirmatur, et ego non infirmor? 186.
- XII, 2. Sive in corpore, sive extra corpus, nescio; Deus scit, 52.
- Ibid., 7. Datus est mihi velut angelus Satanae, qui me colaphizet, ut non extollar, 767, 975.
- Ibid., 10. Quando infirmor, tunc fortior sum, 38.
- XIII, 5. Dijudicate vosmetipsos, et probate, 50.
- I, 8. Etiamsi angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit, 286.
- Ibid., 18. Ascendi Jerosolymam videre Petrum, 940.
- II, 19, 20. Cum Christo sum crucifixus: vivo autem jam non ego; vivit vero in me Christus, 837.
- III, 16. Non dicit, et seminibus, quasi in multis: sed quasi in uno, et semini tuo, quod est Christus, 112.
- Ibid., 27. Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis, 196.
- Ibid., 28. Non est masculus et femina, 345, 976.
- V, 14. Tota lex et Prophetae in hoc sermone in summam rediguntur, nempe, diliges proximum tuum sicut teipsum, 811.
- Ibid., 16. Spiritu ambulate, et desiderium carnis non perficietis, 256, 754.
- Ibid., 17. Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem, ut non quaecunque vultis, illa faciatis, 678.
- Ibid., 21. Quoniam qui talia agunt, in tormentis vadunt, 579.
- VI, 3. Qui se existimat aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit, 684.
- Ibid., 7. Deus non irridetur, 177.
- Ibid., 14. Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo, 244, 282.
- III, 14. Hujus rei gratia flecto genua mea ad Deum nostrum, 280.
- IV, 26. Sol non occidat super iracundiam vestram, 50, 813.
- Ibid., 13. In virum perfectum, et in mensuram aetatis plenitudinis Christi, 287.
- V, 3. Fornicatio et immunditia vel omnis cupiditas non nominetur in vobis, 665.
- Ibid., 18. Nolite inebriari vino, in quo est luxuria, 573.
- VI, 12. Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates, contra mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus, 42, 795.
- Ibid., 13. Assumite arma Dei, ut possitis resistere in die mala, 52, 795.
- Ibid., 14. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes clypeum fidei, in quo poteritis omnia tela maligni ignita exstinguere, 795.
- I, 23. Coarctor ex duobus, desiderium habens dissolvi et esse cum Christo multo melius, 283, 940.
- IV, 7. Et pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, custodiat, etc., 335.
- I, 26. Mysterium quod absconditum est a saeculis et generationibus, 257.
- III, 3. Mortui enim estis huic mundo, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo, 990.
- V, 16, 17. Semper gaudete, sine intermissione orate, in omnibus gratias agite, 37, 751.
- III, 8. Noctu diuque operantes, ne essemus oneri alicui vestrum, 825.
- Ibid., 10. Qui non operatur, non manducet, 36.
- I, 7. Nescientes, nec quid dicant, nec de quibus affirment, 301.
- Ibid., 9. Justo lex non est posita, 707, 941.
- Ibid., 15. Fidelis enim sermo, atque omni acceptione dignus, 336.
- II, 4. Qui vult omnes homines salvare, et ad agnitionem veritatis venire, 252, 848.
- Ibid., 8. Orare viros in omni loco, tollentes manus sanctas absque ira, et disceptationibus, 292, 820.
- V, 24. Quorumdam peccata manifesta sunt, praecedentia ad judicium, 203.
- VI, 7. Nil intulimus in hunc mundum, 666.
- I, 11, 12. Si commorimur, et convivemus; si sustinemus, et conregnabimus, 336.
- II, 4. Nemo militans Christo, implicat se negotiis saecularibus, 683.
- Ibid., 14. Noli verbis contendere: ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium, 342, 679.
- III, 7. Semper discentes, et nunquam ad scientiam pervenientes, 423.
- IV, 6. Ego namque jam delibor, et tempus meae resolutionis instat, 157.
- Ibid., 7, 8. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero, reposita est mihi corona justitiae, 426, 494.
- I, 3. Qui est splendor gloriae et Verbum vere subsistens, 282.
- IV, 12. Vivus est sermo Dei, et efficax, ac penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et corporis, etc., 262, 991.
- Ibid., 13. Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, 99.
- II, 38. Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus non erat dignus mundus, in solitudinibus errantes et montibus, in speluncis et cavernis terrae, 113, 806.
- XII, 6. Quem enim diligit Dominus corripit, 555.
- Ibid., 14. Pacem sectamini cum omnibus, et sanctificatione, sine qua nemo videbit Deum, 329.
- XIII, 4. Honorabile connubium, et torus immaculatus, 315.
- Ibid., 6. Non te deseram neque derelinquam, 184, 194.
- I, 15. Desiderium concupiscens parit peccatum, quo perfecto mors gignitur, 41.
- Ibid., 20. Iracundia viri justitiam Dei non operatur, ibid.
- II, 10. Quicunque observaverit totam legem, offendat autem in uno, factus est omnium reus, 118, 185.
- Ibid., 20. Fides sine operibus mortua est, 265, 287.
- I, 3. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, 287.
- Ibid., 17. Si Patrem invocatis eum, qui sine personarum acceptione, etc., 289.
- [Col. XIII] Ibid., 24. Omnis caro fenum est, et omnis gloria ejus tanquam flos feni, 299.
- II, 21. Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus, 499.
- V, 2. Pascite, qui in vobis est, gregem Dei, 683.
- II, 19. A quo quis superatur, huic et servus efficitur, 118, 126.
- III, 12. Coeli igne solventur, et elementa ardore contabescent, 261.
- II, 6. Qui dicit se in Christo manere [Col. XIII] debet quemadmodum ille ambulavit, et ipse ambulare, 990.
- Ibid., 11. Qui odit fratrem suum, in tenebris est, et nescit quo eat, et manet in morte, 667.
- Ibid., 15. Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt, 246, 409.
- Ibid., 18, 19. Ultima hora est, 774, 977.
- IV, 18. Perfecta dilectio foras mittit timorem, 332.
- V, 19. Totus mundus in maligno positus est, 246, 401.
- III, 11. Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam, 991.
- V, 18. Suadeo tibi emere a me aurum ignitum probatum, ut locuples fias, et vestimentis albis induaris, ut non appareat confusio nuditatis tuae, 212.
- XIX, 16. Rex regum, ac Dominus dominantium, 298, 302.
- XXII, 9. Conservus enim tuus et omnium fratrum tuorum ego sum, 234.
GENESIS.
EXODUS.
LEVITICUS.
NUMERI.
DEUTERONOMIUM.
JOSUE.
LIBRI REGUM.
TOBIAS.
JOB.
PSALMI.
PROVERBIA.
ECCLESIASTES.
CANTICA CANTICORUM.
SAPIENTIA.
ECCLESIASTICUS.
ISAIAS.
JEREMIAS.
BARUCH.
EZECHIEL.
DANIEL.
AMOS.
MICHAEAS.
HABACUC.
SOPHONIAS.
ZACHARIAS.
MATTHAEUS.
MARCUS.
LUCAS.
JOANNES.
ACTUS APOSTOLORUM.
EPISTOLA PAULI AD ROMANOS.
I PAULI AD CORINTHIOS.
II PAULI AD CORINTHIOS.
EPIST. PAULI AD GALATAS.
EPIST. PAULI AD EPHESIOS.
EPIST. PAULI AD PHILIPPENSES.
EPIST. PAULI AD COLOSSENSES.
[Col. XII] PAULI PRIMA AD THESSALONICENSES.
PAULI SECUNDA AD THESSALONICENSES.
PAULI PRIMA AD TIMOTHEUM.
PAULI SECUNDA AD TIMOTHEUM.
EPIST. PAULI AD HEBRAEOS.
JACOBI EPISTOLA.
PETRI PRIMA.
PETRI SECUNDA.
JOANNIS PRIMA.
[Col. XIV] APOCALYPSIS JOANNIS.
Index rerum
- Abban mirabilis abstinentia, etiam ab aqua, 813. Ferro lumbos stringit, ibid. Praefectus monachorum, ibid.
- Abdicatio rerum, et vetus de ea doctrina, 276. Abdicatio omnimoda monachis necessaria, 596.
- Abenner rex Judaeorum idolis deditus, 243. Liberis carere se dolet, ibid. Monachos persequitur, 244, 294, 295. Gravius Christianos persequitur, 246, 247. Nascitur ipsi filius Josaphat, 247. Ob natalem Josaphat sacrificia offert, astrologos de filio consulit, et Christianum fore cognoscit, ibid. Omnes molestias procul a filio arcere studet, ibid. Callide apud eum occultus princeps Christianus ab aemulis accusatur, 248. Monachum se velle fieri coram eodem principe simulat, ibid. Iram ob pium praedicti principis responsum conceptam premit, 249. Duos monachos capit, ibid. Illos exuri jubet, 250. Arachen consiliarium ad se accersit, 293. Reliquias detestatur, 295. Mortem monachis minatur, ibid. Monachos XVII afficit martyrio, 296. Ejus ad filium oratio, 297. Ejusdem in eumdem minae, 298, 300. Compungitur, sed non convertitur, 303. Disputationem publicam liberam fide publica indicit, ibid. Disputationis legem statuit, 304. Ejus rhetores et sacerdotes obmutescunt, 309 Inde magna animi anxietate torquetur, 311. Ejus ad Theudam responsio, 312. Cum Theuda diis sacrificat, ibid. A Theuda consilium et auxilium petit, ibid. Visitat aegrotum filium, 316. Quid de filio faciendum deliberat, 322. Filium in regni partem dimidiam vocat, ibid. Resipiscit, 324. Epistola ejus ad filium, ibid. Recipit filium ad se venientem, 325. Inspectantibus omnibus signum crucis adorat, 326. Idola evertit, ibid. Templa Deo aedificat, ibid. Baptizatur, ibid. Poenitentiam agit magna cum humilitate, 327. Deo et filio gratias agit, ibid. Moritur, ibid. Cum cilicio sepelitur, ibid.
- Abhorrere mala, quid, 519.
- Abibas continens et a saecularibus rebus abstractus, 929. A patre reprehensus, patienter sustinet, ibid. Solus haeres a patre scribitur, ibid. Fratres facit cohaeredes, ibid. Partem suam in pauperes distribuit, ibid. Praescius est suae mortis, ibid.
- Abiton Eusebii discipulus, 848.
- Abnegatio sui et humilitas ferramenta animae, 625.
- Abraames senex ab errore celebrandi Pascha contra usum Ecclesiae a Marciano revocatur, 809.—Abraames simul monachus et pontifex, 834, Corpus domat vigiliis, statione et jejunio, ibid. Personam mercatoris induit, ut [Col. XIII] alios lucretur, ibid. Variis injuriis afficitur, ibid. Pro adversariis orat et fidejubet, ibid. In praesidem ab adversariis eligitur, ibid. Ecclesiam aedificat, ibid. Ordinatur sacerdos, 835. Fit Carrarum episcopus, ibid. Modus ejus in exhortando modo suavis modo asper, ut medici solent, ibid. Pane et aqua abstinet, ibid. XL hymnos noctu decantat, ibid. Victus ejus ratio, ibid. Liberalis in hospites, 835. Judicium ejus rectum, et justitia, ibid. Ab imperatore invisitur, ibid. Exsequiis ejus interest imperator et regina, ibid. Panni ejus vita functi omnibus pretiosi, 836.
- Abraham patriarcha ex rebus conditis Conditorem agnoscit, 250.
- Abrahami abbatis dictum, 517, 597.
- Abrahamius sua superbia a daemonibus illuditur; se credens ordinatum presbyterum a Deo, 769. Humilitate a senioribus corrigitur, ibid.
- Abram eremita secundus Abraham, 144. Castitatem a puero servavit, ibid. Parentibus locupletibus oriundus, ibid. Sponsalia puer contrahit, ibid. Adolescens ecclesiam frequentat, ibid. Verbi Dei studiosus est, ibid. Matrimonio jungitur, 145. Sponsam e thalamo fugiens deserit, ibid. Aditum cellae obstruit, ibid. Ad eum multus concursus, ibid. Sapientiae sermo in eo, ibid. Haereditatem opulentam in pauperes distribui curat, ibid. Ejus vestis, sagum et cilicium, ibid. Ejus supellex, caucus et psiathium, ibid. Aequaliter erga omnes afficitur, ibid. Sermo ejus suavis, ibid. Vultus ejus sanctitatis imago, ibid. Quinquaginta annis in instituto perseverat, ibid. Ordinatur presbyter per impositionem manus episcopi, 146. Ecclesiam ex suo patrimonio construit, ibid. Orat pro Gentilium conversione, ibid. Aras Gentilium evertit, ibid. Graviter verberatus non curat verbera, ibid. Iterum verberatus semimortuus relinquitur, ibid. Tertio caeditur, 147. Patientia ejus et charitate convertuntur gentiles, ibid. Omnes baptizat CIC numero, ibid. Instar angeli habetur, ibid. Praedicat verbum neophytis, ibid. Oratione facta fugit amore solitudinis, ibid., et 148. Quaeritur studiose, ibid. Revertitur ad cellam suam, ibid. A daemone tentatur boni angeli specie, ibid. Superat daemonem humilitate, ibid. Et nomine Jesu, ibid. Securi tentat daemon ejus cellam dejicere, et vincitur, ibid. Ignem calcat illaesus, ibid. Daemon adolescentis specie ei apparet, ibid. Psallit, 149. Oratione fugatur, ibid. Victum se clamat, ibid. Imperterritus est adversus daemones, ibid. Faciem et pedes non lavit, ibid. Animi ejus puritatem indicat facies, ibid. Facies ejus nec in morte mutata, ibid. Vestem cilicinam [Col. XIV] L annis non mutavit, 150. Mariam neptem suam docet Psalterium et Scripturas, 368. Facultates ejus jubet distribui pauperibus, 369. Visio ejus de lapsu Mariae neptis, ibid. Dolet deperditam ovem, 370. Habitu militis ad neptem suam perquirendam pergit, ibid. Ejus cum Abrahamo patriarcha collatio, ibid. Mariae praesentiam a stabulario expetit, ibid. Qui L annis non gustarat panem, modo carnes manducat, 371. Cum nepte in cubiculum concedit, ibid. Aperit se ci cum lacrymis, hortaturque ut ad pristinam vitam rediret, ibid. Neptem confusam solatur, ibid. Moritur anno aetatis 70 conversionis 50, 372. Ejus encomia, 149, 372. Ejus reliquiae sanitatem conferunt, 372.
- Abrenuntiatio perfecta usque ad vestium exspoliationem, 666.—Abrenuntiationem Christi et baptismi exigit diabolus, 156.
- Abrodianus maritus Assyriae, a sancto Macedonio opem pro uxore petit, 830.
- Absida inscripta ab Alexandro Magno, viae index, 225.
- Absolvitur monachus proprietarius mortuus excommunicatus et liberatur, 923.
- Abstinentia Abban ab aqua, 813. Abraamis, lactucis, intybis et apiis vitam ducentis, in autumno vero fructibus, 835. Acepsimae, lente madefacta viventis, ibid. Item Damiani, discipuli Polychronii, 846, nec non Dominae, 856. Adolii, altero tantum die comedentis, in Quadragesima vero post quintum diem se reficientis, 769. Ammonae et suorum varia, 746. Ammonii, nihil coctum unquam gustantis, 716. Item suorum, 759. Ammoy, in morbo etiam ciborum incuriosi, 568. Anaxanontis, paucissimo cibo contenti, 873. Antonii, pane, sale et aqua duntaxat utentis, 38. Item Palaemonis, 105. Item Zachaei, 136. Item monachorum Evagrio cohabitantium, 479. Similiter Romani, 826. Arsenii, parcissimo cibo contenti, 568. Barlaam, aqua et oleribus victitantis, 333. Item Basilii, 153, 154. Item Posthumii, 235. Item Evagrii, 764. Benjamin, triennio oleum non gustantis, 568. Candidae, a carnibus, 780. Cononis, XXX annis semel in hebdomada panem comedentis, et aquam bibentis, 861. Damiani, discipuli Polychronii, lente madefacta viventis, 846. Item Domninae, 856. Eliae mirabilis, 747. Eliae jam episcopi a vino abstinentis, 870. Elpidii, Sabbato tantum et die Domini a comedentis, 769. Esii, ante solis occasum cibum non sumentis, 539, 569. Alterius Evagrii aqua et oleribus tantum victitantis, 764. Eusebii cicere et fabis aqua madefactis se nutrientis, [Col. XV] 836. Ejusdem, XV caricis Quadragesimam transigentis, ibid. Hellenis a cibo, ne anima laedatur, 754. Hilarionis, in monachatu nihil occisum comedentis, 568. Joannis, ad decennium omni cibo corporali se privantis, 745. Joannis, a viatico abstinentis, quia ei senior non benedixerat, 877. Macarii Romani, triennio herbis viventis, 230. Macarii Alexandrini et suorum, ab uva, 721. Annis VII tantum cruda comedit, ibid. Tantum buccellate comedit, quantum manus ex lagena angustioris efferre posset, ibid. Macarii vini pocula etiam aquae abstinentia castigantis, 509, 569. Macedonii, hordeo madefacto se sustentantis, 828. Macni, a pane et vino, 866. Marciani, nunquam ad satietatem comedentis aut bibentis, 806. Mariae Aegyptiacae, septemdecim annis in eremo tribus panibus victitantis, 388; deinde herbis contentae, 389. Monachi cujusdam ab omni potu abstinetitis, 542. Item alterius senis XL diebus a potu se continentis, 572. Monachi alterius, ab omni potu etiam in ardentissima febri, 909; in agro metentis, et ne spicam quidem sine venia comedentis, 569. Monachorum circa Jordanem commorantium tempore Quadragesimae, 383, 384. Eorumdem pane non vescentium, 770. Monachorum septem, herbis, pomis et rore viventium, 530. Monachorum in Scythi, ab omni jusculo abstinentium, 568. Moysis, duodecim unciis sicci panis viventis, 726. Onuphrii, dactylis et herbarum foliis victitantis, 102. Pachomii, qui toto conversionis suae tempore nulla unquam fuit creatura satiatus, 132. Palaemonis, pane, sale, et aqua tantum victitantis, 115, 117. Pauli Galatae, sextario lentis et parvo vasculo aquae Quadragesimam transigentis, 666. Pauli Nazarbensis, quinquaginta annis panis eleemosyna ab Ecclesia subministrata viventis, 873. Petri Pyoni, tepida aqua pro vino utentis, 570. Philoroni, a coctis, 770. Pior, aqua salsa, uno paximatio, et quinque olivis victitantis, 503, 570. Pityrionis, bis tantum in hebdomada comedentis, 760. Polychronii, septem dies jejunare soliti, 839. Posidonii, a pane XL annis abstinentis, 761. Posthumii, aqua et oleribus tantum vescentis, 235. Publii, panem ad trutinam comedentis, 814, 815. Romani, pane, sale et aqua solum contenti, 826. Veterum Scythiotarum, nunquam nisi hospitalitatis ergo cibum sumentium, 877. Senioris cujusdam, 492. Alterius etiam in morbo cibum recusantis, 572. Item alterius aegroti, omnis cibi obliti, ibid. Senis cujusdam, XL diebus a potu se continentis, 572. Simeonis Stylitae, septimo tantum die cibum sumentis, 170. Sisoi, a vino abstinentis, et quare, ibid. Item Eliae jam opiscopi, ibid. Sophronii, annis LXX herbis viventis, 910. Theodori pueri admiranda, 125. Virginis cujusdam, Sabbato tantum et Dominica comedentis, 727. Item Elpidii, 769. Zacchaei, pane, sale, et aqua solum viventis, 136. Zenonis, pane et aqua victitantis, 827. Abstinentia a potu, 542, 572; a vino, 570, 870; a pane, 761, 770; ab aqua, 813; a pane et aqua, 835; a pane et vino, 866; a carnibus, 572, 780; a carnibus et vino, 724; a coctis, 716, 770. Abstinentia faciem Abrahae non immutat, 150. Abstinentia monachis necessaria, 511. Abstinentia a cibo miraculo probatur, 571. Abstinentia cibi et potus quae et qualis sit oportet, 708. Abstinentia a carne et vino XL diebus cuidam daemoniaco in remedium et gratiarum actionem a Macario injuncta, 724. Abstinentia [Col. XV] vini consulitur, 911. Abstinentiae odor suavissimus, 370. Abstinentiam ab aqua tempore jejunii Silvanus discipulum docet, 508. Abstinentia malae cogitationes pellendae, 510. Abstinentia hostis domesticus infirmatur, 569. Abstinentia daemon fugatur, 237.
- Accusatio. Vide Calumnia.
- Acedia, initium recedendi a Deo, 603. Acedia quomodo superanda, 589. Acediam fugat vel sola cellae custodia propter Deum, 516, 589. Item futurorum cogitatio, 516, 904.
- Acepsimas LX annis neminem vidit, nemini locutus, 832. Lente aqua madefacta victitat, 833. Pastor, lupum ratus, dum jaculari in eum tentat, manus ejus redditur immobilis, ibid. Ejus acta curiose inquirens punitur, 833. Praedicit diem mortis suae, ibid. Onus sacerdotii censet gravissimum, ibid. In fine vitae fit sacerdos, ibid. Corpus defuncti quisque sibi vindicare nititur, ibid.
- Achilles indigniori postulatum praestat, et quare, 587.
- Actio gratiarum pro minoribus ut majora quis impetret, 279, 280.
- Actus orationi consentiat, 530, 657. Actus. Vide Opera.
- Adami lapsus origo omnis mali, 326.
- Addas platano inclusus, 881. Barbari manus eum occidere conantis obrigescit, ibid. Restituitur senis oratione, ibid.
- Adelphius abbas episcopus Nilopoleos, 593.—Adelphius Arabessi episcopus daemoniacam oratione liberat, 901. Ejus visio de gloria Chrysostomi, ibid.
- Adolescens poenitens includit in sepulcro, 743. Eidem poenitenti daemones insultant, ibid. Vincit perseverantia, ibid. Adolescens falso homicidii condemnatus, liberatur modo mirabili, 881. Adolescens dives totus depauperatur, 923.
- Adolia sibi et Deo servit, 775.
- Adolius Tarsensis Jerosolymam proficiscitur, 768. Daemonibus est terrori, ibid. Mira ejus abstinentia, in Quadragesima post quinque dies comedentis, anno toto alternis diebus, 769. Fratres excitat, ibid. Cum iis orat, ibid.
- Adonis, venationis deus antiquis, 307.
- Adoratio adventantium hospitum in polychronio, 847.
- Adulter sepulcri violator XL annis mutus et surdus ad Simeonis Stylitae lipsana sanatur, 175.
- Adversa bonis in hoc mundo contingunt, 647.
- Aeger Benjamin sanat aegrotos, 717.—Aegro cuidam seni ministrat angelus, 591.—Aegrotis cibus omnis et potus licitus, ut iis utantur ut medicamentis, 708, 829.—Aegrotos visitat bis, vel ter in septimana sanctus Joannes Eleemosynarius, 283.
- Aegritudo patienter ferenda, 591.—Aegritudo vitia corporis retundit, 586.
- Aegyptii oppressores bonorum puniti, 256. Aegyptii hospites et Jerosolymitani qui sint Antonio, 728. Aegyptiorum dii, 307. Aegyptiorum impietas, ibid. Aegyptiorum mos in funere: cadavera condiunt, mensae adhibent, 59.
- Aegyptus idolum officina, 748. Simucra ejus ad ingressum Salvatoris corruunt, 747. Habet deos multos, et unde, 748. Habet etiam multos monachos, ibid.
- Aemulatio prava punitur in Germana religiosa, 358.
- Aenesius laudatus cum Elpidio, 769.
- [Col. XVI] Aequabilitas animi in laude et vituperio servanda, 895.
- Aesculapius medicus inter dees relatus, 306.
- Aeterna vita vili pretio comparatur, 40.
- Aeternae vitae pulcherrima descriptio, 220.
- Aethiopes infesti monachis, 225.
- Aethiopis specie apparet Apollini daemon superbiae, 747. Aethiopis specie psallentem senem daemon turbare conatur, 910. Vide Daemon. Aethiopissae fetidae specie apparet daemon concupiscentiae carnalis, 576.
- Affectiones exstirpandae, 564.
- Afflictos solatur Christus, 190
- Agape, id est eleemosyna, 616, 625. Agape pro defuncto, 596. Agape in oblationem, 719.
- Agapetus L ferri libris corpus constringit, 809.
- Agapitus monachus Euphrosynae magister, 365.
- Agatho triennio lapidem in ore gestavit; 568. Agatho pecuniam contemnit, 583. Seipsum vincit, 584. Patiens opprobrii, 596. Ejus dictum de fervore novitiatus conservando, 596. Ejus singulares virtutes, 597. Haereseos inimicus, ibid. Pretium operum manuum suarum non numerat, 667.
- Ager agricolae sibi per iracundiam id optantis ardet, 918.
- Agiodulus abbas. Vide Hagiodulus.
- Alba post baptismum, 379.
- Albina in Sicilia et Campania opes dispertit, 775.
- Alexander Cilix moribundus a daemone arreptus, 917.—Alexander discipulus Arsenii, 621.—Alexander episcopus, 828.—Alexander patriarcha Jerosolymitanus benignus in furem famulum, 870. Laesus a laedente veniam petit, ibid. —Alexander senex dogmata salutis dat, 912.
- Alexandra sive Alexandria XII annis in monumento, 711, 944, 986. Cur se incluserit, 711, 944, 986. Quibus vacaverit inclusa, 711, 944, 986.
- Alexandriae Philippo praefecto baptizato cum familia pax datur Christianis omnibus, 345.
- Alimentum ut medicamentum sumendum, 708.
- Allois, 609.
- Almiridensium civitas in Scythia quo se contulerant ex fuga Epictetus et Astion, 214, 218.
- Alonius abbas humilitatem docet, 625. Laudatus tacet, et quare, ibid.
- Alphabetum rustici se ignorare fatetur doctus Arsenius, 921.
- Altare Zosimi abbatis presbyteri, 385. Altari sanctificato astat jugiter angelus, 864.
- Amata, seu Amma Talida, LXXX annis ascetria, 776, 979. A passionibus immunis, ibid.
- Ambitio valde perniciosa monachis, 122. Ambitionis fugam docet Barachias, 328. Ambitionem pulchra similitudine dissuadet Pachomius, 122.
- Amici juvandi citra animae naufragium, 712.
- Amicitia quorum sit fugienda, 563, 598.
- Amma honoris causa pia virgo vocatur, 639.
- Ammianus Eusebium ad proximi curam hortatur, 811.
- Ammon Tabennensis, seu Ammonas, Pater MM. monachorum, 458, 746.—Ammon a basilisco divinitus liberatur, 532.—Ammon Aegyptius seu Nitriotes fratrum Nitriensium auctor, 113, 482. Cogitur ad conjugium, 482, 713. Suadet sponsae virginitatem, 743, Continenter vivit cum uxore, 482, [Col. XVII] Ejus exercitia, 713. Vi precum tentationes superat, ibid. Seorsim habitat uxoris consilio, ibid. Ad montem Nitriae contendit, 714. Fit Pater monachorum, illa virginum, 482. Puerum a rabiosi canis morsu suadendo furti restitutionem sanat, ibid., et 714. Prophetico spiritu furtum cognoscit, ibid. Se nudum videre renuit, 51, 714. Ultra flumen divinitus transfertur, ibid. Ejus animam videt Antonius in coelum euntem, 51, 714. Ei negans cameli ministerium, camelum amittit, 714. Obit annorum LXII existens, ibid. —Ammon, sive Amun, contra latrones portae monasterii custodes duos dracones ponit, 752. Latrones humaniter tractat, et ad Deum convertit, 752. Draco ejus precibus disrumpitur, ibid. Puerum emota mente sacro oleo sibi restituit, ibid.
- Ammona, sive Piammon aeger per angelum curatur, 759. Eo in altari offerente angelus signat communicantes, 759. Quos praeterit angelus, intra tres dies moriuntur, 759. Ammonae dicta, 597, 584.
- Ammonas. Vide Ammon Tabennensis.
- Ammonii fratres Eusebius, Euthymius, Dioscorus, 715, 946. Ammonius hospiti cellulam suam cedit, 759. Apud eum novitiorum cellulae occulte a fratribus instruuntur supellectile, 379. Idem Origenista discipulus Pambo renuit episcopatum, 716, 947. Quaesitus importune aurem sibi amputat, ibid. Minatur sibi linguam evellere, ibid. Candente ferro libidinem exstinguit, ibid. Crudis vescitur, ibid. Utrumque Testamentum memoriter tenet, ibid. Prophetiae spiritu pollet, ibid. Rufinum praefectum praetorio ex sacro fonte suscipit, 947.
- Ammoys silentii studiosus, 608.
- Amor Christi omnes difficultates superat, 331. Amor foras mittit timorem, 632. Amor impudicus amore divino vincitur, 314. Amoris divini vis ac potentia, 333. Amoris daemon, 97.
- Amos patriarcha Jerosolymitanus, 906. Stupenda ejus narratio de sancto Leone pontifice Romano, ibid., et 907.
- Ampullae daemonis Macario ostensae, 665, 666.
- Anachoreta magistrum sepelit, 888.—Anachoreta vivum se super magistrum suum sepelit, ibid. —Anachoreta operatur in lacu ne gratis librum obtineat, sed ut pretium solvat, 902. Anachoretarum aequale cum martyribus meritum, 103. Anachoretarum domicilia et vivendi ratio, 540. Anachoretarum institutum, 550.
- Anastasius presbyter adventantem Basilium divinitus agnoscit, 158. In continentia XL annis cum uxore vixit, 156. Theognia ejus uxor, usu soror, ibid. Clam fovet leprosum, 159.—Anastasii imperatoris mors praescitur ab Elia et Flaviano, 870. Ejus vita ob perfidiam breviatur, 972.
- Anaxanon nummos dono oblatos remittit, 873. Mortem suam praedicit, ibid. Ejus abstinentia, ibid.
- Ancyrae decem sunt millia virginum, 776.
- Andreas Messenius furti falso accusatur, 897. Furti crimen in se innoxium derivat, ibid. Purgatur ab accusatore, 897. Daemoniacum curat, ibid.
- Angelicus monachorum habitus, 924.
- Angelus custos semper assistit et docet Anuph, 754. Angelus custos honorandus, 685. Angelus restaurat vires Onuphrio, 99. Eidem quotidie panem [Col. XVII] et aquam defert, 102. Angelus Ammonam seu Piammonem aegrum curat, 759. Angelus signat communicantes in missa Ammonae, et quos praeterit, intra triduum moriuntur, 759. Angelus hortulani cujusdam pedem jam incidendum tactu sanat, 584. Eumdem docet non nummis, sed Deo fidendum, ibid. Angelus laboriosa vestigia numerat, 589. Angelus psallit cum orationum interjectione, 543. Inde mos psallendi, ibid. Angelus aegro cuidam ministrat, 591. Angelus senem instruit de errore, 636. Angelus de digne communicante laetatur, 640. Angelus curat jecur aegroti, 655. Angelus temperantiae recedit ab obsessa spiritu superbiae, 735. Angelus poenitentiam cujusdam Deo gratam nuntiat, 745. Angelus altari sanctificato jugiter astat, 864. Angelus seni apparet de sepultura rogans, 916. Angelum altari astantem videt Leontius, 864. Angelo conspecto moritur Pachomius, 138. Angeli animam Ammonis in coelum deferunt, 51, 714. Item fratris cujusdam, 130. Item Anuph, 754. Item Onuphrii, 103. Item peregrini cujusdam, 645. Item Protocomitis cujusdam, 756. Item Silvani, 129. Item Simeonis Stylitae, 174. Angeli sanctis et justis famulantur, 106. Angeli Pachomium a terra levant, 133. Angeli protectio orantium, 529.—Angeli homines contra daemones tuentur, 638. Angeli laetantur de peccatoris conversione, et contra tristantur, 677. Angeli sacrificanti dextra laevaque astant, 927. Angelorum ordines, 705. Angelos moriens videt Antonius, 59. Angelis circumdatur Basilius sacrificans, 155.
- Angusta via est, voluntati suae violentiam facere, 605.—Angusta via cur sit eligenda, 647.
- Anima recta qua ratione dicatur, 41. Anima quando vere possit dici Sunamitis, 645. Anima poenitens pulchro apologo describitur, 659. Anima maculatur vitiis, 681. Anima semper armanda, 682. Anima invicta, nisi quis sensuum portas aperiat, 796.—Animam pro amico ponere docet Poemen, 530. Animam ponit pro proximo qui contristatus sustinet, 633.—Animam in vanum qui accipiant, 712. Animae sanctorum ab angelis in coelum deferuntur. Vide Angeli.—Animarum diversos post obitum status videt Antonius, 52, 675, 729.
- Animalia obediunt sanctis. Vide Bestiae.
- Animus ab exterioribus sequestrandus, 684. Animi curatio adhibenda, 905.
- Anni hominis a quo tempore numerandi, 282.
- Anniversarius ordinationis abbatis dies celebris, 364.
- Antigonus Lyciae praefectus pater Euphrasiae, 351. Ejus ad uxorem Eufraxiam sermo de vanitate saeculi, 351. Moritur multis antea factis eleemosynis, 351. Eum in coelo esse visio ostendit, 354.
- Antiochia variis viris sanctis claruit, 831.
- Antiochus in monte sub dio, 845.
- Antiquae et novae legis differentia, 266.
- Antonius monasticae vitae caput et princeps, 113, 270. Ejus vita, 35. Recordatio ejus lucrum est Athanasio, 35. Ejus vita perfecta ad virtutem via, 35. Ejus vitae historia verissima, 36. Crucis signo armat frontem, viso hippocentauro, ibid. Scutum fidei satyro opponit, ibid. Animam Pauli vidit in coelum conscendere, ibid. Muta animalia [Col. XVIII] benedicit, ibid. Diebus solemnibus Paschae et Pentecostes tunica Pauli palmea vestiebatur, ibid. Ejus genus et patria, 36. Sancta pueritia, 36. Frequens in ecclesia, 36. Attentus auditor, 36. Vendit possessiones, 36. Saeculo renuntiat, ibid. Meliores aemulatur, 36, 37. Operatur manibus, 36. Orat frequenter, 37. Sacram Scripturam studiose audit, 37. Deicola vocatur, ibid. A diabolo infestatur, 37. Oratione superat, ibid. Vigiliis et jejuniis deditus, 37. Carnis illecebras memoria mortis superat, ibid. Tetra specie fornicationis spiritum videt, ibid. Vincit, ibid. Orationes ejus, 38. Victus, panis, sal, aqua, 38. Lectus, juncus et cilicium, 38. Vestis, cilicium et pellis, 48. Verberatur a daemonibus, 38. Semimortuus ad villulam reportatur, ibid. Relatus ad eremum daemonibus exprobrat, ibid. Varia in eum daemonum terriculamenta, 38, 39. Signo crucis se tuetur, 39. Coelesti visione recreatur, 39. Petit eremum, 39. Disco objecto tentatur, 39. Fugit viso auro, ibid. Ad montem primum secedit, ibid. Serpentes eum fugiunt, ibid. Viginti annis solitarie vixit, 40. Semper idem in illo corporis decor, 40. Infirmos et daemoniacos curat, 40. Crocodilos transit illaesus, 40. Monasteria exstruit, ibid. Praecepta discipulis tradit, 40, 41. Concio ejus ad discipulos, 40. Daemonem horrenda forma vidit, 42. Nocendi daemonis varios modos recenset, 42, 43, 44. Varie tentatus quid responderit daemoni, 46. Conspuit daemonem, ibid. Discipulorum ejus virtutes, 47. Corporis necessitati cum pudore servit, 47. Desiderio martyr martyres confirmat, ibid. Ejus jejunia, vigiliae, 48. Daemoniacam sanat, 48, 54. Gloriae metu fugam adornat, 48. Ad desertum interius divinitus mittitur, 48. Ad montem secundum se recepit, ibid. Victum sibi comparat, ibid. Bestiis imperat, 48, 49. Daemonum impulsu a bestiis impetitur, 49. Aliam bestiae formam cruce pellit, 49. Fratres eorum precibus victus invisit, ibid. Fontem precibus impetrat, ibid. Soror ejus puellarum magistrae, ibid. Varia ejus monita, 49, 50. Memoria sanctorum ad virtutem incitamentum, 50. Examen actorum die ac nocte instituendum, ibid. Temerarium judicium fugiendum, ibid. Delicta libello notanda, ibid. Eodem semper vultu et animo Antonius, 50. Varios a daemonio liberat, 50, 52, 56. Virginem a variis morbis liberat, 50. Novit absentia, 51, 52. Ammonis animam in coelum vehi vidit, 51. Ammonis mortem praedicit, 51. Polycratiam virginem absens curat, ibid. Omnes ab se laetos dimittit, 52. Daemonis fetorem solus sentit, 52. Rapitur in sublime ab angelis, quem daemones impedire frustra conantur, 52. Accusatur a daemonibus, ibid. Est θεοδίδακτος, ibid. Animarum status post obitum videt, 52, 675, 729. Clericos honorat, 53. Ex vultus hilaritate agnoscitur, 53. Haereticos et schismaticos devi at, 53. Palam damnat Arianos, ut Antichristi praecursores, ibid. Miracuculis firmat fidem, 53. Convertit Paganos, 53, 54. Argutum ejus ad philosophos dictum, 54. Philosophos instruit, 54, 55. Sophistas provocat ad ejectionem daemonum, 56. Constantinus ad illum scribit, 56. Non magni facit, ibid, Salutaria rescribit, ibid. Redit ad rigorem solitum, ibid. Praevidet Ecclesiae afflictionem, 57. Pacem praedicit post tempestatem, 57. Judices monet, 57. Ejus epistola ad Balacium Arianum, 58. Diversis beneficia praestat, 58, [Col. XIX] Mortem suam praedicit, 58. Postrema ejus monita, 58, 59. Funeris pompam prohibet, 59. Testamentum facit, ibid. Fidei confessores honorat muneribus, ibid. Angelos moriens videt, ibid. Semper in proposito aequabilis, 60. Celebris ubique, 60. Antonius consolatur Didymum caecum, 533. Antonius, proprietatis vitium quid faciat in monacho, docet pulcherrime, 581, 582. Antonius gradus patientiae docet, 667, 668. Antonius discendum antequam doceas monet, 680, 681.—Antonius Magnus dicitur, 674, 728, 936. Antonius Eulogii praesentiam divinitus novit, 674, 729. Ejus oratio ad Eulogium et Elephantiacum, 675, 729. Eosdem conciliat, 675, 729. Antonii perfectio, 626. Antonii Codex creaturae ipsae, 659. Antonii solitudo, 727. Antonii visio de animabus justorum et damnatorum, 675.—Antonio ostenditur operatio orationi jungenda, 584. Antonio qui Jerosolymitani, qui Aegyptii hospites, 674, 728.—Antonius quidam auctor vitae Simeonis Stylitae, 172.
- Anuph, nunquam mentitus, 763. Ministerio angelorum pascitur, 753. Ab angelo custode sibi semper assistente docetur, 754. Petita a Deo semper impetrat, 754. Sanctorum gloriam, daemonum cruciatus videt, 754. Anima ejus cum hymnis ab angelis in coelum defertur, 754.
- Apelles vel Apellen faber ferrarius, presbyter, 755. Ferro candente diabolum in mulieris specie fugat, ibid. Post ferrum candens manu nuda tractat, ibid.
- Aphraates ex Persarum magorum genere, 818. Primum Edessae, deinde Antiochiae asceta, ibid. Omnis conditionis homines instruit, 819. Ab uno tantum panem accipit, 819. Ne quidem Persicam tunicam accipit ab Anthemio, 819. Egregio apologo rem eam declarat, 819. In persecutione fortis, imperatori quare solitudinem deseruerit similitudine edisserit, 820. Eunuchus eidem minas intentans in balneo suffocatur, 820. Equum imperatoris aegrum aqua et oleo signo crucis benedicto curat, 821. Mulieres intra fores non admittit, 821. Oleo sancto solvit maleficium inter maritum et uxorem, 821. Locustas aqua benedicta ab agro arcet, ibid. Theodoreto et matri ejus benedicit, ibid.
- Aphthonius procurator Pachomii, 737.
- Apollinaris Alexandrinus episcopus, 899. Apollinaris patriarcha Alexandrinus adolescentem verecundum et pauperem arte insigni et charitate adjuvat, 923, 924.
- Apollo cum arcu, pharetra, cithara et tibia, deus gentilium, 307.
- Apollonius, seu Apollo, Pater D monachorum, 460, 747. XV annos natus eremum petit, 160, 747. Orans exauditur pro jactantiae spiritu a se auferendo, 747. Centies die, et nocte centies orat, 747. Vestitus ejus non veterascit, 747. Die Dominico charitatis gratia suos ad cibum convocat, 747. Incarceratur cum aliis ut militet, 748. Divinitus apertis carceris foribus liberatur, 748. Quod a Deo petit consequitur, 748. Revelationes habet, 748. Multi ad eum veniunt ut sint monachi, 748. Vestium munditiem amat, ibid. Simulacrum idoli pro pluvia circumferentes facit immobiles, 749. Oratione liberatos ad Christum convertit, 749. Latronem ad meliorem vitam revocat, 749. Ejusdem et latronis visio, ibid. Principi contentioso mortem praedicit, 749. Duos pagos dissidentes conciliat, 749. Gratiam humilitatis et mansuetudinis alicui impetrat, 750. Oratione panes in dies plurimos multiplicat, 750. [Col. XIX] Hospitum adventum praenuntiat, 750. Hospites adorat, osculatur, lavat pedes, 750. Fratres ejus communionem ante cibum sumunt. 750. Quotidianam communionem suadet, 751. Apollonius diaconus martyrum adhortator, 757. Maledictionem patitur a Philemone, 757. Patientia et mansuetudine Philemonem convertit, 757. Ignibus cum Philemone traditur, 758. Incolumis cum socio perstat, ibid. Praefectis Alexandriae officialibus et satellitibus conversis, miracula eduntur ad ipsorum reliquias, 758. Apollonius cognomento Ex negotiatioribus medicum se et pharmacopolam praestat fratribus, 717, 948.
- Apologus de luscinia, quo docetur quibus similes sint idololatrae, 263, 262. Apologus. Vide Parabola.
- Apostoli in omnes orbis partes sparsi, 243.
- Apparitio Astionis Vigilantio ad sepulcrum suum oranti, 219. Astionis et Epicteti parentibus facta, 223. Christi Macario in spelunca, 230. Barlaam Josaphat, 337. Eugeniae matri suae Claudiae, 348. Multorum sanctorum Sisoio in morte, 524. Apparitionibus non statim fidendum, 628.
- Appetitus insignis cohibitio, visum cibum non gustando, 509. In sene qui vitioso oleo pro melle oblato tacitus etiam in infirmitate utitur, 509.
- Aprion Tentvrorum episcopus, 123.
- Aqua putei oratione cujusdam fratris ascendit, 502, 651. Aqua solidatur sub pedibus Mariae Aegyptiacae, 391. Item Besarionis, 649. Aqua maris oratione Besarionis dulcescit, 532, 649. Item oratione Theodori, et signo crucis, 914. Aquae potus nimius phantasias generat, 479, 483. Aquae mira vis a manibus virorum sanctorum ad tentatos sanandos, 634, 635. Aquae benedictae vis et efficacia, 840. Aquam bibere contra obedientiam, peccatum, 236. Aquam bibere qualiter malum, 708. Aqua monasterii Simeon Stylites liberat a serpente mulierem, 173. Aqua vel pulvere monasterii Simeonis Stylitae sparso noxius pardus interit, ibid. Aqua benedicta phantasma a femina in equam mutata visa depellit Macarius Aegyptius, 720. Aqua benedicta et oleo sancto daemoniacum curat Macarius Alexandrinus, 724. Aqua benedicta mulierem ab ingluvie daemoniaca liberat Macedonius, 830. Insaniam eadem curat, ibid. Aqua benedicta epota abortus periculum pellitur, 831. Aqua benedicta curat equum imperatoris Aphraates, 821. Locustas arcet, ibid.
- Ara. Vide Altare, 725. Aram in monte Sina exstruit Julianus, 803. Arae admotus puer curatur a Maesyma, 832. Aras gentilium diruit Abraham, 146.
- Araches consiliarius ad regem Abanner advocatur, 293. Consulit ut Barlaam quaeratur, ibid. Eumdem quaerit, 294. Monachos comprehendit, ibid. Mortem illis minatur, 294.
- Arbor inclinatur ad sanctam Patrum controversiam de jejunio dirimendam, 615.
- Arcus non semper intenditur, 596.
- Ardaborius magister militum ad sepulturam Simeonis Stylitae venit, 174.
- Ardor discendi Pastoris, 610.
- Arguere seipsum quid, 1003.
- Ariani ut Antichristi praecursores ab Antonio palam damnati, 53. Ariani secum sentire Antonium mentiuntur, ibid.
- Arianismum elementa detestantur, ibid.
- Arma contra daemonem, 44, 47.
- Arma ura spiritus docetur, 285.
- Armatura militum Christi, 795.
- Arreptitius. Vide Daemoniacus.
- [Col. XX] Arrogans et sibi placens ab angelo providentiae derelinquitur, 766.
- Arsenius Arcadium et Honorium impp. de baptismo suscepit, 506. Eremum petit, ibid. Uti pretiosiora in saeculo, sic viliora vestimenta in eremo quaerit, 506, 620. Ejus visio de tribus hominum generibus et operibus, 506, 635, 681. Saeculi odoramenta fetore castigat, 507. De salute sua sollicitus divinitus monetur, 528, 563. Solitudinis studium et fugam hominum suo exemplo laudat, 528, 564. Fugit fratrum conspectum ut continue coelum aspiciat, 528. Cadit pronus in terram ne homines videat, ibid. In ecclesia semper post columnam sedet ne videat vel videatur, 528, 621. Etiam strepitum arundinum fugit, 564. Devastationem Scythi deplorat, ibid. Feminarum conspectum adversatur, 511, 564. Ne discipuli sui quidquam de corpore suo velut reliquias cuiquam dent, moriturus vetat, 524, 621. Oblationem post mortem pro se fieri a discipulis suis postulat, 524. Reliqua vero charitatis officia vetat, 524, 569. Lacrymae ejus continuae, 524. Judicii apud eum memoria, 565. Mortuus saeculo testamenta respuit, 582. Ejus paupertatis studium, ibid. Auxilium Dei contra daemones invocandum docet, 620. Alphabetum rustici se ignorare fatetur, 621. Eulogiam etiam valde exiguam fratribus transmissam expetit, ibid. Ejus discipuli Alexander et Zoilus, ibid. Nunquam de quaestionibus Scripturae loqui voluit, ibid. Ejus formae descriptio, ibid. Vitae ejusdem brevis summa, 621, 622. Totus igneus apparet, 635. Idem semper fugiens et tacens, 673. Cur homines fugiat pulchre edocet, 680. Occasionem excusationis captat ne videatur ab hominibus, 680.
- Arsisius quid et qualia fecerit, 713.
- Asclepion hegumenus multorum monachorum Pater, 225.
- Asclepius ejusdem cum Polychronio instituti in civili et solitaria vita egregius, 847.
- Asella virorum et mulierum conventus Romae instituit, 775.
- Asinus obsonator, et per se olera monachis deferens, 910.
- Aspectu solo modestiam sanctus Ephraem docet, 168, 169. Aspectu virginis sanctae adolescens exardescit, 878. Aspectus feminae causa tentationis, 866.
- Asper vestitus in monachis, et conversatio, 244.
- Asperitas animi in sanguinem versa exspuitur, 568.
- Aspis tractatur innoxie a pueris religiosis, 539.
- Assyria nomine femina ab insania per aquam benedictam curatur, 830.
- Asterius adolescens senem Julianum convenit pro vitae instituto, 802. Siti probatur, ibid. Fontem in ejus solatium impetrat Julianus, ibid. Exercet monasticam, 803. Senem Julianum aliquoties invisit cum munusculis, 803. Asterius haereticorum episcopus dialectica et eloquentia abutitur ad haeresim, 803. Divinitus peremptus moritur, ibid.
- Astion adolescens nobilis audit Epictetum de fide disserentem, 212. Convertitur, 212. Baptizatur, 213. Cum Epicteto in Scythiam fugit, 214. Daemoniacum signo crucis curat, 215. Semimortuum ex lapsu reddidit pristinae sanitati, ibid., 215. Egressus sinc senis imperio turpi cogitatione affligitur, ibid. Confessione curatur, 216. A Latroniano duce comprehenditur, ibid. Aetas ejus et forma, ibid. Varie torquetur, 216, 217, 218. Capite plectitur, [Col. XXI] 219. Corpus ejus splendet, ibid. Apparet Vigilantio ad sepulcrum suum oranti, ibid. Ejus parentes Vigilantius excipit, ibid. Testamentum ejus crux Dominica et sanctum evangelium, 220, 221. Apparet parentibus, 223. Bona sua pauperibus distribui petit, ibid.
- Asylum ecclesia, 194.
- Athanasius Tabennam venit, 123. Honoratur a Pachomio, ibid. Cum hymnis et psalmis suscipitur, ibid. Athanasius Romam petit, 709. Athanasius puer in littore maris episcopum simulans catechumenos baptizat, 927. Vide Pueri. Athanasius Ecclesiae cum sociis sacerdotibus et diaconis traditur, 927. Alexandro Alexandrino episcopo cohabitat, ibid. Variis persecutionibus agitatur, ibid. Athanasius VI annis latuit Alexandriae apud virginem, 776. Redit ad suos, ibid. Athanasius Antonium in Antonii muneribus amplectitur, 59. Athanasii scriptorum laus, 873.
- Athenarum laus, 153.
- Athenogenes episcopus Petrensis, 900.
- Attentio Pachomii in legendo Scripturas, 116.
- Auditor attentus in ecclesia Antonius, 36, 37.
- Auri contemptus. Vide Contemptus auri et pecuniae. Auro conspecto fugit Antonius, 39.
- Aurifex juvenis cruci aureae de suo peculio ex pietate quaedam addit, 928. Adoptatur ob opus hoc pietatis in filium a Patricio, 928.
- Austeritas sine charitate periculosa, 735. Austeritas vitae occulte assumenda, 751. Austeritas vitae mirabilis Maranae et Cyrae, 855, 856. Sub dio agunt, ibid. Austeritas Simeonis Stylitae, 171.
- Auxilium divinum adest ubi humanum defecerit, 591.
- Avara ut amicos ditet, bonis coelestibus exuitur, 741.
- Avari semper pauperes, 284. Avari fontibus ranas habentibus similes, 766. Avarus episcopus Troilus cum invitus eleemosynam dedisset aegrotat, 193. Recepta pecunia convalescit, 194. Avarus pulchra similitudine describitur, a canibus et venaticis avibus desumpta, 295.
- Avaritia punitur elephantia, 719. Avaritia delet quod paraverat eleemosyna, 194. Avaritia punitur dum mattas incendit Pachomius, 131. Avaritiae remedium dolo bono Macarius docet virginem, et convertit, 711, 712. Item Isidorus, 945. Avaritiae reprehensio, 295.
- Aves anaeque creaturae mortem Simeonis Stylitae plangunt, 174.
- Avita cum marito et filia Deo serviunt, 775.
- Avitus frater sanctae Eugeniae, 340, Avitus monachus Marcianum invisit, 808.
- Azarias custos sancti Sepulcri, 876.
- Babylas mimus, audita Evangelii sententia ad meliorem vitam convertitur, 364. Item duae ejus concubinae, ibid. Cum iisdem religiosum habitum assumit, ibid.
- Bacchus tumulentiae magister, 307.
- Baculus senis in probationem castitatis super sepulcro ejus frondescit, 500. Baculo abbatissae percutitur energumena ad diaboli terrorem, 359.
- Balacius Arianus epistolam Antonii conspuens punitur, 58.
- Baptismus Basilii fulgure et columba firmatur, 155. Baptismus christianae fidei radix, 258. Baptismus quid agat, [Col. XXI] 266. Quid post cavendum, ibid. Baptismus omnia peccata eluit, 321. Baptismus martyrii omnium praestantissimus, 269. Baptismus non datur meretricibus, nisi dent fidejussorem, 578. Baptismus olim in sancta hebdomada dari solitus, 911. Baptismus quotuplex, 915. Baptismi effectus, 258. Baptismum praecedit jejunium et oratio, 285. Post baptismum alba induuntur baptizati, 379. Baptismum expetit Hebraeus quidam moribundus, 915. Per baptismum etiam putatitium sanitati restituitur, ibid. Sine baptismo nulla bona spes esse potest, 258. De baptismo per arenam cuidam Hebraeo collato disputatio, 915.
- Baptisterium Epiphaniis sudat, 933. Aliud a Paschate ad Pentecosten sponte impletur, ibid.
- Baptizat mille conversos Abraham. 147. Baptizatur Basilius in Jordane, 155. Item Eubulus, ibid. Baptizatur Alexandriae praefectus cum familia, 345. Baptizantur parentes Astionis ab Evangelico, 223. Baptizati sanantur ab omni infirmitate, 323. Baptizandi non baptizati ante omnia, 803.
- Barachias Christianus unus disputaturus prodit pro Josaphat, 303. Eidem regnum offertur a Josaphat, 328. Recusat, ibid. Rex constituitur, 329. Ei mors Josaphat jubetur nuntiari, 338. Barlaam et Josaphat corpora transfert adhuc integra in Indiam, summa pompa, ibid.
- Baradatus cella statura sua angustiore se includit, 854. Pelle vestitur, ibid. Melius Aristotelicis ratiocinatur, ibid.
- Barbaries cum zelo et veritate melior futili eloquentia, 818.
- Barlaam et Josaphat historia ab Indis accepta, 242. Barlaam monachus et sacerdos in Sennaaritide terra, 252. Divino admonitu in Indiam proficiscitur, ibid. Regis filio lapidem pretiosum se daturum promittit, quem asserit tantum a puro oculo videri posse, 252. Ejusdem oratio ad Josaphat, 253. Quibus doctrina pia praedicanda sit declarat, ibid. Docet pulcherrimo exemplo, religiosos, ut mortis praecones et judicii divini, summo honore afficiendos, 254. Docet religiosos honorandos similitudine duarum arcarum, ibid. Josaphat in fide instruit, ibid. Eumdem ad poenitentiam et baptismum hortatur, 263. Res mundi fluxas docet, 265. Poenis terret, ibid. Praemiis invitat, ibid. De bonis operibus disserit, ibid. De poenitentia, 267. De abdicatione rerum omnium, 276. Ob peccata minime desperandum docet exemplo de filio prodigo, 267. Item de bono pastore, ibid. Cur Petrus labi permissus, causam assignat, 268. Alterius regis exemplo Josaphat docet, 278. In spem patris conversionis inducit, 279. Religiosam vitam pulcherrima parabola suadet, 279, 280. Orat pro salute Josaphat, 281. Victus ejus et vestitus, 283. Cur vestem modo mutaverit, similitudine captivum ab hostibus redimere volentis edocet, 283. Comitari volentem Josaphat edocet hoc nondum expedire parabola pulchra de caprea delecta, dissimulandum suadet, 284. Munera respuit, 284, 291. Vestes recusat, 285. Catechizat Josaphat, 285. Eumdem baptizat, 287. Missam privatam celebrat, ibid. Post baptismum Josaphat ad bona opera exhortatur, ibid. Discedendi facultatem ab eodem petit, 291. Postrema ejus ad eumdem oratio, ibid. Ejusdem oratio ad Deum pro Josaphat, 292. Quaeritur ex Arachis consilio ad poenam, 293. A Josaphat biennio quaesitus invenitur, 332, 333. Ejus abstinentia et ciborum delectus, [Col. XXII] 333. Vigiliae et nocturnae orationes, ibid. Studium virtutis, ibid. Mortem praedicit, 334. Timens purgatorium petit preces, 334, 336. Mortis memoriam inculcat Josaphat, ibid. Remedium adversus vanam gloriam suggerit, 335. Missam ante mortem celebrat, 336. Ejus morientis oratio, ibid. Muniens se cruce moritur, 336. Super corpus ejus psalmos recitat Josaphat, ibid. Sepelitur, ibid. In visu objurgat Josaphat, 337. Corpus ejus integrum a Barachia rege in Indiam transfertur, 338. Cum honore suscipitur, ibid. Multa in ejus translatione miracula, ibid.
- Barnabas spinam pedi infixam non evellit, 865.
- Basianilla Candiani ducis filia ascetria, 775.
- Basilicus rex Saracenorum Simeonem Stylitam invisit, 172.
- Basilii vita a variis scripta, 152. Varia Basilii elogia, 152. Basilius septennis litteris traditur, ibid. Duodennis est philosophus, ibid. Eubulus praeceptor ejus, 153. Condiscipuli Gregorius Nazianzenus, Julianus, Libanius, ibid. XV annis operam dedit studiis, ibid. Astronomiam et geometriam discit, ibid. Divinitus monetur sacram Scripturam legere, ibid. Abit in Aegyptum ad Porphyrium Archimandritam, ibid. Aqua et oleribus victitat, ibid. Conatur praeceptorem et discipulos ad fidem adducere, ibid. Ejus ingenium a praeceptore celebratur, ibid. Cum Eubulo praeceptore suo de fide disputat, 153. Primam philosophiae definitionem docet esse meditationem mortis, ibid. Tribus velut Cebetis tabulis mentem parabolice instruit, ibid. Resurrectionem docet, ibid. Cum Eubulo societatem init, 154. Bona sua pie erogant, ibid. Antiochiam perveniunt, ibid. Philoromo hospitis puero Basilius thema dictat, ibid. Basilius et Eubulus ad lautam mensam invitantur a Libanio, 154. Lautitiam respuunt, ibid. Pane et aqua vivunt, ibid. Libanii discipulos ad omnia honesta hortatur, ibid. Jerosolymae sacra loca lustrat, ibid. Postulant baptismum ab episcopo, ibid. Ejus baptismus fulgure et columba firmatur, 155. Chrisma et communio datur utrique, 165. Revertuntur Antiochiam, ibid. Basilius a Meletio diaconus creatur, ibid. Scribit in Proverbia, ibid. Redit cum Eubulo in Cappadociam, ibid. Eusebio Caesariensi episcopo divinitus ipsorum adventus innotescit, ibid. Honorifice ab eo excipiuntur, ibid. Basilius Caesariensium episcopus creatur, 155. Quotidie missam celebrat, ibid. Divinitus edoctus Liturgiam scribit, ibid. Hostiam sacram in tres partes dividit, ibid. Clarissimo lumine et angelis circumdatur sacrificans, ibid. Eucharistiam in columba aurea servat super altare, 156. Ipso celebrante infantulus in Eucharistia cuidam Hebraeo apparet, et calix sanguine plenus, ibid. Eumdem exinde credentem cum familia sua baptizat, ibid. Famulum Proterii, qui se daemonio per chirographum devoverat, ad meliorem mentem revocat, 157. Eum cruce signatum recludit in sacrario, ibid. Pro eo cum daemone confligit, 158. Chirographum daemonio extorquet, ibid. Anastasium domi esse praedicit, 158. Leprosum sanat, 159. Ejus precibus mulieris peccatricis peccata in charta scripta et bullata omnia praeter unum diluuntur, 160. Quod postea super feretrum ejus projectum etiam diluitur, 160. Instar columnae ignis Ephremo apparet, ibid. In eodem linguam igneam Ephraem videt, 161. Ephraem osculo [Col. XXIII] excipit, ibid. Ephraemo per orationem Graece loqui impetrat, 161.
- Basilla societatem Eugeniae expetit, 346. Baptizatur a Cornelio papa, ibid. Deus ei revelat instans martyrium, 347. Ab ancilla proditur, 347. Pedes Proti et Hyacinthi osculatur, ibid. Aversatur colloquium sponsi Pompei, ibid. A Gallieno imperatore jubetur sponsum Pompeium accipere aut gladio interire, 348. Ob amorem castitatis gladio transloditur, ibid.
- Bassus monasteriorum praefectus, 843.
- Be seu Benus totus mansuetus, 458, 746. Hippopotamo et crocodilo imperat, 459, 746.
- Bellaria Macario data, 733.
- Benedicendi pueros mos antiquus, 799.
- Benedictio vestimentorum, 127. olei, ibid., 724: animalium, 20; aquae, 724; panis, 473; panis et olei, 81. Benedictio monachorum salutaris, 524. Benedictionis sacerdotalis magnum fructum censet Simeon Stylites, 851. Benedictionem Hilarionis petunt Saraceni, 80. Benedictionem adventans hospes ab hospite suscipiente petit, 101. Benedictionem Simeonis Stylitae expetunt Barbari, ita ut pro ea decertent, 851. Benedictionem Maranae et Cyrae petit Theodoretus, 856. Benedictione Polychronii lecythus oleo impletur, 847. Benedictione non data a sene, a cibo abstinet monachus, 877.
- Benefacere, naturae divinae similitudo, 197.
- Beneficiorum Dei magnitudo, 280.
- Benjamin oleo sacro curat morbos, 716, 947. Hydropisi laborat, ibid. Alter est Job patientia, 717, 947. Interno homine sano non curat de corpore, 717, 948. Eger ipse aliis medetur, ibid. Moritur, ibid.
- Benignitas. Vide Injuriarum oblivio. Benignitate potius quam austeritate homines emendantur, 577. Benignitas in caecos et pauperes, 845.
- Benus monachus. Vide supra Be.
- Besarion oratione aquam maris dulcem reddit, 532, 649. Docet Deo fidendum, ibid. Ambulat super aquas, 649. Sol stat ad preces ejus, 649. Nesciens daemonem verbo pellit, 518, 649, 671. Paralyticum curat, 518. Stat XL noctes inter spinas non dormiens, 584. Ejus dictum, 594. Besarion. Vide Bisarion.
- Bestiae homini ante peccatum obedientes, 894. Bestiae obediunt et serviunt sanctis. Onagri Antonio, 49. Crocodilus Pachomio, 120. Columba Theophilo, Sergio et Hygino, 226. Item leones, 231. Leones Macario Romano, 228. Nec non Onager, 229. Hippopotamus Beno, 746. Item crocodilus, ibid. Crocodilus Heleno, 471. Duo dracones Ammoni, 465, 752. Leaena Joanni, 502. Leo anachoretae cuidam, 539. Leones Simeoni Prisco, 816, 817. Leo seni cuidam, 651. Hyaena Macario Alexandrino, 725. Leo Gerasimo, 893. Leo Juliani discipulo, 878. Item Sergio, 899; Paulo Helladico, 911. Canis abbati Subevorum Syrorum, 910. Bestiae sanctos venerantur. Leaena anachoretae pedibus supplex advolvitur, 540. Bestiae sanctis non nocent, sed prosunt potius. Leones cum sene in eodem cubili, 863, 866. Hyenae Pachonem circumfingunt, 732. Leoni accubat nudus Poemen, 912. Serpentes non nocent Paulo, 650. Leones jussu Macarii Romani adventantibus non nocent, 228. Leo iter Joanni anachoretae praebet, 917.
- [Col. XXIII] Bigamus ad diaconatum nec prece nec pretio admittitur a Joanne eleemosynario, 185.
- Bisarion una tunica superhumerali contentus, 772. Superhumerali mortuum induit, ibid. Ipse interim nudus manet, ibid. Vendit Evangelium, 772. Bisarion. Vide Besarion.
- Blaesilla sanctae Paulae filia, 402.
- Blanditiis potius agendum quam minis, docet Araches, 322.
- Blasphemia in Deum, est haereticorum, 672. Blasphemiae poena inflammatio libidinis, 551.
- Blasphemus in beatam Virginem Gaianus miraculose pedibus et manibus truncatus punitur, 875.
- Bona societas docet timere Deum, 610. Bonae vitae cura potius habenda quam miraculorum, 45. Bonae vitae suavitas, 275. Bona vera quaenam dicenda, ibid. Bona opera non differenda, visione pulchra docetur et exemplo, 195. Bona opera necessaria praeter baptismum, 265, 287. Bona opera occultanda, 592. Bona opera indiscretione vitiantur, 596. Bonum opus secretum servare Deo gratum, probatur in Vitalio meretrices frequentante ut convertat, 197, 198. Bonorum operum corona, 149. Bona ecclesiastica ignis consumens, 616.
- Bonosus presbyter Astionis parentes catechumenos facit, 222.
- Brochas trabem maximam in eleemosynam per jocum datam solus tollit, 922.
- Caeca illuminatur per tactum oculorum a sancto Epicteto, 212. Caeci senis patientia in haurienda aqua, et ejusdem industria, 912. Caecorum trium colloquium de causa caecitatis, 883. Caecis leaenae catulis ab anachoreta visus redditur, 540.
- Caecitas peccantium, 612. Caecitatem Didymi consolatur Antonius, 533.
- Calceamentorum quis usus apud Aegyptios monachos, 543.
- Calcearius clericus ecclesiam frequentans fit ditior alio assiduo operatore, 202.
- Calculis in orationibus annumerandis utitur Paulus de Pherme, 727.
- Caligarum usus apud Aegyptios monachos qualis, 543.
- Callinicus Joannem abbatem absens novit, 903.
- Calumnia Pompeii in Christianos, 347. Calumnia stupri Macario illata punitur pariendi difficultate, 515, 623, 624. Item Eustathio lectori, 778. Calumniae vis quanta inter claustrales, 737. Calumniae malitia quae et quanta, 777, 778, 779. Calumniam passus presbyter, et in carcerem conjectus ab angelo educitur, 894. Calumniatrix Marinae fornicaria pandocis filia daemone arripitur, 394. Apud Marinae corpus liberatur, ibid. Calumniam furti innoxio Andreae illatam senex deflet, 897. Calumniam passus ob homicidium, liberatur mortuo excitato per Palladium, qui verum homicidam declaravit, 818. Calumniam homicidii passus adolescens liberatur modo mirabili, 881. Calumniose adulterii insimulatus Daniel, a puero XXV dierum ab infamia liberatur. 896, 897. Calumniose accusati innocentia miraculose Agapeto pontifici declaratur, 907. Calumniantes excommunicantur, 737.
- Cameli LXX sine duce ad Frontonium cum suis pascendum recta pergunt, 240, 241. Camelo privatur, qui ejus usum sancto negat, 714.
- [Col. XXIV] Cancri dolorem mitigat Petrus sua praesentia, 824.
- Candela ante beatae Virginis imaginem accensa miraculose non minuitur, 917.
- Candida uxor Trajani ducis filiam virginem Deo dicat, 786. Eadem ut corpus exerceat facit panes oblationis, abstinet a carnibus, ibid.
- Canis monachis viam monstrat, 910.
- Canon monasterii virginum, 410. Canones monasterii doceri jubetur Simeon Stylites, 170.
- Capillo apprehensum Posthumium angelus transfert ad sacerdotem ut baptizetur, 234.
- Capito L annis in spelunca degit, 767.
- Captivus ter in anno liberatur, cum pro eo velut mortuo collecta seu sacrificium offertur, 192. Captivus calumniose in carcerem conjectus ab angelo educitur, 894.
- Caput mortui hominis loquitur Macario, et graviorem in inferno Christianorum quam paganorum poenam esse docet, 526, 656, 657.
- Carnalis concupiscentia fetida Aethiopissa, 576.
- Carnis illecebras memoria mortis superat Antonius, 37. Carnes comedere et vinum bibere praestat, quam cuiquam detrahere, 519, 570. Carnes pro oleribus manducant monachi, 572. Carnes comedente Stephano infirmo, qui in eo scandalizatur, divinitus docetur, 879.
- Castis conjugibus Deus opitulatores excitat, 922.
- Castitas Abrahami sponsam in thalamo deserentis, 145. Basillae sponsum Pompeium contemnentis, 348. Eugeniae, Aquilii consulis filii conjugium respuentis, 340. Ejusdem fortiter resis entis incesto Melanthiae amori, 344. Macarii Romani, e nuptiis fugientis, 228. Monachi cujusdam a matris contactu, ne ureretur, abstinentis, 572. Mulieris, ne a Magnentino macularetur, dum mundum se simulat parare muliebrem, gladio se transfodientis, 781. Pachomii a pueritia, 114. Sereni in vuitu ejus refulgens, 554. Virginis Corinthiae prostibulo traditae, 781. Castitas in coelo et in terra honoratur, 571. Castitas Pachomium a feris illaesum servat, 732. Castitas Deo familiares reddit, 908. Castitatis certamen memorabile in Josaphat, 313, 314, 315. Castitatis probatio in Theognia ignem sinu gestante, 158; in monacho, veste illaesa ignem ferente, 202; in sene, super cujus sepulcro baculus frondescebat, 500. Castitatis summa custodia, 571. Castitatem pariunt securitas, taciturnitas et occulta meditatio, 576. Castitatis studium Alexandrae se XII annis monumento includentis, 711. Castitatis in matrimonio exemplum insigne, 921, 922. Castitatis custodiam docet bona mulier ne manum quidem suam a religioso tangi sustinens, 930. Vide Continentia in matrimonio.
- Castrantes se propter regnum Dei excommunicantur, 629.
- Catechismus baptismum praecedit, 903.
- Catholici haereticos viriliter repellunt, 195.
- Caupona monacho fugienda, 924.
- Cebetis velut tabula mentem instruit Basilius, 153.
- Cedendum majoribus et coaetaneis, 628.
- Cella propter Deum custodienda, 589. Cella cum humilitate custodienda, 597. Cellae taedium quomodo superandum, 589. Cella non deserenda, 612. Cella repetenda statim post collectam, [Col. XXV] 660. Cella monacho custodienda, 666. Cellae custodia propter Deum acediam fugat, 516, 589. Cellae diligens custodia monachum perficit, 588. Cellae custodia, 589. Pulchra similitudine docetur, 590. Cellae studium et custodiam homicida supplicio afficiendus monachum docet, 881. Cellam custodiens Deum videt ut tres pueri in camino Babylonico, 596. Item cum Domino loquitur, quemadmodum Moyses in nube, 590, 661. Cellae diversae Macarii, 724. Cella Marciani minor corpore ejus, 812.
- Cereos et thymiama in monasterio virginum offert Euphraxia, 353.
- Certamen humilitatis inter Zosimam et Mariam Aegyptiacam, 385.
- Chaldaeorum dii qui et quales, 305.
- Chananaei alias Cynocephali, 225.
- Charisius lector nullis parens monitis divinitus punitur, 905.
- Charitas Abrahamis, pro affligentibus se infidelibus intercedentis, 834. Achillis, indigniori beneficium praestantis, et quare, 597. Anastasii, leprosum domi foventis, 159. Apollinis, in proximo Christum cogitantis, 672. Apollinaris patriarchae, insigni arte verecundum adolescentem adjuvantis, 923, 924. Apollonii, medicum se et pharmacopolam fratribus exhibentis, 717, 948. Christianorum in milites, 114. Eremitae cujusdam, latrones sui causa comprehensos liberantis, 668. Eulogii, elephantiosum et mutilatum foventis, 673, 728. Fratris cujusdam insontis cum fonte poenitentiam agentis, 495, 577. Fratris cujusdam, fratrem suum a lapsu servantis, 577. Fratris cujusdam in aegrotum, panem calidum ex Aegypto afferentis, 634. Fratris cujusdam, ut seni ex vulnere decumbenti inservire pergat, lavaturam vulneris ebibentis, 635. Fratris cujusdam pro fornicante fratre se affligentis, 890. Fratrum quorumdam deficientibus in monasterio lignis, 546. Fratrum pro infirmo laborantium, et mercedem ut accipiat cogentium, 634. Joannis Eleemosynarii, pauperes dominos suos vocantis, et supra VII M. D. alentis, 181. Ejusdem convitianti nepotem suum benefacientis, 187. Ejusdem datum sibi stragulum pretiosius aliquoties vendi curantis, 189. Joannis abbatis, fratris errorem tegentis, 633. Monachorum uvam ad proximos transmittentium, 507. Monachorum Aegypti, ut pauperibus subveniant operantium, 551. Motois inimicum humilitate praevenientis, 669. Moysis, noctu hydrias monachorum aqua replentis, 726. Pachomii, absentium fratrum officium supplentis, 122. Pambonis camelum suum alteri concedentis, 521. Polychronii septem dies jejunari soliti, refectionis aliquid sumentis ut aegrotum ad idem inducat, 839. Senis cujusdam, sportellarum suarum retinacula alteri dantis, 522, 634. Senis cujusdam docentis debitum a fratribus sollicite non esse exigendum, 526. Senis cujusdam admiranda in vivos et mortuos, 867. Serapionis, omnia ad ipsum usque librum Evangeliorum elargientis, 512, 582. Serapionis Sindonitae mercedem laborum fratrum sibi subditorum pauperibus distribuentis, 760. Ejusdem, mimis et Manichaeo cuidam ut illos Deo lucretur se vendentis, 761, 762. Simeonis Stylitae, suos cibos pauperibus erogantis, 171. Sisoi cum hospite discessuro jejunii tempore gustantis, 593. Theodori, singularitatem cibi in communitate improbantis, 509. Charitas tegit aliena peccata, 595. Charitas jejunio praestantior, [Col. XXV] 634, 802. Charitas proximum sibi praefert, 634. Charitas portat alterius onera, 633, 634. Charitas petenti dat, 634, 666. Charitas proximi curam exigit, 811. Charitate nimia ne rostrum comburas, 665. Charitate frigescente minus proficitur, 679. Charitas. Vide Misericordia. Charitatis funiculus, 136. Charitatis esca jejunium non solvit, 508. Charitatis officium benigne interpretandum, 606, 607. Charitatis defectus, defectus profectus, 634. Charitatis praeceptum, 672. Charitatis exemplum. Vide Patientia.
- Cheremon operans moritur, 765.
- Cherubim paradisi custos, 228.
- Chirographum, quo se Christo et baptismo renuntiare fatetur, tradit daemoni famulus Proterii ut filia heri sui potiatur, 156. Idem daemoni Basilius extorquet, 158. Chirographum miraculosum servatur quo satisfactum sibi mortuus quae Deo fenori dederat confessus est, 925. Chirographi decem centenaria divinitus deleta ob fraudatam eleemosynam a Joanne Eleemosynario dari jussam, 184. Chirographo eleemosynae merces transcribitur, 194.
- Chlamys pellicea Antonii, 728.
- Chrisma baptizatis Basilio et Eubulo confertur, 155. Chrisma in baptismo, 863.
- Christianae fidei veritas probatur, quia tam infirma fortiora superarunt, 320.
- Christiani sumus, fiat voluntas Dei nostri in nobis, vox duorum martyrum, in illis tolerantiam, in aliis operatur conversionem, 217. Christiani et monachi intrepide in India Christum praedicant, 243. Latentes prodeunt, 323. Christiani Alexandria jussi excedere, 341. Christiani gravius puniuntur in inferno quam alii, 657. Christianorum doctrina, 308. Christianorum persecutio excitatur Severo et Antonnio Augustis, 347, 348.
- Christophorus centies in nocte flectit genua, 892. Ejus visio de accensis candelis rite certantium, ibid. Jerosolyma tendit ad crucem adorandam, ibid. Eum daemones ab adoratione crucis arcere conantur, ibid.
- Christus in pauperibus nudus est, vestitur, 190. Christus solatur afflictos, exemplum in Petro Teloneario, 190. Christus apparet sancto Macario in spelunca, 230. Christus primitiae resurgentium quomodo dicatur, 261. Christus carnis humanae affectiones quae vitio carent suscepit, 286. Christus habet in se duas naturas, 319. Christi benignitas in servos suos, 60. Christi nomine invocato fugit diabolus, 46. Item crocodili, 782. Christi incarnatio, 256; miracula, 257; crucifixio, ibid.; resurrectio, ibid.; ascensio, ibid. Christum in paupere recognoscit sanctus Joannes Eleemosynarius, 183.
- Chronius Phoenicius fugit locum habitatum, 765, 973. Annis LX sacerdos arae assidet, 765. Chronius. Vide Cronius.
- Chrysostomus throno Dei assistere Adelphio revelatur, 901. Chrysostomi laus, 916.
- Cibus beatitudinis consolatur esurientem, 709. Cibus animae corporis necessitati praeferendus, 675. Ciborum delectus, 269. Vide Abstinentia.
- Cilicium ad quid utile, 117. Cilicium L annis Abraham non mutavit, 150. Cilicium Posthumii, 235. Cilicium portat Josaphat, 331. Cilicium purpura imperiali praestantius, 835. Cilicium elegantius remittit datori Polychromius, 847. [Col. XXVI] Cilicii usus in sepultura, 327. Cilicium. Vide Vestis.
- Circumcidit se monachus a diabolo deceptus, 553.
- Claudia mater sanctae Eugeniae, 340. Xenodochium exstruit, 346. Viduas congregat, ibid. Ei post mortem apparet Eugenia, et mortem praedicit, 348.
- Clavis nulla in monasterio Talidae, 778.
- Clericorum gradus diversi, 53. Clericos percussores excommunicat Joannes Eleemosynarius, 186.
- Clerum honorat Olympias, 779.
- Codex Antonii natura rerum creatarum, 659.
- Coelestis gloriae exspectatio seni cuidam semper in memoria, 685. Coelum non est Deus, 305. Coelum cogitans cito ejus fit haeres, 611. Coelorum regnum qua re potissimum consistat, 258.
- Coenae Domini die pauperibus eleemosyna erogabatur in monasterio Scopuli, 886.
- Coenobium. Vide Monasterium.
- Cogitatio divinae praesentiae tentationes fugat, 575. Cogitatio fornicationis fragilis ut papyrus, 578. Cogitatio pullus vagabundus, 589. Cogitatio otiosa quae sit, 602. Cogitatio nostra si semper in coelo sit, brevi eo perveniemus, 611. Cogitatio coelestium semper in mente habenda, 685. Cogitationes nostrae apud Deum in numerato sunt, 287. Cogitationes viam ad actiones sternunt, ibid. Cogitiones malae dum invitis contingunt, coronae serviunt, 516. Cogitationes variae operatione fugandae, ibid. Cogitationes senioribus manifestandae, 526, 573, 574. Cogitationes turpes oratione, ut ignis aqua extinguendae, 531. Molestiis superandae, 533; oratione et jejunio pellendae, 571; oratione propulsandae, 660. Cogitationes ut pictores novi et veteres, 574. Cogitationes carnales non inutiles resistentibus, ibid. Cogitationes praetereundae, et per illas ut per tabernae odores transeundum, 575. Cogitationes turpes quomodo superandae, ne in consensum et actum prodeant, 600, 601. Ut securis sine incidente nihil potest, sic nec illae sine consensu, ibid. Cum tempore evanescunt ut vestes, 601. Moriuntur in corde, ut serpens in arca, ibid. Non inquinant si cito rejiciantur, 605. Cogitationes non semper sunt peccatum, 604, 605. Cogitationes malae comprimendae, uti actus, 605. Cogitationes illusoriae, 607. Cogitationes malae ut aves abigendae, 612. Cogitationes malae a timore Dei sicut arundines ab igne consumuntur, 613. Cogitationum caput expugnandum, 605, 748. Cogitationum immundarum remedium, sursum aspicere, 510, 637, 666. Item citra satietatem comedere et dormire, 510. Cogitationum usus bonus vel malus, 605. Cogitatienum libidinosarum tres causae, 732. Cogitationum observatio medicamentum salutis, 880. Cogitationibus concupiscentiae terribilis est probatus monachus, ut leo onagris, 571. Cogitationes immundas cadaveris foetore quidam naribus admoto pellit, 495, 576. Cogitationes malas repellendo prudentia acquiritur, 526. Cogitationes excludi non posse, sed eludi, venti similitudine docetur, 601. Cogitationes discernit Pastor egressurus ad opus Dei, 610.
- Cognitio Dei. Vide Deus. Cognitio sui per quietem et silentium generatur, 880. Cognitio sui alios non judicat, 905.
- Collectionis gratia Julianus Jacobum [Col. XXVII] amimus se sequi jubet ne distrahatur, 802.
- Colloquendum cum iis quibus prodesse possumus, 740.
- Colloquium athleticum animae ad corpus et membra, 134. Colloquium trium caecorum de causa caecitatis, 883. Colloquio spirituali angeli intersunt, saeculari et sordido daemones, 506, 645. Colloquia in ecclesia prohibet Joannes Eleemosynarius, 201. Colloquia spiritualia monachorum, 530. Colloquia saecularia ad spiritualia trahenda, 609. Colloquia cum feminis cavenda monacho, 742. Colloquia saecularium novitiis obsunt, 910.
- Colobia quid significent, 543.
- Columba aurea in qua Eucharistia servabatur, 156. Columba iter monstrat Theophilo, Sergio, et Hygino, 226. Columbam in humeris Basilii sanctus Ephraem videt suggerentem concionem, 168.
- Columna lucis Hilarion, 632. Columnae insistit Simeon Stylites, 171.
- Comedens plus minus edenti aliquando praefertur, 607.
- Cometa Babylae concubina convertitur, 870; religiosum habitum assumit, ibid.
- Communicat omni die Simeon Stylites, 170. Communicant monachi prima Dominica Quadragesimae, 383. Communicant omni die qui sub Macario, 733. Communicat Epiphaniae festo Evagrius, 764. Communicare quotidie quam proficuum, 751. Communicandum Dominico die et celebrandae synaxes, 754. Communicantes digne et indigne videt Paulus Simplex, 640. Communicantium digne nomina scribit angelus, 759. Communicantium vultus diversi, 647, 648. Communicantium cogitationes Eulogius agnoscit, 760. Communicandum soli catholicae Ecclesiae, 916.
- Communio ab angelo defertur, 102. Communio apud Tabennenses quomodo ineatur, 120. Communio datur baptizatis, 155. Communio declarat diversa merita vel demerita diversorum, dum alii lucidi, alii nigri ostenduntur, 524. Communio rarior praestigiis feminam obnoxiam facit, 720. Communio non intermittenda propter somnia turpia, 727. Communio Sabbato et Dominica, sub Pachomio, 736. Communionem negat diacono publice Joannes Eleemosynarius, donec coram aliis se cum alio reconciliet, 187. Communionem hebdomadis singulis Epictetus familiae cuidam suadet, 211. Communionem cuidam monacho suadet diabolus, et quare, 588. Communio bonorum spiritualium, 814. Communio et fratrum societas utilis, 877. Communio quid, 201. Communio haereticorum vitanda, ibid.
- Communis vita melior aliquando solitaria, 564.
- Commutatio loci monachis obest, 568.
- Compunctio ut umbra semper oportet sit nobiscum, 567.
- Concilia quatuor prima generalia, et quot in singulis fuerint, 916.
- Conciliabulum daemonum, 556, 580.
- Concio Pachomii ad virtutis studium, propositio praemiis et poenis, 133. Concio sancto Basilio a Spiritu sancto in specie columbae suggeritur sancto Ephraem vidente, 168.
- Concordiae et pietas duarum conjugum Macarii virtutibus praelata, 515. Concordia inter fratres qui servetur, 530, 622, 683.
- Concupiscentia carnalis fetida Aethiopissa, 576. Concupiscentia non tam labore quam oratione superanda, 580. Concupiscentia vitanda, 721. Concupiscientia [Col. XXVII] abstinentia exstinguenda, 908. Concupiscentiam frenat Isidorus, 569.
- Confessio curat Astionem a turpi cogitatione, et diabolus ab eo mirabili modo recedit, 216. Confessio cogitationis blasphemiae illam minuit, 510. Confessio minuit pugnam, 665. Confessio humilis coram Deo culpam sanat, 669. Confessionis quanta vis, 216. Confessione furti curatur Serapion, igne e sinu egresso, 553, 569. Confessione publica quidam a stimulo carnis liberatur, 574, 575.
- Confidendum Deo etiam in deserto, qui per ibicem docet monachum noxias herbas refugere, 541.
- Confidentia in Deum panem de coelo impetrat, 539.
- Congregatione plurium interesse praestat cum voluntate solitudinis, quam solum esse cum desiderio multitudinis, 564.
- Conjugatae duae sine querela viventes praeferuntur Macario, 657.
- Conjugum continentia. Vide Continentia in matrimonio.
- Conon presbyter mulieres ob periculum baptizare renuit, 864. Liberatur a stimulo carnis per Joannem Baptistam, ibid. Eum occidere volentium manus rigescunt, 866. Quas oratione solvit, ibid. Conon alius Cilix XXX annis semel in hebdomade comedit. 867.
- Conscientia semper purganda, 612.
- Consecrationis verba a pueris prolata super pane, igne panis et saxum in quo positus consumitur, 926. Vide Pueri.
- Consensus est cogitationi immundae, quod manus securi, 601.
- Consiliarii Joannis Eleemosynarii Joannes et Sophronius, 195.
- Consilium bono principi a paupere quem suscepit suggeritur, 249. Consilium Evangelicum abdicare omnes res suas, 276. Consilii definitio, 277.
- Consolatio Barlaami ad Josaphat, 335.
- Constantia fidelium, 113. Constantia monachorum insignis, 294, 295, 296.
- Constantinus criminantium se sacerdotum chartas exussit, 197. Idem pro Ecclesia Dei alter Zorobabel, 799. Constantinus dux abbas, 864. Constantinus ex assessore religiosus, 775.
- Consuetudo peccandi cavenda, 287. Consuetudinem tolerantiae in naturam vertebat Antonius, 38.
- Contemplantibus tenebrae aptiores, 556.
- Contemplativa activa vita melior, 745.
- Contemptus sui infra animalia, 625. Contemptus passio parit salutem, 629. Contemptus etiam minimi mandati periculosus, 134. Contemptus munerum in Barlaam, 284, 285, 291. Contemptus auri in matre cum filiabus Deum fidelem curatorem praedicantibus, 583. In monachis qui aurum oblatum nec tollere nec aspicere volunt, 584. Contemptus pecuniae in Agathone, 583; in Philagrio, ibid.; in Pambone, 715; in Joanne, 741; in Dorotheo, 767; in Polychronio, 847; in Anaxanonte, 873; in viro calvo, 895. Contemptum rerum praesentium et verbis et exemplo docet pulcherrime Barlaam, 278, 279, 284, 285. Vide Religiosa vita.
- Contentio vitanda, 237, 527, 569, 607, 610. Contentio fugienda in mercimoniis, 667. Contentio sancta Olympii servi cum dominis suis de obsequio praestando, 497, 625. Contentio episcoporum et monachorum ob Origenis libros Alexandriae, 537, 538. Contentio humilitatis inter discipulum quemdam in eremo se exercentem, et abbatem suum, 539. Contentio absit ab hospite, 711.
- [Col. XXVIII] Continens quidam cum uxore in matrimonio, 894. Idem presbyter creatus per calumniam carceri mancipatur, ibid. Ab angelo e carcere educitur, ut Missam die Dominico celebret, ibid. Ab eodem reducitur in carcerem, carcerario ignorante, 895. Cum gloria ab episcopo educitur, ibid. Continentia est vitae spiritalis fundamentum, 145. Continentia et paupertas sectanda, 901. Continentia conjugatorum in Ecclesia, 56. Continentia conjugatorum Eucharisti et Mariae senibus duobus praefertur, 652. Continentia in matrimonio perpetua Anastasii et Theogniae, 158; Eucharistii et Mariae, 652; Ammonis cum uxore, 482, 713; Magnae cum marito, 776; Olympiae cum Nebridio, 779; cujusdam qui postea presbyter creatus est cum uxore, 894. Continentia in matrimonio certo tempore Antigoni et Euphraxiae, 351; Protocomitis cum uxore annis XXX, 755. Continentia oculorum in Pachomio, sororem videre renuente, 124; in Theodoro matrem videre detrectante, 125, 126, 505; in eodem sororem videre renuente, et ut futuram vitam inquirat nuntiari curante, 505; in Simeone Stylita, matris aspectum renuente, 172; in Joanne eremita, feminas refugiente quas XL annis non vidit, 739, 741; in Pastore nec judicem nec sororem videre volente, 499, 593; in eodem refugiente suorum aspectum, 525, 526, 650; in Arsenio, aspectum mulierum declinante, 511; in Poemene et Anuph matris aspectum fugientibus, 523, 570; in Sara, LX annis super flumen habitante et illud non aspiciente, 587; in Silvano etiam arborum conspectum aversante, 610; in Marco clausis oculis matrem salutante, 618; in Pior sorori se clausis oculis offerente, 764; in Eusebio nec vicinos campos nec coelum aspiciente, 811. Continentia ventris et linguae necessaria, 511, 562, 574, 666, 861, 999, 1005. Continentia in verbis, 592. Vide Silentium. Continentia in victu. Vide Abstinentia. Continentia aliqua in aliquo singulis annis exercenda, 568. Continentiam sanctus Ephraem persuadet meretricibus duabus divinae praesentiae memoria, 168, 169. Continentiam a femini docet Arsenius, dum earum aspectum et memoriam aversatur, 511, 564. Item Sisois, 564.
- Contristato a te poenitentia satisfac, 669.
- Contritio et dolor de peccato magis delet peccatum quam corporis afflictio, 375.
- Contumeliam pati, magnum, 629.—Contumelia abstinendum in seniorem, 734.
- Conversatio multorum noxia etiam sanguine junctorum, 496.
- Conversio nobilis adolescentis Theodori, 124 Conversio philosophi, 130-131. Conversio multorum ad Deum per Simeonem Stylitem, 171. Conversio Jonathae Latronis, 173. Conversio philosophorum, 556. Conversio furum, quos senex in furto aliquid oblitos monuit, 631. Conversio praefecti cujusdam, 650. Conversio latronis per Apollonium, 747. Conversio Palladii abbatis ex visione ignis supra cellam senis David coelitus apparentis, 881. Conversio Cyriaci latronis, 911. Conversio mille hominum per miraculum Epicteti sanando surdum, mutum, et aridum, 115. Conversio a statu pravo ad vitam meliorem: Pelagiae, 202; Mariae neptis Abrahae, 372; Thaisis, 374. Mariae Aegyptiacae, 387; Moysis latronis 726, 995; Babylae cum concubinis, 870. Militis cujusdam, 867; Mariae meretricis, [Col. XXIX] 869; Davidis latronis, 904; latronis cujusdam, 1002. Conversio miranda, non lapsus, 598.
- Convitiatorem nepotis sui officiis prosequitur sanctus Joannes Eleemosynarius, 187.
- Copres hospitalis, 752. Ejus narrationes audiens cum taedio et dormiens visione increpatur, 752. Narrat sua facta ad aedificationem, 752. Arena ab ipso calcata, fertilitatem terrae sterili confert, 753. Illaesus in igne cruce signatus perstat ob fidei integritatem, adversario Manichaeo igne adusto, 753. Convertit ad fidem idololatras gentiles, 753. Furem gentilem miraculo ad fidem adducit, 753.
- Cor durum mollitur verbo Dei quemadmodum gutta cavat lapidem, 638. Cor mundum in saeculo et tabernis gerere difficile est, 914.—Cordis puritas in Sara, 603. Cordis janitor quisque sui, 895.
- Coriarius Alexandrinus omnes sibi praefert, et praefertur Antonio, 671, 672.
- Cornelius papa baptizat Basillam, 346.—Cornelius papa latet propter persecutionem, 347. Cornelius Pachomii discipulus, 121.
- Corona certantium contra impugnationes, 578.
- Corporalia qui spernit, accipit spiritualia, 102. Corporalibus inhaerens est proximus lapsui, 564.
- Corpus Domini edimus pro manna, 125. Corporis et sanguinis Christi perceptio, 588. Vide Eucharistia.—Corpus affligendum ne nos occidat, 710. Corpus jejuniis extenuandum, 758. Corpus Theodosii eremitae religiose elatum, 826. De ejus cubili contentio, ibid. Corporis necessitati cum pudore servit Antonius, 47. Corporis afflictio, 236. Corporis motum triplicem docet Antonius, 573. Corporis viror siccat animam, 597. Corpora sanctorum Astionis et Epicteti splendent, 219. Corpora integra duorum monachorum mortuorum prae siti in insula, 898. Corporum Barlaam et Josaphat religiosa translatio, 338.
- Cosmas eunuchus paralyticum sanat, 872. Ejus reliquiae pretiosae, ibid. Mortuus ab haeretici communione in sepulcro abhorret, 873. Draconem illaesus transit, ibid. Ejus orandi canon nocte sanctae Dominicae, 873. Cosmas Scholasticus et aspectu et doctrina docens annis XXXIII in omni se virtute exercuit, 914. Non juravit, non mentitus, non risit, ibid.
- Cosmae et Damiani templum, 900.
- Cosmiana haeretica a sepulcro Domini nostri per beatam Virginem arcetur, 875. Ecclesiae reconciliatur, ibid.
- Cranium mortui loquitur Macario, 526, 656, 657.
- Creatio rerum astruitur, 254.
- Creaturae omnes ingratitudinis hominem arguunt, 200. Creaturae docent esse Deum, 304. Creaturae omnes codex Antonii, 659.
- Credendum tarde, 607. Credendum, non inquirendum, quomodo Filius genitus ab aeterno, vel Spiritus procedat, 831.
- Crocodilus vehit Helenum, 794. Crocodili Pachomium vehunt, 120. Ad Christi nomen fugiunt, 782. Crocodilos illaesus transit Antonius, 40.
- Cronius interpres Antonii, 675, 729. Ob tristitiam fugit a monasterio, 727.
- Cruciantur a Sarracenis septem monachi, 530.
- Crucifixus Christus, ne pecces, sit in cogitatu, 659.
- Crux Dominica et sanctum Evangelium testamentum Astionis, 221. Crux [Col. XXIX] in regni auspiciis erigitur a Josaphat, 322. Crux monachi, timor Dei, 549. Crux pro velo erigenda hic navigantibus, 586. Crucis adoratio, 225. Eam daemones impediunt, 892. Crucis signum inspectantibus omnibus rex Abenner adorat, 326. Crucis signum in mensa, 115. Crucis signatio in ingressu itineris, 225, 227. Crucis signationem contra metum daemonum suadet Antonius, 40, 42, 45. Crucis signum ab adventantibus in testimonium Christianitatis exigit Macarius, 228. Crucis signum daemonibus terrori est, 286, 317. Crucis signi vis atque potentia contra praestigias daemonum, 333, 385. Eodem contra monstrosam bestiam frontem signat et pellit, 49. Astion daemoniacum curat, 215. Dorotheus venenum superat, 710. Evagrius seram aperit, 764. Eudoxia puerum paralyticum mutum et surdum curat, 358. Item energumenam liberat, 359. Jacobus Nisibita miracula facit, 792. Limnaeus colicos dolores curat, 845. Item viperae morsus, ibid. Macarius varias pellit phantasias, 229. Pachomius daemonem pellit, 119. Item Christum se simulantem denuo fugat, 135. Pastor puerum sanat, 650. Petrus Galata oculum uxoris praefecti Orientis sanat, 822. Item oculum matris Theodoreti, 823. Simeon Stylites daemonem repellit cum ad igneum currum ascendendum pedem elevat, 172 Zosimas eodem se munit contra leonem, et securus est, 391. Crucis signo moriens se munit Barlaam, 336. Item Pachomius, 138. Crucis signo munit se contra spectra Joannes Eleemosynarius, 182. Item Zosimas, 384. Crucis signo munitus Copres ignem illaesus pertransit, 753. Helenus episcopus in igne illaesus perstat, 342. Julianus a veneno propinato immunis est, 889. Maria Aegyptiaca super aquas Jordanis ambulat, 390. Crucis signo et aqua benedicta quaedam ab edacitate liberata a Macedonio, 830. Crucis signo et insufflatione diabolum vincit Pelagia, 379. Crucis signo et oratione fugantur daemones ab Antonio, 556. Crucis signo et oratione aqua maris dulcescit, 914. Crucis signo et oratione Joannes navem incantatam solvit, 886. Crucis signo Jesum invocans draconem Julianus interficit, 802. Crucis signo neglecto in varias diaboli tentationes incidit sanctus Macarius, 229, 230. Crucem argenteam tenet manibus anachoreta mortuus ante VII annos, totus integer, 887. Cruce purpurea signat cucullas Pachomius, 736.
- Cucullorum usus et significatio, 543. Cucullus modicus saecularium est, 583.
- Cucumerem desideratum quidam ante se suspendit intactum, ut appetitum suum effrenum castiget, 509.
- Cupiditas a tribunali ableganda, 244.
- Cura sanctorum in coelis pro vivorum salute, 223.
- Curiositas vitanda, 679.
- Custodia oculorum. Vide Continentia oculorum. Custodia sensuum, ne fures per illos ingrediantur, 611.
- Cynocephali seu Chananaei, 225.
- Cyra. Vide Marana.
- Cyri regio errore Marcionis imbuta, 840.
- Cyriacus princeps latronum periculo eripitur, infantum intercessione quos a morte servaverat, 1001. Cyriaco abbati Laurae Calamonis beata Maria cum Joanne Baptista et Evangelista apparet, 875. Cellam ejus ingredi eadem beata Maria recusat, propter Nestorii libros, ibid.
- Cyrilli prudentia ut senem ab errore de Melchisedech revocaret, 636.
- [Col. XXX] Cyrionis de generatione posteriore responsio, 646.
- Dactyli cibus Onuphrii, 102.
- Daemon diversis formis apparet; adolescentis specie Abraham eremitae, 148; item abbati Isaac Thebaeo, 910; Aethiopis forma Antonio, 37; Apollonio, sive Apollini, 747; Macario Alexandrino, 507, 508; similiter seni cuidam, 904; Aethiopissae instar juveni cuidam, 576; angeli specie Abraham eremitae, 148; item Simeoni Stylitae, 171, 172; Item alteri cuidam, 628; item Joanni, 745; In Christi effigie Pachomio, 135; item alteri cuidam, 628; et Valenti, 733; feminae specie Pachomio, 116, 119, 135; Macario Romano, 320; Apelli, 755; puero cuidam in Scythi, 575; hominis forma Macario, diversa vascula circumferentis, ex quibus se fratribus in solitudine gustum praebiturum dicebat, 510, 637, 665; monachi instar cuidam seni in Raythu, 898. Daemon timet non iracundum, 569. Daemon fugatur oratione et psalmi cantu, 119, 148, 149, 645; item signo crucis, 119, 215, 332; item Jesu et Christi nomine prolato, 136, 148; item cruce, oratione, jejunio, et recursu ad Deum, 257; signo crucis et insufflatione, 379; oratione et signo crucis, 556; signo crucis et aqua benedicta, 830. Daemon a Christo ut passer irretitus tenetur, 42. Daemon Christi potentiam confitetur, 46. Daemon superatur ab Abraham eremita, 148, 149; item a Jacobo, 842, 843. Daemon dormienti in oratione Hilarioni insultat, 76. Daemon prodit latentem Hilarionem, 83, 84. Daemon praesente Pachomio obmutescit, 114. Mulieris afflictae specie Pachomium fallit, 116. Ad preces Pachomii et psalmi cantum instar fumi evanescit, 119. Item signo crucis pellitur, ibid. In Christi effigie Pachomio apparet, 135. Cum clamore et fetore recedit, ibid. Eidem pulcherrimae mulieris instar se offert, ibid. Pachomio subditur, 135. Ignorat futura contingentia in sua causa, ibid. Quomodo sciat futura, ibid. A naturali et frequenti rerum eventu argumentatur, 136. Diversimode homines tentat, ibid. Fugatur a Pachomio in Christi nomine, ibid. Contra Abraham eremitam armatur, 148. Boni angeli specie eum decipere conatur, ibid. Ab eodem nomine Jesu prolato fugatur, ibid. Securi cellam ejus diffringere tentat, ibid. Psalmi versu recitato fugatur, ibid. Adolescentis specie eidem apparet, 143. Psallit, 149. Oratione fugatur, ibid. Victum se clamat, ibid. Latronianum tyrannum corripit, suffocat, 219. Perpetuo insidiatur, 517. Moysem secundum obsidet ob verbum durius contra Macarium dictum, 555. Sub specie humilitatis monachum eductum decipit ut labatur in fornicationem, 580, 581. Daemon quosdam, quosdam voluntas impugnat, 678. Daemon nos impugnat, quia arma abjicimus, 678. Daemon malorum superseminator, 681. Daemon comedens cibos resolvit, non digerit, 720. Despectus tentare cessat, 732. Pro Deo superbe se offert, 733. Ferro ignito abigitur ab Apelle, 755. Egrediens dat signum, 760. Quare habeat potestatem in creaturas, 823. Daemon superbiae instar Aethiopis, 37, 747. Daemon carnalis concupiscentiae instar Aethiopissae, 576. Daemonirae et memoriae injuriarum, 910. Daemon ad Gloria Patri evanescit, 898. Horret psalmorum meditationem, ibid. Forma Aethiopis psallentem senem saltando turbare conatur, 910. Daemon. Vide Diabolus. Daemonis vires fregit incarnatio Christi, 135. Daemonis [Col. XXXI] opus animarum perditio, 130. Daemonis artes varias videt Pachomius, 505. Daemonis major modo persecutio quam olim, 526, 626, 678. Daemonis astutia declinantis sanctos, 638. Daemoni nec vera dicenti credendum, 43. Daemoni suam infirmitatem exprobrat Alexander meribundus ab eo arreptus, 917, 918. Item Evagrius, 764. Item Thallelaeus, 855. Daemonem vicit Macarius sua fortitudine, 585. Daemonem gulosum ejicit Macarius, 720, 721. Daemonem quem Antonius non poterat, Paulus Simplex ejicit, 734. Daemonem amatorium magicis praestigiis inductum pellit Macedonius, 830. Daemones Antonium verberant, 38. Eumdem varie exagitant, 39. Ejus ascensum impedire conantur, 52. Eumdem accusant, ibid. Daemones non natura, sed suo vitio mali, 42. Fallunt affinitate virtutum, 43. Quomodo futura praedicant, 44. Egredienti de corpore animae occurrunt, 200. Ad libidinem incitant, 316. Lugent fidem Christi dilatari, 323. Hominum lapsu laetantur, 496, 556, 580. Quomodo expellendi docet Pithyrion, 760. Daemones non plus nocere possunt quam Deus permittat, 554. Daemones ob levia peccata obsidebant olim sanctos, 555. Daemones non audiendi licet ad bonum invitent, 606. Daemones dupliciter nos impugnant, exterius et interius, 611. Daemones instar apum nos circumdant stridentes dentibus, 645. Daemones de lapsu monachi exsultant, 576. Monachum deceptum rident, 742. Insultant poenitenti, 743. In specie angelorum se Joanni exhibent, 745. Martyrum reliquis terrentur, 840, 841. In Theodoretum vociferantur, 940. Non audent appropinquare speluncae Sophronii, nisi a longe stadiis tribus, 910. Pugnant cum iis qui ipsis adversantur, 602. Adorationem crucis impediunt, 892. Daemonum procacium varia terriculamenta, 38, 42. Daemonum odium contra monachos et virgines, 42. Daemonum variae tentationes, 118, 119. Daemonum catervas oratione profligat Posthumius, 238. Daemonum tentationes variae tempore orationis Macario Alexandrino per pueros Aethiopes inter fratres discurrentes ostenduntur, 507, 508. Daemonum illusio in fratre quodam, cui diabolus in specie angeli ad plures annos apparens, tandem in parricidium induxit, 661; in Valente, qui dum se versari cum angelis arbitratur, sacramentorum communionem contempit, et daemonem Salvatoris specie sibi apparentem adorat, 733; in Abrahamio, dum ex superbia se a Deo ordinatum presbyterum credidit, 769. Daemonum consistorium, 556, 580. Daemonum differentia mente diversa eadem essentia, 720. Daemones ad tentandum, angelos ad succurrendum Moyses videt, 495. Daemones ejiciendi mira potestas in quodam, qui a daemone contra vanam gloriam possideri optat, 542. Daemones immittunt philosophi Antonio, 556. Ter fugantur oratione et signo crucis, ibid.
- Daemoniaca quaedam oratione et comminatione Antonii liberatur, 54. Daemoniaca ex calumnia liberatur confessione apud corpus Marinae, 394. Daemoniacam voti violatricem sanat Pachomius oleo benedicto, 127. Item daemoniacam pane benedicto, 128. Daemoniacam curat Euphraxia, 359. Daemoniacam edacitatem curat Macedonius signo crucis et aqua benedicta, 830.
- Daemoniacus liberatur in cella Vitali, 198. Daemoniacum sanat Epictetus ejecto [Col. XXXI] daemonio, qui se multorum haereticorum patrem profitebatur, 211, 212. Daemoniacum signo crucis curat Astion, 215. Daemoniacum oratione et jejunio curat Macarius Aegyptius, 720, 721. Daemoniacum sanat Paulus Simplex sua humilitate, 731. Daemoniacum sanat Marcianus absens, 807. Daemoniacum curat Petrus Galata, 822, 823. Daemoniacum liberat oratione Adelphius Arabessi episcopus, 901; oratione Andreas, 897. Daemoniacos curat Antonius, 40.
- Damiana, abbatissa solitaria, 899.
- Damiano diacono Joannes Eleemosynarius negat communionem, donec cum adversario suo reconcilietur, 187. Damianus discipulus Polychronii lente madefacta vivit, 846.
- Damnatorum gravissima poena, visione Dei carere, 260.
- Daniel discipulus Arsenii, 528. Daniel presbyter ordinatus, in ministerio diaconatus ex humilitate perseverat, 554. Daniel Aegyptius de adulterio injuste infamatus, 896. Liberatur ab infamia, infantulo XXV dierum patrem enuntiante, 897. Danielis abbatis dictum, 597.
- Danti datur et abundat, 616, 617.
- David LXXX annis cellae inclusus, 880. Ejus cella igne coelesti illustratur, ibid. David latro ad monasticam aspirat, 904. Minatur et jurat malum ni admittatur, ibid. Omnis virtutis exemplum efficitur, ibid. Ab angelo sibi peccata remissa audit, ibid. Extra psalmorum canonem mutus, 905. David oratione ignem exstinguit, 918.
- Davides Eusebii discipulus nunquam excanduit, XLV annis absque ira vivens, 812. CL virorum praefectus, ibid. Agimo semper et vultu tranquillo, 812, 813. Ne quidem accepta contumelia mutatur, 813.
- Debitum non rigide exigendum, 667.
- Decretum patrum de canone psallendi, 543.
- Dedicatur ecclesia ab episcopo, 323.
- Deficientes a monasteriis pessimi, 734.
- Defuncto honores immerito exhibiti in dolores cedunt, 129. Defunctorum commemoratio tertiae, et quadragesimae, 675, 729.
- Deicola vocatus Antonius, 37.
- Deliciae monachis declinandae, 638.
- Delicta libello notanda, 50.
- Demetrius Romam petit, 709.
- Depositum ubi sit, mortuus indicat, Macario orante, 650.
- Desertio status perfectioris oritur ex negotiorum implicatione, 707.
- Desertor vocationis a daemone invaditur, 542. Desertores monasteriorum pessimi, 734.
- Desertum fidentibus fructus producit, 755.
- Desiderium incredibile Josaphat audiendi bona, 253. Desideria superanda docent Theodorus et Lucius, 585.
- Desperandum non esse ob peccata docet Barlaam, exemplo filii prodigi, boni pastoris, Petri lapsi, 267, 268. Desperandum non est in tentatione, 590.
- Desperatio cavenda, 742. Desperationis cogitationes superat Isidorus, 516. Desperationis remedia, et quid daemoni eam suggerenti respodendum, 895. Desperationem post peccatum suadet daemon, 742.
- Detractio fugienda, 237, 607. Cur fugienda, 519. Quomodo vitetur, 672. Detractiones audiens Maches dormit, 550.
- Detractor insigni parabola depingitur, [Col. XXXII] 658. Detractor carnes fratrum manducat, 571. Detractor prodest, 667. Detractorem munere placa, 668. Detractores sacerdotum adversatur Pachomius, 123. Detractores odit et excludit sanctus Joannes Eleemosynarius, 188.
- Deus ut natura est a nemine videri potest, 256. Deus verus unus, 264. Deus ex rebus conditis quomodo cognoscatur, 281. Quomodo ex earumdem rerum conservatione, 281; similitudine navis quae est sine gubernatore, ibid. Deus ex creaturis agnoscitur, 304. Deus super omne bonum, 291. Deus solus mundus est, 598. Deum plus diligens plus honoratur ab hominibus, 632. Deus, non mammona, eligendus, 666. Deus loquitur nobis multis modis, 808. Deus fortis adjutor, 905. Dei dilectio, 237. Dei auxilium adest, ubi humanum deficit, 591. Dei ignoratio animae caligo est, 263. Dei praesentia ubique cogitanda, 609, 611. Dei providentia, divitem per angelum monentis ut Frontonio escas mittat, 240, 241. Dei providentia cuidam panem divinitus subministrantis, 744. Dei providentia Helleni in deserto mensam parantis, 755. Dei providentia in se confidenti panem coelitus subministrantis, 539. Dei providentia novitium monachum in eremo per angelum aquilae specie ducentis ad locum annona refertum, 587. Dei providentia pane deficiente canistrum uvis et ficubus plenum mittentis Posidonio, 760. Dei servitium mirabili modo compensatur in Abiba, 929. Deo fidendum, 532, 649. Sine eo nihil possumus, 607. Deo proximus non laeditur, 612. Deo quo quis propior, eo magis se miserum novit, 624. Deo vacandum, 742. Secundum eum interius operandum, 608. Deorum cultus ab Aegyptiis, profectus, 305.
- Devotio practica, 530.
- Diabolicis insidiis infestatur Antonius, 37. Eas oratione superat, ibid.
- Diabolus humilitate Silvani monachi victus, 129. Diabolus Basilio orante coactus chirographum reddit famulo Proterii, 158. Diabolus se in angelum lucis transformans conatur ad superbiam Simeonem Stylitam inducere, 172. Diabolus sancto Macario Romano mulieris specie apparet, 230. Diabolus crucis signum timet, 286. Diabolus suam impotentiam fatetur, 317. Diabolus tentat Josaphat, 331, 332. Diabolus vincitur ab Eudoxia, quae laborem duplicat, 356. Diabolus conqueritur de Nonno et Pelagia, 379. Diabolus pellitur a Pelagia signo crucis et insufflatione, 379. Diabolus jam plus persequitur homines quam olim et quare, 526, 626, 678. Diabolus ut monachum quemdam e cella educat, communionem suadet, 588. Diabolus varia tentationum semina serit, 599. Diabolus emissarius Juliani sistitur oratione Publii, 650. Diabolus presbyterum se simulat, 755. Diabolus distractiones tempore orationis ingerit, 877. Diabolus. Vide Daemon. Diaboli virtus adventu Christi debilitata, 43. Diabolus studet laedere resistentes, ibid. Diaboli imbecillitas, 43, 46. Diaboli in bonos odium, 113. Diaboli a Deo defectio, 255. Diaboli in hominum invidia, ibid. Diabolum aliquando redimendum censet Origenes, 537, 538. Diaboli laqueos quis evadat, 551. Diaboli praestigiae cellam illuminantis, 552. Diaboli artes variae, ad homines subvertendos, 586. Diaboli artes variae ut monachum a cella extrahat, 587, 588. Diaboli prodromi tres, oblivio, negligentia, concupiscentia, 612. Diaboli [Col. XXXIII] impetus quis non timeat, ibid.
- Diaconatus quanta dignitas, 623.
- Diaconissarum prima, Romana nomine, Pelagiam e baptismo suscipit, 379.
- Diaconus ordinatur Basilius a Meletio Antiochiae episcopo, 155. Diaconus quidam indignus celebranti astans Spiritus sancti descensum impedit, 907. Ab altari removetur, ibid. Diaconi laps vera poenitentia miraculo declaratur, 577.
- Diana venationis dea antiquis, 397.
- Didymus oculis orbatus, 711, 944, 986. Quandiu vixerit, ibid. Sacras Scripturas noverat, licet non didicisset, ibid. Mors Juliani apostatae illi revelatur, ibid.
- Dies primus conversionis semper est conservandus, 529.
- Differentia eremitarum et monachorum, 10 […] 6. Differentia inter Deum patrem et carnalem, 212. Differentia legis antiquae et novae, 266.
- Dii falsi multi, 264. Dii Aegyptiorum, Isis, Osiris, bruta animantia complura, et cepae, allia, spinae, etc., 307. Dii Chaldaeorum elementa et sidera, 305, 306. Dii Graecorum, Saturnus, Jupiter, Ganymedes, Vulcanus, Mercurius, Aesculapius, 306; Mars, Bacchus, Hercules, Apollo, Diana, Venus, 307; Adonis, 307. Dii gentium non sunt dii, et quare, 308. Dii multi in Aegypto, et unde, 748. Dii Persarum sol, ignis, aqua, ex Milidone, 585.
- Dilaniatur a bestiis qui peregrinum non liberaverat ab illis, 912.
- Dilatio salutis periculosa, 258.
- Dilectio cauta, 96. Dilectio Dei, 237.
- Diluvium, 255.
- Dio et aeri nudo expositi: Eusebius, 836; Cyra, 855, 856; Limmaeus XXXVIII annis, 845; Macarius Alexandrinus XX diebus, ut somnum superet, 722; Macarius junior homicida tribus annis in solitudine, 718; Marana, 855, 856; Maro, 833.
- Diocles esphilosopho monachus, 767.
- Dionysius presbyter reprehendit Pachomium, quod ab aliis separet hospites, 126.—Dionysius Seleuciae episcopus, et quid sub eo acciderit, 885.
- Discendi ardor, 610.
- Discipulus Macarii plagis afficitur, 118. Discipulus patientia magister evadit, 632. Discipulus Sisinnii in eodem cum illo dum sepelitur sepulcro quiescit, 889.
- Disco argenteo objecto tentatur Antonius, 39.
- Discretio Abraham eremitae ut neptis suae animam salvet, carnes libere comedentis, 371. Agathonis in vestibus, 512, 687. Joannis Nani, aquam, aliis recusantibus, accipientis, ne dator contristaretur, 599. Mathois, leve opus et continuum, gravi quod cito absolvitur praeferentis, 585. Patris cujusdam orationem et abstinentiam magnis laboribus praeferentis, 580. Silvani, lapsi monachi animam salvat, 605. Discretio securis est quae arborem dejicit, 602. Discretio in jejunio quae et qualis, 603. Discretio viam regiam docet, 552. Virtutum genitrix et custos, ibid. Discretio in omnibus operibus necessaria, 606. Discretionis et prudentiae exemplum singulare discipuli magistrum continentis ab iracundia, et postea a magistro laudati, 501, 502. Discretionis defectu immolaret filium a diabolo deceptus nisi elapsus aufugeret, 552, 553. Discretionis defectu Heron cadit, 532. Discretionis defectu alius monachus circumcidit seipsum, 553. Discretionem Paulus a mulieribus abhorrens [Col. XXXIII] docetur, dum feminarum ministerium cogitur admittere, 553. Discretione servatur, comedens, nolens oblatum cibum, sed a Deo exspectans, moritur, 552. Discretione sprituum clarus Antonius, 45, 47.
- Dissensiones cavendae, 237.
- Distractio facile contingit, 606. Non distrahi in oratione magnum, majus in psallendo, 609. Distractiones si a Deo nobis imputentur, quis salvabitur, 609.
- Distractus quidam nunquam in oratione fuit, 891.
- Diversa daemonum nequitia, 42, 43, 45.
- Diversimode in via Domini ambulatur, 565.
- Diversitas monachorum priorum et posteriorum, 637. Diversitas abstinentium, 665.
- Divinatio contemnenda, 44.
- Divinum auxilium adest Macario laboranti in itinere et fatigato, 532.
- Divites veri, 284.
- Divitiae ad coelum per manus pauperum mittendae, 276.
- Docens, et non faciens, puteo similis, 601.
- Doctorem salutis pro patre Simeon Stylites habet, 170.
- Doctrina Christianorum a Christo originem ducit, 308. Doctrinae evangelicae vis, 56.
- Documenta salubria, 531.
- Dominico die angelus communionem defert Onuphrio, 102.
- Domnina continuo lacrymans, 856. Templi ornatum suadet, ibid. Lente madefacta vivit, ibid. Vultum celat, ibid. Athletas animat, ibid. Monachis suppeditat necessaria, 857. Varia per orbem ejus monasteria, ibid.
- Domnionis lectus curat aegrotos, 762, 968.
- Dona in sanctis viris varia, 796.
- Dormitans in spiritali colloquio divinitus increpatur, 752.
- Dormitorii ratio, 237.
- Dorotheus LX annos versatus in spelunca, 709, 943, 985. Palladius ei in disciplinam traditur, 709, 985. Item Heraclides, 943. Ut affligat corpus continue laborat, 710, 943, 985. Manibus sibi victum parat, 710, 943, 985. Somnum superat modo mirabili, ibid. Crucis signo venenum superat, ibid. Dorotheus inclusus rector virginum, 735. Dorotheus pecuniae contemptor, 767.
- Draco ab Hilarione crematur, 84. Draco adorat Simeonem Stylitem, 173. Draco curatur a Simeone Stylite, ibid. Draco mulierem torquet, 226. Draco precibus Amun rumpitur, 752. Draconem ingentem sancti viri non horrent, 751. Draconem illaesus transit Cosmas, 873. Dracones custodiunt a latronibus ostium Amun, 752.
- Dracontius episcopus confessor, 82.
- Duae in Christo naturae, 319.
- Duo adolescentes deliciosi probantur a Macario. Vide Macarius.
- Duodenuis est philosophus Basilius, 152.
- Duplum restituit Deus Joanni Eleemosynario, 195.
- Dura increpatio monachum dejicit ad egressum, 573. Dura mundo sanctis viris sunt suavia, 796.
- Dux quidam Palaestinae ab ingressu sancti Sepulcri arcetur ab ariete ob haeresim Severianam, 876. Resipiscens admittitur, ibid.
- Ecclesia poenitentiae Antiochiae, 175. Ecclesia asylum, 194. Ecclesia crystallyna admiranda, 227. Ecclesia [Col. XXXIV] ab episcopo dedicatur, 327. Ecclesia maxima in monte Nitriae, 713. Ecclesiae afflictionem praevidet Antonius, 57. Ecclesiae thesauros Deus tuetur, 184, 185. Ecclesiae pecunia injuste acquisitae admista perit utraque, 183. Ecclesiae matris descriptio ex Canticis, 223. Ecclesiae frequentatio a tribus et quatuor millibus, 478. Ecclesiam frequentat Antonius, 36. Ecclesiam exstruit Abraham ex suo patrimonio, 146. Ecclesiam frequentans operarius ditior fit non vacante, sed semper operante, 202. Idem promovetur ad presbyterarum, ibid. Ecclesiam ingredientium diversos status Paulus Simplex videt, 525. Ecclesiam exstruxit in Sinai Julianus Sabas, 803. Ecclesiam non deserendam Simeon Julianum monet, 890.
- Edacitas daemoniaca curata a Macedonio signo crucis et aqua benedicta, 830.
- Edunt propter Deum monachi praeter consuetudinem, 527.
- Egredientes ante finitam missam dextre corrigit Joannes Eleemosynarius, 201.
- Electio quid, 277. Varietas ejus pulchra similitudine a fontibus desumpta probatur, 278.
- Eleemon in omnes misericors, 771. Parturienti subvenit, ibid. Libros vendit, ut pauperibus subveniat, 772.
- Eleemosyna, virginis specie oliva coronatae sancto Joanni Eleemosynario apparet, 182. Eadem morientem suscipit, 205. Eleemosyna Onuphrii, 103. Eleemosyna Joannis, 147. Eleemosyna palatium in coelo parat, 194. Eleemosyna quae in pauperes confertur, a Christo tanquam sibi exhibita suscipitur, 276. Eleemosyna optime pauperibus impenditur, 601, 602. Eleemosyna danda potius non consanguineis, 607. Eleemosyna sine mensura danda, 616. Eleemosyna in vere mendicis miraculo firmata, 616. Eleemosyna danda in hilaritate, 766. Eleemosyna Eleemonis libros vendentis ut pauperibus subveniat, 772. Eleemosyna non ex naturali affectu, sed ex pietate danda pauperibus, 809. Eleemosyna anus quidquid manu lucratur in templo erogantis, 900. Lupini inde empti dulcescunt, ibid. Eleemosyna Zenonem imp. a poena liberat, 915. Eleemosyna mulieri miserae praestita. Moschum e carcere liberat. 920. Eleemosyna. Vide Petrus Telonearius et Seraphion. Eleemosyna arte excogitata mirabili, verecundo et pauperi adolescenti exhibita ab Apollinari, 923, 924. Eleemosynae defraudatio impendit compensationem, et scriptam delet, 184. Eleemosynae furtivae pulchrum exemplum, 199. Eleemosynae pretium Deo committendum, 715. Eleemosynae merces transcribitur chirographo, 194. Eleemosynae obtinendae modus a divitibus, 189. Eleemosynae nomine utiliter pauperibus datur haereditas, 681. Eleemosynae virtus stannum in argentum convertit, 183. Eleemosynam rogatus, tacite dat, quia aliud non habet, cruciculam argenteam, 180. Eleemosynam remuneratur Deus, experitur Joannes Eleemosynarius centuplum, 182. Eleemosynam pauper dans monachis ditatur, 616. Eleemosynam in coelum praemittere pulchra parabola docetur, exemplo hominis uno anno regnantis sibique interea providentis, 273, 274. Eleemosynam laudat marito Euphraxia, et liberalitatis exemplum insigne, 3 […] 1. Eleemosyna subtracta benedictio subtrahitur, 887. Eleemosynae Josaphat in pauperes, 324, 328, 331. Eleemosynae [Col. XXXV] pro defunctis offeruntur, 354. Eleemosynae largae Olympiae, 779. Eleemosynas suas beatae Mariae virgini ascribit beatus Leontius, 879.
- Eleemosynarii Joannis beatitudo animae variis visionibus ostensa, 265. Eleemosynarii filius qui Christum curatorem elegerat divitem filiam, Deo sic disponente, uxorem accipit, 928.
- Elementa Arianismum detestantur, 53. Elementa non sunt dii, 305.
- Elephantiacus XV annos optime habetur ab Eulogio, 673, 728.
- Eleutherius martyr lectorem saepe monitum et flagitiose viventem punit, 905.
- Elevatio Eucharistiae, 155.
- Elias exemplum vitae monasticae, 38. Ejus exemplo ad eremum incitatur Onuphrius, 1006. Elias et Joannes Baptista principes vitae monasticae, 17, 811.—Eliae abbatis congregatio, 594. Elias LXX annis vivit in solitudine, 746. Integras hebdomadas jejunat, 747. Claret signis et medicamine cum CX esset annorum, 747. Elias monasterium virginum exaedificat, 735. Rector XXX virginum tentatur voluptate, ibid. Fugit metu lapsus, 735. Curatur ab angelis a fomite, ibid. Elias hospitalis, cui Deus multiplicat panes, 770.—Elias archiepiscopus Jerosolymorum Joannem monachum ordinari vult episcopum, 863.—Elias abbas tentationem carnis superat territus visione mirabili, 866.—Elias episcopus Jerosolymitanus a vino abstinet ut solebat cum esset monachus, 870. In exsilium mittitur, ibid. —Eliae solitarii dictum, 877.
- Elogia Nicolai papae, 178, 179.
- Eloquens vitae perversae, daemonis imitator, 766.
- Elpidius habitat in spelunca, 769. Annis XXV comedit tantum Sabbatis et Dominicis, 769. Illaesus scorpium calcat, ibid. Sarmentum ab eo plantatum crescit in vitem, ibid. Vix ossibus haeret, ibid. Semper ad Orientem conversus, ibid.
- Emilis ab occiso responsum eli it ut innocentem servet, 630.
- Energumeni et energumenae liberantur. Vide Daemoniacus et Daemoniaca.
- Ephraem in spiritu Basilium videt instar columnae ignis, 160. Eum spiritu prophetiae Basilius agnoscit, 161. Viso Basilio offenditur, ibid. In Basilio linguam igneam videt, ibid. Graece loquitur precibus Basilii, ibid. Sacerdos ordinatur, ibid. Ejus patria Edessa Syriae, 167. Pueritia, ibid. Ex ore pueri vitis visa parentibus omnem regionem replere, ibid. Eremum incolit, ibid. Alia visione, quis futurus fons sermonem ostendit, ibid. Alia visione quantus sit Ephraem alius senex docetur, ibid. Edessam cogitat, 168. Orat ut hominem obviam habeat quo cum disserat de Scripturis, ibid. Occurrit illi meretrix, ibid. Responsum meretricis pulchrum, ibid. Scorium illi insidiatur, ibid. Respondet argute: Deum erubescere oportet plus quam homines, 168. Prudenter impudicam corrigit, 168, 598. Caesaream venit ad Basilium, 168. Videt columbam Basilio suggerentem concionem, ibid. Irasci nescit, ibid. Solo aspectu modestiam docet, 169. Testamentum facit, ibid. Moritur, ibid. —Ephraem collega Abrahae monachi, 369. Suam miseriam deplorat, 372, 373. Actuum suorum a se rationem exigit, 373. Oratio ad Deum, ibid. Ephraem occurrit esurientibus, 768.
- Ephremius patriarcha Antiochenus haereticumin causa fidei ad ignem provocat, 875. Ejus stola in igne perstat [Col. XXXV] illaesa, ibid. —Ephremius comes publica aedificia reficit, postea fit episcopus, 871.
- Epictetus, tempore Diocletiani, 211 et 223. A puero pius, 211. Miracula facit, ibid. Sacerdos ordinatur, ibid. Paralyticam XV annorum inunctam sanat, 211. Daemoniacum sanat, qui se multorum haereticorum patrem profitetur, 212. Caecae lumen restituit per tactum oculorum, ibid. Astionem adolescentem convertit, ibid. Fugiunt in Scythiam, 214. Sanat XV annis surdum, mutum, et aridum, ibid. Homines supra mille conversi, 215. Spuit ter in os pueri, ibid. Comprehenditur a Latroniano duce, 216. Aetas ejus et forma, ibid. Varie torquetur, 216, 217, 218. Astionem juniorem ad cautelam martyrio prius offert, 219. Capite plectitur, ibid. Corpus ejus splendet, 219.
- Epiphaniae festo communicat Evagrius, 764. Epiphaniae festo in Coeanensium civitate baptisterium sudat, 933.
- Episcopatu relicto Sisinnius vitam solitariam amplectitur, 889. Episcopatum renuit Zozimas, 899.
- Episcopus ecclesiam dedicat, 323. Episcopus quidam architectis servit, 871. Columna ignis super caput ejus apparet, ibid. Ephremio comiti episcopatum praedicit, ibid. Episcopus Rumellae falso apud pontificem Agapetum accusatus carceri traditur, 907. Visione ejus innocentia docetur, ibid. Episcopum Helenum plusquam decem mille viri comitantur, 341. Episcopi duo mortui, mortuo Joanni Eleemosynario cedunt medium locum in sepulcro, 203.
- Epistola Joannis Eleemosynarii compungit Nicetam patricium ablatorem thesauri ejusdem, 184. Epistola malefici ad diabolum, 156. Epistola Leonis super tumulum sancti Petri posita apostolica manu emendatur, 906.
- Equam apparere quidam feminam facit praestigiis, 720.
- Equum imperatoris aegrum aqua et oleo signo crucis benedicto curat Aphraates, 821.
- Eremita debet esse doctor, 605, 675. Eremitae duo nudi Macario occurrunt, 653. Eremitarum fortitudo, 1006. Eremitarum protector Deus, ibid. Eremitarum adjutores angeli, 101.
- Ero contemnit Macarium fastu, 734. Ejus abstinentia portentosa trium mensium, excepta sola Communione, ibid. Ejus memoria incredibilis, ibid. Labitur in omne genus viti rum, ibid. Resipiscit, moritur, ibid. Ero. Vide Hero.
- Eruditio mundana virtutum retardatio, 596.
- Esca charitatis jejunium non frangit, 508.
- Esuries stimulos carnis superat, 577.
- Eubulus praeceptor Basilii, 153. Ejus testimonium de Basilio, ibid. Ad fidem Trinitatis convertitur a Basilio, et baptismum expetit, 154. Cum Basilio societatem contrahit, ibid. Bona sua pie erogat, ibid. Antiochiam veniunt, ibid. A Libanio ad lautam mensam invitantur, 154. Lautitiam respuunt, ibid. Pane et aqua vivunt, ibid. Jerosolymis sacra loca visitunt, ibid. Ab episcopo Jerosolymitano baptismum postulant, ibid. Baptizantur, 155. Confirmantur, et sacram communionem accipiunt, ibid. Revertuntur Antiochiam, ibid. Deinde in Cappadociam redeunt, ibid. Adventus eorum divinitus innotescit Eusebio Caesariensi episcopo, ibid. Honorifice ab eodem excipiuntur, ibid.
- Eucharistia coeleste mysterium, 122. [Col. XXXVI] Eucharistia forma infantis Judaeo apparet, 156. Eucharistia natura est corpus Christi, non figura, 636. Revelationem petit senex ea de re dubitans, ibid. In Eucharistia instar pueruli apparet Christus, ibid. Christus in specie panis naturae humanae se accommodat, ibid. Eucharistia fons animae setienti, 638. Eucharistia digne sumentibus lux, indigne ignis exurens, 648. Eucharistia omnibus carnalibus cibis praemittenda, 715. Eucharistia Catholici in ollam ferventem missa integra manet, Severiani panis statim consumitur, 869. Eucharistia a Severiano in lutum projecta coruscat, ibid. Eucharistia Ecclesiae catholicae culmos et spicas germinans haereticum Severianum convertit et multos alios, 885. Eucharistiae fides a Basilio docetur, 155. Eucharistiae perceptio diebus Dominicis, 270. Ejusdem effectus, ibid. Eucharistiae fidei explicatio, 286. Eucharistiam servat Basilius in columba aurea super altare, 156. Eucharistiam aversatur qui se daemoni devoverat, 157. Eucharistiam sumit sancta Maria Aegyptiaca in templo sancti Joannis Baptistae juxta Jordanem, 388. Eucharistiam ad se deferri in sacro vase dignanter petit sancta Maria Aegyptiaca, 389. Eucharistiam sumit Maria Aegyptiaca ante obitum, 390. Eucharistiam ab angelo accipit Marcus, 726. Eucharistiam aliis cibis Apollo fratribus semper praemittit, 750. Eucharistiam sumendo consequimur remissionem peccatorum, 751. Eucharistiam Theodoretus conficit in manibus diaconorum loco altaris, 837. Eucharistiam sumit die Dominica anachoreta, 887. Idem mortis suae praescius, eadem ante obitum se munit, ibid. Eucharistia sola pascitur Joannes, 755.
- Eugenia (S.) virgo et martyr, 340. Parentes ejus, ibid. Docetur philosophiam, 340. Respuit Aquilii consulis filii conjugium, ibid. Philosophorum sectas aversatur, 341. Curat se in virilem habitum attonderi, ibid. Petit Christiana fieri, 342. Ab Heleno episcopo etiam mutato habitu agnoscitur, ibid. Alexandriae tanquam perdita plangitur, 343. Fit ei simulacrum tanquam deae, ibid. Catalogus virtutum ejus, ibid. Cogitur praeesse monasterio, 343. Vilissima obit munera, ibid. Precum horararium studiosissima, ibid. Melantaiam a quartana oleo sacro curat, ibid. A Melanthia incesto amatur amore, 344. Fortiter resistit, ibid. Falso accusatur attentati stupri, ibid. Catenis vincta sistitur praefecto, 344. Ejus prudens responsio ad objecta, ibid. Falso Testimonio respondet, 345. Sexu suo omnes criminatores confundit, 345. A parentibus agnoscitur, 345. Monasterium virginum struxit. 346. Virgines Romae congregat, ibid. Ei Deus revelat instans martyrium, 347. Ejus oratio ad Christum, ibid. Ejus exhortatio ad virginitatem et ad martyrium, ibid. Ejusdem praeclarum de castitate Ecclesiae testimonium, 348. Ad templum Dianae ducitur, ibid. Ejus oratio, ibid. Ad ejus preces templum Dianae corruit, 348. Jubetur ab imperatore praecipitari in Tiberim, ibid. Praecipitata non mergitur, ibid. Illaesa manet ab igne thermarum, ibid. A Christo in carcere pascitur, ibid. Gladio percutitur, ibid. Matri Claudiae apparet post mortem, et mortem praedicit, ibid.
- Eulalius ex humilitate aliorum fratrum delicta in se recipit, 502. Ejus mattula in igne perstat illaesa in testimonium verae humilitatis, 503. Ut gloriam aeternam consequatur, temporalem fugit, ibid.
- [Col. XXXVII] Eulogius presbyter, discipulus Joannis archiepiscopi, biduanas jejunans, 592; aliquando integra hebdomada, ibid. Pane et sale victitat, ibid. Eulogius Alexandrinus e scholastico fit monachus, 673, 728. Mutilatum membris recreandum suscipit, ibid. Mira ejus in mutilatum humanitas, 674, 728. Consulit Antonium de mutilati malitia, 674, 728 Moritur uterque, 675, 727. Eulogius presbyter mentes communicantium agnoscit, 472, 760. Singulis edicit, ibid. Eulogius Alexandrinus episcopus templum Juliano martyri mirabili visione erigere jubetur, 905, 906.
- Eunomia, filia Avitae, 775.
- Eunuchus Aphraati minas intentans in balneo suffocatur, 820.
- Euphemius episcopus Constantinopolitanus in exsilium ab Anastasio ejicitur, 872.
- Euphrasia (S.), seu Euphraxia, virgo, 351. Ejus parentes, ibid. Despondetur anno quinto diviti senatori, 352. Cum matre clam Aegyptum petit, ibid. Infantulae pium et religiosum desiderium, 353. Septennis Dominicam imaginem osculatur, et Christo se devovet, ibid. Induitur veste monachali, ibid. A sponso repetitur, 354. Ejus ad imperatorem epistola, ibid. Bona sua in pauperes distribui petit, ibid. Ejus epistolam imperator senatui legit, ibid. Duodennis pia in monasteria exercitia, ibid. Tentatam abbatissa corroborat, 355. Tentationem aperit abbatissae, ibid. Abstinentia munitur, ibid. Quatriduo jejunat, ibid. Vicenuis iterum tentatur, ibid. Obedit simpliciter etiam in arduis, ibid. Pistrini opere exercetur, ibid. Otiosa iterum tentatur, ibid. Etiam occupatissima nullis deest divinis officiis, ibid. Denuo tentatur et ab abbatissa confirmatur, 356 Tota septimana jejunat, ibid. Toto anno nunquam sedere visa, ibid. Eam aemula Germana exercet, ibid. Humiliat se coram aemulatrice, ibid. Pro eadem abbatissam deprecatur, ibid. A diabolo praecipitatur in puteum, ibid. Christi adjutorio evadit, ibid. Laborem contra diabolum duplicat, ibid. Se imprudens vulnerat, 357. Laesa opus explet, ibid. Rursus laeditur instigante diabolo, ibid. Non cessat ab opere, ibid. Praecipitatur e solario a daemone, sed illaesa, ibid. Facies ejus conspersa ferventi olusculo non laeditur, ibid. Puerum paralyticum mutum et surdum signo crucis curat, 358. Energumenae ministrat, ibid. Eidem praevalet et abbatissae virga minatur, ibid. Iterum Germanae aemulanti succurrit, ibid. Rursus ministrat energumenae, ibid. Potestatem accipit a Deo daemonem expellendi, 359. Baculo energumenam pulsat, ibid. Oratione daemonem pellit, ibid. Eo amplius se humiliat, ibid. Ejus vicinam mortem praevidet abbatissa, ibid. Solium ei praeparatum in coelo videt abbatissa, 360. Ejus profunda humilitas, 360. Infirmatur et fertur in oratorium, 360. Orationes sororum in extrema hora petit, 361 Efflat animam tricennis, ibid. Sepelitur in suae matris sepulcro, ibid. Multa miracula eduntur ad sepulcrum ejus, ibid. Ejus abbatissa simul ebdormit in Domino, ibid.
- Euphraxia Antigoni uxor mater Euphrasiae, 351. Vidua filiam Euphrasiam commendat imperatori, 352. Secundas nuptias respuit, 352. Cum filia clam Aegyptum petit, 352. Interiorem Thebaidem penetrat. ibid. Monasteriis oblationes offert, ibid. Thymiama offert et cereos, 353. Preces petit pro marito mortuo, ibid. Coram Dominica imagine filiam abbatissae tradit, 353. Ejus sobrietas et virtus, 354. Ejus mors praedicitur ab abbatissa, ibid. Moritura filiam instruit, ibid.
- Euphrosyna virgo, 363. Ejus parentes, ibid. Mater ejus sterilis, ibid. Orationibus abbatis impetratur, ibid. Septennis baptizatur, ibid. A multis in uxorem expetitur, 363. Despondetur, ibid. A suo patre orationibus abbatis commendatur, ibid. Benedicitur ab abbate, ibid. Investigat monasterii mores, 364. Et monachus suadet virginitatem et sexus dissimulationem, ibid. Accersiri curat monachum ex monasterio Theodosi abbatis, 364. Instruitur a sene monacho, ibid. Tondetur, et schemate monachico induitur, ibid. Simulat se eunuchum, et ad monasterium festinat, 365. Admittitur, ibid. Smaragdum se nominat, ibid. Ejus pulchritudine diabolus abuti nititur, ibid. Solitudo praescribitur, ne aliis scandalo sit, 365. Orat ne manifestetur et praevalet, 366. Patrem bonis sermonibus instruit et consolatur, ibid. XXXVIII annus solitaria in cella vixit, 366. Patri se revelat, 367. Moritur, ibid. Unoculo oculum restituit, ibid.
- Eusebius episcopus Caesariensis divinitus cognoscit Basilii et Eubuli adventum, 155. Honorifice eosdem excipit, ibid. Divinarum Scripturarum intelligentiam in iis miratur, ibid. Moritur, ibid. Eusebius Marciani aemulator, 809. Ejus austeritas ferro corpus constringendi primo XX librarum, inde adjicit L, inde LXXX. ibid. Patruus ejus Marcianus, 810. Perpetuo inclusus, nulli loquens, 811. Curam gregis monastici suscipit, ibid. Vultu solo negligentes corrigit, ibid. Jejunium et trium et quatuor dierum servat, ibid. Singula corporis membra docet componere, ibid. Oculos custodit, ibid. Zona ferrea et collari se deprimit ne oculis evagetur, ibid. Pugna ejus spiritualis, 812. Successores Juliani se eidem submittunt, ibid. Ejus discipuli per totum orbem dispersi, 813. Eusebius sub dio vivit, 836. Pelle vestitur, ibid. Cicere et fabis vivit, ibid. Mira ejus mortificatio, ibid. Aversatur conversationem terrenam, 836. Cellae aditum obstruit, ibid. Caricis XV transigit Quadragesimam, ibid Moritur, ibid.
- Eustathius lector injuste accusatur de stupro, 777. Deponitur ab officio, ibid. Oratio ejus ad Deum, 778. Eum purgare cogitur calumniatrix in partu laborans divino judicio, ibid. Innocens manet inclusus instar poenitentis, 778. Ad ejus cellam pergit episcopus, ibid. Ejus precibus parit calumniatrix, ibid.
- Eustochium sanctae Paulae filia, Cum L virginibus vivit, 775.
- Eustochius interpres Vitae sanctae Pelagiae, 376.
- Evagrii Macarii discipuli interrogatio, 596. Ejus dictum, 598. Evagrius Origenista lector a Basilio creatur, 763. A Gregorio Nysceno ordinatur diaconus, ibid. Versatur apud Nectarium Constantinopolitanum, ibid. Agitur concupiscentia in feminam, ibid. Visione terretur ab amore, ibid. Angelus specie amici intimi eumdem solatur, 763. Jurat se migraturum ad evitandum periculum, ibid. Venit Jerosolymam, et a Melania excipitur, ibid. Rursus ad saeculum redire tentat, ibid. Morbo revocatur, ibid. Amictu monastico induitur, 764. Victus ejus ratio et tenuitas, ibid. Scribit Contradictoria, ibid. Frangit daemonum impetus, ibid. Crucis signo seram aperit, ibid. Praedicit futura, ibid. Crudis oleribus et aqua victitat, ibid. Peregrinus [Col. XXXVIII] mavult esse quam episcopus, 630. Epiphaniae festo communicat, 764. Patrem suum immortalem dicit, ibid. Evagrii haeretici cellam inhabitans monachus se suspendit, 916. Evagrium philosophum ad fidem conatur Synesius adducere, 925. Tergiversatur Evagrius de resurrectione, ibid. Tandem cum familia baptizatur, ibid. Aurum Deo per pauperes fenori dat cautionis chirographo a Synesio accepto, ibid. Curat se cum chirographo sepeliri, ibid. Mortuus satisfactum sibi a Christo renuntiat, ibid. Testatur id chirographo in manu ejus in sepulcro invento, 925 Servatur miraculosum chirographum, ibid.
- Evangelicus Scytharum pontifex, 218. Parentes Astionis baptizat, 223. Evangelicum consilium, abdicare res suas, 276.
- Evangelii vis, virtus, atque duratio, 320. Evangelium vendit Serapion Sindonius, ut succurrat pauperibus, 191. Evangelium vendit Besarion, 772.
- Eversionem Sinae docet Orentus inverso sago, 899.
- Evulgatio boni operis punitur, 197.
- Exaltatio sanctae crucis Jerosolymis celebris, 386.
- Examen conscientiae bis in die, 611. Examen suarum actionum, 373.
- Excommunicantur castrantes seipsos, 625.
- Excommunicatio vinculum sacerdotum, 838.
- Excommunicatus monachus mortuus absolvitur et liberatur, 923.
- Exemplis potius quam praeceptis ad virtutis studium trahimur, 242.
- Exercitia religiosa circa Jordanem, 383. Exercitiis virtutum fornicationis tentatio superatur, 575.
- Exhortatio Basilii ad Libanii discipulos, 154. Exhortatio ad eleemosynam sancti Joannis Eleemosynarii, exemplo Petri Telonearii, 191. Exhortatio pii principis ad regem Abenner, pro monachatu et fuga saeculi, 246.
- Exorcismus baptismum praecedit, 378.
- Experimento homines probatiores fiunt, 601.
- Exponitur summa doctrinae Christianae, Zardane audiente, 290.
- Exstirpanda vitia paulatim optima similitudine docetur, 596.
- Exsufflatio pellit daemonem, 119.
- Extensis manibus orat Josaphat, 329.
- Exterior homo dum patitum, viget interior, 865. Exterior homo bene custoditus custodit interiorem, 612.
- Externo habitu aestimandi homines non sunt, 254.
- Facies hilaris purae mentis indicium, 137. Facies Abraham puritatem animi indicat, 149. Faciem nec pedes lavit Abraham, ibid. Facies non mutatur abstinentia, 150.
- Facilis in coelum via, 287.
- Facta verbis respondere debent, ne fontes simus qui alios lavant, 527. Facta docent, non verba, 603.
- Falsae religionis varia genera, 255.
- Falso accusans sanctam Marinam, a daemone arrepta apud defunctae corpus liberatur, 394.
- Falsum crimen alteri imponentem punit Deus, 623. Falsum testimonium ancillae contra Eugeniam, 345.
- Familiaritas cum abbate non quaerenda, 629.
- Famula Dei fratrem suum videre detrectat, 504.
- [Col. XXXIX] Famulus dominae suae exitium parans, a beata Maria virgine impeditus, seipsum interficit, 883.
- Fastidium initium recedendi a Deo, 603.
- Febris Juliani prece pellitur, 805.
- Felix abbas dicit non esse sibi sermonem, quia in aliis non videret operationem, 566.
- Femina libidinibus dedita resipiscit, 159. Peccata sua in charta scripta et bullata Basilio offert, ibid. Femina secretum bonum opus Vitalii evulgans a daemone possidetur, 197. Femina vito periculosa, 313. Femina cavenda monacho, 742. Femina fugienda, nec manducandum cum ea, 660. Femina quaedam ne fratri cuidam scandalo sit, conspectum ejus fugit, 930. Mentione feditatum muliebrium tentationem a fratre abigit, ibid. Feminae amor amores aliarum rerum superat, 323. Feminae specie admissum a superbo monacho spectrum blanditiis eum decipit, 454. Feminae daemones vocantur, 303. Feminarum specie insidiantur daemones, 575. Vide Daemon. Feminas propinquas visitare cum sene, 124. Femina. Vide Mulier.
- Feneratores tres perniciosi, avaritia, gela, luxuria, 761.
- Ferro ignito daemonem feminae specie sibi apparentem abigit Apelles, 755.
- Fertilem facit sterilem montem Jacobus sua habitatione, 838.
- Ferventem spiritu daemones fugiunt ut muscae ollam ferventem, 531, 682.
- Fervor Simeonis Stylitae, salutis amor et monasterii, 170. Fervor novitiatus omni tempore servandus, 596, 683. Fervorem assumit quidam frater ante mortem, 864.
- Festum Passionis et Resurrectionis, 808. Festa martyrum celebrat Maris, 837.
- Fetorem peccati odorantur angeli, 657. Fetore cadaveris monachus concupiscentiam vincit, 576.
- Ficus deferentes adolescentes malunt mori quam consumere, 551.
- Fidelitas Philagrii, 583.
- Fidendum Deo, 649, 651.
- Fides, spes, charitas, tres lapides pretiosi, 149. Fides, spes, charitas semper sint in mente, 685. Fides ex Evangelio, 259. Fides sola non sufficit ut quis ad Deum ascendat, 245. Fides sola ad salutem non sufficit, 302. Fides ardentem clibanum ingressum servat, 541. Fides quid, 672. Fides si desit recta, nullae virtutes prosunt, 868. Fides prava fuliginosa columba designatur, 893. Fidei Christianae laus, 318, 319. Fide et operibus ad aeternam gloriam pervenitur, 258.
- Fidosus, 492.
- Fiducia seu praefidentia cavenda, 596, 608. Fiducia sancti Joannis Eleemosynarii in Deum, 182. Fiducia Theodori, 585. Macarii, 585. Fiducia senis leorem non timentis, 651. Fiducia Sisoi dicentis Domino: Non dimitto te, nisi curaveris eum, 651. Fiducia in Deum Agathonis, et contemptus rerum saeculi, 667. Fiducia sanctorum contra draconem, 751. Fiducia Apollo tempore famis, et liberalitas, 750. Fiduciam in Deo habendam, Abraham eremita docet lapsam, 371. Fiduciam in Deum habens mirabiliter in solitudine reficitur, 655. Fiducia serpentes calcat, crocodilos domat Pachomius, 120. Fiducia in Deum angelus panem esurienti Helleni ministrat, 755.
- Filia Proterii artibus daemonis ad amorem accenditur, 156, 157.
- Filius boni viri a malo praeservatur precibus sancti Joannis Eleemosynarii, 193. Filii pro parentibus in coelo solliciti, 229.
- Finis actionem discernit, 735.
- Flagellum triplex in monasterio, 713.
- Flavianus, Antiochenus episcopus Macedonium inscium ordinat sacerdotem, 829. In exsilium mittitur, 870.
- Flet senex quidam quia toto anno non aegrotat, 523. Flere solet semper Arsenius, 621. Flendum monacho, 566.
- Fodiens puteum obruitur, 765.
- Fons virtutum naturalis animae puritas, 41. Fontem impetravit Simeon Stylites, 178.
- Fornicandi voluntas ob paupertatem cibo quotidiano dato impeditur a Sisinnio, 903. Fornicatio mentis, 573. Fornicatio mors, 574. Fornicatio facit monachorum negare Deum, baptismum et professionem, 579. Fornicationis spiritus tetra specie, 37. Fornicationis spiritus impugnat Josaphet, 313. Fornicationis tentatio cogitatione mortis et tormentorum superatur, 577. Fornicationis spiritum mirabiliter superat Macarius, 722. Fornicationis tentatio quomodo superanda, Moysen docet Isidorus, 726. Fornicationis spiritus in specie Aethiopissae Pachonem tentat, 732. In fornicationem incidit monachus, humilitatis specie monasterium suum deserens, 580, 581. Fornicationem fugiendam docet Evagrius, 763. Visione Elias monetur, 866. Suo exemplo docet puella quaedam, 916. A fornicatione puella prudenter monachum quemdam revocat, 872.
- Fornicator templum ingressus audita sacra lectione compungitur, 640. Fornicator ad meretricem pergens lepra percutitur, 866. Fornicator fratris afflictione et precibus ad mentem redit, 890.
- Fortibus fortia imperanda, 617.
- Fortiter resistens a stimulo carnis liberatur, 574, 575.
- Fortitudo Abrahami adversus daemones, 149. Fortitudo Epicteti et Astionis, qui non aliud quam Christianos se esse respondent, 216, 217, 218. Fortitudo monachi tanta sit oportet, ut instar statuae nec laude nec injuria mutetur, 530. Fortitudo Jacobi daemonem contemnentis, 840, 842. Polychronii in morbis, 847.
- Fossam inhabitat Salamanus, 837.
- Frater moribundus benedictionem a Pachomio petit, 130. Ejus animam deferunt angeli in coelum, ibid. Frater sororem meretricem convertit memoria aeterni tormenti, 677.
- Fraus in minus distribuendo quam jusserat sanctus Joannes Eleemosynarius per deletionem chirographi detegitur, 184.
- Frequentatus ab hominibus non frequentatur ab angelis, 541.
- Frontonius sub Antonio, 241. Ejus oratio ad LXX fratres, 239. Cum illis ad eremum tendit, ibid. Murmurationi fratrum contra instituti rigorem occurrit, ibid. Cameli LXX a quodam divinitus monito mittuntur sine directore in incertum cum cibariis, 240. Angeli ductu quarto die ad eum perveniunt, 240. Murmurantes increpat, ibid. Remittit mediam partem, ibid. Ad eumdem quotannis haec submissio fit ab eodem, 241.
- Fructum non faciens in loco, a loco expellitur, 605.
- Frugalitas Pachomii ab adolescentia mirabilis, 114. Frugalitatis securum convivium, 627, 665.
- Frumenti quinque modii pauperibus subtracti, tritici perdunt quinque modiorum [Col. XL] millia, 887. Frumento repletur horreum Juliani meritis, 869.
- Fuga feminarum, 735. Fuga fornicationis et mulierum, 605. Fuga hominum. Vide Solitudo. Fuga a monasterio humilitatis praetextu agit monachum in fornicationem, 580, 581. Fuga mundi, 654. Fuga otii, 607. Fuga piorum in persecutione bene fit et quare aliquando, 249. Fuga sacerdotii Ammonii, 716. Vide Ammonius. Fuga saecularium, 236.
- Fugiat homines oportet qui cum Deo esse vult, 632, 633. Fugienda societas quae laedit, 602. Fugit honorem Antonius, 48. Fugit honorem monachus, ab imperatore visitari solitus, ne humilitatis jacturam faciat, 498, 628. Fugit magnorum virorum conversationem Poemen, ne humilitate excidat, 498. Fugit aspectum amicorum Cyriacus, 877.
- Fugitivae virgines quinque e monasterio a daemone corripiuntur, 903.
- Fune totum corpus stringit Simeon Stylites, 170. Funiculus charitatis, 236.
- Funeris sui pompam et gloriam vetat Antonius, 59. Funerum obsequia libenter frequentat Joannes Eleemosynarius, 192.
- Fur non tolerandus, bene infirmus, 597, 598.
- Furantem sibi adjuvat Macarius, 631, 666.
- Furnum detergens veste sua, illaesus exit Gregorius, 889.
- Furtum non faciendum memoria tormentorum, 569. Furtum fulmine divinitus punitur, 816. Furtum detegitur oratione Innocentii, 768. Furto ablata olera coqui non possunt, 753.
- Futura solus Deus cognoscit, 44. Futura ex praecedentibus probantur, 260.
- Gaddana absque tecto vivit, 770. Exsiccatur manus Judaei volentis percutere eum, ibid.
- Gaianus mimus beatam Virginem blasphemans punitur truncatis manibus et pedibus, 875.
- Gaitan in exsilium legat episcopos Constantinopolitanos Euphemium et Macedonium, 872.
- Ganymedes an deus sit, 306.
- Gastrimargia origo impugnationis diaboli, 509. Gastrimargiam quomodo frater quidam superarit, 493.
- Gelasia mitis et condonans injurias, 780.
- Gemmas in mare projicit quidam, ne propter eas occidatur, 929.
- Gennadius Constantinopolitanus episcopus mitis, mundus continens, 905.
- Gentiles erroris poetae convincunt, 320. Gentilium conversio, 147, 345.
- Genu flectendum quando, et quando a genuflexione cessandum, 544.
- Genuflexio tabulam excavat ad quatuor digitos, 919.
- Georgius nepos sancti Joannis Eleemosynarii propter injuriam turbatus mitigatur, 187. Georgius inclusus magnam cladem futuram praevidet. 876. Georgius semper imperturbatus, oculos, aures, linguam frenans, 895. Georgius in cella manens in ecclesia invenitur ut communicet, 900. Adorat Domini nostri sepulcrum, ibid. Mortem suam et patriarchae Jerosolymitani praedicit, ibid.
- Gerasimus ex leonis pede aculeum extrahit, 893. Ei gratus est leo et obsequiosus, ibid.
- Germana religiosa aemula surgit in Euph axiam, 356. Germana iterum insurgit non impune, 338.
- [Col. XLI] Gerontocomia aedificat Joannes Eleemosynarius, 203.
- Gloria saecularis fructu coelesti caret, 670. Gloriam Domini corporeis oculis dicitur vidisse Pachomius, 135.
- Glorificandus Deus omni tempore, 607.
- Graecorum dii, 306, 307.
- Grati Deo sunt tres ordines hominum, 562. Gratos Deo nos faciunt Dei praesentia, Scripturarum exempla, loci stabilitas, 516.
- Gratia, 121. Gratia major ubi major charitas, ibid. Gratia Dei specie virginis cuidam appareti, 591. Gratia in sanctis quandoque occulta, 527. Gratia amittitur ob verbum odiosum, 596. Gratia Dei fulgere facit animam, 678, 679. Gratiae defectus, defectu charitatis, 679. Gratiae Dei non libero arbitrio bona ascribenda, 766. Gratiarum actio, 279, 280.
- Gratitudo hyenae Macario pellem ovinam deferentis, quod caecum illius catulum illuminasset, 725. Gratitudo leonis Gerasimum semper comitantis, quia ex pede ejus aculeum extraxerat, 893. Gratitudinis exemplum. Vide Macarius.
- Gregorius Cappadox veste furnum detergens illaesus exit, 889. Gregorium praepositum monasterii Pharan patriarcham faturum praevidet Sergius, 895. Gregorii virtutes, ibid. Gregorii papae humilitas Joanni Persae in salutando exhibita, 907. Gregorius anachoreta 35 annis nudus incedit, 882. Gregorius narrator vitae Onuphrii, 99. Gregorius Nazianz. condiscipulus Basilii, 153.
- Gubernator navis suo errore multos decipit, sic qui rempub. gubernat, 329.
- Gula. Vide Serapion et Macarius. Gula origo impugnationis diaboli, 509. Gula fenerator pessimus, 761. Gula cibo proposito vincitur, 572. Gula incendit, 569, 570. Gula comprimenda, 665. Gulae contemptus Hor, insipida ut optima probantis, 625. Gulae victoria, panem et salem sumere, 665. Item contentum esse praesentibus, ibid. Gulae victoria in Zenone, gulosam furti cogitationem tormentorum experientia superante, 494.
- Gulosi lutulentis fontibus similes, 766.
- Habitatio sub dio Jacobi, 832. Vide Dio. Habitatio angusta Baradati, corpore ipsius minor, 854. Habitatio Thalelaei erant rotae sub dio suspensae, 855.
- Habitus monachorum certus, 271. Habitus monachorum Aegypti, 543. Habitus virtutis vix evelli potest, 288. Habitus virtutis sponte in opus fertur, 288.
- Haemorrhoissa tactu cucullae Pachomii sanatur, 127.
- Haeresis a Deo separatio, 597. Haeresis prohibet ducem ab ingressu sancti Sepulcri, 876. Haeresis ab amore proprio ortum habet, 882. Haeresis malum, 499. Haeresis crimen solum a se amolitur Agathon, ibid. Haeresis spiritale adulterium visione ostenditur, 921. Haeresis cavenda, 330. Haereses contentionibus crescunt, 538.
- Haeretica a Domini sepulcro per beatam Virginem arcetur, 875. Vide Cosmiana.
- Haereticus fugiendus, 563, 596. Haeretici fuga, 865. Haeretici Julianum monachum de suae haeresis communione infamant, 804. Haeretici libri comburendi, 869. Haereticorum libri vitandi, et exemplo Pachomii aquis mergendi, 123. Haereticorum consortia vitanda moriturus monet Pacliomius, 137. Haereticorum communionem vitandam, Joannes Eleemosynarius monet, 201. Haereticorum multorum patrem se daemon profitetur, 212. Haereticorum domicilia fugienda, 916. Haereticorum cellam inhabitans laqueo se suspendit, ibid. Haereticis resistendum etiam a monachis, 904. Haereticos Pachomius, et eorum libros fugiendos docet, 123. Haereticos odoratur Pachomius, et ex fetore cognoscit, 131. Haereticos libros mergendos docet Pachomius, 132. Haereticos convertit liberalitas, 771.
- Hagiodulus abbas, 865. Fratrem mortuum ut ei pacis osculum praebeat excitat, ibid. Duodecim lapides Jesu Nave in Jordane videt, ibid.
- Hebraeo in Eucharistia infantulus apparet, 156. Baptizatur, ibid. Hebraeus quidam moribundus baptismum expetens arena baptizatur, 915. Etiam per putatitium baptismum sanitati restituitur, 915.
- Helenus, al., Hellen, Heliopolis episcopus, 341. Ejus monasterium, 311. Infantulus adhuc ardentes prunasillaesa veste defert, 341. Eum plus quam decem millia virorum cum psalmis comitantur, 341. Cum Za ea mago disputat, 341, 342. Signo crucis munitus in testimonium verae fidei illaesus perstat in igne, 342. Ejus de Eugenia visio, 342. Quam etiam mutato habitu agnoscit, ibid. Divinitus cibis mirabilibus recreatur, 755. Onager ei sarcinam deferendo obedit, 754. Crocodilo vectore flumen transmittit, 754. Cogitationes fratrum et tentationes occultas divinitus novit et detegit, 754. Ejus abstinentia a cibo, ne laedatur anima, 754. Helenus patruelis Basillae, 347.
- Heliodorus praefectus monasterii, 848. Tres annos natus monasterium ingressus valde simplex, 848, 849. Jejunat integra hebdomada, 849. Fune palmeo lumbos succingit, ibid. Lacum siccum pro domo eligit, ibid. Tres annos in parva domuncula inclusus egit, 849. Jejunat integram Quadragesimam absque cibo, ibid. Eucharistia reficitur, ibid.
- Helladius Basilii successor, 156. Helladius Theodosii successor, post Cilicum antistes, 826.
- Heraclidis epistola ad Lausum principem, 942. Ejusdem humilitas, ibid.
- Herbarum ignotarum vi laeditur monachus, 541. Herbis tantum victitat Josaphat, 331. Vide Abstinentia.
- Hercules cur non sit deus, 307.
- Hero defectu discretionis cadit, 552. Die Paschae jejunat, 552. In puteum se praecipitat, ibid. Hero. Vide Ero.
- Hieronymus in Bethlehem rexit ecclesiam, 538. Ejusdem encomium, ibid. Sacrae legis peritissimus, ibid. A quibus odio habetur Hieronymus, a quibus amatur, 538. Invidiae insimulatur, 761.
- Hilarion Lucifer, 632. Nihil edit occisum, 568.
- Hilaris facies purae mentis indicium, 137.
- Historiae utilitas, 794.
- Homo centum cubitorum catenis ligatus, Theophilo, Sergio, et Hygino apparet, 226. Homo homini gladius, 592. Homines externo ex habitu aestimandi non sunt, 254. Homines assimilantur columbae quae accipitrem fugit, 275. Homines ab hominibus corrigendi, non ab angelis, 928.
- Homicida occiso resuscitato ostenditur, liberato eo qui falso per calumniam accusabatur, 815, 881. Homicida [Col. XLII] se inferiorem quomodo quis cogitabit, 519.
- Homicidium et infanticidium punitur miro modo. Vide Maria infanticida.
- Honor sacerdotum, 122. Honor religiosis duobus a rege singularis exhibitus, 253. Honor rejicitur a sanctis, et tamen a Deo datur, 833. Honor sanctorum major post mortem, 835. Honoris fuga et contemptus in Juliano, 803; in Philagrio, 583; in Pastore, 661; in virgine quadam, 639, 738. Honores mutant aliquando mores in melius, 127.
- Honorat Deus sanctos, 60. Honorari ab hominibus impedit ne a Deo, et contra, 517. Honorandi religiosi, quia mortis praecones et judicii, tum quia virtutibus pleni, exemplo regis et duarum arcarum similitudine docetur, 254. Honorandos parentes Epictetus docet, 213.
- Honoritica exceptio Basilii et Eubuli ab Eusebio Caesariensi, 155.
- Hor nunquam mentitus, nunquam juravit, 653. Hor. Vide Or.
- Hora orationis sexta extensis manibus orat Josaphat, 329. Horae canonicae in monasterius, 356, 543; ab angelo introductae, 543; earumdem mysteria, 545.
- Hordeum trigesimo die maturescens, 537.
- Hertulanus quidam docetur ab angelo non nummis, sed Deo fidendum, 584.
- Hospitale prandium eremitae Cyrenensis; 537. Hospitalis senis charitatem arbor divinitus inclinata prodit et probat, 605.
- Hospitalitas mira Ammonii, 759; Abraamis, 835. Eremitae cujusdam ante horam nonam hospites reficientis, 549; Maesymae mira, 832; Protocomitis cujusdam, 755; Sisinnii pauperis in vituperium divitum, 770; Theodoti patriarchae Jerosolymitani commendatur, 870; Zebinae, 846. Hospitalitas peregrino exhibenda, 237. Hospitalitas regula charitatis, 615. Hospitalitas cum charitate Manichaeum lucratur, 615, 616. Hospitalitas scandalo esse non debet, 606, 607. Hospitalitatis causa monachus quidam solummodo comedit, 549, 559. Hospitalitatis triduum ex more eremi, 607. Hospitalitatis causa Moyses jejunium itinerantibus laxat, 615. Hospitalitatis causa manducare duplex meritum, 615. Hospitalitatis contentio inter Pambon et Pior, 716. Hospitalitatis merito servatur puer lapsus in puteum, 805. Hospitalitatis merces frumentum et oleum indenciens, 832. Hospitalitati datur in siti refectio miraculosa, 866.
- Hospites ingrati insigni senis in lustria docentur, 493. Hospites quandoque cogendi, 751. Hospites cum gaudio suscipiendi, 614. Hospitum recipiendi modus sub Pachomio, 120, 126, 736. Hospitum curam viris mansuetis commendat Theodosius, 825.
- Hostes spirituales, 795.
- Hostia sacra in tres partes a Basilio dividitur, 151. Vide Eucharistia.
- Humana providentia hominem exsiccat, 594.
- Humilia sectanda, 592.
- Humilia te, licet angelus appareat, 628. Humiliare et reprehendere se semper plus invenitur in eremo quam in saeculo, 623. Humiliare se infra omnem creaturam, magnum, 626. Humiliandus qui perfectum se putat, 626. Humilians se glorificatur, 627. Humilians se comburit daemones, 627. Humilians se exaltabitur, 669.
- [Col. XLIII] Humiliatione et contemptu expiatur monachus defunctus, 130.
- Humilis obedientiam imperans facile impetrat, 529. Humilis reprehendi gaudet, 592, 593. Humilis malum bono pensat, 627. Humilis perfectus cani se comparat, 627. Humilis sermo malos in melius mutat, et contra, exemplo Macarii, 518, 519. Humilis gloria regis gloriam superat, 920. Humili Deus apparet, 627. Humilis sis ut publicanus, mitis ut Moyses, 626.
- Humilitas Abenner regis, 327. Abrahami, praedicationis munus detrectantis, 146. Agathonis, multorum peccatorum se reum simulantis, 499. Aphthonii, etiam in episcopatu se in vilibus fratrum ministeriis exercentis, 815. Apollonii se inter haedos evangelicos numerantis, 627, 501. Arsenii varia, 620, 621. Basilii, mulierem quamdam poenitentem ad sanctum Ephraem ablegantis, 160. Coriarii cujusdam, alios coelo, se vero inferno dignum judicantis, 519. Danielis, qui presbyter ordinatus in ministerio diaconatus perseverat, 554. Evagrii, 630. Eugeniae, vilissima munera obeuntis, 343. Eulalii, calumnias fratrum aequanimiter sufferentis, 502, 629. Euphraxiae, vilia ministeria obeuntis, 354, 355. Ejusdem se ad pedes aemulatricis abjicientis, et pro illa veniam rogantis, 356. Ejusdem energumenae exhibita, 359. Ejusdem stupenda, 360. Eusebii praefecturam defrectantis, 811. Item Jacobi, 812. Necnon Joannis, 863. Fratris cujusdem, veniam a fratre, dum caederetur ob lucernam daemonis opera exstinctam, postulantis, 497. Fratris cujusdam junioris, iratum senem placantis, 501. Fratris cujusdam, daemoniaco alteram maxillam praebentis, 626. Fratris cujusdam, ut iratum placet, culpam agnoscentis, 934. Gregorii papae, Joanni Persae in salutando exhibita, 907. Joannis Eleemosynarii, facta sua omnia Deo et aliorum fidei ascribentis, 193. Ejusdem, clerico contumaci exhibita, 186. Ejusdem, servum servorum se vocantis, 181. Ejusdem, naufragii causam sibi imputantis, 194. Joannis, 630. Isaaci presbyteratum fugientis, 680. Juliani, miraculum patratum se vivo celari postulantis, 802. Macarii Aegyptii, 653; ut homines lateat in speluncam se recipientis, 720. Macarii, qua diabolum vincit, 518, 624, 670. Macarii clericatum fugientis, 623. Macarii, mortui resuscitationem alteri tribuentis, 650. Marei, in lacera veste matrem salutantis, 618. Mathois, al., Motcis et Muthuis, licet ordinati, consecrare detrectantis, 528, 624, 680. Monachi cujusdam nobilis, sportellas suas venales circumferentis, 547. Monachi cujusdam, a Theodosio imp. visitati, ne honoretur fugientis, 627. Alterius, se visitatione angelorum indignum judicantis, 628. Moysis, ut vanam gloriam vitet, haereseos semetipsum insimulantis, 593. Moysis, repulsam ab altari tranquillissimo animo ferentis, 624. Nesteronis, asino se assimilantis, ibid. Olympiae nobilis virginis, 779. Olympii, quotannis dominis suis etiam recusantibus mercedem ferentis, 624, 625. Pachomii, variis animi motibus agitati se domino submittentis, 118; fratribus ministrantis 121, 122; ne ordinaretur ab Athanasio se inter monachos occultantis, 123. Pambonis morientis. 716. Pastoris, aemuli animum aegrum sanantis, 633; miracula declinantis, 650. Patricii, praelatur a metu periculi se abdicantis, 890. Petri miraculis, 823. Polychronii, virtutes occultantis, 846; adventantes cum summa sui demissione excipientis, 847; praefecti cujusdam preces expetentis, ibid. Pimenii, miracula detrectantis, 671. Pinuphii, sacerdotium fugientis, 547; hortum monasterii excolentis, 548; secundo ne honoretur agnitus fugientis, ibid. Poemenis, irati senis animum placantis, 514; honorem detrectantis, 525, 526. Senis cujusdam, ut gloriam vitet, stultitiam simulantis, 517, 661, 670. Senis cujusdam, daemonium ejicere nolentis, 651. Senis cujusdam, mortem prae praelatura exoptantis et a Deo impetrantis, 864. Silvani monachi, fratribus omnibus se postponentis, 128, 129. Simeonis Stylitae, dum senem quemdam viam salutis docentem ut Deum reveretur, 170; objurgationem aequo animo ferentis, 171; curationum honorem Deo tribuentis, 173; daemoniacum curandum ad Andream remittentis, 897. Sisois, 653. Ejusdem miracula patrare detrectantis, 651. Solitariorum, miraculorum patrationem declinantium, 622. Theodori, officium diaconi exercere recusantis, 623, 679, 680. Theodoti patriarchae Jerosolymitani, lecticam suam clerico concedentis, 870. Virginis cujusdam stultitiam simulantis, reliquarum opprobria patientissime ferentis, tandem gloriam fugientis, 639, 738. Zosimae, episcopatum renuentis, 899. Humilitas quomodo acquiratur, 526, 549, 620, 671. Humilitas diabolum superat, 129, 497, 516, 624. Diabolum incendit, 518, 628. Diabolum ejicit, 622. Humilitas salus animae, 499. Navigii spiritalis gubernaculum, 518. Bonorum operum custos, 519. Laqueos daemonis effugit, 519, 620. Contra fornicationem valet, 574. Charitatem generat, 671. Vanam gloriam vincit, 618, 619. Potior corporalibus laboribus, 622. Abstinere facit ab aulicismis, 623. Janua Dei, ibid. Superat omnes virtutes, ibid. Prima monachi virtus, 623. Humilitas imperturbabilis, 627. Humilitas profectus hominis est, 617. Deo proximat, 624, 628. Declinat familiaritatem abbatis, 629. Inter duos fratres pacem servat, 630. Praecursor est charitatis sicut Baptista Christi, 518, 670. Arbor est vitae in altum excrescens, 671. Ascendit arborem vitae, 626. Terra est in qua Deus sibi vult sacrificium offerri, 625, 671. Perfectio hominis est, 671. Nec ipsa irascitur, nec alios irasci patitur, ibid. Indulget priusquam rogetur, ibid.; ut velamen nos custo it, 671. Omnium virtutum fundamentum, 743. Humilitas Silvano monacho assiduarum lacrymarum occasio, 128. Humilitas homini non minus necessaria quam respiratio, 625. Humilitas imperat quod LXX hebdomadas jejuniorum non valuerunt, 628. Humilitas est ignoscere antequam rogeris, 627. Item infra animalia irrationabilia se submittere, 625. Item cane inferiorem se aestimare, 660. Humilitas imperans obtinet, non auctoritas, 627. Humilitas ex tentatione, 732. Humilitatis certamen, uter prior benedicat, 385. Humilitatis gratiam alicui impetrat Apollonius, 750. Humilitatis insigne exemplum, 500. Humilitatis contentio, 539. Humilitatis signa, 549. Humilitatis dogmata, 626. Humilitatis necessitas, ibid. Humilitatis via, 629. Humilitas et abnegatio sui ferramenta animae, 625. Humilitate laudes daemonis superat Abraham, 148. Humilitatem docet superbos magna dexteritate Joannes Eleemosynarius, 199, 200. Humilitatem docet pulcherrima exhortatione Joannes Eleemosynarius, ibid. Humilitatem suos docet Posthumius, [Col. XLIV] 236. Humilitatem docet conculcans cucullum suum Zacharias, 513, 623, 668. Humilitate superbiam vincendam docet Isidorus, 516. De humilitate colloquium daemonum, sacerdotem idolorum convertit, 497. Humilitate adversarium praevenit Muthuis, 514. Humilitatis certamen inter Zosimam et Mariam Aegyptiacam, 385. Cum humilitate praestat vinci quam superare cum superbia, 627. Humilitate pervincendus inimicus, 629, 630. Humilitate superatur adversarius, 926.
- Hunnorum in Romanum orbem irruptio, 399.
- Hyacinthus famulus Eugeniae fit religiosus, 343. Hyacinthus decollatur, 348.
- Hymni et psalmodiae in sepultura sanctorum, 219. Hymni hora nona, 713.
- Hymnodia miraculosa juxta sepulcrum sancti Joannis Eleemosynarii, 205.
- Hyperichii dicta, 587, 603.
- Hypocrisim aversatur Jacobus, 840.
- Ibicis magisterio monachus noxias herbas discit, 541.
- Idololatrae crudeles Evangelium respuunt, 145. Idololatrae quibus similes sint, insigni de luscinia apologo docetur, 263, 264. Idololatrarum vecordia, 264, 318.
- Ignis de coelo punit calumnias Melanthiae, 345. Ignis corpus mulieris, 572. Ignis et aqua meritis sanctorum panno deferuntur, 868. Ignis divinus lacrymis accenditur, 566. Ignem a daemone immissum calcat Abraham, 148. Igne corporali ignis libidinis exstinguitur, 579. Igne coelesti illustratur anachoretae spelunca, 887.
- Ignoratio Dei animae caligo est, 263.
- Imago Christi honore afficienda, et quare, 286. Imago Dominica in monasterio, 353. Imago beatae Mariae virginis ante templum sanctae crucis Jerosolymis tempore Mariae Aegyptiacae, 387. Imago beatae Mariae cum puero a Joanne colitur, 917. Coram imagine beatae Virginis candela accensa miraculose non minuitur, 917. Ejus adorationem daemon, ut a tentatione fornicationis desistat, omitti stipulatur, 874. Imago Simeonis Romae in officinis ad praesidium, 850. Theodosii monachi in aquam demissa, aquam staturire facit, 886. Imaginem Christi osculantur Euphraxia, 353. Imagines honorandae, 286.
- Impatientia injuriae, animae latrocinium, 513.
- Imperandum cum humilitate, non cum auctoritate, 627.
- Impietas episcopi Thessalonicensis Thallelaei suffocatione in latrina a Deo punita, 368.
- Impiorum miseria, 302.
- Impositio manus in catechizatione, 234.
- Improborum vita nil verae jucunditatis habet, 302.
- Incarnatio Christi vires daemonis elisit, 136. Incarnatio Christi asseritur, 256. Incarnatio Christi pulchre describitur et defenditur, 319.
- Incipere semper te cogita, 684. Incipiendum monacho semper, 563. Incipiendum homini semper, 611.
- Increpatio nimia quandoque noxia, 520.
- India idolis addicta, 243.
- Inedia octoginta dierum, 225. Inedia septem dierum, 226. Inedia quadraginta dictum, 227 Inedia centum [Col. XLV] dierum, ibid. Inedia viginti dierum Macarii Alexandrini, 723.
- Infans vixdum natus, monachus designatur, 739. Infantes curantur in monasterio Euphraxiae, 357. Infantum quos a morte liberaverat intercessione periculo eripitur Cyriacus latronum princeps, 911.
- Infanticida monachus ad saeculum redit, ut crimen morte expiet, 912.
- Inferni poenas cranium idololatrae Macarium edocet, 526.
- Infirmo fratri duplum obsequium est impendendum, 635. Infirmo moroso serviens instar angeli habetur, 673. Infirmo elephantiaco Eulogius quindecim annis patienter servit, 673, 728. Infirmis obsequia praestare, melius sex dierum jejunio, 673. Infirmos Deus a tentationibus servat, 596. Infirmior altiora ne scrutetur, de passionibus non de coelestibus loquatur, 527.
- Infirmitas corporis prodest animae, 675 In Infirmitate Dominus benedicendus, 136.
- Infortunium salutare, 718, 949.
- Ingluvies daemoniaca signo crucis et aqua benedicta curatur, 830.
- Ingratitudinem hominis arguunt omnes creaturae, 200.
- Inimicus praeveniendus humilitate, 669.
- Injuria remittenda, 330. Injuriam ferre nec paria respondere, est ponere animam pro proximo, 681. Injuriarum perpessio porta coeli, 513, 659; salutis via, 513; perfectio monachi, 592. Injuriarum patiens monachus admirationi est philosophis, 632. Injuriarum causa peccata, 668. Ad injurias ferendas oportet quisque sit insensibilis ut lapis, 668, 683. Id pulchro exemplo docetur, 530, 622, 683. Injuriarum oblivio, et ejus illustre exemplum, 870.
- Injuriantibus dat quis mercedem annis tribus, 659.
- Innocentes pueri innoxie aspidem tractant, 539. Innocens Macarius illuditur, 623.
- Innocentia monachi mirabiliter detegitur qui in suspicionem turpitudinis venerat, 191, 192. Innocentia gentis Cyrenensis, 537. Innocentiam accusati testatur excitatus a morte per Macarium, 507.
- Innocentius a matrimonio monachus, 768. Mira ejus contra daemonem virtus, 768. Paralyticum sanat, ibid. Furtum oratione detegit, ibid.
- Inobedientiae poena fornicatio, 576. Praetentus haereticorum, 734. Ejus punitio, 131.
- Insomnia a Deo impetratur, 120.
- Intercessio sanctorum, 337, 338. Intercessione infantum, quos a morte servaverat, periculo eripitur Cyriacus latro, 611.
- Interior homo ad exteriorem manat, 913.
- Internum perfectionis studium, 116.
- Inventor statuarum Seruch, 320.
- Invidia superatur humilitate, 514. Item memoria sepulcri, 631.
- Invocandi sunt sancti, et quare, 841. Invocat sanctam Paulam Ephraem, 169; abbas quidam Euphrosynam, 367. Invocat Theodoretus Sanctos, 798, 813, 815, 817, 818; Aphraatem, 821; Petrum Galatam, 825; Theodosium, ibid.; Romanum, 827; Zenonem, 828; Macedonium, 831; Maesymam, 832; Acepsimam, 833; Abraamen, 836; Eusebium, ibid.; Salamanum, 837; Marem, ibid.; Jacobum, 844; alios plures, ibid.; Simeonem Stylitam, 854; Baradatum, ibid; Sanctos, 855, 857, 886.
- Ira superanda, 41, 237. Ira precibus superanda, 584. Ira a tribunali ableganda, 244. Ira orationis impedimentum, 289. Ira non in solitudine, sed in consortio superanda, 515. Ira inconsiderate effundit, et Deus permittit ut eveniat, 527. Ira mentem turbat, 568. Ira devicta daemones fugat, 569. Ira abesse debet ab increpante, 570. Ira etiam solitarium invadit, 589. Ira Dei contra opus malum, 645. Ira fuga quandoque fugienda, 681. Ira animam ab oratione excludit, 682. Ira naturae, non nostri arbitrii, 813. Irae modus, 4 […] 2. Irae quatuor causae, 512, 667. Quatuor modi, 512, 567, 638. Gradus irae, 667. Terminus irae, 813. Irae repressio perpetua ante occasum solis, 569. Irae occasio fugienda, 681. Irae daemon, 910. Iram deponere facit principem sanctus Joannes Eleemosynarius mirabili invento in Missa, 199. Iram sedat pulcherrime Sisoius, dum Deum nobis non amplius necessarium dicit se vindicare valentibus, 512, 631, 668. Iram omnem deposuit antequam dormiret Epiphanius, 568. Iram frenat Isidorus, 569. Iram ut superet Ammonas, XIV annos Deum rogat, 584. Iram ante occasum solis semper deposuit Agathon, 633.
- Iracundia ante solis occasum deponitur a Joanne Eleemosynario et patricio Niceta, 186. Iracundiae expertem timet daemon, 569.
- Iracundus neminem increpes, 570. Iracundus non placet Deo, licet mortuos suscitet, 597. Iracundi agricolae ager ut sibi optarat incenditur, et oratione Davidis ignis extinguitur, 918.
- Irascendi causa si quis te a Deo separare velit, non alia, 501. Irascentium diversitas triplex, 512.
- Iratus nunquam fuit quidam monachus, 539, 569. Iratus rusticus Sergii monachi modestia placatur, et fit monachus, 933, 934.
- Isaac, interpres Antonii, ne fiat sacerdos, ex humilitate fugit, 500. Occultatus mire proditur, ibid. Ex Dei voluntate presbyterium suscipit, ibid. Isaac docetur ab angelo proximi judicium Deo relinquendum esse, 520, 594.—Isaac Thebaeus pueros ab eremo ablegandos censet, 599. Ejusdem visio, qua reconciliationem cum inimico ante communionem necessariam esse discit, 910.
- Isidorus a quibus abstinuerit, 709, 943, 984. Umbra ejus gentilibus venerabilis, 709, 943. Extasis ejus tempore refectionis, 709, 943, 984. Esurientem solatur cibus immortalitatis, 709, 943, 984. Romae in honore est, ibid. Moriens sororibus nullas opes relinquit, sed eas Christo commendat, ibid. Isidorus jugiter flens, 869, maximum se peccatorem vocat, et quare, 869.— Isidorus, al., Macarius, presbyter praefectus pauperum, virginem quamdam ab avaritia sanavit, 945. Quandiu vixerit, ibid. Isidorus mille monachorum Pater, 759. Ejus monasterium omnibus abundat, 759. Clausura ejusdem, ibid. Qui semel ingressus, nunquam egreditur, 759. Nullus ibi infirmus, etiam dum moritur, 759. Omnes diem mortis praesciunt, ibid.
- Isis Aegyptiorum dea, 307.
- Iter monstrat columba, 226. Iter coeleste multo viatico opus habet, 275. Itineris difficultates, 226.
- Jacobus diaconus auctor Vitae sanctae Pelagiae, 376. Antiochia Jerosolymam proficiscitur, 380. Pelagium visitat, ibid. —Jacobus claudus summa cognitione praeditus, 765.—Jacobus [Col. XLVI] Nisibi ortus, 798. Ejus cella, victus, vestis, ibid. Futura praevidet, ibid. Ob lascivientes puellas fontem facit exarescere, ibid. Easdemque canescere ante tempus, ibid. Rogatus fonti aquam revocat, ibid. Crucis signo miracula facit, ibid. Iniquum judicem lapide per exsecrationem contrito castigat, ibid. Eligitur in episcopum Nisibenum, 799. Pauperum curam gerit, ibid. Pauperem pro mortuo propositum vere mortuum suscitat, 799. Interest concilio Nicaeno, ibid. Hostium obsessae civitatis molitiones irritas reddit suis precibus, 800. Muro destructo magnus civium murus, ibid. Intercessor pro obsessis, ibid. Nubes cyniphum in hostes mitti a Deo impetrat, ibid. Jacobus poenam hosti imprecans clementiae memor, ibid. Corpus ejus e Nisibi a Persis capta elatum, ibid. —Jacobus Persa monachus, 802. Julianum eminus sequi jubetur, ne forte distrahatur, ibid. —Jacobus Maronis discipulus magno Jacobo moribus similis, 838. Coelum habet pro tecto, ibid. Monti fertilitatem affert, ibid. Aegrotat, ibid. Ejus patientia, ibid. Ferri pondus fert, 839. Concurritur ut quisque sibi rapiat corpus ejusdem, ibid. Usum ignis sibi interdixit, ibid. Hypocrisim aversatur, 840. Cibus ejus lens madefacta, ibid. Hominem ad se sero venientem, daemonem ratus, non exhorret, ibid. Glacie et nive opertus extrahitur, ibid. Morbos curat, aquam benedicit, ibid. Puerum resuscitat, ibid. Auxilium est contra daemones, ibid. videt Joannem Baptistam, 841; item Josephum patriarcham, 840. Magnitudine animi daemonem contemnit, ibid. Daemon in forma Aethiopis illi varie molestus superatur diversas subinde formas assumens, 842, 843. Sepulcrum vivo ei parat in aede Apostolorum Theodoretus, 843. Humilitas ejus in sepulcro eligendo, ibid. Tempus orationis aegerrime interrumpit, ibid. Insigni multiplici parabola dictum suum declarat, 844.—Jacobus ejusdem cum Polychronio instituti domunculae inclusus, 848. Nec igne, nec lucernae lumine utens, ibid. Per fossam quamdam incurvam ad se venientibus loquitur, ibid.
- Jactantia virtutes evacuat, 122. Jactantia fugienda, 452. Ea duplex, ibid.
- Janitrix monialium debet esse aetate moribusque matura, 352.
- Janua linguae claudenda, 615.
- Jejunandum cum ratione, 708. Jejunium Adolii V dierum, 769. Aviti triduanum, 808. Cononis XXX annis, semel tantum in hebdomade comedentis, 867. Cyrae portentosum, 856. Davidis, Eusebii discipuli, biduanum, 813. Eliae in juventute hebdomadarium, 747. Item Heliodori, 849. Elpidii comedentis tantum Sabbatis et Dominicis, 769. Eronis trium mensium, communione excepta, et quandoque olere agresti, 734. Eulogii presbyteri biduanum, 592; aliquando hebdomadarium, ibid.; pane et sale toleratum, ibid. Euphrasiae triduanum et quatriduanum, 355. Ejusdem hebdomadarium, 356. Fratris cujusdam in eremo octiduanum, 539. Fratris cujusdam, tota Paschae hebdomada, 552. Eusebii quandoque triduanum, aliquando quatriduanum, 811. Josaphat pro Abenner defuncto patre, 327. Macarii mirandum, 723. Maranae portentosum, 856. Marci, hebdomadas integras jejunantis, 865. Onuphrii mirabile, 99 Petri Galatae alternis diebus, 822. Polychronii VII dierum, 839. Posthumii, 235. Serapionis Sindonitae in navi V dierum, 762. Silvani etiam ab aquae potu, 508, 570. Theodori adolescentis [Col. XLVII] monachi, 125. Theodori saecularis usque vesperam, annis XXII, praeter Sabbatis et Dominicis, 909. Theodosii solitarii biduanum XXXV annorum, 880. Theoduli quotidianum, 867. Simeonis Stylitae septem dierum, 170. Ejusdem quadragesimale XXVIII annorum sine cibo, 849, 850. Zachaei biduanum, 137. Jejunium Baptismum praecedit, 234, 322. Jejunium passiones superat, 509, 511. Hostem domesticum debilitat, 569. Frenum est peccati, 571. Monachi condimentum est, ibid. Siccat fistulas delectationum, ibid. Mentem elevat, ibid. Jejunium quale daemonem laetificet, 603. Jejunium hebdomadarium in Scythi, 607. Jejunium 4 et 6 feriae, 751. Jejunium sextae feriae, 595, 599. Jejunii modus optimus, 601. Jejunio XXX dierum torquentur martyres Epictetus et Astion, 217. Jejunio et oratione septem dierum daemonem ejicit Macarius Aegyptius, 721. Jejunia biduana et triduana improbantur a Poemene, 508. Jejunia hebdomadaria, 587. Jejunia et vigiliae animam humiliant, 657. Jejunia moderata sub Pachomio, 763. Jejunia moderata sunt meliora, 806.
- Jeremiae ossa in Tetraphylo Alexandriae requiescunt, 883.
- Jerosolymis loca sancta invisit Tallelaeus, 888. Jerosolyma tendit ad Crucem adorandam Christophorus, 892.
- Jerosolymitana peregrinatio, 771.
- Jesu nomine invocato, daemoniacam curat Antonius, 48. Jesu nomen daemones horrent, 59. Jesu nomine daemonem Abraham fugat, 148. Jesu nomine invocato cum signo crucis Julianus draconem interficit, 802.
- Joannes Baptista Jacobo apparet, 841. Orat Deum pro reductione errantium, 842. Joannes Baptista Cononem a stimulo carnis liberat, 864.—Joannes Pachomii germanus se ei jungit, 117. Ex residuo operum subvenit pauperibus, ibid. Veste unica utitur, ibid. Pachomium fratrem monasterii septa dilatantem reprehendit, 118. Moritur, Funus ejus hymnis, pervigilio, psalmis et orationibus prosequitur Pachomius, ibid. Ab eodem sepelitur, ibid. —Joannes Pachomii discipulus, 121.—Joannes Eleemosynarius (S.): Ejus Vitae scriptores Joannes et Leontius, 179. Causae ob quas Leontius ejus Vitam scribat, ibid. Mennas oeconomus ejus acta narrat Leontio, 180. Nunquam juravit, ibid. Pauperes dominos suos vocat, 181; et quotidie plus quam VIIMD alit, ibid. Consecratur patriarcha, ibid. Ponderum et mensurarum inaequalitatem vetat, ibid. Prohibet ab officialibus munera accipi, ibid. Modum quo commode possit ab omnibus adiri excogitat, ibid. Flet quod nemo amictus ad se venit, ibid. Vulneratos et infirmos fovet, 182. Debitioribus largius subvenit, ibid. Ornatiore cultu indutis petentibus praecipit non negari, ibid. Fiducia ejus in Deum, ibid. Specie virginis oliva coronatae Misericordia ei apparet. Dat pauperi indumentum suum, ibid. Experitur tentando Dei promissionem de centuplo, ibid. Bis vel ter in septimana aegrotos visitat, 183. Eidem tertio petenti, dari tertio duplum praecipit, ne forte, inquit, Christus me tentet, ibid. Nauclero dat insignem eleemosynam bis, et tertio tradit navem integram frumento onustam, ibid. A Joanne absente navis dirigitur, ibid. In Britanniam appellit, ibid. Stannum in argentum convertitur, ibid. Fraudem suorum eleemosynas fraudantium agnoscit divinitus, 184. Niceta patricius specie necessitatis imperii thesaurum ejus aufert, 184. Dei providentia alia ei pecunia submittitur, ibid. Ejus epistola ad Nicetam patricium, ibid. Reddit Niceta eidem raptas et acceptas pecunias cum fenore, 185. Fit compater Nicetae patricii, ibid. Bigamum ad diaconatum nec prece nec pretio admittit, ibïd. Duas naves frumento onustas ex Sicilia accipit, ibid. Componitur ante solis occasum lis orta inter Joannem et Nicetam, ejus industria, 186. Bene facit ei qui offenderat nepotem suum, 187. Damiano diacono communionem negat, donec reconcilietur, in templo, 187. Sermo ejus sacra scriptura, Patrum dogmata, 188. Detractionem excludit, ibid. Monumentum suum jubet exstrui, et moneri vult diebus solemnioribus, quando velit perfici, ibid. Mittit munera pro ecclesia Jerosolymitana, ibid. Vile ejus stragulum, ibid. Paupertatis studium, dum vendi curat stragulum pretiosius oblatum, ibid., et 189. Contra monachum accusationem non recipit, 191. Monachis xenodochium aedificat, 192. Funerum obsequia et moribundos libenter frequentat, ibid. Multi sua ei bona offerunt, ibid. Pauperes visitat, 193. Accipit chirographo transcriptam mercedem eleemosynae a Troilo, 194. Magnanimus et patiens in adversis: perditis tredecim navibus duplum ei Deus restituit, ibid. Ministro suo egeno duas auri libras dat, 195. Hilaris in amissione rerum, 193, 194. Promptissime mutuum praestat, 195. Aufert centuplum sua promptitudine mutuandi ab alio tarditate amissum, 195. Prompte a genero vexatae succurrit, ibid. Corripit in mansuetudine qui servos durius tractavit, ibid. Fugam suadet servo ei qui dominum inclementem nactus, 196. Puerum qui Dei Matrem prae pecunia elegerat, mirabili modo juvat, ibid. Non permisit impostorum eleemosynae puniri, ibid. Temerarium judicium cavendum docet insigni facto, 197, 198. Convicianti pro arbitrio quantam vult tollere eleemosynam jubet, 198, 199. Eleemosynarios rogat quomodo ad eam gratiam pervenerint, 199. Principem iram servantem ad reconciliationem adducit, ibid. Superbiam sanat dextre, ibid., et 200. Exhortationem longam et pulchram habet de humilitate, ibid. Egredientes ante finitam Missam dextre corrigit, 201. Colloquia in ecclesia prohibet, ibid. Omni tempore vigorem ecclesiasticae disciplinae ita observavit, ut multos monachos superaret, ibid. Duos monachorum ordines alit, ibid. Vitandam haereticorum communionem monet, ibid. Neminem condemnat, et condemnantes reprehendit, ibid. Etiam publica peccata non judicanda exemplo pulchro docet, ibid., et 202. Fugit in Cyprum, ibid. Per angelum vocatur ad Deum, 203. Nicetae patricio se evocari vita aperit, ibid. Testamentum ejus, ibid. Quanta pauperibus dederit, et quam pauper moritur, ibid. Xenodochia, gerontocomia, et nosocomia aedificavit, ibid. Episcopi duo locum medium illi cedunt, mortui mortuo in sepulcro, ibid. Peccati scripti deletionem mortuus impetrat, 204. Anima ejus a Sabino monacho visa suscipi ab Eleemosyna, 205. Obiit die sancti Mennae, ibid. Alia visio de beatitudine animae ejus, ibid. Sepulcrum ejus unguentum odoriferum et salutiferum sudat, ibid. —Joannes consiliarius Joannis Eleemosynarii, 195.—Joannes abbas primum faber, 738. Apud Lycum civitatem habitat, 738. Nullam videt feminam, 739. Prophetiae spiritu conatur, 739. Theodosio [Col. XLVIII] belli eventum praedixit, 546, 739, 745. Videtur in somnis ab uxore tribuni, 739. Marito absentis uxoris periculum praedicit, ibid. Occulta cordis cognoscit, ibid. Flagellorum Dei causas propalat, 739. Aegros oleo benedicto sanat, ibid. Eodem oleo feminam a caecitate liberat, ibid. Tertianam eodem pellit, 741. Palladium novit, et unde veniat, 740. Ejus tentationes praescit divinitus, ibid. Eidem parentum conditionem aperit. ibid. Eidem episcopatum praedicit, ibid. XL annis nec feminam nec pecuniam vidit, ibid. Diaconi manum osculatur, 741. Exhortationes ejus, ibid., et 742. Joannes divinitus pascitur decennio, 745. Daemones in specie angelorum ei apparent, ibid. Victoriam Theodosii contra Eugenium absens novit, 745. Mortem Theodosii praedicit, ibid. Moritur genibus flexis, ibid. Poemeniae periculum lapsus annuntiat, 745. Joannes stat tribus annis continuis, 755. Sola Eucharistia die Dominica sumpta vivit, 755. Diabolo presbyterum simulanti resistit, ibid. Pedes ejus longa statione disrupti, ibid. Sanatur ab angelo, et scientia divina repletur, ibid. Jumentorum cingula facit, ibid. Curatur claudus tactu cinguli ab eo confecti, ibid. Sanantur aegri pane ab eo benedicto, ibid. Fratrum conversationes absens cognoscit, ibid. —Joannes Brevis vel Nanus angeli instar in eremo vivere desiderat, 509, 598. Joannes aridum lignum irrigat, 546. Joannes saxum ingens movere conatur, 546. Joannes paralyticos curat et podagricos, 759. Joannes XXV annis in rupe aspera degit, 845. Omnem recreationem a se abdicat, ibid. Joannes monasterii praefecturam detractat, 863. Peregrinationem suscipit ad montem Sina. ibid. Joannes Baptista ei apparet, et sanitatem spondet, ibid. Joannes abstinet a cibo quia senex illi benedictionem non dederat, 877. Varios morbos curat, ibid. Mulierem a cancro liberat, 878. Joannes omnes daemoniacos curat, 886. Navem incantationibus immobilem, oratione solvit, ibid. Joannes a serpente lethaliter percussus moritur, 899. A morte excitatur, ibid. —Joannes Persa peregrinatur ad sepulcra apostolorum, 907. Joannes varias peregrinationes suscipit, 917. Leo illi iter praebet, et impedimenta aufert, ibid. Spelunca ejus spiritalis mercatura, dat et accipit, ibid. Joannes mire hospitalis etiam in bestias, omnia despicit futuris intentus, 98. Mutuum petenti dat aliunde mutuatum, ibid. Debitorem juvat ad restituendum mutuum, ibid. —Joannis Humilis corpus inventum, 887.—Joannis Cilicis monita, 897.
- Jonathas latro ad columnam Simeonis Stylitae fugit tanquam ad asylum, ibique, exspirat, 173.
- Josaphat nascitur regi Abenner filius in India, 247. Pater ob natalem ejus offert sacrificia, ibid. Christianum fore praedicitur ab astrologo, ibid. Omnes molestiae ab illo quam diligentissime arcentur, ut deliciis affluat, 247. Ejus studia, 250. Causam quare conclusus teneatur et exire sibi non liceat, inquirit, 250. Petit a patre ut egredi possit, 250; et impetrat, 251. Leprosum conspicit et caecum, ibid. Rogat morborum causam, ibid. Miratur decrepitum senem, ibid. An moriturus sit rogat, 251. Moerorem ex meditatione mortis contractum apud patrem dissimulat, ibid. Quaerit qui se instruat, ibid. De dira in religiosos persecutione a patre excitata certior factus, graviter affligitur, 251, 252. Ad eum Barlaam, [Col. XLIX] lapidis pretiosi ostendendi praetextu admittitur, 252, 253. Incredibili desiderio tenetur audiendi bona, 253. Lumen fidei accipit, 257. Futurorum rationem exquirit, 260. Quid sibi faciendum inquirit, 263. Baptismum petit, 265. Num rerum omnium abdicatio vetus sit institutum interrogat, 276. Rerum omnium abdicationem amplexatur, 279. Roganti ei quot annos Barlaam habeat, acute respondetur, 282. Eumdem obsecrat ut se in sua consueta veste ostendat, 283. Optat comitari Barlaam, 284. Eidem munera offert, ibid. Baptizatur, 287. Monetur a Zardan suo paedagogo de Barlaam extero homine ablegando, 289. Explorat mentem Zardanis, atque ad fidem serio hortatur, 290 Discedendi Barlaamo aegre potestatem concedit, 291. Quavis purpura meliorem aestimat vestem Barlaam, 291. Orationi se dat post Barlaami discessum, 292. Sui rationem magnam habet ut bene vivat, ibid. Deus illi omnia revelat, 296. Res onsio ejus ad patris orationem, 297. Fidem profitetur liberrime, 297, 298, 299. Idola despicit, 298. Patrem serio monet, 299. Oratio ejus ad Deum, 300. Fraudem blandientis patris intelligit, 301. Patri respondet, ibid. Ejus oratio ad Nachorem falsum Barlaam, 304. Disputationis initium inter Nachorem et Josaphat, 304. A patre Nachorem socium postulat, 309. Secum Nachorem abducit, ibid. Agit gratias quod pro veritate steterit, 310. Sperare de venia praecipit, ibid. Suis sermonibus convertit multos ab erroribus gentilitiis, et avertit a saeculo, 311. Orationibus vacat et jejuniis, 311. Puellae ad cum introducuntur, 313. In eumdem fornicationis spiritus mittitur, ibid. Amori impudico amorem divinum objicit, 314. Orationem objicit tentationi, ibid. A Deo accipit solatium, ibid. A puella regia tentatur, 314. Ab eadem in maritum sed frustra expetitur, 314, 315. Volo castitatis se obstrictum dicit, 315. Ad fornicationem illicitur, ibid. Daemones faces admovent, 315, 316. Oratione superat carnis tentationes, 316. In visione ad loca amoena ducitur, ibid. Item ad tristia, 316. Ad se redit, ibid. Aegrotat, ibid. Pater eum visitat, ibid. Patrem serio monet, 317. Theudae rationes egregie refellit, ibid. Argumentum Thendae in eum retorquet, 320. Theudam convertit, 321. Parenti se in partem regni vocanti morem gerit, 322. Erigit crucem in regni auspiciis, ibid. Templum Christo aedificat, ibid. Omnes ad se trahit, 323. Pecunias in pauperes distribuit, 324. Augetur demus ejus, et patris decrescit, ibid. Patris conversi accipit epistolam, 324, 325. Ad imaginem Christi procumbit, 325. Gratias Deo agit, ibid. Ad patrem conversum proficiscitur, ibid. Ejus oratio ad patrem, ibid. Patrem consolatur, 327. Offert regnum Barachiae, 328. Quo renuente, relinquens epistolam, clam fugit, 329. Extensis manibus orationem sextae persolvens invenitur, ibid. Coactus revertitur, ibid. Barachiam regem constituit, ibid. Ejus ad Barachiam oratio, 329. Rursus orat, 330. Pauperibus dat vestes, ibid. Solum cilicium portat, ibid. Herbis tantum victitat, 331. Siti laborat, ibid. Diaboli tentationibus impetitur, ibid. Vexatur spectris, 332. Vincit crucis signo, ibid. Bestiae ei occurrunt, ibid. Biennio Barlaamum quaerit, ibid. Tandem invenit, 333. Barlaam illi bene precatur, ibid. Narrat patris conversionem, 333. Ejus vigiliae et nocturnae orationes, 334. Ejus studium virtutis, ibid. Cum Barlaam mori desiderat, 335. Affert necessaria ad sacrificium, 336. Defuncti Barlaam corpus sepulcro tradit cum psalmis, ibid. Ejus ad Deum oratio, ibid. Orat ut per famuli sui Barlaam preces se servet, 337. Visio ejus, ibid. Coronas duas conspicit, ibid. De corona patris miratur, ibid. Ob murmurationem in visu a Barlaam objurgatur, ibid. XXXV annos egit in solitudine, 337. Moritur, 338. Sepelitur cum Barlaam, ibid. Per visionem haec in India Barachiae regi jubentur nuntiari, ibid. Corpus ejus non corrumpitur, ibid. Cum honore suscipitur, ibid. In translatione ejus miracula, ibid.
- Joseph abbas quibusdam prodesse tentationes, quibusdam vero obesse docet, 599 Joseph patriarcha apparet Jacobo, 842.
- Jubinus episcopus Ascalonis, 779.
- Judaeus visa forma infantis in Eucharistia convertitur, et a Basilio baptizatur, 156. Judaeus quidam moribundus baptismum expetens arena baptizatur, 915. Etiam per putatitium baptismum sanitati rettituitur, ibid. Judaei convincuntur, 308.
- Judicandus nemo, 565, 657. Judicando neminem quies, 595. Judicandum juste, 597.
- Judices monet Antonius, 57. Judex iniquus corrigitur lapide per exsecrationem contrito per Jacobum Nisibitam, 798.
- Judicium extremum asseritur, 259. Ejus memoria salutaris, 565. Judicium sacerdotum, 122. Judicium incorruptum protocomitis, 756. Judicium rectum et justitia Abraamis, 835. Judicium temerarium cavendum, 50, 599. Id egregio exemplo docetur, 198. Judicium temerarium fugat Dei gratiam, 595, 596. Judicia Dei timenda, 608. Judicia Dei non investiganda, 620. Judicia Dei, temporalia peccatoribus prospeta, melioribus adversa accidere permittentis, 646, 647.
- Julia Euphraxiae magistra eamdem instruit, 355, 356, 357. Cum ea mori expetit, 361. Quinta die post obitum beatae Euphraxiae moritur, et in ejusdem tumulo sepelitur, 361.
- Juliana Origenis hospita, 786, 787.
- Julianus condiscipulus Basilii, 153.
- Julianus apostata interfectus in Persia, in loco Assia nomine, a sancto Mercurio, 225. Ejus mors revelatur Didymo, 711. Item Juliano monacho, 803.
- Julianus honoris causa Sabas, id est senex, dictus, 800. Ejus victus, panis hordeaceus, sal et aqua, 801. Hymnos Davidicos semper habet in ore, ibid. Congregantur ad illum multi, ibid. Orat remotus longe ab aliis, 801. Ritus precationum, ibid. Jacobum se eminus sequi jubet ne forte distrahatur, 802. Miraculum de dracone occiso celari postulat, ibid. Signo crucis Jesum invocans draconem interficit, 802. Ab Asterio adolescente senex de vitae instituto consulitur, ibid. Probat Asterium siti, ibid. Fontem ad sedandam sitim illi impetrat, ibid. Acacium post Berhoeae episcopum ad asceticam attraxit, 803. Ab Asterio invisitur aliquoties cum munusculis, ibid. Frequentiam se visitantium fugiens et honorem, in montem Sinaeum concedit, 803. Ibi ecclesiam exstruit et aram consecrat, ibid. Juliani apostatae mors illi divinitus indicatur, ibid. Illum haeretici de suae haeresis communione infamant, 804. Antiochiam proficiscitur ad confutandos haereticos, 804 Puer in puteum lapsus ejus meritis servatur, 805. Divertit ad beati Pauli latibulum [Col. L] apud Antiochiam, ibid. Febrem prece pellit, ibid. Mendicus debilis pedibus pallii ejus tactu restituitur, ibid. Ejus praesentia confunduntur adversarii, 805. Praefectum Orientis sanat, ibid. —Julianus Stylites morbidum oratione sanat, 869. Horreum frumento repletur ejus meritis, ibid. Mortem Simeonis Stylitae fulgure percussi absens novit, 878. Leoni per discipulum discessum imperat, ibid. —Julianus senex monasterii Aegyptiorum LXX annis in spelaeo vivens extreme pauper, 876. Nocte coelitus cella ejus illustratur, ibid. —Julianus episcopus Bostrensis venenatum calicem, signo crucis ante edito, innoxius ebibit, 889.—Julianus Arabs caecus monetur ne se ab Ecclesia separet, 890.
- Junior voluntati senioris se accommodat, 608.
- Jupiter qualis fuerit, 306.
- Juramentum per Deum prohibet Simeon Stylites, per se permittit, 173. Juramenta mala et perniciosa non servanda, 933. Juramento sacri calicis frater quidam se a crimine purgat, 934.
- Juravit nunquam Joannes Eleemosynarius, 180.
- Juste judicandum, 597.
- Justitiae amore Poemen sive Pastor nihil carni tribuit, omnia justitiae relinquit, 499, 593.
- Justus palmae assimilatur, 645. Justus communicans clara facie apparet, nigra peccator, 676.
- Juveni monacho potius laboribus opus quam sermonibus, 709. Juvenes duo deliciosi a Macario probantur, 528, 652. Proficiunt, 529, 652. Visitantur ab eodem, ibid. Surgunt ad orationem, ibid. Proteguntur ab angelo, ibid Cantant psalmos XII, ibid. Ignis ex ore eorum egreditur, 529, 652. Moriuntur, ibid.
- Kitissefodo, nomen loci, ubi tres pueri Ananias, Azarias, Misael requiescunt, 225.
- Labor vitae aeternitatis intuitu fit levis, 493. Labor facit hortulum fertilem in loco sterili 539. Labor temporalis memoria laboris aeterni vincendus, 588. Labor virtutes acquirit, 596. Labor corporis ab Agathone foliis arboris comparatur, 597. Labor maximus orare, 613. Labor monachorum Pachomii, 737. Labore acquiritur virtus, 587 Laboribus potius quam sermonibus opus monacho juveni, 709.
- Laborandum manibus, non semper contemplandum pulchre docetur, 509, 531, 598, 603. Laborandum assidue, 589. Laborare continuo levi opere praestat, quam gravi brevi tempore, 585. Laborantes sancti quieti a saeculi cogitationibus, 679.
- Lacrymae hic lavant, post mortem urunt, 566. Lacrymae gaudium pariunt, 566. Dei misericordiam provocant, ibid. Lacrymae Olympiadis, 78 […] . Lacrymae Dominae perpetuae, 856. Lacrymarum donum terra promissionis, 567. Lacrymarum gladius contra cogitationes exacuendus, 613. Lacrymarum virtus, 682.
- Lacrymatur omni die Abraham eremita, 149. Lacrymatur Pammon ob duas causas, perditionem comptae mulieris, suam negligentiam, 524. Lacrymatur jugiter Arsenius, 531.
- Laetitia spiritualis daemonem vincit, 47. Laetitia abundare oportet Deo servientes, 751
- [Col. LI] Lapides portando et reportando exercetur Euphraxia, 355. Lapides pretiosos projicit in mare mercator, ne propter eos occidatur a nautis, 929.
- Lapso (pro) non lapsus poenitentiam faciens, veniam impetrat, 577.
- Lapsi diaconi poenitentia vera miracula declaratur, 577.
- Lapsu hominum daemon laetatur, 556.
- Laqueos diaboli quis evadat, 551.
- Lascivia puellarum fontis exsiccatione et capillorum canitie punita, 798.
- Latoius, quia Maesymae monitis non paret, haeret cum curru immobilis, 832. Solvitur Maesymae precibus, ibid.
- Latro Jonathas ad columnam Simeonis Stylitae velut ad asylum confugit, et exspirat, 173. Latro convertitur ab Apollonio, 749. Latro fit monachus, 912. Ad saeculum redit, ut crimen infanticidii morte expiet, ibid. Latro mulieri castae thesaurum moriturus ostendit, 922. Latronum princeps Cyriacus periculo eripitur propter infantes a morte servatos, 911.
- Latronianus dux in Scythia comprehendit Epictetum et Astionem, 216. Ejus crudelitas in martyres, 216, 217. Obrigescit illis visis, 216. A daemone corripitur, 219. Suffocatur, ibid.
- Laudanda aliena, 625.
- Laus Antonii, 58. Laus propria est fugienda, 591. Laus humana nociva et periculosa, 627. Laus scriptorum Athanasii, 873. Laudes Abraham eremitae, 149. Laudes Basilii magni, 161.
- Lausus quis, 704. Lausus omnia a se abdicat, 789.
- Lautiores cibi in Paschate, 115.
- Lavacro in monasterio exstructo fons miraculosus arescit; destructo, iterum fluit, 885.
- Leaena anachoretae pedibus supplex advolvitur, 540. Leaenae caecis catulis visus ab anachoreta redditur, 540. Leaenam ligatam simplex obedientia adducit, 502.
- Lectus Antonii juncus et cilicium vel nuda humus, 38. Lectus Domnionis curat aegrotos, 761.
- Legis antiquae et novae differentia, 266. Leges gentium deos puniunt, 308.
- Lenticulae grana tria negligens punitur, 546.
- Leo humilis, silens, etc., 896. Ut alios liberet, se vendit, 896. Martyrio afficitur, ibid.
- Leonis epistola super tumulum sancti Petri posita, apostolica manu emendatur, 906. Sanctus Leo Eulogio per visum se exhibet, ibid. Ad sepulcrum sancti Petri audit sibi peccata dimissa, praeter impositionis manuum, 907.
- Leo anachoretae conviva eique obediens, 539. Leo seni cubile cedit, 651. Leo obtemperat jussus discedere, 878. Parcit abbati se ad devorandum componenti, 891. Leo Gerasimum semper comitatur, quia ex ejus pede aculeum extraxerat, 893 Asini pascendi curam gerit, ibid. Asino per furtum sublato, ejus officium ferendo aquam supplet, ibid. Asinum reducit, 894. Obitum Gerasimi abbatis deflet, ibid. Non capiens super morte Gerasimi solatium, super sepulcrum ejus emoritur, ibid. Leo iter Joanni anachoretae praebet, 917. Leoni imperat Sergius, 899. Leonem pascit quotidie Paulus Helladicus ne raedat aliquid, 911. Castigat immorigelum, ibid. A Leone pascitur Simeon priscus, 817. Leones fimiliares sancto Macario Romano, 228. Post peccatum a Macario patratum fugiunt, 230. Triennio poenitentiae elapso ad eumdem revertuntur, 230. Duces sunt itineris Theophilo, Sergio, et Hygino, 231. Leones versantur cum sene in eodem cubili, 863. Ostendunt errantibus viam, 816.
- Leontius videt angelum altari astantem, 864. Leontius annis quadraginta non recedit a templo beatae Mariae, 878.
- Leprosus clam fovetur ab Anastasio, 159. Oratione Basilii sanatur, ibid.
- Libanius condiscipulus Basilii, 153. Libanius ad lautam mensam Basilium vocat, 154.
- Liber quis a mundo, 563.
- Liberalitas dantis cruciculam argenteam quam solam habet, 180. Liberalitas Euphraxiae in pauperes, 354. Joannis Eleemosynarii pro templo Jerosolymitano multa mittentis, 188. Ejusdem, convitiatori tantum quantum tollere vult dari jubentis, 198, 199. Ejusdem, xenodochia, gerontocomia et monasteria aedificantis, 203. Josaphat in pauperes, 324, 328, 331. Marci, 865. Sabbatii, 770. Senis cujusdam, 865. Zachariae cum Deo certantis erogando, 180. Vide Misericordia. Liberalitas stupenda Joannis Eleemosynarii ex ejus testamento perspicitur, 203. Liberalitas in pauperes haereticos convertit, 771.
- Liberum arbitrium astruitur, 121, 255. Liberum arbitrium facit ut in nobis virtutem adipisci situm sit, accedente tamen Dei gratia, 288. Liberi arbitrii definitio, 277.
- Libido etiam vivit in senibus, 578. Libidinis tentatio molestiis superanda, 533. Libidinis inflammatio poena est pravioris peccati, 551. Libidinem daemones incendunt, 316.
- Libidinosarum cogitationum tres causae, caro, motus animi, daemon, 732.
- Lignum aridum plantatum ab Elpidio, crescit in vitem, 769.
- Limnaeus Thalassii discipulus, 844. Silentium sibi indicit, ibid. A Marone instruitur, ibid. Morbidos et daemoniacos curat, 845. Sub dio degit, ibid. Colicos dolores sanat signo crucis, ibid. Item viperae morsus, ibid. Benignus est et liberalis in caecos et pauperes, ibid.
- Lingua et venter costinendi, 511, 562, 574, 865. Linguae custodia, 607. Linguae janua claudenda, 615. Linguae incontinentia stabulum sine janua, 567. Linguae ruinam deprecatur Sisoi, 570. Linguae retentor, passionum retentor, 571. Linguam refrenans ubique peregrinus est, 599.
- Lis inter Joannem Eleemosynarium et Nicetam patricium componitur, 186.
- Litigare nescit discere religiosus, 515.
- Litteras parentum et amicorum non apertas exurit Maches ne distrahatur, 550.
- Liturgiam scribit Basilius divinitus edoctus, 155.
- Locus judicii et poenarum, 226. Locus qui obest saluti, mutandus, 582. Loci stabilitas fetificat, 586. Loci stabilitas servanda in tentatione propter varia, 589. Locum in sepulcro medium mortuo Joanni Eleemosynario cedunt duo episcopi, 203. Loca sacra Jerosolymis lustrant Basilius et Eubulus, 154. Item Paula, 404. Vide Peregrinatio. Loca Jerosolymis religiosa visuntur [Col. LII] a Theophilo, Sergio, et Higyno, 225.
- Longinus abbas, 599.
- Loquacitas taciturnitate reprimenda, 6 7.
- Loquaris tantum rogatus, 598. Loquitur Deus nobis per creaturas et divinas Scripturas, 808.
- Lot abbas, 596.
- Lucius abbas praeclore Longino ad interrogata respondet, 599.
- Lucrum fratris, lucrum Dei, 632. Lucrum fratris, fructus tuus, 635.
- Luctus salutaris, 566. Luctus doctrinam omnem in se habet, et in cella quaerendus, 610.
- Lumbos fune constringit Simeon Stylites, 170; palmis Heliodorus, 849.
- Lux moribundum cingit Onuphrium, 103.
- Luxuriam labore superandam figuli invento uxorem sibi et proles fingentis dextere docetur, 496, 497. Luxuria fenerator, 761. Luxuriae cogitationes molestiis superandae, 533. Luxuriam daemon accendit, 156.
- Luxuriosa ab ingressu templi divinitus repellitur, 387.
- Luxuriosus instar porci difficile coelum respicit, 645.
- Macarius quinquaginta millium monachorum Pater, 235.—Macarii Romani vita ejusque auctores, 234. Ejus spelunca, 228. Signaculo crucis se munit, ibid. Forma ejus et habitus, ibid. Rogat quid in mundo rerum agatur, ibid. Cujus sit, et quomodo eo venerit, enarrat, 228 Leones illi familiares, ibid. E nuptiis fugit, ibid. Dux viae ejus Raphael, 229. Disparente angelo ab onagro in via dirigitur, ibid. Signaculo crucis se contra draconem munit, 229. Cruce varias diaboli pellit phantasias, ibid. Diabolus illi mulieris specie apparet, 230. Decipitur, ibid. Leones fugiunt post peccatum ab eo perpetratum, ibid. Redeunt eo poenitente, ibid. Collo tenus triennio stat sepultus Macarius in terra, 230. XL dies et noctes flexis genibus in eodem loco manet, ibid. Christus ei apparet in spelunca, ibid. Benedicti ab eodem Theophilus, Sergius, et Hyginus, ducibus leonibus ad monasterium reversi, fratribus visa narrant, 231. Macarius Aegyptius mortuum ad fidei confirmationem suscitat, 720. Antonium invisit, 585. Mire operosus, 585. Daemonem vicit fiducia et fortitudine, 585. Fatigatus ab angelis defertur, 649. Paralyticum verbo sanat, ibid. Quinque anio suggestionem explorat, 653. XC annis vixit, et ex iis LX in solitudine, 719. Ob maturitatem dicitur παιδαριογέρων, ibid. XL annos natus, contra spiritus valet, gratia curationum et prophetiae donatur, 719. Sacerdos ordinatur, ibid. Joannem discipulum spiritu avaritiae tentandum praevidet, ibid. In extasi frequenter, 720. Cur equa praestigiis amatoriis appareat quaedam femina, revelatione cognoscit, ibid. Aquae benedictae virtute phantasma a femina depellit, 720. Ut homines lateat, cuniculos fodit, ibid. Orationes XXIV eundo, et totidem redeundo recitat, ibid. Daemonem gulosum ejicit oratione et jejunio septem dierum, 721.—Macarius Alexandrinus presbyter Cellarum, 721. Non concupiscendum a magno docetur Antonio, ramis palmarum quas concupierat divinitus torrefactis, ibid. Tentatur a diabolo in solitudine specie cameli cibis onusti, ibid. Oratione phantasma pellit, ibid. Ejus dictum ad tribunos, quibus mundus illudebat, 721. Domat cibi concupiscentiam, [Col. LIII] uvam ad se missam fratribus transmittendo, ibid. Si quid ab alio praeclare factum audivit, ardenter effecit, ibid. Annis VII tantum cruda comedit, ibid. Tantum buccellati comedit, quantum manus ex lagena angusti oris efferre posset, ibid. Lagenam illam publicanum suum vocat, 722. Somnum superat, viginti diebus sub tectum non ingrediens, ibid. A spiritu fornicationis tentatus culicum se morsibus exponit, ibid. Visit sepulcrum Jannes et Mambre ut cum daemonibus contendat, 722. Arundines ab eo fixas viae indices daemon tollit, 722. Daemonibus LXX occurrentibus non terretur, ibid. Jurat daemonibus, ibid. Nomen Domini strictae diaboli rhomphaeae opponit, ibid. Tentatur esuriens XX dierum inedia, 723. Specie puellae urnam aquae gestantis et quasi invitantis oblata adhuc triduum sustinet, ibid. Lactatur a bufala, ibid. Eidem aspidis morsus non obfuit, ibid. Explorat austeritatem monachorum Tabennensium, 723. Jejunium ejus portentosum quadragesimale, nihil comedentis praeter pauca cruda crambes folia die Dominico, semperque stantis, 723. Stupori est monachis Pachomii, ibid. A Pachomio miraculose agnoscitur, ibid. Dies quinque statuit manore continuos in contemplatione, 724. Quibus argumentis mentem ad coelestia erigeret, ibid. Daemon instar flammae ignis omnia in cella ejus exurit, ibid. Presbyterum cancro laborantem, quia conscius fornicationis sacrificaverat, post confessionem peccati et emendationis sponsionem curat, 724. Diversae ejus cellae, 724. Varios daemoniacos curat, ibid. Muliorem paralyticam oleo sancto sanat, ibid. Puerum daemoniacum sanat oleo et aqua benedicta, ibid. Vanae gloriae viriliter resistit, ibid. Miro onere se affligit, vexantem se carnem vexans, ibid. Sputo illuminat caecum hyaenae catulum, 725. Hyaena ei pellem pro munere defert, ibid. Adjurat hyaenam ne pauperum oves posthac devoret, ibid. Et assentiens capite annuit hyaena, ibid. Humi non spuit post baptismum LX annis, ibid. Forma ejus, ibid. Palladio tentato ut recederet, quod otiosus sederet in cella, consilium suggerit respondendi, se propter Deum cellae custodire parietes, 725. Marco ab angelo communionem dari ex ara videt, ibid. Macarius duos deliciosos juvenes probat, 528, 651. Macarius pro fornicatore haberi se patitur, 515, 623. Detecta calumnia, ne honoraretur, in Scythim fugit, 516, 624. Macarius mortuum suscitat, ut ubi sit depositum indicet, 650. Macarius viginti annis nec pane nec aqua nec somno satiatus, 660. Macarius laudatus tacet; contemptus, verba aedificationis loquitur, 669. Macarius ob unum vini calicem se aquae abstinentia castigat, 569. Macarius quemdam sitientem umbra solatur, 659. Macarius divinitus transfertur ultra flumen, 649. Macarius presbyter et praefectus Ptochotrophii, insigni astu virginem ab avaritia reduxit, 712. Ad centum annos vixit, ibid. Macarius junior occasione caedis involuntariae solitudinem ingreditur, 718, 948. Tribus annis sine tecto in solitudine manet, ibid. Despuit daemones, ibid. Macarius ex vicaria monasticae se dedit, 775.—Macarius archiepiscopus Jerosolymitanus, 866.
- Macedonius versatur in montium cacuminibus, 828. Annis XLV in fossa stans sub dio vivit, ibid. Cibus ejus hordeum aqua madefactum, ibid. A Flaviano episcopo Antiocheno in sacerdotem cooptatur inscius, 829. Magna in eo simplicitas et animi puritas, 829. Venationem Dei spiritualem instituit, ibid. Ab imperatoris ducibus honoratur, ibid. Statuas vivas mortuis praestare imperatori dicendum curat, ibid. Feminam ab ingluvie sanat, 830. A puella daemonem magicis praestigiis inductum pellit, ibid. Daemoni plures accusaturo silentium imponit, 830. Reos nominare jubet praecipuos, 830. Aquae signo crucis benedictae gustu insanam mulierem curat, 830. Igne coelitus illustratur, ibid. Lupiciano quaedam dono prophetico praedicit, 831. Macri Theodoreti prolem impetrat, ibid. Aqua benedicta periculum abortionis pellit, 831. Exhortatio ipsius ad Theodoretum, ibid. Sepelitur apud Aphraatem et Theodosium, ibid. Macedonius episcopus Constantinopolitanus in exilium ab Anastasio ejicitur, 872.
- Maches ad detractiones et verba otiosa dormit, 550. Parentum et amicorum litteras non lectas ne iis distrahatur exurit, ibid.
- Macnus pane et vino abstinens, 866.
- Maesymas sacerdos vici, 832. Una tunica semper contentus, ibid. Mire hospitalis, ibid. Frumento et oleo semper abundat, ibid. Miraculis clarus, ibid. Basi arae admotum puerum sanat, ibid. Currum se despicientis reddit immobilem, 832. Eumdem rogatus precibus solvit, ibid.
- Mafortes idem quod palliola, 543.
- Magi pelluntur Aegypto, 340.
- Magicos libros exurit Theudas, 321.
- Magistrianus adolescens formosus virginem servat, 781. Martyr evadit, ibid.
- Magna continet in matrimonio, 776. Vultu severa et episcopis reverenda, ibid. Munifica in pauperes, ibid.
- Magnanimitas Isidori humiliantis se semper, et respondentis daemonibus: Licet in tormenta mittar, tamen vos subtus me invenio, 669.
- Magnitudo beneficiorum Dei, 280.
- Majoribus et coaetaneis cedendum, 628.
- Mala horret qui peccata horret et omnes diligit, 519. Mala nobis, bona Deo tribuenda, 668. Malo proposito nihil agendum, licet boni speciem habeat, 766.
- Malarum cogitationum semina suffocanda pulchre docetur, 578.
- Malchus et conserva camelos domini conscendunt, 95. Ad Romana castra veniunt, ibid. Jungit se rursum monachis, ibid.
- Maleficium amatorium, 156.
- Malleo excitat fratres Adolius, 769.
- Mandatorum observatio necessaria ut quis ad Deum ascendat, 245. Mandatorum observatio, custodia nostri, 638.
- Manducantem monachum quemdam non vidit Sol, 539, 569.
- Mane de omni virtute cogitandum, 162. Mane proposita renovanda, 683, 684. Mane orandus Deus, 684.
- Manichaeus presbyter charitate senis cujusdam convertitur, 616. Manichaei refelluntur de duobus principiis, 286.
- Mansuete ad poenitentiam peccantes monendi, 601.
- Mansuetudo daemonibus est terrori, 513. Mansuetudo in servos pulchre a sancto Joanne Eleemosynario commendatur, 195. Mansuetudo Joannis Eleemosynarii in eleemosynae impostorem, 196. Ejusdem, convitiatori pauperi dari jubentis quantum tollere vellet, 198, 199. Apollonii maledicum Philemonem convertit, 476. Apollinis afflictum monachum [Col. LIV] et ad saeculum properantem ad saniorem mentem reducit, 573. Pastoris, poenitentiam lapso praescribentis, 601. Be abbatis miranda, 746. Gelasiae injuriam condonantis, 780. Mansuetudinem irato principi persuadet sanctus Joannes Eleemosynarius, 199. Mansuetudine Anum latrones convertit, 752. Mansuetudo. Vide Benignitas, Injuriarum oblivio, et Tranquillitas.
- Manus occidere Cononem volentium obrigescunt, 866. Item barbari cujusdam Addam occidere tentantis, 881. Item pastoris parantis jaculari in Acepsimam, 833.
- Marana et Cyra Berhoea oriundae sub dio vitam agunt, 855. Velo teguntur, 856. Annis XLII collo, lumbis, manibus, ferrum magni ponderis gestarunt, ibid. Aeris injurias patienter excipiunt, ibid. Moysis et Danielis jejunia imitantur, ibid. Proficiscuntur Jerosolymam, ibid. Item ad sanctam Theclam, ibid.
- Marcellus XXXV annos in Scythi manet ne coronam in civitate accipiat, 908. Marcelli Scythiotae dicta et Vita, 908.
- Marcianus Cyro oriundus nobilis, solitudinem eligit, et cellae angustae minori corpore se includit, 806. Orat, Scripturas legit, 806. Victus ejus ratio, ibid. Nunquam satur, semper esuriens, semper sitiens, 806. Duo exstruit monasteria, ibid. Caput ejusdem lumine divinitus adumbratur, 807. Olei lecythus ad ejus cellam defertur ut virtutem concipiat, 807. Sanat precibus daemoniacum etiam absens, ibid. Episcopi ad eum conveniunt, 808. Ab Avito convenitur, 808. Officium Nonae simul celebrant, ibid. Vident se invicem spiritu etiam corpore absentes, ibid. Sororem ad aspectum non admittit, 809. Sororis filii eleemosynam respuit quia respectu cognationis data, ibid. Arium, Sabellium, Euchitas, et Manichaeos oppugnat, ibid. Zelosus pro decretis ecclesiasticis, ibid. Abraamen convertit ad Pascha celebrandum more Ecclesiae, 809. Ei vivo oratoria erecta, ibid. Nititur ignotum habere sepulcrum, ibid. Reliquiae ejus decenter asservatae, 809. Marcianus Eusebii patruus, 810. Eusebium cum fratre ad monasticam vitam adducit, 811.
- Marcionitae adorabant serpentem, 635.
- Marcus mortem suam praevidit, 638. Ejus mira obedientia, 521, 617, 618. Marcus Eucharistiam angeli manibus accipere solitus, 725. Vetus et Novum Testamentum tenet memoriter, ibid. Ejus virtutes, ibid. Secum et cum diabolo disputat, in omnibus se humiliat, ibid. Marcus hebdomadas jejunat, 865.
- Mare oratione Besarionis dulcescit, 532. Mare Rubrum duo monachi pedibus perambulant, 898.
- Maria virgo (B.) cum Joanne Baptista et evangelista apparet Cyriaco, 878. Beata Maria virgo propter Nestorii libros cellam Cyriaci intrare recusat, ibid. Beata Maria virgo a puero quodam prae pecunia eligitur, 166. Huic miro modo praevidit Deus, ibid. Beatae Mariae promptum subsidium erga Mariam Aegyptiacam, 389. Beatae Mariae imago. Vide Imago. Beatae Mariae commendata uxor a marito alio proficiscente, cum filia a morte praeservatur, 882.
- Maria neptis Abrahae septennis disco Psalterium et Scripturas, 368. Viginti annis patruo convixit, 369. Daemon in eam armatur, ibid. Constupratur a monacho, ibid. Plangit secum peccatum suum, ibid. Deserit [Col. LV] patruum, seque stabulario locat, 369. Biennio luxuriatur, 370. Meretricio habitu induta coram Abraham patruo nescia comparet, 370. Compungitur, ibid. Cum Abraham patruo suo redit ad cellam, 372. Reclusa in cella, poenitentiae se actibus conficit, ibid. Poenitentiam sibi acceptam Deus dono ei sanitatum collato ostendit, 372. Quinque annis poenitentiae expletis moritur, ibid.
- Maria Aegyptiaca, 382. Inventa a Zosima abbate in eremo fugit, 384. Appellat Zosimam suo nomine sibi hactenus non visum, 385. Mutuo benedictionem petunt, ibid. Divinitus docta novit Zosimam esse presbyterum, ibid. Adjurata prior benedicit, 385. Mutuas orationes postulant, ibid. Suspensa in aere orat, ibid. Corrigit Zosimam suspicantem illam spiritum esse, 385 Signat se signo crucis, ibid. Exponit Zosimae anteactam vitam, 386. Jerosolymam navigat libidini dedita, 386. Acta sua in navi recenset, ibid. Etiam Jerosolyma libidinibus incestavit, 387. Non admittitur intra templum divinitus repulsa, 387. Intelligens se ob scelera ab aspectu sanctae crucis arceri, compungitur, 387. Implorat suffragia beatissimae virginis Mariae, ibid. Proponit corrigere vitam, ibid. Beatae Mariae suffragio libere templum ingreditur, ibid. Pavimentum templi osculatur, 388. Gratias agit Dei Matri, ibid. Voce missa coelitus docetur quid facere debeat, ibid. Tres nummos ad comparandam annonam divinitus accipit, 388. Ecclesiam sancti Joannis Baptistae juxta Jordanem ingreditur, et in ea communicat, ibid. Anni XLVII in solitudine agit, 388. Annis XVII tribus panibus victitat, ibid. Conflictatur memoria praeteriti luxus, ibid. Resistit memoria originis suae conversionis, 389. Promptum beatae Mariae subsidium continuo experitur, ibid. Herbis nutritur, ibid. Aestu algoreque cruciatur, ibid. Nec hominem nec animal vidit annis XLVII, 389. Viva et superstes vult celari, ibid. Petit sibi vivifica sacramenta in sacro vase honorifice afferri, ibid. Novit absentis monasterii secreta, 390. Edito signo crucis super aquas Jordanis ambulat, 390. Sub obitum sumit sacrosanctam Eucharistiam, ibid. Corpus ejus exanime a Zosima invenitur, 391. Leo parat ei sepulcrum, 391.
- Maria meretrix senes legentes Evangelium accedit, 869. A turpi vita ad meliorem convertitur, ibid.
- Maria infanticida navi vecta non progreditur navis, 882. Ea in scapham expulsa et submersa, navis cursum perficit, 883.
- Maria lacus, 712, 945.
- Marina virgo, 393. De ejus salute sollicitus pater, ibid. Mutato habitu et nomine in Marinum, ingreditur virorum monasterium, ibid. Instruitur a patre, ibid. Ejus pater moritur, 393. Fornicationis in pandocis filiam commissae accusatur, ibid. Peccatum quod non admisit, agnoscit quasi a se admissum, ibid. Ejicitur ex monasterio, et ad portam poenitet, ibid. Admittitur rursus in monasterium, 394. Vilissima obit ministeria, ibid. Moritur, et sexus ejus cognoscitur, 394. Quod eam immerito afflixisset, affligit se abbas, ibid. Ejus calumniatrix fornicaria a daemone corripitur, ibid. Ad ejus corpus eadem liberatur, ibid. Sanctitas ejus miraculis comprobatur, ibid.
- Maris XXXVII annis inclusus, 837. Non mutat male sanam habitationem, 837. Corpore et anima castus, ibid. Festa martyrum celebrat, ibid Ejus vestitus et victus, ibid.
- Maritus moribus, non majoribus eligendus, 340.
- Marmora diversa imperatoribus initio imperii ostendi solent, ut monumentum ex certo genere exstrui curent, 188.
- Maro sub dio vivit, 833. Ex daemonum fano oratorium facit, ibid. Morbos corporum curat, ibid. Animi affectibus medetur, 834. Feliciter moritur, ibid. Pro corpore ejus contenditur, ibid.
- Marosas abbas insignis exercitator, 813.
- Mars non est deus, et quare, 307.
- Martha Mariae jungenda est necessaria, id est cibus corporalis spirituali, 509, 603.
- Martinianus militum praepositus pro filia orat Antonium, 48.
- Martyres Epictetus et Astion diaboli vocantur a judice Latroniano, 218. Martyribus septem totidem coronae deferuntur, 638.
- Martyrium desiderat Antonius, 47. Martyrium nobile et praeclarum XVII monachorum, 296. Martyrium Epicteti et Astionis, 216 et seqq. Basillae, 348. Eugeniae, ibid. Milidi cum duobus discipulis, 585. Leonis, 896.
- Mater Theodori venit ad Pachomium, 125. Filium repetit, ibid. Miro modo convertitur, 126.
- Mathois jactantiam fugiendam esse docet, 593.
- Mattas incendi jubet Pachomius, ut avaritiam puniat, 131.
- Mattula Eulalii insigne perstat illaesa aliis conflagrantibus, in testimonium verae humilitatis, 503.
- Matutina orationis hora, 103. Matutinae laudes, 342.
- Maximinus episcopus, Jerosolymitanus baptizat Basilium, 154, 155.
- Medicina dolerem auget, 137.
- Meditatio cubitum euntium, 137. Meditationi non praevalet daemon, 645. Meditationes duodecim anachoretarum, 684.
- Mel optimum, lagunculis pecunia plenis ad Joannem Eleemosynarium transmissis inscriptum, 184. Mellis exigui suavitate captus homo suum periculum negligit, 272.
- Melania varia munera offert Pambo, 715. Melania Romana senior sub Valente, 772. Nitriae montis patres invisit, 773. Medium annum apud illos agit, ibid. Subministrat in vili veste captivis monachis necessaria, ibid. Includitur, se aperit, dimittitur, ibid. Jerosolymis monasterium virginum exstruit, ibid. Peregrinos voti causa venientes excepit annis XXXVII, 773. Non tenetur affectu unici filii, 773. Ejus beneficentia toto orbe nota, ibid. Continentiam conjugibus suadet, 774. Item multis aliis ut saeculo renuntient, ibid. Moritur Jerosolymis, ibid. Melania junior viro XXVII annorum suadet continentiam, 774. Quomodo sua distribuerit, ibid. Ornamenta sua vertit in ornamenta Ecclesiae, ibid. Cognatos ad religiosam vitam allicit, 775.
- Melanthia ab Eugenia oleo sacro a quartana curatur, 343 Incesto Eugeniae ardet amore, 344. Ejus domus igne de coelo punitur, 345.
- Melchisedech hominem esse et non filium Dei, divinitus senex quidam docetur, 636.
- Meliores aemulatur Antonius, 36, 37.
- Melotae quid sint et quid significent, 543.
- Memoria sanctorum ad virtutem via, 50. Memoria aeternarum poenarum, 118. Memoria malorum quae daemones inferunt imperforabiles nos facit, 599. Memoria [Col. LVI] aeterni supplicii revocat a lapsu, 654. Memoria mali, ignis sub palea, 660. Memoria suppliciorum aeternorum frater sororem meretricem convertit, quae in itinere moritur et salvatur, 677, 678. Memoria divinae praesentiae sancti Ephraem duas meretrices convertit, 168. Memoria novissimorum. Vide Novissimorum memoria. Memoria Ammonii stupenda, 716. Item Eronis, 734.
- Menas diaconus monasticum habitum deserit, 897. A Simeone Stylita divinitus agnoscitur, et ad monasterium suum remittitur, ibid. Ejus poenitentia post fugam Deo grata signo ostenditur, 898.
- Mennas oeconomus Ecclesiae Alexandrinae, 180. Mennas vicedominus Ecclesiae, 202.
- Mens quomodo semper cum Deo esse possit, 767. Mens humana quomodo fiat vel daemon vel bestia, 767. Mentis puritati studendum, 335.
- Mercator Alexandrinus in pauperes benignus Paphnutio aequatur, 757. Monachos pascit, ibid. Saeculo renuntiat, ibid. Feliciter moritur, ibid.
- Merces operum in die judicii, 261. Idem asseritur ex historia de Lazaro et Epulone, ibid. Parabola regis qui nuptias filio fecit, 262. Ex parabola X virginum, ibid. Ex Scriptura Novi Testamenti, ibid. Ex prophetis, ibid. Merces bonorum operum, 114.
- Mercurius (S.) Julianum interemit in Perside loco Assia nominato, 225. Mercurius gentilium deus, 306.
- Meretrix Pelagia convertitur, 202. Meretrix convertitur a fratre suo monacho, 532. Meretrix Maria accedit senem Evangelium legentem et convertitur, 869. Meretricem resipiscentem monachus publice ad monasterium ducit, 201, 202. Meretrices duas convertit sanctus Ephraem memoria divinae praesentiae. 168. Meretrices multas convertit Vitalius emendo noctes ab eis ne fornicarentur, 197, 198.
- Meritum et merces, 336. Merita non tempore, sed amore pensanda, 38. Merita vitae post mortem quisque recipit, 259. Merita diversorum operum eadem, 601. Merita et demerita cujusque quidam ex vultu post communionem agnoscit, 676. Meritorum ordines quatuor, 520. Meritis Antonii Deus omnia concedit, 57. Meritis sanctorum stat mundus, 492. Meritis sanctorum ignis et aquae panno deferuntur, 888.
- Milidi martyrium cum duobus discipulis, 585.
- Militis oratio septies per diem repetita 882.
- Mimus Babylas convertitur audita Evangelii sententia, 870. Religiosum habitum assumit, ibid.
- Miracula orationibus non praeceptis sanctorum fiunt, 57. Miracula per vestimenta et oleum benedictum, 127. Miracula multa facit Simeon Stylites, 171. Miracula Christi, 257. Miracula ad corpora sanctorum Barlaam et Josaphat, 338. Miracula ad martyrum reliquias Apollonii et aliorum, 758. Miracula qua virtute fiant, 797. Miracula pignus doctrinae, 851. Miracula varia eduntur ad Simeonis Stylitae columnam et tumulum, 854. Miracula cur in Ecclesia fiant, 933. Miraculorum vis, 55, 56. Miraculis firmat fidem Antonius, 53. Miraculis et curationibus convertit infideles Thalelaeus, 855.
- Misericordia Dei exhibita ei qui negaverat Deum, baptismum et professionem monachalem, 579. Misericordia Dei superat omnia peccata, 648, 676. Miseri ordia dantis cruciculam argenteam [Col. LVII] quam solum habet, 180. Misericordia sancti Joannis Eleemosynarii, publice se certis diebus exponentis, ut facilis ad se miseris esset accessus, 184. Ejusdem, sub finem diei, lacrymantis quod nemo afflictus ad se venerit, ibid. Ejusdem vulneratos et infirmos foventis, 182. Infirmioribus largiores eleemosynas elargientis, ibid. Cultiore habitu indutis petentibus negari non vult, ibid. Ejusdem pauperi indumentum suum dantis, 182. Ejusdem, eidem tertio petenti dari praecipientis, et quare, 183. Ejusdem servos sub durioribus dominis detentos ementis et libertate donantis, 196. Principis Christiani occulte pauperum sublevantis, 248. Josaphat in pauperes, 324, 328, 331. Besarionis miranda, 772. Misericordia latronis virginis pudorem tuetur, 755. Misericordia afflictae feminae subvenit, ibid. Ephraem fame laborantibus succurrit, 768. Eleemonis mira omnibus subvenientis, et libros vendentis, 771, 772. Vide Liberalitas. Melaniae haereticos et schismaticos convertit, 773. Misericordia socii Palladii, 783.
- Misericors Deum imitatur, 330.
- Missa, 588. Missae celebrandae etiam olim certum tempus praescriptum, 868. Missam celebrat omni die Basilius, 155. Missam celebrans Basilius clarissimo lumine et angelis circumdatur, ibid. Missam privatam celebrat Barlaam, 287. Missam celebrat Barlaam, 336. Missam quidam presbyter non celebrat, nisi Spiritus sancti adventum ad altare videat, 868. Missarum celebratio Dominico die, 588. Sabbato die, 595. Missas celebrat sanctus Joannes Eleemosynarius, 199. Post missam silentium servandum, 570.
- Missio Spiritus sancti in apostolos, 257.
- Modestia Zenonis qua sola vita cognoscitur, 827. Modestia aspectus sola docet sanctus Ephraem, 169. Modestia Sergii monachi placatur iratus agricola, et fit monachus, 933, 934.
- Modus vindemiandi divites, 189.
- Monachicae vestis mysterium, 608.
- Monachus inter saeculares, seu extra cellam, piscis extra aquam, 58, 516. Monachus tentatus suavitate sanatur, 127. Monachus vagari non debet, 191, 192. Monachus pecuniam accipere recusat, 192. Monachus instar apis esse debet ubique mel operans, 527, 679. Monachus negligens visione docetur, 566, 567. Monachus lapsus habet media multa ut resurgat, 575. Monachus perseverans instar canis venatici leporem persequentis, 589. Monachus quidam Aegyptius scandalizatus sanatur a Romano remissius se vivente, 603, 604. Monachus peregrinus exemplo debet esse localibus, 605. Monachus totus debet esse oculus, 609. Monachus sibi certat instar militis, 611. Monachus instar statuae esse debet, 622. Monachus silentii observans etiam coram hospitibus, 651. Mortuus femina deprehenditur, ibid. Monachus fieri potest qui omnibus renuntiat, 653. Monachus Severianus die noctuque psallens nemini loquitur, 893. Fuliginosa ejus fides fuliginosa columba declaratur, ibid. Monachus profugus Mena a Simeone Stylite divinitus agnoscitur, 898. Monachus proprietarius excommunicatur, 923. Mortuus absolvitur et liberatur, ibid. Monachi verum munus, 334. Monachi opera et vita, 563. Monachi opus quod sit, 582. Monachi virtus in tentationibus, 586. Monachi opus non est seminare agrum et agapem facere, 601. Monachi vita, angelorum imitatio, 611. Monachi est ire in montem, 621. Monachi decus pallor et macies, 511, 666. Monachi habitus imperatorio praestantior, 908. Monacho negligenti professio non prodest, 126. Monacho quatuor observanda, 529, 680. Monacho semper agendum atque si inciperet, 563. Monacho nullo praetextu locus deserendus, 588. Monacho velut in exsilio vivendum, 618. Monacho nihil cum caupona, 924. Monacho juveni laboribus potius quam sermonibus opus, 709, 943, 984. Monacho cavenda mulier ne ut sal in aqua solvatur, 933. Monachum Aegyptium Theodosius imperator invisit juxta Constantinopolim, et cum eo manducat, 498, 617. Fugit honorem ne humilitatis jacturam faciat, 498, 628. Monachi bona consideratio ad patientiam: Ego et asinus unum sumus, 624. Monachum a diaboli laqueis quid servet, 551. Monachum perficit perseverantia in cella, 589. Monachum caedere volens Saracenus, duos dies et noctes immobilis haeret donec dimittatur, 902. Monachi CCCLII in uno monasterio, 364. Sub Serapione XM, 683. In monte Nitriae VM, 712. Sub abbate Or IIIM, 715 In monte Pherme D, 727. In Scythi IIIMD, 896. In Aegypto VM, 857. Monachi ubique, 313, 114. Monachi duo igne cremantur ab rege Abenner, 230. Monachi miraculose per LXX camelos in eremo pascuntur, 240, 241. Monachi et Christiani in India intrepide Christum praedicant, 243. Monachi fiunt multi ex Indis senatoribus, ibid. Monachi intra tres dies omnes tota regione Abenner excedere jubentur, 247. Monachi a rege quodam eximie honorantur, 253. Monachi quare de mundo fugiebant, 270. Monachi comprehenduntur, 294. Monachi in Quadragesima solitudinem petunt, 383. Monachi non sunt tribus vitiis impliciti, 601. Monachi mundo illudunt, saecularibus mundus, 650. Monachi duo nudi occurrunt Macario, 653. Monachi ad militiam includuntur, 748. Angelo visitanti liberantur, ibid. Monachi tria habent honorabilia, mensam, Sacramenta, pelvim, 619. Monachi haereticis resistunt in communi periculo, 804. Monachi duo communicant nudi, nemine id praeter unum advertente, 898. Pedibus super mare Rubrum ambulant, ibid. Monachorum concordia, 100. Monachorum taciturnitas, ibid. Monachorum vita angelicae vitae imitatio, 242, 243, 245. Monachorum exercitia, jejunia, orationes, vigiliae, paupertas voluntaria, et vitae innocentia, 269, 270. Monachorum obedientia, 270. Monachorum constantia, 294, 295. Monachorum in deserto consuetudo, 270. Monachorum habitus cortus, 271. Monachorum antiquorum asper vestitus, 283. Monachorum habitus angelicus, 924. Monachorum munera saecularibus non prosunt, sed nocent, 616. Monachorum diversa studia, 854. Monachorum manducantium triplex diversus status, 649. Monachorum genera varia, ut a varia imagine diversum nummo pretium, sic religioni a vario vi ae instituto, 851. Monachos multos damnari, laicos salvari vidit Silvanus abbas, 531, 566.
- Monasterium monialium in Aegypto centum triginta cellarum, 352. Monasterium CCC virginum, 735. Monasterium fugere parantes quinque virgines a daemone possidentur, 903. Monasterium mulierum Tabennae, 737. Monasterium feminarum, 824. Monasterium Jerosolymis aedificat Melania, 773. Monasterii exstructio monitu divino, 116. Monasterii canones jubetur doceri Stylites, [Col. LVIII] 170. Monasteria exstruit Antonius, 40. Monasteria aedificat Joannes Eleemosynarius, 203. Monasteria in Aegypto varia, 538. Monasteria mille fratrum sub Or abbate, 714. Monasteria alia virorum, alia mulierum, 716. Monasteria feminarum XII, Antinoi, 776. Monasteria duo exstruit Marcianus, 806. Monasteriorum encomia, 47. Monasteriorum commoda, 100. Monasteriorum destructores vivi ab angelis exuruntur, 130.
- Monastica vita quare a piis viris suscepta, 269. Monastica vita quoddam martyrii genus est, ibid. Monastica austeritas ex Veteri Testamento astruitur, 850. Monasticae vitae origo, 113. Monasticae vitae encomia et descriptio, 271. Monasticam vitam suscipit princeps quidam Indicus, 214. Monasticam vitam deludere periculosum, 823.
- Monialium varia pietatis studia, 352. Earum janitrix debet esse aetate moribusque matura, ibid.
- Monita Joannis Cilicis, 897.
- Monumentum exstrui jubet sanctus Joannes Eleemosynarius, et imperfectum relinqui, et diebus solemnioribus de eo moneri, 188.
- Morbo non tentatus anno uno senex, derelictum se a Deo putavit, 590. Morbi nulli Polychronium in studio virtutum retardant, 847. Morbis non cedit Posthumius, 235. Morbus. Vide Infirmitas
- Mori proximo quid sit, 658. Morienti Sisoio Christus et varii sancti apparent, 653. Moritur monachus senex laetus et ridens, 612.
- Moribundus libenter frequentat Joannes Eleemosynarius, 192.
- Mors et infernus semper ante oculos sint oportet, 134. Mors quibus soleat esse terrori, 249. Mors piis transitus ad vitam, ibid. Mors naturale debitum est, 251. Mors temporaria proprie non est mors, 282, 283. Mortis meditatio prima philosophiae definitio, 153. Mortis cogitatio utilis, longo discursu probatur a Joanne Eleemosynario, et exemplo Hilarionis, 200. Mortis definitio, 259. Mortis memoria religioso prae oculis semper habenda, 334. Mortis memoria cuidam semper in mente, 685. Mortis memoria vincit pusillanimitatem, 660. Mortis contemptus in sene quodam qui moribundus tertio ridet, 523. Mortis meditatio et silentium opus verae philosophiae, 909. Mortem Simeonis Stylitae aves et aliae creaturae plangunt, 174. Mortem suam praedicit Antonius, 58. Item frater quidam, 864. Mortem coatemnunt monachi, 294, 295.
- Mortalis omnis homo, 251.
- Mortalitas magna Caesareae, 992. Avertitur Zachaei abbatis precibus, ibid.
- Mortificatio sui insignis phlegmate alterius sumpto, 572. Mortificatio carnis fuga et poenae infernalis, 855. Mortificationem veram quomodo quis assequatur, 562, 602 678.
- Mortuus saeculo quis, 678. Mortuus saeculo non confidat, 670. Mortuus respondet ut innocens servetur, 650. Mortuus fictus vere moritur, 799. Mortuus ab haeretici communione in sepulcro abhorret, 873. Mortuus et sepultus Thomas mulierem juxta se non patitur, 887. Mortuus anachoreta genibus flexis, manibus in coelumae tensis post XV annos integer perseverat, 888. Mortuus Sisinnius hospiti suaviter gratulatur adventum, 889. Mortuum vestibus jussit spoliari Pachomius, et easdem exur, 129. Mortuum resuscitat nesciens Siseius, 518, 651. Mortuum [Col. LIX] spolians a mortuo excaecatur, 883. Mortui duo episcopi Joanni Eleemosynario locum medium cedunt in sepulcro, 203.
- Mos Aegyptiorum in funere nobilium et martyrum reprehenditur, 59. Mos occurrendi viris in dignitate vel sanctitate constitutis cum lampadibus, 517. Mos Atheniensium in porta, 659. Mores inveterati vix possunt per vim evelli, 322.
- Moschus miserae V libras auri dat, ut maritum redimat. 920. Ejus visio in carcere, ibid.
- Motus corporalis triplex, 573.
- Moysaicae legis effectus, 256.
- Moyses secundus ob leve peccatum a daemone corripitur 555. Liberatur continuo, ibid. Moyses homines fugit, 593. Moyses omnibus communis, 673. Moyses latro, 725. Conversionis ejus occasio, 726. Latrones in illum quatuor irruunt, quos ille simul alligat, ibid. Tentatur a fornicatione, ibid. Consulit Isidorum, ibid. Ejus ab tinentia, 726. Orationes L quotidie fundit, ibid. Somniis torquetur, ibid. Illa superat, ibid. Noctu monachorum hydrias aqua implet, ibid. Daemon in eum irruit, ibid. Aegrotat, 727. Propter turpia somnia non communicat, ibid. Moritur annorum LXXV discipulos LXXV relinquens, ibid. —Moyses scriptor divinitus edoctus, 797.—Moyses in montis vertice monasticen exercet, 845. —Moyses Polychronii discipulus, 846. Moysis septem sententiae, 1007.
- Mulier dracone circumvoluta, 226. Mulier Christiana marito gentili suadet ut Deo Christi nonum feneret, 919. Ejus maritus L numismata pauperibus erogat, 919. Fenus quaerens unum numisma in ecclesia invenit, ibid. Eo piscem emit, ibid. In pisce lapis pretiosus invenitur, ibid. Trecentis numismatibus lapis distrahitur, 920. Mulier cavenda monacho ne ut sal in aqua solvatur, 933. Mulier fugienda. Vide Continentia oculorum. Mulieres specie Macario daemon apparet, 230. Vide Daemon. Mulieres quia indiscretius tugit Paulus, punitur divinitus, 555. Mulierum consuetudo monachis fugienda, 127. Mulier. Vide Femina.
- Mundus fallax in promissis, 271. Mundus instar tyranni cum hominibus agit, 274. Mundus stat meritis sanctorum, 492. Mundus tugiendus aut irridendus, 594. Mundi inconstantia, 271. Mundi amatorum stultitia eleganti parabola ostentitur, 272. Mundi res omnes infirmae et instabiles, 265, 274. Torrenti sim les, 274. Mundi voluptates cum amaritudine deriguntur, 299. Mundi blandimenta fallacia, 347. Mundi periculum religioso timendum, 619. Mundi fallacia. Vide Vanitus. Mundo ad ficti in mortuis habendi, 282.
- Munus regis praecipuum quodnam sit, 323. Munera majora Euphraxiae respuit abbatissa, 353. Munera respuit Barlaam, 284, 291. Munerum acceptio officialibus a sancto Joanne Eleemosynario interdicitur, 181.
- Munuscula suis benefactoribus rependit Antonius, 49.
- Murmur claustrale Deus punit, 737.
- Murmurantes monachi quomodo cuidam divinitus fuerint detecti, 649.
- Mutilatus ab Eulogio suscipitur, 673, 728. Agitur spiritu daemonis, et in Eulogium murmurat, ibid. Vult vesci carnalibus, 674, 728. Objurgatur a sancto Antonio, 675, 729. Dimittitur ab Antonio, ibid. Moritur, 675, 729.
- Mutius paternum superat affectum ex obedientis, 547. Filium in flumen projicit, ibid.
- Mutus, surdus et aridus XV annis sanatur a sancto Epicteto in Scythia, 214. Mutus David extra Psalmorum canonem, quia incredulus, 905.
- Mutuum dat promptissime Joannes Eleemosynarius, 195, 555.
- Mutuo dandi prompritudo Joannis Persae laudatur, et miraculo probatur, 582. Mutuo dat Joannes, et in reddendo juvat, quia aliunde sumpserat mutuo, 918.
- Myrogenes hydropicus ab interna hydropisi postulat liberari, 864, 865. Preces tantummodo, peteus reliqua omnia munera recusat, 865.
- Mysteria sacta de nocte peragit Cornelius papa, 346.
- Nachor ab Arache subornatur ut se Barlaam fingat, 296. Regisistitur, ibid. Ad partes Josaphat transit, 304, 309. Ejus oratio, 304. A Josaphat socius peritur, et abducitur, 309. Serio resipiscit, 310. Josaphat ad constantiam hortatur, 310. Abit in eremum, ibid. Baptizatur, ibid.
- Nathanael perpetuus cellae custos, 718, 943. Eum daemon taurina pelle indatus militis vel carnifices specie terrere conatur, ibid. Contendit cum daemone, et vincit, ibid. Episcopi septem eum invisunt, 718, 943. Eumdem daemon pueri figura e cella evocare tentat, 729, 943. Ejus firmum propositum et confidentia, ibid.
- Nathyra severior in episcopatu quam in monachatu, et quare, 599.
- Naturae duae in Christo, 319.
- Negligens paulatim decidit, 611. Negligens religiosus visione monetur, et in melius muratur, 5 […] 2. Negligenti suam salutem non prodest oratio alterius, idque a simili declaratur, 496.
- Neglegentia monachorum in rebus minimis punita, 546. Negligentia religiosi punita visione ostenditur, 874. Negligentiam Deo displicere ignis visione probatur, 876.
- Negotiatio indigna monacho, 237.
- Nemo facile condemmandus, 672. Nemini te praeferas, 627.
- Nestero tribulatus silentium sibi et patientiam comparabat, dicendo: Ego et asinus unum sumus, 624
- Nestorii libri ingressum beatae Mariae virginis impediunt, 8 […] 5.
- Nicenae synodi Symbolum, 285.
- Nicetas Patricius specie necessitatis imperii thesauros Joannis Eleemosynarii aufert, 184. Eosdem cum fenore restituit, 164, 185.
- Nicolaus in extasim rapitur, 866. Sitiens in eremo divinitus relicitur, ibid.
- Nicolai papae elogia, 178, 179.
- Nicosa Babylae concubina convertitur, 870. Religiosum habitum assumit, ibid.
- Nisibis a Sapore Persarum rege obsidetur, 799.
- Nisterom abbas ad quod opus bonum quemque hortetur, 562, 563.—Nisteron major fugam vanae gloriae docet, 593.
- Nitriensium monachorum studia varia, 758. Hospitalitas, ibid. Silentium, ibid. Cellae custodia, 759.
- Nocte Dominica hymni et sacra mysteria, 346.
- Nona refectio, 342.
- Nonae officium, 808
- Nonnus episcopus, ante monachus Tabennensis, venit ad synodum Antiochenam, 376. Ex vitio virtutis calcar desumit, visa Pelagia, 377. Ad animae pulchritudinem seipsum ex corporali Pelagiae decore exstimulat, 377. Praevidet meretricis Pelagiae conversionem, [Col. LX] 377. Ex ejus concione populus compungitur, ibid. Ejus ad Pelagiae epistolam responsio, 378. Solus videre Pelagiam recusat, ibid. Pelagiam conversam baptizat, confirmat, et Eucharistia relicit, 378, 379. Ob conversionem Pelagiae laetatur, vinum bibit, et prandet liberalius, 379. XXX M Sarracenorum convertit, ibid. Non patitur aliquid ex bonis ex turpitudine acquisitis in ecclesiam transferri, 379.— Nonnus presbyter noctu in templo orans invenitur, et stella super caput ejus apparet, 894. Ejusdem manus tempore orationis instar ignis lucent, ibid.
- Notae verorum Christianorum, 309.
- Novae et antiquae legis differentia, 266.
- Novissimorum memoria, 565, 566, 609.
- Novitiatus trium annorum sub Pachomio, 736. Novitiatus fervor semper conservandus, 683.
- Novitius queritur Pachomio non coctum pulmentum, 131. Novilius admonetur et egregie ducetur, 548, 549. Novitius in ingressu ordinis ad patientiam se praeparet dicendo: Ego et asinus unum sumus, 624. Novitium monachum in deserto angelus aquilae specie ducit ad locum anaona refertum, 587. Novitium patientem angelus solatur, 632. Novitii ex regula Pachomii quod egerint, 120. Novitii debeat ad infanti in reverti, 543. Novitii in quo maxime laborare debeant, 453. Novitii probantur praecipiendo i s non recta, 599 Novitii quandoque senum in virtutibus duces, 632. Novitiorum probatio ante ingressum et post, 511, 515, 517. Pecuntas abdicant, 546. Vestem deponunt, ibid. Cum saeculari veste fastus simul deponendus, ibid. Vestes novitiorem sequestrantur, 545. Sub senioris disciplina agunt. ibid Hospitibus famulantur, ibid. Docentur abdicare voluntatem, ibid. Superiorum praecepta ut Dei accipiunt, ibid. Promptitudo ad opus, ibid. Nulla proprietas, 546.
- Nupli abbas matris aspectum fugit, 523.
- Nuptias sanctus Macarius ipsa nuptiarum nocte effugit, 228.
- Obediens Paphnutius latroni in haustu vini, ipsum cum sociis lucratur, 522, 633. Obediens verus confessor est, et quare, 618. Obediens tantum in manda a superioris intendit, 618. Obediens oratione superioris evadit fornicationis periculum, 619. Obediens in arduis fratri a crocodilis non laeditur, 619. Obediens mortuum suscitat, ibid. Obediens praefertur solitario, 620. Obediens perfectus cani se comparat, 627. Obedientium ordo praecellit, 520.
- Obedientia Alexandri scrupulosa, 617. Athre, qui vocatus ab Hor, cultrum in pisce exenterando reliquit, 625. Euphraviae in arduis, 355. Joannis, aridum lignum per annum integrum aqua longe petita rigantis, 546. Ejusdem, saxum ingens multo tempore movere conantis, 547. Joannis, leaenam ligatam ad abbatem adducentis, 502, 617. Marci, litteram imperfectam relinquentis, 521, 617, 618. Mutii, filium in flumen projicientis, 547. Paphnutii, vinum a latronibus propinatum bibentis. 522, 633. Simeonis in parendo episcopo, qui catenam dimitti suadebat, 850. Obedientia virtutum omnium eminentissima, 146. Obedientia erga majores a Posthumio docetur, 236. Item erga pares, 236. Obefientia [Col. LXI] monachorum, 370. Obedientia via ad perfectionem compendiosa, 562. Obedientia potior multis virtutibus mortuum suscitat, 521. Obedientia virtus prima monachorum, 538, 541. Obedientia docetur in monasteriis, 545. Obedientia caeca Deo grata, 547. Obedientia in bello victrix, 584. Obedientia praefertur aliis virtutibus propter voluntatis abjectionem, 618. Obedientia omnia apud Deum impetrat, 618. Continentiae praefertur, et quare, ibid. Obedientia scripturarum exquiritur, ibid. Obedientia in novitiis exquiritur, 619. Obedientia monacho necessaria, 730. Impugnatur more nostrorum haereticorum, 734. Obedientiae neglectus in sancto Astione turpi cogitatione punitur, 215. Obedientiae vi aridus stipes tertio anno rigatus floruit, 512, 617. Obedientiae fructus prophetiae, 546. Obedientiae aureola, 620. Obedientiae elogia, ibid. Obedientiam impense suadet Pachomius, 122. Item Poemen, 522. Ex Obedientia proficiscens a periculo fornicationis eripitur, 521. Ex Obedientia ardentem clibanum ingressus, illaesus egreditur, 54. Ex Obedien ia jussus in furnum mittere filium, illaesum servat, 609, 620.
- Obedire volens abbati paratus est projicere in flumen proprium filium, 547, 618.
- Oblatio cereorum et thymiamatis, 353. Oblatio sacrificii tantum est justorum, 528. Oblationis panes facit Candida, 780. Oblationis tempore olim Spiritus sanctus visus, 867. Oblationis verba recitans frater super panem, mire eum sanctificat, 867. Oblationis verba ordinatus tantum dicere debet, 868. Oblationis forma rectae fidei conveniens dicenda, 927. Oblationem pro defuncto sibi petit Arsenius, 524.
- Oblivio corporalis refectionis ex spirituali collatione, 493, 571. Oblivio peccatorum, Satanae antecursor, 612. Oblivio injuriarum cur necessaria, 681.
- Obsequium charitatis laudabile, 672, 673.
- Observatio mandatorum praeter fidem necessaria ut quis ad Deum ascendat, 245. Observatio mandatorum, nostri custodia, 638.
- Obsessi a daemonibus non contemnendi, 555. Obsessus. Vide Daemoniacus.
- Obsis Pachomii discipulus. 121.
- Obstinatio manalo docetur similitudine eorum qui salem aspicere recusant, 277.
- Obtrectator carnes fratrum manducat, 571.
- Occidere Cononem volentium manus rigescunt, quas precibus solvit, 856. Occidere Addan conantis manus obrigescit, quam item restituit, 863. Occidere Antonium senem monachum tentans Saracenus a terra absorbetur, 891.
- Occisor monachi morte divinitus punitur, 867.
- Occulta sint suspiria, 670.
- Occultanda bona opera, 592.
- Oculi auribus fideliores, 741. Oculi ne evagentur, caput collari ferreo deprimit Eusebius, 911. Oculorum custodia monacho perfecto qualis esse debeat, 572. Oculorum custodia Elladii qui XX annis non rospexit sursum ad tectum cellae, 568. Oculorum custodia euntis Alexandriam nec alium praeter episcopum aspicientis, 571. Oculorum custodia LXV annorum Sarae, 587. Oculorum custodia Silvani, ne arbores videat quas irrigat, faciem tegentis, 510. Vide Continentia oculorum. Oculos sibi eruit virgo sanctimonialis, quibus adolescens se electum dicebat, 878.
- Odor abstinentiae suavissimus, 370. Odorem spirat mortui corpus Stylitae, 174.
- Odoramenta fetore castiganda docet Arsenius, 568.
- Officium Nonae, 808. Officium sepulturae, 913.
- Oleum benedictum a Simeone Stylita, regina Persarum maximi doni loco habet, 814. Oleo sacro Amun puerum emotae mentis sibi restituit, 752. Aphraales equum imperatoris sanat, 821. Maleficium cohibet, ibid. Benjamin aegrotos curat, 716. Epictetus puellam XV annorum sanat, 211. Eugenia curat a quartana Melanthiam, 343. Joannes aegros sanat, 739. Mulieri visum restituit, ibid. Tertianam febrem pellit, 741. Macarius Alexandrinus mulierem a paralysi curat, 724. Paulus infirmos sanat, 555. Oleo sancto et aqua benedicta puerum daemoniacum liberat Macarius Alexandrinus, 724.
- Olympias stirpe nobilis, 779. Virgo in matrimonio, ibid. Eleemosynarum larga, ibid. Corpore et mente florens in omni humilitate, ibid. Clerum honorat, ibid. Varia opera misericordiae exercet, 780. Vilibus vestimentis induitur, ibid. Lacrymis diffluit, ibid. Vas pretiosum sancti Spiritus, ibid. Inter confessores relata, ibid.
- Olympius abbas haereticorum fugam, linguae et ventris continentiam docet, 866. Olympius fert mala praesentia intuitu aeternorum, 904.
- Omnimoda abdicatio ab Arsenio probatur, 596.
- Onager dux viae sancto Macario Romano, 229. Heleno sarcinam defert, 370, 754.
- Oneribus paulatim oportet assuescere, 121.
- Onuphrius eremita, 99. Ejus Vitae auctor Paphnutius, ibid. Totus hirsutus terret Paphnutium, 99. Cognoscit Paphuntium divinitus, 100. LXX annis neminem viderat, ibid. Cujus monasterii fuerit, ibid. Exemplo Eliae et Baptistae ad eremum incitatur, 100. Ab angelo custode deducitur, 101. Benedict onem ab eremita petit, ibid. Osculo pacis excipitur, ibid. Ad interiora deserti deducitur, ibid. Moritur ejus director, 102. Ejusdem ad Paphnutium oratio, ibid. Omni die panem et aquam ab angelo accipit, ibid. Die Dominico cum sociis eremitis ab angelo communionem accipit, 102. Rapiuntur in coelum visu, ibid. Cum Paphnutio orat, 102. Cum eodem comedit, ibid. Impetrat a Deo ut quicumque in memoriam ejus sacrificaverit, ab omni tentatione liberetur, 103. Moribundus luce cingitur, 103. Angelorum cantu in coelum defertur, ibid. Ejus spelunca et palmae corruunt, ibid. Sepelitur, ibid. Obiit XI Junii, ibid.
- Operarius ubi proficiat, 605.
- Operas et pensum diuruum Paulus sibi imponit, 551.
- Operatio orationi jungenda ostenditur Antonio, 584. Operationes tres Deo acceptae, 563. Operationes animae tres, ibid.
- Operatur manibus Antonius, 36. Operandum etiam electis ut se custodiant, 521, 678. Operan lum iis qui audiunt sermonem, 566. Operandum manibus monacho, 583. Operandum docetur Joannes Nanus, qui angelus esse volebat, 509, 598. Operans uno daemone, otiosi multis pulsantur, 551. Operans Joannes Deo intentus, 609. Operans propter Deum api mel operanti [Col. LXII] assimilatur, 679. Operans moritur Cheremon, 765. Operantes Deus adjuvat, 905. Operantium male tria hominum genera, et de iis visio Arsenii, 506, 635, 681.
- Operosus Macarius, 585.
- Opinioni suae nimium fidens raro convertitur ad Dominum, 605.
- Optimum nihil possidere, 582.
- Opus monachi quod sit, 562. Opus monachi quid non sit, 601. Opus animae praecipuum, opus manuum parergon, 598. Opus animae et manuum quid, 672. Operis assiduitas in monasteriis, 545. Opere ante praestanda quae loquimur, 592. Opere complendum quod ore dicitur, 593, 607. Opere complenda dogmata, non in chartis servanda, 608. Opere reguum Dei acquiritur non memoria vel libris, 682. Opera externa, 117. Opera bona necessaria praeter baptismum, 265. Opera quae laudis liumanae studio fiunt mercede carent, 270. Opera bona tria exiguntur post baptismum, 562. Opera bona fugant diabolum, 527. Opera non verba necessaria, 604. Opera bona duorum conjugatorum, 652. Opera optima doctrina, non verba, 705. Opera manuum commendat Theodosius, 825. Operum merces in die Judicii, 261. Idem asseritur ex historia de Lazaro et Epulone, ibid.; parabola regis qui fecit nuptias filio suo, 262; ex parabola X virginum, ibid.; ex Scriptura Novi Testamenti, 262; ex prophetis, ibid. Operum manuum necessitas a Paulo asseritur, 551. Operum diversorum similia merita, 601. Operum bonorum praemia, et malorum supplicia, 646. Exemplo et visione pulcherrime astruuntur, 647.
- Or, Or genista, pater mille monasteriorum, 714. Victus ejus qualis, ibid. Angelica apparitio, decius mille per se salvandos, ibid. Ipse cellas aedificat, 715. Fictionem fratris divinitus novit, ibid. In eo quae maxime praeclara, ibid., et 916. Or. Vide Hor.
- Orare labor maximus, 613. Orat jugiter Posthumius, 233, 234, 235. Orat extensis manibus Josaphat, 329. Orat certis horis Zosimas, 384. Orat Arsenius a solis occasu usque ad orium, 531. Orat quidam manducans, 613. Orat centum vicibus flexis genibus in nocte Christophorus, 892. Oratur in loco martyrum a parentibus martyrum, 222. Orandum quomodo docet Macarius, 531. Orandum quomodo semper docet Lucius, 531, 614. Orandum semper vel psallendum, 613. Orandum purgata anima, quia in aqua turbida nihil conspicitur, 614. Orandi modus Macarii, ibid. Orans pro alio non semper exauditur, 495, 496, 575. Orantium ex ore ignis egreditur, 529.
- Oratio Abraham pro gentilium conversione, 146. Adde manum Barbari se occidere conantis obrigescentem sanitati restituit, 881. Adelphi daemoniacam liberat, 901. Apollo reddit idolum colentes cum suo deo immobiles, 749. Eosdem solvit, ibid. Antonii diabolum superat, 37. Astionis et Epicteti etiam pro inimicis, 218. Barlaam ad Deum pro Josaphat, 336. Basilii leprosum sanat, 159. Besarionis aquam maris dulcem reddit, 532. Besarionis per XIV dies jugiter orantis manibus in coelum extensis, 613. Cyriaci lasso et aestuanti nubem impetrat, 877. Eumdem amicis quos fugit invisibilem facit, ibid. Davidis, ignis exstinguitur, 918. Jacobi Nisibitae irritas reddit hostium molitiones, 900. Joannis solvit navem incantatam, 886. Josaphat pro patris anima, 327. Ejusdem ad Deum, 336. [Col. LXIII] Innocentii furtum detegit, 768. Juliani febrem pellit, 799. Militis cujusdam septies in die repetita, 882. Nautae cujusdam religiosi pluviam miraculosam impetrat, ibid. Nicolai salvat quem Saraceni interimere conantur, 909. Pachomii pro se affligentibus malis monachis, 126. Ejusdem expostulatoria cum Deo, 132. Ejusdem curat ictum a scorpione, 136. Pior sterilitati putei medetur, 765. Posthumii catervas daemonum fugat, 238. Publii diabolum emissarium Juliani sistit, 650. Senis pluviam impetrat, 614. Simeonis Stylitae aquam impetrat, 173. Suri navem et secundum ventum impetrat, 753. Theodori adolescentis nobilis ad Deum, 124. Theodosii fontem in scopulo impetrat, 885. Theonis latrones reddit immobiles, 746. Zachaei pestem Caesarea avertit, 902. Zebinae assidua, 845. Oratio elevatis in coelum manibus, 114, 613, 853. Oratio in formam crucis manus extendentis, 118. Oratio ad sepulcra martyrum, 219. Oratio ad Orientem fieri solita, 233. Oratio frequens a Posthumio commendatur, 236. Oratio assidua cito perficit mentem, 614. Oratio vera quae dicenda, 289. Oratio cum Deo colloquium, 288, 811. Futurae beatitudinis praeludium, ibid. Contra daemonem valet, 149, 910. Remedium contra carnis tentationes, 324, 316. Turpes cogitationes exstinguit, ut aqua ignem, 531. Contra phantasmata adhibenda, 531, 637, 745. Cito corrigit mentem, 614. Infirmo in via Dei medicina, 659. Tentationes superat, 682. Facit immobiles armatos, 736. Sterilitatem pellit, 831. Oratio sine vita honesta est instar spicae vanae, 766. Orationis pennae quae sint, 289. Orationis fervor ignitos facit, 613. Orationis vis ligat et solvit calumniatricem in partus doloribus, 779. Orationis impedimentum ira, 289. Orationis interruptionem vitandam multiplici parabola docet et probat Jacobus, 844. Orationem quae distrahunt repellenda, 613. Orationem diabolus nititur impedire, ibid. Oratione Sisoi rapitur in extasin, 614. Oratione superandas tentationes, similitudine arborum ascendentium docet Joannes, 531. Oratione aqua putei ascendit, 502, 651. Oratione et jejunio septem dierum daemonem gulosum ejicit Macarius Aegyptius, 721. Oratione Theodori et signo crucis aqua maris dulcescit, 914. Orationes Antonii, 38. Orationes sanctorum, 103. Orationes breves sed frequentiores laudantur, 544. Orationes plurimas omni die Simeon Stylites Deo offert, 853. Orationes virgo fundit quotidie DCC, 727. Orationes C publicis rebus implicato non minoris pretii quam CCC nihil aliud agentis, ibid. Orationes sanctorum commune morbis omnibus remedium, 834. Simeonis Styliae stativae manibus in coelum extensis, diebus festis noctibus integris, 833. Orationes poenas minuunt, 874. Orationum quotidianarum numerus Pachomio suisque ab angelo praescriptus, 120. Orationes, facit Macarius eundo XXIV, et totidem redeundo, 720. Orationes Paulus de Pherme recitat trecentas et totidem calculis utitur, 727. Orationibus vacat Josaphat, 311. Oratio regis Abenner ad monachum, 244, 245. Oratio Barlaam ad Josaphat ultima, 292. Oratio Josaphat ad suos, 328. Oratio exhortatoria Abraham eremitae ad lapsam, 371.
- Oratorium super reliquias sanctorum exstructum, 888. Oratorium ex daemonum fano facit Maro, 833.
- Ordinatur presbyter Abrahamus monachus per impositionem manus episcopi, 146.
- Ordines tres honorabiles in conspectu Dei, 562. Ordines quatuor meritorum, 620.
- Orentus sago inverso eversionem Sina docet, 899.
- Origenes hospitatur apud virginem annos duos, 780, 781. Ejus libri controversiam patiuntur, 537. Ab haereticis depravati dicuntur, ibid. Ubi bene, nemo melius; ubi male, nemo pejus sentit, ibid. Censet diabolum aliquando redimendum, 537, 538. Origenem legentibus aeternas poenas denuntiat Pachomius, 132.
- Origo oraculorum daemonum, 44.
- Ornamenta saecularia vertit in ornamenta Ecclesiae Melania, 774.
- Ornatus vestium nimius arguitur pulchra similitudine, 823. Ornatus ecclesiae movet gentiles, 146.
- Orsesius praelatus post Petronium, 138.
- Os janua cordis, 610. Os frenare peregrinatio monachi, 571.
- Osculum pacis ut det excitatur mortuus ab Agiodulo, 865.
- Otium fugiendum, 544, 551, 607, 666, 678, 715. Otii fuga Antonio ostenditur, 584. Otii fuga in monasteriis, 545.
- Otiosa tentatur Euphraxia, 355. Otiosus a multis daemonibus, operans ab uno vexatur, 551. Otiosus homo arbor sine fructu, 605. Otiosum verbum exsulat a congregatione Pachomii, 506.
- Oxyrinchi civitatis in Thebaide in fide integritas, ibid. Item hospitalitas, ibid. In ea viginti millia virginum et decem millia monacho um, ibid.
- Pachomius gentilis Christianus efficitur, 114. Eo praesente obmutescit daemon, ibid. Vinum libationis degustatum evomit, ibid. Fit miles, ibid. Christianorum charitas illum allicit, ibid. Orat elevatis manibus, ibid. Votum facit, ibid. Castitatis amator, ibid, Militia absolvitur, ibid. Catechizatur. ibid. Baptizatur, ibid. Palaemonem anachoretam adit, 115. Monachus fieri postulat, ibid. Suscipitur, ibid. Se in variis virtutibus exercet, 116. Divinitus jubetur extruere monasterium, ibid. Regulam ab angelo accipit, ibid. Indicat revelationem Palaemoni, 117. Cum eo Tabennam pergit, ibid. Individuam societatem cum eodem init, 117. Ex residuo operum subvenit pauperibus, ibid. Unica utitur veste, ibid. Ad humiliandum corpus cilicio se induit, ibid. Semnum in medio cellae sedens capit, ibid. Monasterium dilatat, 117, 118. Reprehensus a fratre, mansuete se continet, 118. Variis animi motibus agitatus coram Domino se humiliat, ibid. Antequam alios doceat, passiones carnis domitas optat, ibid. Expansis in formam crucis manibus orat, 118. Funus fratris pervigilio, psalmis hymnisque prosequitur, ibid. Aeternarum memoria poenarum noxias cogitationes pellit, ibid. Daemones habitaculum ejus conantur evertere, 119. Quos precibus et signo crucis pellit, ibid. Eidem daemones mulierum effigie apparent, 119. A diabolo caeditur, ibid. Ab Apollone monacho roboratur, ibid. Apollonis funus psalmis, hymnis et canticis celebrat, ibid. Serpentes illaesus calcat, 120. Crocodilorum ministerio flumina tranat, ibid. Insomniam a Deo postulat, ibid. Vocatur divinitus in abbatem, 120, 736. Apparet ei angelus et monasterii regulam tradit, ibid. Cucullas monachorum cruce signat purpurea, 736. Quis apud eum modus recipiendi [Col. LXIV] hospites, ibid. Vietua ratio et laporis, 120, 736. Orationum modus, 120, ibid. Item sacrae communionis, ibid. De tribus suos sedulo monet, 121. Fratribus ministrat, ibid. Psalmos et Evange ia suis commendat, ibid. Ejus discipuli, 121. Non patitur suos sacerdotes ordinari, 122. Quam sit perniciosa monachis ambitio, pulchra similitudine declarat, ibid. Sacerdotes in honore haberi jubet, ibid. In iis se Christum cernere profitetur, 123. Delinquentium judicium ordinario committit, ibid. Ejus erga omnes charitas, 122. Ejus in regendo prudentia, ibid. Obedientiam impensius suadet, ibid. Aliorum officium supplet, ibid. Ejus animarum zelus, 122, 123. Lectoris officio fungitur, 123. Sanctum Athanasium cum psalmis et hymnis suscipit, ibid. Ejus humilitas, ibid. Ejus de Athanasio judicium, ibid. Haereticos omnes maximeque Origenem detestatur, 123. Libros Origenis aquis mergit, ibid. Detrahentes aversatur, ibid. Sororem videre renuit, ibid. Monasterium sorori exstrui jubet, cui Petrum quemdam senem visitatorem praeficit, 124. Eidem monasterio regulam scribit, ibid. Theodorum adolescentem nobilem conversum humaniter excipit, 125. Pro dyscolis monachis orat, 126. A Dionysio presbytero reprehenditur quod seorsim ab aliis hospites exciperet, 126. Eidem rationem factis sui reddit, ibid. Haemorrhousa tactu cucullae ipsius sanatur, 127. Prudentia sua monachum, clericatum desiderantem, sevat, ibid. Occulta aliorm peccata novit, 127. Puellam voti violatricem oleo benedicto a daemonio liberat, ibid. Pane benedicto daemoniacum liberat, 128. In omnibus idem semper et aequalis, ibid. A Deo quandoque non exaudiri patienter fert, ibid. Silvanum ad meliorem mentem reducit, ibid. Ejus de Silvano testimonium, 129. A Varo Panos episcopo ad monasteria in ejus dioecesi exstruenda evocatur, ibid. Monasteria visitat, ibid. Fratris cujusdam defuncti splendida vestimenta jubet exuri, et quare, ibid. Alterius animam ab angelis in coelum tolli videt, 130. Prophetiae gratia claret, 130. A Varo episcopo honorifice suscipitur, monasteriaque exstruit, ibid. Coquum praeposterae parcimoniae reprehendit, 131. Mattas ex inobedientia factas jubet incendi, ibid. Ex fetore praesentium haeresim persentit, ibid. Origenem legentibus eique adhaerentibus inferni poenas denuntiat, 132. De statu suorum divinitus edocetur, ibid. Cum Deo oratione expostulat, ibid. Toto conversionis suae tempore nulla unquam fuit creatura satur, ibid. Ab angelis e terra levatur, 133. Posteritatis duratio et a Domino promittitur, ibid. Ejus concio qua suos ad perseverantiam et virtutis studium hortatur, 133, 134. Concio ad suos de perseverantia, 133, 134. Tabennam redit, 134. Oblationem panem silentio fieri jubet, ibid. Silentii violationem absens cognoscit, ibid. A puero reprehensus, matias texere discit, ibid. Daemonem sibi in Christi effigie apparentem crucis signo pellit, 135. Varia ex daemone pulche rimae mulieris specie apparante sciscitatur, ibid. Gloriam Domini corporeis oculis vidit, ibid. Christi nomine daemonum turbam fugat, 136. Precibus quemdam a scorpione ictum sanat, ibid. Infirmatur, 137. Facies ejus semper hilaris, ibid. Haereticorum consortia vitenda monet, ibid. Petronium sibi in praelatura substituit, ibid. Moriturus signaculo crucis se munit, 138. Angelo conspecto moritur, [Col. LXV] ibid. Discipuli funus ejus vigiliis, psalmis et hymnis celebrant, ibid. In monasteriis ejus fuere VIIM virorum, 737. Pachomius agnoscit. Macarium miraculose, 723.—Pachomius Pachomii discipulus, 121.
- Pachon aperit miras daemonum tentationes, 732. Desperat fornicationis spiritu oppugnatus, ibid. Ab hyenis illaesus circumlingitur, 731. Eum tentat fornicationis spiritus in specie Aethiopissae, ibid.
- Pactum societatis inter Pachomium et Palamonem, 117.
- Paeesius et Isaias fratres Apollonii solitudinem spirant, 717, 942. Vitae diversum institutum arripiunt, 717. De eorum beatitudine post mortem contentio ob diversum vitae institutum, ibid.
- Palaemon eremita vultu severus, 115. Ejus abstinentia, vigiliae et preces, ibid. Pachomium ad monasticen aspirantem suscipere primo detrectans, postea monachi habitu consecravit, ibid. Somnolentiam exercitio pellere docet, 115. Ob memoriam passionis Christi lautioribus cibis in Paschate abstinet, ibid. Cum Pachomio Tabennam pergit, 117. Cum eodem individuam societatem paciscitur, ibid. Morbo corripitur, ibid. Nil de pristina abstinentia remittit, ibid. Exemplo martyrum se confirmat, ibid. Moritur, 117.
- Palaestra cremitarum, 100.
- Palladius Galata qualis fuerit, 704. Ejus humilitas, ibid. Unde didicerit quae scribit, 705. Tenebatur studio pios viros conveniendi, 707. Alexandriam petit, 709. Theodoro in disciplinam traditur, ibid. De cogitationibus suis consulit Macarium, et ut parietes propter Deum custodiat docetur, 725. Tentationes carnis Pachoni aperit, 732. Ad Joannem contendit, 740. Morae impatiens habitum parat, ibid. Dicit se culinarium episcopum, 740. Episcopus creatur in Bithynia, ibid. Calumniatur sanctum Hieronymum, 775. Ejus dictum, 603. Peregrinationis ejus pericula, 782. Socius ejus miris pollet virtutibus, ibid. Cum daemone pugnat, ibid. Ab angelo pascitur, ibid. Miseris compatitur, 782. Palladius alius sancto Simeoni familiaris, 818. Ejus habitatio, jejunium, oratio, ibid. Excitat mortuum ut homicidam declaret, cujus crimen innocenti impingebatur, ibid. Sepulcrum ejus curationibus illustre, ibid. Palladii abbatis monita ad patientiam, 882. Conversio ejus ex visione ignis supra cellam senis David coelitus apparentis, 881.
- Palliolorum usus apud Aegyptios monachos qualis, 543.
- Palmae duodecies in anno fructificantes, 102.
- Pambo abbas ex charitate camelum suum alteri concedit, 521. Pambo pacem cum proximo salutis viam esse docet, 602. Pambo, sive Pammo, lacrymatur mulierem theatricam plus diligentiae impendisse ut placeret mundo quam ipse ut Deo, 524, 566. Pambo a quo doctus, 715, 946. Aurum despicit, ibid. Data munera pauperibus monachis distribuit, 715, 940. Moritur LXX annorum, ibid. Verba morientis semper fuisse in occupatione, 715, 941. Ne in morte quidem se incepisse religiose vivere protestatur, 716, 947. In loquendo praemeditatus, ibid. Ejus contentio cum Pior in hospitalitate, ibid.
- Pammachius laudabilis vitae et in pauperes liberalis, 399. Pammachius proconsularis omnibus renuntiat, 775.
- Panis coelitus datus fit ex candido remissione accipientis deterior, 744, 455
- Panem benedictum aversatur daemon; 128. Panes oblationis facit Candida, 780.
- Paphnutius monachus et confessor, 50. Paphnutius auctor Vitae sancti Onuphrii, 99. Lustrando eremum multa perfert, ibid. Pane et aqua absumptis ipse deficit, ibid. Divinitus roboratur, et ab angelo vires ejus restaurantur, ibid. Viso Onuphrio terretur, ibid. Cum eodem orat et cibum sumit, 102. In Aegyptum redire jubetur, 103. Onuphrium sepelit, ibid. Paphautius Alexandriae impetrata Deo filiam Euphrosynam, 363. Eam orationibus abbatis commendat, ibid. Anxius amissam quaerit filiam, 365. Lamentatur, ibid. Abbatis preces expostulat, 366. Solatium accipit ab abbate, ibid. Ad filiam nescius admittitur, ibid. Solatium accipit, 366. Laetior domum revertitur, ibid. Aegrotantem invisit Euphrosynam, 367. Ejus consternatio in agnitione filiae, ibid. Fit monachus, et bona sua offert, ibid. Moritur post decem annos in eodem monasterio, ibid. Paphnutius abbas conversioni Tharsis meretricis intendit, 374. Eam convertit, et parvae cellulae includit, ibid. De eadem consulit abbatem Antonium, ibid. Paphnutius orat ut reveletur ei cui sit similis, 756. Ei symphoniacus seu tibicen aequatur, ibid. Item protocomes seu vici primarius, 756. Nec non mercator Alexandrinus, 757. Ab angelo vocatur, 757. Ejus anima ab angelis in coelum defertur, ibid. Paphnutius Cephalas nimiam increpationem noxiam esse docet, 520. A Deo doctus, 765. Annis LXXX una veste utitur, ibid. Paphnutius Macarii discipulus, 725.
- Parabola evangelica duplex bonorum operum merita astruens, 262. Parabola alia mundi amatorum stultitiam demonstrans, 272. Alia vanitatem mundi ostendens ibid. Alia de bonis per eleemosynam in coelum praemittendis, 273. Alia de eo qui vitam religiosam amplexatur, 279. Alia qua Barlaam dissuadet Josaphat se comitari, 284. Alia qua docemur nostra et non aliena curare, 658. Alia detractorem pulchre describens, 658. Alia de anima poenitente, 659. Alia orationem non interrumpendam docens, 844.
- Paradisus terrestris inaccessus, 228. In eo primus homo a Deo constitutus, 155. Paradisus et infernus ab Antonio visus, 729. Paralyticum sanat Cosmas, 872.
- Paratum semper oportet esse adversus cogitationes fornicationis, 574.
- Parcimonia nimia reprehenditur, 131.
- Pardus mulio, quia mulus puerum occidit, mire poenitet, 891. Leoni se devorandum exponit, ibid. Parcit ei leo, ibid.
- Parentes honorandos Epictetus docet, 213. Parentes Astionis Bonosus presbyter catechizat, 222. Eosdem excipit Vigilantius, 219. A parentum visitatione abhorret Pior, 504.
- Parietes custodio propter Christum, inquietis respondendum esse cogitationibus docet Macarius Palladium, 723.
- Pascha dies festus universalis Christianorum, 115.
- Passiones non moriuntur, sed ligantur in sanctis, 517, 597. Passiones corporales reprimendae, 608, 660, 665. Passiones corporeae multae, 665. Passionum origo quadruplex, 510. Passionum [Col. LXVI] remedia, ibid. Passionum remedia inquirenda et non coelestia scrutandi dovet Poemen, 527, 600. Passionum vitiosarum medelae, 598. Passiones qui superandae, 603. Passionibus non ducitur Deo intentus, 609.
- Passionis festum, 808.
- Pastor abbas tres animae operationes esse dicit, 563. Deo serviendum monet, ibid. Tres operationes Deo gratas enumerat, ibid. Quis ab hoc mundo liber sit ostendit, ibid. Judicem videre renuit, 593. Lacrymatur, dum ad escas invitatur, 5 0. Nihil carni tribuit, sed omnia legi relinquit, ibid. Facta verbis respondere debere docet, ibid. In hoc delinquentem puteo assimilat, 601. Aliena peccata minuenda, et propria aggravanda esse monet, 600. Ut mortuus conversatur, ibid. Humilia et terrena, non coelestia scrutatur, ibid. In poenitentiae praescriptione mansuetus, ibid. De immundis et vanis cogitationibus interrogatus, varie respondet, 601. Quomodo jejunandum sit docet, ibid. Item qua causa irascendum, 601. Item delinquentes non esse cogendos ad poenitentiam, sed excitandos, ibid. Quis non sit monachus declarat, ibid. Cogitationes non excludi sed eludi posse pulchre docet, ibid. Vide Poemen.
- Patens porta non impugnatur, 612.
- Pater noster in honorem Onuphrii ter recitans liberatur ab omni tentatione, 103.
- Patrem suum immortalem vocat monachus, 562. Item Evagrius, 764.
- Pati oportet pro gloria futura, 102. Pati contumeliam, magnum, 629. Patienti occasionem praebet ad salutem qui affligit, 668. Patientem novitium angelus solatur, 632.
- Patienter fert Pachomius se quandoque a Deo non exaudiri, 128. Patienter calumniam fornicationis fert Marina, 393, 394. Item Macarius, 515. Item Eustathius, 777 et seqq. Patienter et fortiter fert suam miseriam, qui alienam intuetur majorem, 591. Patienter fert Theodosius solitarius sibi pallium a latronibus auferri, 880.
- Patientia Abban vel Amman varia et stupenda, 813. Abraamis convertit infideles, 835. Abraham eremitae verbera non curantis gentiles convertit, 146, 147. Adolescentis cujusdam in ferendis conviciis, 513. Apollonii in maledictis, 758. Barnabae, spinam pedi infixam non evellentis, 865. Benjamin hydropisi laborantis, 717. Besarionis XL noctes stantis inter spinas vigilando, 584. Eulogii elephantiacum XV annos curantis, 673, 728. Euphraxiae erga aemulam, 356, 358. Eustathii in ferenda calumnia fornicationis admissae, 777, 778, 779. Fratrum duorum in hortuli disturbatione, 500. Gelasii furtum sibi factum dissimulantis, 630. Jacobi in frigore ferendo, 840. Sancti Joannis Eleemosynarii in adversis, 194. Joannis abbatis insignis interius et exterius, 514. Joannis minoris Thebaei, qui infirmo moroso diu serviit, 523, 630, 673. Macarii furem cellam suam spoliantem adjuvantis, 512. Marinae, quae fornicationis falso accusata poenitentiam admirabilem subiit, 393, 394. Maris, domicilium male sanum XXXVII annis non mutantis, 837. Monachi a daemoniaco colaphizati, alteram maxillam praebentis, 622. Monachi frequentius eos a quibus injuriis afficiebatur, accedentis, 631. Monachorum VII quos cruciant Saraceni, 530. Monachorum qui XC annorum existentes exercebant so in laboribus juventutis, 813. Monialis cujusdam seni incurabili morbo laboranti [Col. LXVII] promptissime servientis, 500. Moysis in opprobriis, 631. Myrogenis hydropici ab interna hydrope laborari desiderantis, 865. Olympii, intuitu aeternorum praesentia mala tolerantis, 904. Onuphrii in eremo mira, 102. Pachomii, reprehensionem fratris mansuete ferentis, 118. Ejusdem sanat monachum scenicum deficientem, 128. Simeonis Styliae varia et admi anda, 850. Ejusdem in ulcere pessimo ferendo, 853. Senis cujusdam aegroti, dicentis se optare in morbo manere XXX annos, 572. Senis cujusdam in cibo mali saporis, 571, 572. Senis alterius, derelictum se climantis quia uno anno non aegrotasset, 599. Senis fures revocantis, et quod reliquerant offerentis, 631, 926. Senis duplicantis labores post furtum, et manus furis osculantis, 632. Senis admiranda a puero suo triduum jejunare coacti, 631. Senis cujusdam, detrahentibus sibi munera transmittentis, 668. Senum aliquot. 845. Senis, furtum sibi factum dissimulantis, furem captum pascentis, et e carcere liberantis, 932. Senis caeci in haurienda aqua, 912. Stephani admirabilis, 733. Theodori et Zoili, 913. Zachaei labore manus laedentis, 137. Patientia in aegritudine maximum meritum, 136. Patientia duplum recipit, 195. Patientia injuriarum porta coeli, 513, 639, 667. Salutis via, 513, 624. Patientia duorum juvenum delicatorum probatur a Macario, 528. Patientia trium annorum stipitem aridum madefactum virere facit, 542. Patientia et charitas in monachis Scythi commendatur, 609. Patientia docetur, 864. Patientia facit ut sis insensibilis ad injuriam ut lapis, 668. Patientia vivos portat potius quam mortuos, ibid. Patientia docetur a lapide cocto in flumine misso, 669. Patientiae et mansuetudinis exemplum singulare desiderantis pro modesta virgine aliquam quae se exerceat, 930. Patientiae exemplum. Vide Mansuetudo. Patientiae gradus, 658, 659, 667, 668. Patientiam exercet Pachomius, 116. Patientiam sitienti suadet Macarius, quod umbra fruatur, qua multi via ores et navigantes carent, 659. Patientiam statua percussa nos docet A […] ub, 530, 622, 683. Patientia et humilitate Anastasii qui furtum ei fecit compungitur, 503. Patientia superatur tentatio, et miraculose annona submittitur, 587. Patientia opus etiam in solitudine, 589. Patientia tentatio novem annorum vincitur, 590. Patientia curat tentatos Isidorus, 631. Patientia crescimus, dum a minoribus ad majora toleranda assuescimus, 514, 631. Patientia opus, quia malitia malitiam non superat, 668.
- Patricius periculum metuens praelatura se abdicat, 890.
- Patrinus patris fit Josaphat, dum illum ex sacro fonte suscipit, 326.
- Paulus Pachomii discipulus, 121.—Paulus monachus Antonii abbatis discipulus videt Thaisi locum in co lo paratum, 374.—Paulus Diaconus Theophili poenitentiam Latinitati donavit, 381. Scripsit quoque gesta et constituta pontificum, ibid. —Paulus Simplex convertitur ex adulterio uxoris, 730. Beatum Antonium adit, 730. Simpliciter obedit, 730. Ex facie cujusque cogitationes videt, 676, 677. Perseverantia ejus in petendo, 730; in orando, ibid.; in laborando, ibid. Septem dies jejunus perseverat, ibid. Ejus mira probatio, ibid. Gratiam ejiciendi daemones promeretur obedientia et simplicitate, 731. Adolescentem daemoniacum, quem Antonius non poterat, ipse curat, 731. Paulus pensum sibi diurnum imponit, 551. Paulus mulierem fugit ut leonem. 555. Cogitur mulieris ministerium ob indiscretionem punitus admittere, ibid. Oleo sanat infirmos, ibid. —Paulus Galata abbas Quadragesimam cum sextario lentis et vasculo aquae transigit, 606—Paulus monachus in monte Pherme. 727. Ejus ercom a, ibid. Orationes CCC recitat, et ad easdem totidem calculis utitur, ibid. Paulus annis L panis eleemosyna vivit nulli colloquens, 873.—Paulus He ladicus leonem pascit quotidie, 911. Castigat immorigerum, ibid. Paulinus Melaniae sanguine junctus, 436.
- Pauper pro mortuo suppositus vere moritur, et excitatur per Jacobum Nisibitam, 799 Pauperis bonum consilium principi datur, 249. Pauperes frequen andi, si profectus apud illos haberi possit, 675. Pauperes et aegroti gemmae sunt magni pretii, 712, 945. Pauperibus ex residuo operum subveniunt Pachomius et Joannes frater ejus, 117. Pauperibus haereditatem opulentam distribui curat Abraham eremita. 145. Pauperibus sua bona distribui petit Astion, 223. Pauperibus sua distribuunt parentes Astionis, ibid. Pauperibus optime erogatur haereditas, 601, 602. Pauperes vocavit dominos suos Joannes Eleemosynarius, 181.
- Paupertas voluntaria consilium evangelicum, 276. Paupertas Joannis Eleemosynarii ex testamento ejus apparet, 203. Paupertas Agathonis, aliquid recipere recusantis, 512. Paupertatis studium abbatissae cujusdam, majora respuentis, 353. Aphraatis, ab uno tantum necessaria accipientis, 819. Ejusdem, tunicam Persicam ab Anthemio oblatam egregio apologo renuentis, 819. Arsenii, vestimenta non acceptantis, 582. Ejusdem, etiam nummum unicum in necessitate emendicantis, ibid. Cyrenensium monachorum, 537. Dorothei, manibus sibi victum parantis, 710. Ejusdem, ex quingentis nummis sibi submissis tres tantum accipientis, 767. Joannis Eleemosynarii, pretiosius stragulum sibi datum vendi curantis, 188, 189. Juliani, nihil habentis praeter cilicium, sagum, vasculum ligneum et librum, 876. Maesymae, unica tunica utentis, 832. Monachi cujusdam, pecuniam a Joanne Eleemosynario oblatam recusantis, 192 Monasteriorum quatuor in quibus inventum non est parum aceti pro infirmo, 896. Myrogenis, nihil recipientis praeter proces, 865. Pauli in Pherme, qui nihil accepit praeter quod posset eodem die comedere, 727. Serapionis, 583. Seraptionis Sindonitae, Evangelium et seipsum vendentis ut pauperibus subveniat, 512, 582, 761. Silvani, ob hortum dilatatum discedere volentis, 667. Theodorae, extreme egentis, 775. Zeronis, nulla utensilia habentis, 827. Ejusdem singulos libros tantum commodato accipientis, et statim post lectionem restituentis, 827, 828. Paupertas religiosorum nil proprii habere, 124, 546. Paupertas perfecta docetur ab Antonio egregio dogmate et exemple, 511. Item ab alio, 512. Paupertas voluntaria animae requies, 526. Paupertas incandidat animas, 583. Thesaurus est monachi, ibid. Facile diabolum superat, 660 Paupertas Deo grata, dum Juliani cella nocte coelitus illustratur, 876. Paupertas. Vide Contemptus auri, pecuniae.
- Pax mentis quomodo acquiratur, 563. Pax cum proximo via salutis, 602. Pacis amator Agathon, 514. Pacis servandae [Col. LXVIII] modus optimus, instar statum esse, 622. Pacis inimicus solus inter omnes occiditur, 750.
- Paysion societatem bonam commendat, 610.
- Peccandi consuetudo cavenda, 287. Peccantium caecitas, 612.
- Peccator animandus, 594
- Peccatum grande scriptum mortuus Joannes Eleemosynarius impetrat ut deleatur, 204. Peccatum, animae mors, 282. Peccatum odio habendum, 613. Peccatum timere leones nos fecit, 866. Peccati fetor angelis abominandus, 657. Peccato perperrato leones fugiunt Macarium, 230. Peccata libello notanda, 50. Peccata in charta descripta orationibus Basilii delentur, 159, 160. Peccata minora cavenda pulchre docetur, 288. Peccata narranda ut aliorum orationibus juvemur, 386. Peccata qui bonis operibus admiscet, idem facit quod qui aquam in vas pertusum haurit, 506. Peccata nostra magis quam aliorum pensanda, 594, 595. Peccata aliena minuenda, et propria aggravanda, 600. Peccata peccatis addens, opus oneri accumulanti comparatur, 506. Peccata plangenda, 658, 672. Peccata propria consideranda, 660. Peccata injuriarum causa, 668. Peccatorum remedia varia ut et morborum, 884.
- Pecunia Ecclesiae injuste acquisitae admis a perit cum illa, 183.
- Pecusius Pachonii discipulus, 121.—Pecusius Senex visitat fratres, 125.
- Pediculi comedunt Zoilum et pationter patitur, 913.
- Pelagia vel Porphyria meretrix convertitur, 202.
- Pellis ovina defertur Macario ab hyaena ob illuminatum ab eo catulum, 725.
- Pensionem dominis, etiam nolentibus, quotannis Olymptus eremita quondam servus defeit, 497, 625.
- Peregrinatio Leontii ad sepulcra sanctorum martyrum Cysi et Joannis Alexandriae, 180. Peregrinatio ad templum sancti Cyri, 192. Peregrinatio ad sanctum Joannem martyrem, 195. Peregrinatio Jerosolymitana Adohi, 768. Peregrinatio Basilii et Eubuli ad loca sancta Jerosolymis, 154. Theophili, Sergii et Hygini, 225. Peregrinatio Romana et Jerosolymitana, 771. Peregrinatio Petri in montem Sina, 891. Ejusdem Alexandriam ad sanctum Menam, ibid. Ejusdem Jerosolyma ad sepulcrum Christi, ibid. Peregrinatio ad montem Sina, 913. Peregrinatio ad loca sancta, 930. Peregrinationes varias suscipit Joannes, 917. Peregrinatio monachi os frenare et tacere, 571, 626.
- Perennius praefectus Alexandriae persequitur Ecclesiam, 346.
- Perfectionis gradus, 549.
- Periculosa salutis dilatio, 258. Periculosus in peccatum lapsus, 268.
- Periculum non parvum, de Scripturis colloqui, 610. Periculum saeculi timendum, 619. Pericula peregrinationis Palladii, 782; paludes et sentes, ibid.; sitis, ibid.; cunam, ibid.; Nili incrementum, ibid.; latrones, ibid.; naufragium, ibid.; insula deserta, 782; crocodili, ibid.
- Persecutio Maximiani, 47. Persecutio Christiano um Valer ani et Galliani, 347. Persecutione tyrannorum crescit Ecclesia, 113. Persecutione crescit zelus Abraham monachi, 147.
- Persequitur monachos rex Abennet in India, 244.
- Perseveranter laborandum, 678.
- [Col. LXIX] Perseverantia daemones vincit, 743. Perseverantia Abraham eremitae L annorum, 145. Perseverantia cujusdam la oratione, ne quidem ob scorpionis letum eam interrumpentis, 136. Perseverantia Pauli Simplicis in petendo ab Antonio ut monachus fiat, 730. Ejusdem in orande, 730. Perseverantia Arsenii in oratione, ab occasu solis usque ad ortum eam protrahentis, 613. Perseverantia monachi instar canis venatici leporem insequentis sit oportet, 589. Perseverantiae et victoriae corona, 660.
- Petronius Pachomio in praelatura succedit, 137. Moritur, 138. Ei Orsesius substituitur, ibid.
- Petrus Alexandrinus martyr, 113. Petrus Pachonii, 120, 121.—Petrus a Pachomio feminis praeficitur, 124.—Petrus Telonearius in pauperem siligineum panem projicit, 189. Actus ejus in statera appenduntur, et patrocinatur ei quod indignabundus panem pauperi dederat, ibid. Insignis eleemosynator evadit, ibid. Vestem suam interiorem pauperi largitur, ibid. Christus ea se indutum ostendit, 190. Vendi se jubet, et pretium pauperibus distribui, ibid. In quibus officiis et piis operibus se venditus exercuerit. ibid. Benuit liber tati restitut, 190. Instar amentis habetur, ibid. Eum Christus consolatur, ibid. Agnoscitur a conterraneis, ibid. Fugiens surdo et muto auditum et loquelam impetrat, ibid. —Petrus cur labi sit permissus, 268. Petrus orbis magister, et principem locum tenet, ibid. —Petrus discipulus abbatis Lot, 596.—Petrus Galata annis XCII certavit, 822. Res ab eo gestae mirabiles, ibid. Visit loca sancta Palaestinae, ibid. Alternis tantum diebus comedit, ibid. Sepulcrum vice domus inedit. ibid. Daemoniacum liberat, ibid. Theodoreto benedicit, ibid Uxorem praefecti Orientis curat ab oculi vitio signo crucis, ibid. Arguit nimium matris Theodoreti ornatum apta similitudine, 823. Ejusdem humulitas, ibid. Matrem Theodoreti signo crucis curat ab oculorum dolore, ibid. Daemoniacum a daemonio liberat, 823, 824. Dolorem e cancro mitigat sua praesentia, 824. Excitat moribundam Theodoreti matrem, ibid. Zona ejus miraculosa, ibid. Moritur, 825. Petrus ex voto in Sina montem jejunus proficiscitur, 891. Item Alexandriam ad sanctum Menam, 821. Inde Jerosolyma ad sepulcrum Christi, ibid. Petri solitarii apparitio, 889. Corporis ejus inventio, ibid.
- Phantasmata fugat oratio, 531, 745.
- Pharao demersus, 256.
- Philagrii contemptus pecuniae et fidelitas, 383.
- Philippus Alexandriae praefectus Eugeniae pater, 340. Magos Aegypto pellit, ibid. Eugeniam comprehendi jubet, 344. Agit in Eugeniam filiam incognitam, ibid. Cognita filia baptizatur cum familia, 343. Romae accusatur apud imperatorem, 345, 346. Proscribitur, 346. Bona sua Ecclesiae et pauperibus erogat, ibid. Episcopus Alexandriae eligitur, ibid. Gladio percutitur, ibid.
- Philoromus presbyter Juliani tempore Basilio familiaris ahstinentia gulae et fornicationis spiritum exstinguit, 770, 771.
- Philosophiae monasticae gymnasium, 810.
- Philosophus convertitur, 130, 131. Solvuntur tres quaestiones ab eodem propositae, 131. Philosophi immittunt daemones Antonio, quibus tertio repulsis, convertuntur, 556. Philosophos instruit Antonius, 54, 55.
- Photina virgo cum Parva Melania exercetur, 775.
- Piammon presbyter, verberatus a daemonibus, sanatur ab angelis, ibid.
- Piamun virgo donatur gratia prophetiae, 736. Oratione adversarios immobiles sistit, ibid.
- Pichiti seu Pygmaei quales, 225, 227.
- Pietatis studium quidam vanitatis studio aequale esse optat, 905.
- Pigritia monachi visione corrigitur, 567.
- Pinianus cum XXX monachis exercetur, 775.
- Pinuphius presbyter honores fugit, 547, 518. Humiliatur, 548. Furtim nocte operatur, ibid. Agnoscitur et honoratur, ibid. Iterum fugit et agnoscitur, 548. Novitium instruit de multis, 549. Humilitas quomodo acquiratur docet, ibid. Item quid in congregatione sit observandum, 549. Gradus perfectionis enumerat, ibid.
- Pior discipulus sancti Antonii aquam salsam bibit, 503. Uno paximatio et paucis olivis victitat, ibid. A parentum visitatione abhorret, 504. Vovit amices se non visurum, 764. Sorori se videre volenti clausis oculis praebet videndum, 501, 764. Hospitalitate cum Pambone contendit, 716. Sacco arena pleno docet magis nostra quam aliena pensanda peccata, 520, 595. Vestis ejus peliis ovilla, 765. Putei sterilitati precibus medetur, ibid.
- Pios viros quo studio adire oporteat, 707.
- Piscis extra aquam, monachus extra cellam, 563.
- Pithyrion sancti Antonii discipulus, 759. Clarus discretione spirituum, 760. Qui daemones expellendi docet, ibid. Tantum in hebdomade comedere solitus, 760.
- Plenthessus Pachomii discipulus, 121.
- Poemeniae periculum lapsus praenuntiatur a Joanne, 745.
- Poemen magnorum virorum conversationem respuit, ne per vanam gloriam humilitate excidat, 498. Suadet monacho non prodendos latrones, 513. Poemen nudus leoni accumbit, 912. A bestiis devoratur, quia peregrinum non liberaverat a canum dilaniatione, ibid. Poemen. Vide Pastor.
- Poena Ariani despicientis monita Antonii, 48. Poena volentis mutilare corpus Simeonis Stylitae, 174. Poena iniquorum delatorum, 187. Poena damnatorum visione Dei carere gravissima, 260. Poena Christianorum in inferno gravior quam paganorum, 526, 656, 657. Poenarum terror, 265.
- Poenitendum hodie, 524, 676, 895.
- Poenitens non repeliendus, sed recipiendus, 594. Poenitens anima pulchro apologo describitur, 659. Poenitens peccator clara facie apparet Paulo Simplici, 525. Poenitentes non abjicit Deus, sed recipit, idque pulchro simili astruitur, 660. Poenitentium Deo impossibile non misereri, 327.
- Poenitentia Arsenii assiduo lacrymantis, 524. Poenitentia Fabiolae publica, 397. Poenitentia Macarii leones qui ab se fugerant facit redire, 230. Ejusdem collotenus triennio sepulti, 230. Ejusdem XL dies et noctes flexis genibus in eodem loco manentis, ibid. Poenitentia Simeonis Stylitae fune totum corpus constringentis, 170. Ejusdem annua, quam pedi suo praepropere properanti imposuit, 172. Poenitentia in Ecclesia, 267. Poenitentia vera quomodo [Col. LXX] agenda, 268. Poenitentia non differenda, 524, 612. Poenitentia quam Deo grata, dono sanitatum collato Mariae poenitenti ostenditur, 372. Poenitentia Deo gratior quaedam virgo quam virginitate, 777. Poenitentia nulli infructuosa, 755. Poenitentia, voluntaria castigatio, 586. Poenitentia aquam Nili impetrat, 576, 577. Poenitentia duorum aequalis, unius cum tristitia, altarius cum laetitia adimplentis, 578. Poenitentia necessaria juvenibus et senibus, et quare, 910. Poenitentia et confessio in divinum numerum poenitentes referunt, 648. Poenitentia vera diaconi lapsi miraculo declaratur, 577. Poenitentia rigida, 584. Poenitentiae vis accensa divinitus lucerna declaratur, 581. Poenitentiae fructus et Dei erga poenitentes bonitas, 525. Poenitentiam non lapsus pro lapso faciens, veniam impetrat, 577. Poenitentiam mansuete Pastor describit, 600. Ad poenitentiam non cogendi sed excitandi delinquentes, 601. Poenitentiam, agit in persecutione lapsus episcopus XLIX annorum, 655. Poenitentiam lapsi Deo gratam nuntiatur ab angelo, 745. Poenitentia. Vide Mortificatio.
- Poetae gentiles erroris convincunt, 320.
- Pollutio nocturna quae communionem impediat, 758. Pollutionis origo, 665.
- Polychronius septem dies jejunat, 839.—Polychronius Zebinae discipulus, 846. Nocturna statione se exercet, ibid. Virtutes occultat, ibid. Miracula facit, 847. Ejus benedictione lecythus oleo impletur, ibid. Adventantes adorat, ibid. Preces petit, ibid. Nullis morbis in studio virtutum retardatur, 847. Aurum rejicit, ibid. Cilicium elegantius datori remittit, ibid. Polychronius presbyter novae Laurae, 864.
- Polycratiam virginem Antonius absentem curat, 51.
- Pompeius sponsus Basillae, 347. Ejus colloquium Basilla aversatur, ibid. Ejus in Christianos calumnia, ibid.
- Ponderum et mensurarum inaequalitas vetatur a sancto Joanne Eleemosynario, 181.
- Porphyriae meretrici conversae imponitur nomen Pelagiae, 202.
- Porphyrium archimandritam in Aegypto visit Basilius, 153.
- Porta coeli, injuriarum perpessio, 513.
- Posidonius totus mitis, 760. Cum panis ei deesset, canistrum plenum uvis et ficubus divinitus invenit, ibid. Mulierem gravidam a spiritu immundo curat, ibid. XL annis pane abstinet, 761.
- Possibilia agenda, 609.
- Posthumius vel Posthumianus adorat ad sepulcrum sancti Cypriani, 536. Septem diebus mausit apud senem Cyrenensem, 537; sex mensibus apud Hieronymum, 538. Post Alexandriam lustrat Thebaidam, ibid. Anno integro cum septem fere mensibus in solitudine mansit, 541.—Posthumius Mempheus, 233. Restio, ibid. Variae ejus virtutes, ibid. Docetur ab Angelo, 233. Orat genu flexo ad Orientem, ibid. Ejus prima oratio, ibid. Transfertur ab angelo, 234. Baptizatur a Prisco, ibid. Variis ornatur virtutibus, 235. Ejus jejunium, victus, cilicium, vigiliae, ibid. Orationis praesidio tentationes superat, ibid. Satur nunquam a mensa recessit, ibid. Contra morbos fortis luctatur, ibid. Orat jugiter, ibid. Eremi arcana petit, 235. Innotescit Macario, 235. Ei suorum regimen Macarius moriens imponit, 236. Ab angelo [Col. LXXI] regulam accipit, eamque discipulis tradit 236, 237. Oratione catervas daemonum proffigat, 238.
- Potamiena, al., Potamenia, ad stuprum ab hero sollicitatur, 710. 943, 985. Nec praemiis nec poenis movetur, 710, 943, 985. Dire torquetur, 710, 943, 944, 985.
- Potestas mira daemones ejiciendi, 542.
- Potus quorumdam ros tantum, 530. Potus abstinentia, 542, 572.
- Praecepta monasticae vitae tradit Antonius, 40.
- Praefectus vici Paphnutio aequatur, 735. Vide Protocomes.
- Praeficitur Petrus monasterio feminarum a Pachomio, 124.
- Praelatus praesente et aegrotante Pachomio eligitur, 137. Praelatus qualis esse debeat, 683.
- Praemia honorum operum, et malorum supplicia exemplo et visione declarantur, 646, 647. Praemiis invitatur Josaphat a Barlaam ad fidem, 265.
- Praepositi non antiquitate sed morum probitate eligendi, 123. Praepositorum negligentia omnia in pejus lapsura praevidet Pachomius, 132.
- Praesens vita, diaboli hamus est, 302.
- Praesentiae Dei consideratio, 685. Praesentia Dei sanctus Ephraem impudicam quamdam fornicatione corrigit, 598. Praesentium rerum vanitas et instabilitas, 246.
- Prandium hospitale eremitae Cyrenensis, 537.
- Prati spiritualis nomen et ratio nominis, 862, 863.
- Precibus ira superanda, 584. Preces aliquando expedit non exaudiri, 128. Vide Oratio.
- Presbyteri octo monachis serviunt, 713.
- Primianus cum uxore et filia Deo servit, 775.
- Princeps quidam regis Abenner fit monachus, 244. Regis jussu quaeritur, ibid. Regi in suo habitu sistitur, 244. Regis ad eum oratio, ibid. Ejusdem egregia responsio, 244, 245, 246. Princeps occulte Christianus pauperem a pede miserum suscipit, 247, 248. Ab aemulis accusatur, 248. Ad eumdem callida regis oratio, ibid. Ejus pia ad regem responsio, 248. Pauperis quem susceperat consilium secutus, regem placat, 249. Principem imitantur subditi, 323.
- Principium victoriae revelatio tentationis, 574.
- Probandi bene qui religiosam vitam ambiunt, 903.
- Probantur futura ex praecedentibus, 260.
- Probatio Pauli Simplicis mira per Antonium, 730, 731. Probatio duorum deliciosorum juvenum novitiorum a Macario, 528. Probatio Novitiorum, 541.
- Probitatis testimonia, 709.
- Processio Spiritus sancti non curiose investiganda, 285.
- Procopius Porphyreonites Zacchaeum abbatem consulit de filiis suis Caesareae pestis tempore degentibus, 902.
- Procumbere in oratione non probant patres, 544.
- Profectus etiam apud egenos quaerendus, 675.
- Professio negligenti non prodest, 126.
- Proficere possumus uno die, 609. Proficitur minus frigescente charitate, 679.
- Promissio posteritatis duraturae Pachonio facta a Deo, 133.
- Promptitudo in bono opere pulchre et visione et exemplo docetur, 195.
- Prophetiae gratiam habuit Pachomius, 130.
- Propositum poenitentiae proficuum, 677. Propositum bonum semper tenendum, 613.
- Proprietas in monacho detestanda, 533. Proprietatis vitium in monacho pulcherrima similitudine docet Antonius, 581, 582.
- Proterii famulus filiam heri deperit, 156. Maleficum consulit, ibid. Abrenuntiat Christo, et diaboli operam quaerit, 156. Scribitur ad diabolum epistola, ibid. Diabolo sistitur, ibid. Christum et baptismum chirographo daemoni dato abjurat, ibid. Cruce signatur, oratione munitur, recladitur in sacrario, 157. Varie a daemonibus infestatur, ibid. Rursus signo crucis et oratione roboratur, ibid. Educitur post XL dies, ibid. Pro eo clerus, monachi et populus pervigilium celebrant, 158. Chirographum suum diabolo datum Basilii intercessione recepit, ibid. Proterii filia impeditur a monasterio arte diaboli, 156. In amorem famuli accenditur, ibid. Ejus amentiam dolet pater, 157. Patrem urget ut nuptui illi detur, ibid. Perficitur iniquum conjugium, ibid. Maritum a sacramento Eucharistiae abhorrentem ad id invitat, ibid. Ei maritus paratum facinus revelat, 157. Cum marito a Basilio opem flagitat et obtinet, ibid.
- Protocomes Paphnutio aequatur, 755. In matrimonio XXX annis continens, ibid. Ejus hospitalitas et eleemosynae, ibid. Ejusdem incorruptum judicium, 756. Saeculo valedicit, 756. Ejus animam ab angelis in coelum deferri vidit Paphnutius, ibid:
- Protus famulus Eugeniae cum ea fit religiosus, 343. Decollatur, 348.
- Proverbia explicat Basilius, 155.
- Providentia humana exsiccat hominem, 594. Providentia negatur, 734. Providentia Dei, Eliae tres panes divinitus ad exercendam hospitalitatem suppeditantis, 770. Providentia Dei miraculose Apollo cum suis in Paschate copiosos cibos praebet, 750. Providentia Dei. Vide Dei Providentia. Providentiae divinae exemplum stupendum, Frontonii monasterio quotannis cibos submittentis, 241.
- Proximi salus procuranda, 633.
- Prudentia serpentum et columbarum simplicitas quae sit, 645. Prudentia quomodo acquirenda, 526, 611. Prudentia Pachomii servat monachum tentatum, 127. Prudentia Pachomii in regendo, 122. Prudentia Macarii curat tentatum, 510, 637. Prudentia Cyrilli revocat ab errore dubitantem senem, 636. Prudentiae exemplum in Athanasio furtum sibi factum dissimulante, 503.
- Psallit nocte et die sine intermissione Isodorus, 609. Psallit angelus cum orationum interjectione, 543. Psallendi mos ab angelis, ibid.
- Psalmi XII in hortis nocturnis et diurnis per totam Aegyptum cantantur, 513. Psalmi in funere, 236. Psalmorum meditationem horret daemon, 908.
- Ptolomaeus superbia sua omnes prae se despiciens in miserabilem incidit haeresim, Omnia casu ferri, et in omnia vitia se praecipitat, 734.
- Publice revelans tentationem, liberatur, 574, 575.
- Publius monachus diabolum Juliani emissarium oratione sistit, 650. Publius ex ordine senatorio, 814. Patrimonium vendit, et in pauperes distribuit, ibid. Ejus oratio, psalmodia, lectio, hospitalitas, ibid. Panem suum [Col. LXXII] ad trutinam comedit, ibid. Visitat suos tempore orationis, 814. Commune omnibus coenobium aedificat, ibid. Aliud indigenis monasterium excitat, ibid. Templum omnibus commune exstruit, ibid. Cum suis hymnos matutinos et vespertinos decantat, ibid. Ejusdem cum discipulis victus ratio, 815.
- Pudicitia pro muro contra bestias, 96. Pudicitiae amor miraculo firmatur, 51. Vide Castitas.
- Puellarum praesentia viro ad subversionem animi periculosa, 313.
- Puer qui Dei matrem elegerat prae pecunia, miro modo ditatur a Joanne Eleemosynario, 193. Puer Athanasius in littore maris episcopum simulans, catechumenos baptizat, 927. Ratus is baptismus habitus, ibid Pueri olim monachi; 126 Pueri a cellis ablegandi, 638. Pueri Missam celebrant, verba consecrationis super panem proferendo, 926. Ab igne coelesti panis et saxum consumitur, ibid. Monasterio traduntur pueri, et ecclesia loco illo miraculoso exstruitur, ibid. Pueri episcopalia officia aemulantur, ibid. Pueros benedicendi mos antiquus, 805.
- Pueritia sancta Antonii, 36. Pueritia Posthumii variis ornata virtutibus, 233.
- Pugna necessaria, 965. Pugna cum tolerantia animae salutaris, 585. Pugnam nullam sustinens monachus cui assimiletur, 612. De pugna spirituali et Dei adjutorio visio Theodosii, 879.
- Pulchritudo corporis ad animae pulchritudinem exemplo Nonni episcopi nos provocet, 377. Pulchritudo periculosa et obnoxia tentationibus probatur in Euphrosyna, 365.
- Pulvere vel aqua monasterii Simeonis Stylitae noxius pardus interit, 173.
- Puniuntur occi ores martyrum in Milidone, 586.
- Purgatorium timet Barlaam, et ideo petit preces, 334.
- Puritas cordis Scripturarum notitiam acquirit, 550. Puritas mentis ornatui sermonis praeferenda, 593. Purtati mentis studen um, 335. Puritati etiam serpentes innoxii, 650.
- Pusillanimitas vincitur mortis memoria, 660. Pusillanimitas morbas animi, 911.
- Putei aqua ascendit ad fratris alicujus orationem ut hauriat, 502, 651.
- Pygmaei seu Pichiti quales, 225, 227.
- Pyoterius sive Pitirum ad virginem se sanctiorem ab angelo mittitur, 639, 738. Adit virginum monasterium, 639, 738. Quam reliquae moniales insanam arbitrabantur, ipse pronus adorat, benedicique ab ea postulat, 639, 738.
- Pythagoricum dogma de migratione animarum refellitur, 54.
- Quadragesima a monachis Tabennesiotis transigitur cibis igne non coctis, 721. Eadem ab iisdem diversimode observatur, 723. Quadragesimam transigit Paulus abbas Galata cum sextario lentis et vasculo aquae, 666. Macarius Alexandrinus nihil comedens praeter pauca cruda crambes folia die Dominico, nunquam genu flectens, nunquam accubans, semper stans, 723. Adolius post quinque tantum dies comedens, 769. Simeon Stylites XXVIII annis sine cibo, 849. In Quadragesima monachi quidam solitudinem petunt, 383. In Quadragesima cellas sine ostio inhabitare solitus Macarius, 724.
- Quaestio judiciaria in monasterio non est habenda, 830. Quaestiones curiose [Col. LXXIII] non scrutandae, 623.
- Quatuor viros cum igne et gladio viam munientis vident Theophilus, Sergius, et Hyginus, 227. Quatuor ordines meritorum, 6 […] 0.
- Quies neminem judicando, 595. Quies hic nulla quaerenda, 598. Quies mentis est laudanda, 527, 565. Quies sectanda, 563. Quies et solitudo sui cognitionem generat, ibid. Quietis acquirendae modus, 564, 625, 682. Quietis studium Arsenii etiam strepitum arundinum fugientis, 564.
- Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, 563.
- Quotannis cibos submittit Frontonio cum suis dives a Deo ad hoc excitatus, 241.
- Raphael dux sancti Macarii, 229.
- Raptus virginis Deo sacratae caecitate punitur, 824.
- Ratio contra peccatum multum valet, 707. Ut Rationem redditurus quisque vivat oportet, 567
- Reconciliationem persuadet irato principi modo mirabili in missa sanctus Joannes Eleemosynarius, 199. Reconciliatione opus cum inimico ante communionem, 910.
- Recordatio Antonii lucrum est Athanasio, 35. Recordationi Pachomii monachus quidam remissionem suorum peccatorum tribuit, 125.
- Refectio qualiter instituenda ex regula Pachomii, 120.
- Regis munus quod sit, 323.
- Regnum coelorum in qua re potissimum consistat, 258, 606, 682. Regni coelestis causa nullus dolor recusandus, 302. In Regni auspiciis crucem erigit Josaphat, 322. Regni praedictio in Leone monacho martyrium designabat, 896.
- Regula imbecillioribus debet esse accommodata, 120, 737. Regula Pachomio ab angelo data, 116, 120. Regula feminarum eadem quae virorum apud Tabennenses, 124. Regula monasterii virginum sub Paula, 610. Regula Posthumio ab angelo tradita ad haec sequentia capita refertur: Obedientia, 236; timor castus, ibid.; temperantia, ibid.; corporis afflictio, ibid.; oratio frequens, ibid.; humilitas, ibid.; saecularium fuga, ibid.; funiculus charitatis, ibid.; obedientia erga pares, ibid.; dormitorii ratio, 137; vigiliarum cura, ibid.; Dei dilectio, ibid.; sermo sale conditus, ibid.; detractio fugienda, 237; dissensiones cavendae, ibid.; obedientia praelato, hospitalitas peregrino exhibenda, ibid.; ira profliganda, ibid.; contentio vitanda, ibid.; negotiatio indigna monacho, ibid.
- Religio alter baptismus, 52, 645. Religionis falsae varia genera, 255. Religionis tria genera in mundo, gentiles, Judaei, Christiani, 305.
- Religiosus negligens visione monetur, 532. Religiosus licet sit mortuus mundo, tamen diabolus non est mortuus, 611. Religioso cogitandum se primum incipere, 59. Religioso usque ad mortem semper incipiendum, 523. Religiosi mundo illudunt, saecularibus mundus illudit, 482, 656, 721. Religiosos praecones divini judicii et mortis nostrae honorandos, pulchro exemplo docetur, 253, 254. Religiosa exercitatio, angelicae vitae imitatio, 242, 243, 245. Religiosa vita et fuga saeculi pulcherrime suadetur, 248. Religiosa vita suadetur pulcherrima parabola, 279, 280. Religiosa exercitia in monasterio circa Jordanem, 383.
- [Col. LXXIII] Relinquimur a Deo propter socordiam, 767
- Reliquiae sanctorum: Acepsimae corpus quisque vindicare sibi nititur, 833. Item Maronis, 836. Necnon monachorum quorumdam a Saracenis interfectorum, 554. Etiam Simeonis Stylitae, 174. Marinae miraculis clarum, 594. Item Jacobi Maronis discipuli, 839. Anachoretae septem annis integrum, 887. Simeonis Stylitae cum hymnis, psalmis, et lampadibus Antiochiam infertur, 175. Corpora sanctorum Astionis et Epicteti splendent, 219. Barlaam et Josaphat religiose translata et miraculis clara, 338. Duorum monachorum prae siti in insula mortuorum integra reperta, 898. Reliquiae sanctorum circumferuntur a monachis in pera cilicina, 294. Sancti Joannis Baptistae honorantur, 768. Marciani decenter asservantur, 809. Cosmae pretiosae, 872. De cubili Theodosii eremitae contentio, 826. Item de veste Abraamis, 836. Reliquiae sanctorum studiose a sancto Joanne visuntur, 911. Reliquiae martyrum ad varia efficacissimae, 269. Ad Simeonis Stylitae lipsana sanatur adulter surdus et mutus annis quadraginta, 175. Ad ejusdem tumulum et columnam varia eduntur miracula, 854. Abraham eremitae sanitatem conferunt, 372. Lectus Domnionis curat aegrotos, 761. Zona Petri Galatae miraculosa, 824. Reliquiae et res martyrum daemones terrent, 840, 841. Reliquiarum amor, 174. Earumdem patrocinium, ibid. Reliquiarum sanctarum et locorum aspectus quam utilis, 822, 841. Reliquiis sanctarum vicinum sepulcrum eligit Jacobus, 843. Reliquias Antonii visitat Posthumius, 235. Reliquias insectatur Abenner, contra earum cultum disputat, defendentibus monachis, 294, 295. Reliquias honorandas disputatione pulchra docetur, 295. Reliquias seu lipsana Simeonis Stylitae osculatur Antonius Vitae ejus scriptor, 174. Reliquiis sanctorum vel tribus corporibus navigio impositis tranquillatur mare, 898.
- Remedium tentationum turpium est ipsa earum revelatio, 494.
- Remittenda injuria, 330.
- Renuntiare saeculo multis suadet Melania, 774.
- Renuntiatio triplex, 121. Renuntiatio insignis cujusdam adolescentis qui vestibus se spoliat, et nudus ad monasterium fugit, 511.
- Reprehenditur parcimonia praepostera a Pachomio, 131.
- Reprehensio sui, hominis justitia, 519, 672. Reprehensionem a puero accipit Pachomius, et ab illo mattas texere discit, 131.
- Requies acquiritur, nullis se miscendo, 596. Requies in coelo quaerenda, 598. Requies in labore, 586. Requies non datur facile in mundo, 585. Requies quae sancti, 679. Requies quo modo acquirenda, 563, 595, 609, 678. Vide Quies.
- Resipiscit quidam frater ante mortem, 864.
- Responde rogatus, 602.
- Responsio viri religiosi ad regem Abenner gentilem et impium, 244, 245, 246.
- Restitutio facienda rei furtivae, 630.
- Resurgentium primitiae Christus quomodo dicatur, 261.
- Resurrectio quid, 259. Sine Resurrectione Dei justitia constare non potest, 259.
- Retro respicere, 41.
- Revelatione divina agnoscit Basilium Anastasius, 138. Qua reverentia Pachomius [Col. LXXIV] Athanasium episcopum exceperit, 123.
- Rigor pro Christo utilis, 126.
- Risus cohibendus, 567. Risus importunus, 565.
- Roma diruitur, 774. Romam et Jerosolymam peregrinatur Philoromus presbyter, 771.
- Romana Pelagiam ex baptismo suscipit, 379.
- Romanus pontifex caput omnium, 629.—Romanus Helladii auditor, praefectus monachorum, 826. Nunquam igne usus, ibid. Ferro et cilicio vestitus, 827. Morbos curat, sterilitatem avertit, ibid.
- Sabbatius liberalis in monachos, 770. Ab invadente leone miro modo eripitur, ibid.
- Sabinus monachus animam Joannis Eleemosynarii ab Eleemosyna virginis specie apparente suscipi vidit, 205.
- Sabinus farina aqua madefacta vivit, 810. Mira ejus austeritas, ibid. Somnium Antiochenae mulieris de […] eo, ibid. Ejus meritis daemoniaca sanatur, ibid.
- Sacerdos idolorum fit monachus, 118. Sacerdos, licet malus, sacrificium non maculat, idque pulchra parabola docetur, 595. Sacerdos in fornicationis statu sacrificans cancro punitur, 724. Sanatur a Macario, ibid. Sacerdotes ab episcopis ordinantur, 122.
- Sacerdotium inter monachos venerandum, 719. Sacerdotii onus grave esse censet Arepsimas, 833.
- Sacra Scriptura non intellecta daemones fugat, 507. Sacram Scripturam legere divinitus monetur Basilius, 153.
- Sacramentorum communicatio inter monachos, 649.
- Sacrificans in memoriam Onuphrii ab omni tentatione liberatur, 103. Sacrificanti angeli dextra laetaque ad. sunt, 927. Sacrificantem Basilium circumdat ignis, 159.
- Sacrificium non offertur pro desperatis, 737.
- Saecularis conversatio fugienda monachis, 126. Saeculares in religiosis facile scandalizantur, 909. Saecularia ad spiritualia trahit Joannes Brevis, 609.
- Saecularium et spiritualium viae diversitas, 611.
- Salaminus fossae se includit, 837. Nulli loquitur, ibid. Fit sacerdos, ibid. De eo vicini contendunt, dum quisque eum ad se trahere nititur, ibid. Totus mundo mortuus, ibid.
- Sali in aqua liquescenti comparatur monachus cum mulieribus conversans, 933.
- Salomon L annis in spelunca degens, 767.
- Salutis dilatio periculosa, 258. Salutis via, injuriarum tolerantia, 513. Item hominum fuga, 895. Salutis via Macarii, 528. Salutis principia Arsenio, Fuge, tace, quiesce, 528. Salutis impedimenta vitanda, 582. Salutis tria media declarat Antonius, 562. Salus non ita reinveniri potest ut aurum perditum, 611.
- Samuel praepositus monachorum, 130.
- Sanatur puer per Pimenium signo crucis, 671. Sanantur infirmi ad corpora sanctorum Epicteti et Astionis, 219.
- Sanatus ex lapsu filius cum parentibus fidem suscipit, 245.
- Sanctae vitae suavitas, 275.
- Sanctorum memoria ad virtutem [Col. LXXV] via, 50. Sanctorum preces, 138. Sanctorum in coelis cura pro vivorum salute, 223. Sanctorum invocatio. Vide Invocatio sanctorum. Sanctorum reliquiae. Vide Reliquiae sanctorum.
- Sapiens Ammonis fatuitas, 622.
- Sapor obsidionem Nisibis solvit, et quare, 794.
- Sapsas spelunca Joannis Baptistae ubi saepe a Christo visita us est, 863.
- Sara daemonis fornicationis victrix, 574. Continentiae oculorum memorabile exemplum, 587. Sexu mulier, non animo, 603.
- Saracenus monachum volens caedere immobilis haeret biduo, 902. Saraceni tres mutuis concidere vulneribus, 969.
- Satanas cur nunc ferocior, 626.
- Satur nunquam a mensa Posthumius recedit, 235.
- Saturnus non est Deus, 306.
- Scandalizantur facite saeculares in religioso, 909. Scandalizari in al erius vita vel conversatione quam sit periculosum. Vitalii exemplo docetur, 197, 198. Scandalizari etiam in publico alterius peccato improbatur a sancto Joanne Eleemosynario, 201, 202 Scandalizatus quidam in Stephano carnes comedente divinitus docetur, 879.
- Scandalo nulli esse debet hospitalitas, 606, 607.
- Scriptorum differentia, 706, 939.
- Scriptum pactum impetrat Joannes Eleemosynarius mortuus ut deleatur, 204.
- Scriptura sacra non intellecta daemones fugat, 507. Scripturas in colloquium adducere vel de Scripturis loqui periculosum, 610.
- Scythae usque ad Propontidem grassantur, 823.
- Secedere a mundo quid sit, 270.
- Securi cellam Abraham eremitae daemon frustra effringere tentat, 148.
- Sen imortuus ex lapsii a sancto Astione restituitur pristinis viribus, 215.
- Senex ob hospites jejunium solvit, 606, 614. Senex omnibus se vitae commodis privat, 743. Donatur pane quotidie divinitus, 744. Senex in caverna repertus vitae suae institutum indicat, 817. Sepulcrum inhabitat, ibid. Leoni ut secedat imperat. ibid. Eidem leo affert dactylos, ibid. Senex LXX annis in cella inclusus, 874. Senes spirituales qui sint, 573. Senioribus omnes actus manifestandi, 526.
- Sennaar eremus, 294.
- Sententiam alterius non nostram praeferre, parit quietem, 625.
- Sepelit se vivus anachoreta supra magistrum mortuum, 888. Sepelitur cum cilicio rex Abenner, 327.
- Septem dies Josaphat pro anima patris jejunat, 327.
- Septennis litteris traditur Basilius, 152.
- Sepulcrum sancti Joannis Eleemosynarii unguentum odoriferum et salotiferum sudat, 205. Item multorum aliorum sanctorum in Cypro, ibid. Sepulcrum trium puerorum, Ananiae, Azariae, Misaelis, 225. Sepulcri violator XL annis mutus et surdus perseverat, 175. Sepulcri memoria vincitur invidia, 631. Sepulcri et mortui spoliator a mortuo excaecatur, 883. Sepulcrum sancti Cypriani visitat Posthumius et ad illud orat, 536. Sepulcrum Jannes et Mambre visit Macarius, 722. Sepulcrum habitat Petrus Galata, 822. Item Zeno, 827. Sepulcrum sanctorum reliquiis vicinum Jacobus eligit, 843. Ad sepulcrum Zebinae multi curantur, 846. Sepulcrum virginis spolians eamque [Col. LXXV] vestibus, ab eadem retinetur, nec dimittitur, nisi se monachum fore juraverit, 884. Sepulcro includit se Alexandra, 711. Item adolescens poenitens, 743.
- Sepultura Onuphrii a Paphnutio curatur, 103. Sepultura virginum cum psalmis et ramis olivae, et psalmodia, 737. Sepulturae honor et opprobrium in praemium et poenam cadunt, 646. Sepulturae officium, 913.
- Sepultus in terra tribus annis stat vivus Macarius, 230.
- Serapion decem millium monachorum Pater, 760. Ut pauperibus subveniat, cum iisdem operam suam messis tempore elocat, 760. Serapion adhuc puerulus unum paximatium indies occulte furari solitus, confessione curatur, 553. Serapion fratrem quemdam veram humilitatem docet, 592.—Serapion Stadonita dictus, quia sindone tantum indutus, 761. A Deo doctus, ibid. Vendit Evangelium ut pauperibus subveniat, 191. Se vendit numis ut illos lucrifaciat, 191, 761. Aurum respuit, 761. Absque aere, absque pera, absque pelle incedit, ibid. Famem suam indicat Athenis, 761, 762. Vendidit se viro Manichaeo ut ipsum ab errore reducat, 762. Romam navigat, ibid. Jejunus in navi manet ad V dies, ibid.
- Sereni castitas in vultu refulgens, 554. Quomodo ad eam pervenerit, ibid.
- Sergius frater Eugeniae, 340. Sergius leoni imperat, 899. Sergius non baptizatum esse aliquem divinitus novit, 903. Sergius praevidet, VI annis ante, Gregorium monachum fore patriarcham, 904.
- Sermo cui non respondet vita, panis sine sale, 766. Sermo Antonii sale conditus, 40. Sermo sale conditus monacleis Posthumii commendatur, 137. Sermo sapientiae in At rabam monacho, 145. Ejusdem suavis et sapiens, 145. Sermo sancti Joannis Eleemosynarii de Scripturis et Patrum sententiis, 188. Sermo Joannis Eleemosynarii de actibus sanctorum Patrum et Eleemosynae cultoribus, 191.
- Serpens adorabatur a Marcionitis, 841. Serpentes fugiunt Antonium, 39.
- Seruch statuarum inventor, 320.
- Serviendum Deo Danielis exemplo docet Pastor, 563.
- Severianus cum conjuge in pauperes liberalis, 77. Sua benignitate haereticus convertunt, ibid. Eorum vestitus et victus ratio, ibid. Civitates et earum vitia fugiunt, ibid.
- Severiani haeretici, 195.
- Severior in episcopatu quam monachatu Nathyra, 599, 600.
- Sextam orationis horam extensis maninus persolvens Josaphat invenitur, 329. Sexta mysteria celebrantur, 342.
- Signum crucis. Vide Crucis signum. Signa faciunt omnes monachi Isidori, 759.
- Silentium post missam servandum, 570. Silentium monachorum Tabennensium tempore refectionis, 746. Silentium summum psalmorum tempore, 541. Silentium a Macario commendatur, 570. Item a Sisoi, 571. Item ab Ammoys, 608. Silentium unius anni ab Arem cuidam injungitur, 617. Silentium XXX annis a Theona observatum, 746. Silentium Nitrensium, 758. Silentium virginis XXV annorum, 762. Silentium Limnaei, 844. Silentium cum cella servet saeculo renuntians, 895. Silentium et mortis meditatio opus [Col. LXXVI] verae philosophiae, 909. Silentii praeceptum Pachomii, dum panes oblationum fiunt, 134. Silentii violationem absens cognoscit Pachomius, ibid. Silentii observator item monachus quidam, 528, 651. Silentii clavis interrogatio, 610. Silentii studium a variis laudatur, 679. Silentii amans monachus, post mortem femira deprehenditur, 680. Silentii causa eminus Jacobum sequi jubet Julianus Sabas, 802. In silentio requies, 527, 679.
- Silvaniae austera vita, 779. Doctorum scripta studiose legit, ibid.
- Silvanus scenicus convertitur, 128. Fit segnior, ibid. Ejiciendus, censetur, ibid. Retinetur a Pachomio, ibid. Humilis totus efficitur, 1 […] 8, 129. De eo testimonium Pachomii 1 […] 9. Moritur, ibid. Anima ejus ab angelis in coelum defertur, ibid. Silvanus videt monachus damnati. Iaicos salvari, 531, 566, 1005. Silvanus docet Martham Mariae jungendam, id est cibum corporalem spirituali, 509, 603. Silvanus discretus et bonus animae medicus, 605. Silvani extasis et in coelum raptus, 644. Silvanus amat paupertatem, 667.
- Simeon Styhtes ex utero electus, 170. Sesa Ciliciae oriundus, 848. Pascit oves, 170, 848. In templo sententiam audiens convertitur. 170, 848. Doctorem salutis pro patre habet, 170. Monasterium sancti Timothei ingreditur, ibid. Quo idie communicat, ibid. Septimo tantum die cibum suunt, ibid. Fune totum corpus constringit, ibid. Cibos suos pauperibus erogat, 171. Objurgatus ab abbate tacet, ibid. Putrescit funis in ejus corpore, ibid. Extrahitur funis, et corpus ejus curatur, ibid. Monasterio exire jussus puteum desertum ingreditur, ibid. Ejus sanctitas per visum abbat ostenditur, ibid. Quaeritur a monachis, ibid. Reperitur in puteo, 171. Columnae insistit, ibid. Admiranda signa edit, ibid. Gemes varias ad Deum convertit, ibid. Tentatur a daemone ut instar Eliae igneum currum ascendat, 172. Signo crucis pellit praestigias, ibid. Praepropero pedi poenam indicit, ibid. Uno pede columnae insistit anno integro, ibid. Vermes decidentes iterum vulneri imponit. ibid. Vermis e corpore ejus decidens in gemmam vertitur, ibid. A Basilico rege Saracenorum visitur, ibid. Benuit matris aspectum, 172 Matrem spe aeternae visionis solatur, ibid. Ejus mater prae dolore exspirat, ibid. Orat pro anima defunctae matris, ibid. Columna ei altior erigitur, ibid. Draconi beneficium praestat, 173. Draco eum adorat, ibid. Mulierem a serpente liberat aqua monasterii, ibid. Aquam oratione impetrat, ibid. Ad nomen ejus cerva sistitur, ibid. Sparso pulvere vel aqua monasterii pardus interit, 173. Prohibet ne quis se a Simeone curatum dicat, ibid. Juramenta per Deum prohibet, per se permittit, ibid. Latro ad columnam ejus ut ad asylum fugit et moritur, 173, 174. Per triduum ante obitum orat, 174. Mortui corpus odorem spirat, ibid. Lipsanum ejus osculatur Antonius ejus Vitae scriptor, ibid. Apparet Antonio discipulo, 174. Ejus preces postulat Antonius, ibid. Ad sepulturam ejus quatuor episcopi cum Ardaburio magistro militum veniunt, 174. Aves aliaeque creaturae mortem ejus plangunt, ibid. Anima ejus ab angelis deducitur, ibid. Corpus ejus cum psalmis et hymnis Antiochiam ducitur, ibid. Ejus corpore velut thesauro privari se dolent accolae, ibid. Ad ejus lipsanum surdus mutusque sanatur, 175. Suscipitur Antiochies [Col. LXXVII] cum hymnis, psalmis, lampadibus, 175. Confert se in ecclesiam sanctorum martyrum, 848. Visio ejusdem, ibid. Annis XXVIII Quadragesimam sine cibo transigit, 849. Stans per totam Quadragesimam durat, 850. Ferrea catena se allegat septo conclusus, ibid. Tolerare mavult cimices quam occidere, ibid. Afflicti ab illo laeti redeunt, ibid. Ex omni us partibus ad eum concurritur, 850. Imago ejus Romae in officinis ad praesidium, ibid. Ex con actu vestis ejus pelliceae speratur subs dium, ibid. Quot columnas et quare incoluerit, ibid. Variarum gentium ad eum concursus et conversio, 851. Sacerdotalis benedictionis magnum fructum censet, ibid. Pro ejus benedictione certant barbari, 851. Curat paralyticum post abjurationem impietatis, ibid. Violanti votum, eo teste factum, caro lapidescit, 852. Praedixit sterilitatem et pestem, ibid.; bruchi irruptionem, ibid.; litis finem, ibid. Videt irruptionem Persarum et Scytharum, 852. Regina Persarum oleum benedictum ab eodem maximi doni loco habet, ibid. Reginae Ismaelitarum filium impetrat, ibid. Noctu et interdiu stat, ibid. Plurimas orationes omni die offert, 853. Ulcus chironium patienter fert, ibid. Incredulum benigne ad vitae suae experientiam admittit, ibid. In festis publicis noctes integras manibus in coelum extensis orat, ibid. Varia ejus exercitia: exhortatur, judicem agit, orat, lites componit, gentiles, Judaeos et haereticos expugnat, 853. Stans moritur, ibid. Ad columnam ejus et tumulum varia eduntur miraculi, 854. Simeon Stylites fulgure percussus in coelum abit, 878. Simeon Stylites Menam diaconum profugum a monasterio divinitus novit et eo remittit, 897.
- Simeones Priscus speluncam incolit, 815. Feris imperat, ibid. Leones viae duces errantibus assignat, 816. Ejus sanctitas Judaeis innotuit, ibid. Ne nimium innotescat, alio secedit, ibid. Fidem accolis Amani montis infert, ibid. Ignem oratione exstinguit, 816. Variis morbis affectos curat, ibid. Amans quielis alio secedit, ibid. Eminus videt monachi cujusdam manus, ibid. Senem quemdam in caverna reperit, 817. In monte Sina ab oratione non surgit nisi voce coelitus audita, 817. Duo monasteria aedificat, ibid. Matrem Theodoreti benedicit, ibid.
- Similitudo morum conjunctionis indicium, 111.
- Similitudines variae: ut apis ubique mel operatur, sic monachus ubique bonum opus, 577. Ut apes sic daemones nos circumstant, 645. Ut aqua ignem, sic oratio turpes cogitationes exstinguit, 531. Duarum arcarum, quarum una splendida exterius, intus plena ossibus, altera contra, cum hominibus pulchre et male vestitis, 254. Ut arcus non potest semper intendi, sic nec animus, 596. Ut aves deforis ab arboribus, sic abintus a corde cogitationes malae repellendae, 612. Ut cani et avi venaticae venator ante venationem blanditur, post praedam ori eripit, sic reges tyranni subditis suis, 295. Ut columba aquilam vel accipitrem fugiens instabilis est nunc hunc nunc illum ramum occupans, sic mundi amatores nihil stabile habent, 275. Ut domus a te ornata, retro spoliata, sic monachus laudatus sed non patiens injuriae, 592. Ut domus semel exstructa bonum fundamentum et parietes habens, si collabatur facile restauratur, ita et lapsus monachus, 575. Ut fumus apes sic cogitationes malae gratiam [Col. LXXVII] exstinguunt, 287. Ut fumus apes, sic quies timorem Domini pellit, 570. Ut gallina ova sua deserens non fetificat, sic monachus locum saepius mutans non preficit, 586. Ut gutta lapidem cavat, sic cor durum verbum Dei, 638. Ut ignis arundinetum, sic timor Dei malos cogitationes absumit, 613. Ut leo onagris terribilis, sic religiosus probatus cogitationibus concupiscentiae, 571. Ut leprosus aquam quam haurit non inficit, sic neque sacerdos malus sacramenta quae administrat contaminat, 595. Ut lucerna cubiculum, sic timor Dei cor hominis illuminat, 563. Ut medici nunc bonibus pharmicis nunc acribus utuntur, sic praefectus spiritualis nunc blanditiis nunc asperioribus verbis agere debet, 835. Ut pluvia irrigat arbores, sic Spiritus sanctus corta hominum, 1095. Ut papyrus, sic cogitatio fornicationis fragilis, 578. Ut passer irretitus renetur daemonia Christo, 42. Ut pastor esse solet ubi oves ejus, sic episcopus ubi populus, 201. Instar pictorum veterum et novorum sunt cogitationes, 574. Ut pictor egregius effenditur altero imperfectiore volente emendare ejus imaginem, sic Deus cum nos ornamus vestibus, 283. Ut piscis extra aquam, sic monachus extra cellam, 58, 516. Ut pullus vagabundus ad matrem semper revertitur, sic cogitationes ad eum qui sedet in cella, 589. Ut puteus alios non se purgat, sic docens et non faciens, 527, 601. Ut scaturigines fontium diversae, sic et electio, 278. Ut scintilla totam messem exurit, sic ambitio bona opera, 122. Ut securis sine incidente nihil potest, ita nec cogitatio sine consensu, 600, 601. Ut serpens arcae inclusus moratur, sic cogitationes in corde, 601. Ut spica evanida, ita facundia sine honestis moribus, 975. Ut statua contumeliis affecta et laudata non movetur, sic nec monachus moveri debet, 530, 62 […] , 683. Ut per tabernae odorem ita per cogitationes transeundum, 575. Torrenti similes res mundi, 274. Ut tribuli et spinae paulatim ex agro evellemur, sic vitia ex corde, 590. Ut ventus excludi non potest, sic nec cogitationes, 601. Ut umbra corpus, sic compunctio te comitetur, 567. Ut vestes in arca semper manentes sensim corrumpuntur, sic cogitationes in corde si non in actum prodeant, 601.
- Simon primariorum virorum visitationem aversatur et gloriam hominum fugit, 594.
- Simulacra Aegypti ad ingressum Salvatoris corruunt, 747.
- Simulatio regis Abenner monachum velle se fieri simulantis, 248
- Singularitas in cibo fugienda, 509, 592, 593, 594. Singularitas damnosa, 877.
- Sisinnius Elpidii discipulus, 769. Monumento se includit, ibid. Presbyter ordinatur, 770. Sisinnius hospiti suaviter gratulatur adventum, 889. Dum sepelitur, discipulas ejus in eodem sepulcro obdormiscit, 889. Sisinnius Saracenam a fornicationis animo ob inediam retrahit, quotidiano illi cibo ministrato, 9 […] 3.
- Sisoi nesciens mortuum excitat, 518, 651. Occultari miraculum jubet, ibid. Discipulum a daemonio curat, ibid. Hospitalitatis ergo jejunium solvit, 593. Puritatem mentis ornatu sermonis perferendam docet, ibid. A fratre quodam interrogatus de passionibus quid responderit, 603. Ei in hora mortis varii sancti apparent, 524, 653. Morientis humilitas, ibid. Christus ei apparet, [Col. LXXVIII] ibid. Vas electionis eremi, 653.
- Siti laborat Josaphat, 331. Siti alius moritur, 765.
- Smaragdum se nominat Euphrosyna, 365.
- Sobrietas et virtus Euphraxiae viduae, 354. Sobrietas custodit interiorem hominem, 612. Sobrietas sectanda, 905. Sobrietatis virtus mirabili exercitio comparatur, 493.
- Sobriorem diversitas, 509.
- Socialis vita aliquando melior solitaria, 564.
- Societas fugienda quae laedit, 602. Societas bona sectanda, 602
- Socordia fugienda, 570.
- Sol, luna, homo, cur dii non sint, 306. Sol stat ad preces Besarionis, 649. Item ad preces senis in Scythi, ibid. Solis ortum Antonius orans dolet, 556. Sol monachum non vidit manducantem, nec alterum iratum, 539, 569.
- Solitarie vixit Antonius annis XX, 40.
- Solitarii non debent fieri qui recenter sunt conversi, 608. Solitarii quidam unde cadant in intemperantiam, 765. Solitariorum susceptor Deus, 622.
- Solitudo Abrahamis monachi cellae se includentis ejusque aditum obstruentis, 145. Acepsimae LX annorum, 832. Alexandrae XII annorum in monumento, 711. Anachoretae cujusdam nudi in cacumine montis Sina, 541. Sancti Antonii inter Babylonem et Herculeas, 727. Capitonis L annis in spelunca degentis, 767. Dorothei LX annis in spelunca viventis, 709 Eusebii perpetuo inclusi nulli loquentis, 811. Hilarionis septimo milliario a Majuma, 76. Juliani ut honores et frequentiam fugiat, in Sinaeum montem concedentis, 805. Limnaei sub dio, 844. Maris inclusi XXXVII annis, 837. Monachorum Isidori perpetuo in monasterio permanentium, 759. Nathanaelis perpetuo in cella manentis, 949. Nitrensium anachoretarum, 759. Onuphrii annorum LXX, 100. Salomonis L annorum in spelunca commorantis, 767. Severiani, civitates et vitia fugientis, 771. Sisinnii monumento se includentis, 769 Sisoi, qui decem mensibus hominem non vidit, 653. Virginis cujusdam XXXVIII annorum, quibus hominem non vidit, 653. Solitudo ab Arsenio laudatur, 680. Solitudinis amore Abraham oratione facta fugit, 147, 148. Solitudinis commodum, 563, 564. Solitudinis et cellae custodiae exemplum memorabile Pauli, 512. Solitudinis studium et fugam hominum suo exemplo laudat Arsenius, 528, 564. Solitudinis desiderium Chronii qui LX annis arae assidet sacerdos, 765. Solitudinem remotiorem eligit Antonius, 48. Solitudinem amat Pachomius, 116. Solitudo. Vide Fuga.
- Sollicitus oportet quis sit pro seipso, 596.
- Somnia vitiosa vigilia, inedia, et oratione superantur, 726.
- Somnolentia pellitur, 115. Somnolentia vincenda spiritualibus intentis, 609, 610.
- Somnus, malus servus Arsenio vocatur, 531, 567. Somnos unius horae monacho satis, si pugnator est, 568. Somno resistere, meritorium, 590, 591. Somnum superat Dorotheus studio incredibili, 710. Somnum superat Macarius XX diebus, 722.
- Sophronius consolatur Joannem Eleemosynarium, dolentem quod nemo afflictus ad eum venisset, 181.—Sophronius consiliarius Joannis Eleemosynarii, 195.—Sophronius Sophista et ejus [Col. LXXIX] cisio, 891. Sophronius solis herbis annis IXX vivit, 910.
- Soror Pachomii fit monacha, 124. Monasterium ei extruit Pachomius, ibid. Multae se ei jungunt, ibid.
- Spectris vexatur Josaphat, 332.
- Spelunca et palmae Onuphrii corruunt ipso mortuo, 103. Spelunca Joannis anachoretae spiritualis mercatura, dat et accipit, 917.
- Sperandum bene omni converti serio volenti, 310.
- Spes nulla salutis extra catholicam Ecclesiam, 868. Spe praemiorum invitatur Josaphat a Barlaam ad fidem, 265.
- Spiritus sanctus, ignis specie sacrificantem Anastasium circumdat, 159. Spiritus sancti missio in apostolos docetur, 267. Spiritus sancti praesentia tempore oblationis in missa signo demonstrata, 401.
- Spiritu exaltationis perdis laborem tuum, 670.
- Spirituale bellum etiam in eremo, 908. Spiritualis negotiatio docetur a temporali, 603. Spiritualis sis negotiator nunquam satur, 660. Spiritualibus intendere est a casu abesse, et econtra, 564. Spiritualibus intentis somnolentia vincenda, 609, 610.
- Sputo daemonem fugat Antonius, 46. Sputo caecae restituit Hilarion, 786.
- Squirionis de ultima generatione prophetia, 529.
- Stabiliendum cor timore Dei et sobrietate, 610.
- Stabilitas loci fetificat, 586. Stabilitas loci propter tria mutatur, 588. Stabilitas loci arbori fixae assimilatur, 589 Stabilitas loci in tentatione non mutanda propter varia, 589 Stabilitas cellae Stephani non obstantibus daemonis tentanionibus, 879.
- Stannum in argentum convertitur eleemosynae virtute, 183.
- Stantes se exercent Zebinas et Polychronius, 846.
- Statigii vigiliae, jejunium, opus, 892.
- Statuam lapidavit Anub, et poenitentiam coram eadem agit, 622. Statuarum inventor Seruch, 320. Statuas vivas mortuis praeferendas Macedonius imperatori nuntiari curat, 829.
- Status omnis sanctos habet, 657.
- Stella super caput defuncti monachi conspicitur dum ad sepulcrum defertur, 864. Stella super caput Nonni apparet, 893.
- Stephanus semper crucifixo intentus, 879. Perstat in cella daemonis tentationes superans, ibid. Stephanus curat omnes afflictos, 733. Ejus aegritudo, ibid. Ejus patientia, ibid.
- Sterilitatem arena benedicta fugat Copres, 753. Sterilitatem avertit Romanus, 827.
- Stola Ephraem patriarchae Antiocheni in igne perstat illaesa, 871.
- Studium virtutis Josaphat, 334.
- Stultitiam simulans virgo miras virtutes exercet, 738 Vide Virgo.
- Stultum se simulat senex ut honores declinet, 517.
- Stylita quidam adventantibus responsa dat, 901. Demerita cujusdam divinitus novit, ibid.
- Stylites monachus Severianus Ephraem Antiochenum ad ignem provocat in causa fidei, 871.
- Subditi principem imitantur, 323.
- Subjici omnibus quid sit, 629. .
- Suffragia sanctorum, quid apud Deum possint, 103. Suffragia sanctorum expetenda, exemplo suo docet Antonius scriptor Vitae Simeonis Stylitae, 174. Suffragia pro defunctis exemplo suo [Col. LXXIX] docet Pachomius, 118, 119, 129, 130. Item Simeon Stylites, 172. Item Josaphat, 327, 328. Item Barlaam, 336. Item Euphraxia, 353. Item senex quidam, 888.
- Suggestionem Macarius quinquennio explorat, 653.
- Sui inspector, proximi est laudator, 519. Sui cognitio necessaria, 672. Sui cognitio alios non judicat, 903. Sui reprehensio sola hominis justitia, 519, 672.
- Summi pontificis laus et elogia, 179.
- Superba cogitatio omnia bona dissolvit, 670.
- Superbia fratris cujusdam sine causa Palaemonem et Pachomium ad ignem provocantis turpi lapsu punitur, 115, 116. Item Eronis Macarium contemnentis, 734. Necnon virginis cujusdam, 735. Et monachi cujusdam, 742. Superbia Ptolomaei haeresi punitur, 734. Superbia monachi eum privat pane coelitus dari solito, 744. Superbia Abrahami humilitate corrigitur, 769. Valentis, fallaci Salvatoris specie a daemone illuditur, 733. Superbia magna dexteritate sanatur a sancto Joanne Eleemosynario, 199, 200. Superbia ingressum in coelum impedit, idque similitudine declaratur ab Arsenio, 506. Superbia hic recipit mercedem. 669. Superbia si in coelum ascenderit, in infernum deducitur, 670. Superbia et fastu nil perniciosius, 707.
- Superbus. Vide Arrogans.
- Supplicia malorum operum et bonorum praemia exemplo et visione declarantur, 646.
- Surdus et mutus XL annis sanatur ad lipsana Simeonis Stylitae, 175. Surdus et mutus sanatur a Petro Teloneario, 100.
- Surgendum semper a lapsu, 516, 669.
- Suris Pachomii discipulus, 121.
- Surus oratione navem et secundum ventum impetrat, 753.
- Susocion pater Simeonis Stylitae, 170.
- Suspicio temeraria, 577.
- Symbolum Nicaenum, 285.
- Symphoniacus, ante latro, virginis Deo consecratae pudorem tuetur, 574. Afflictam feminam eleemosyna juvat, ibid. Triennalis ejus poenitentia, ibid. Beate moritur, ibid.
- Synaxis expletur hora nona, 125.
- Synclericae varia dicta, 586, 594, 603.
- Synesii cum Evagrio gesta, 923. Vide Evagrius.
- Synodus Constantinopolitana XXI episcoporum in causa Arianorum episcoporum, 690. Synodus habetur in templo Juliani martyris, 376.
- Tabennae monasterium exstruere divinitus jubetur Pachomius, 116.
- Tabennenses monachi tempore quadragesimae coctis abstinent, 721. Diversimode quadragesimam transigunt, 723.
- Tabernaculi Moysis mystica explicatio, 125.
- Tace non interrogatus, 602. Tacere, peregrinatio spiritualis est monachi, 571, 626. Tacere dum laudamur ab Alonio probatur, et quare, 625. Tacens loquitur, et loquens tacet Pastor, 601. Tacentis Deo grata opera visione ostenduntur, 673.
- Taciturnitas Agathonis triennio lapidem in ore gestantis, 568. Taciturnitas quem non aedificat, nec sermo aedificabit, 625. Taciturnitas est peregrinatio, [Col. LXXX] 626. Taciturnitate nil melius, 623. Taciturnitate reprimenda loquacitas, 627. Taciturnitate superatur omnis labor, 631. Taciturnitate quandoque proximus docetur, 679.
- Taciturnus juvenis abbas vocari potest, 625.
- Tactu vestis Simeonis Stylitae speratur subsidium, 850. Tactu pallii Juliani debilis pedibus restituitur, 805.
- Taedium cellae quomodo superandum, 589. Taedium quomodo superandum, 584. Vide Acedia.
- Talida LXXX annorum ascetria, 776.
- Taor novas vestes respuit ne egredi cogatur, 777. Formae suae temperantia consulit, ibid.
- Temeraria suspicio impugnatione punitur, 577.
- Temerarium judicium cavendum, 50, 201, 202, 520, 599, 934. Idem egregio exemplo docetur, 198.
- Temperantia monachis in regula Pachomii praescribitur, 236. Temperantia formae suae consulit Taor, 777.
- Templum Christo aedificatur a Josaphat, 322. Templum daemonum in vertice montis prope Antiochiam, 810. Templum sancti Joannis Baptistae in villa Mardandos, 868. Templum beatae Mariae virginis annis XL non deserit Leontius Cilix, 878. Templum erigere jubetur Eulogius Alexandrinus Juliano martyri, mirabili apologo et visione, 905, 906. Templa Deo aedificat Abenner, 326.
- Tenebrae contemplantibus aptiores, 556.
- Tentatur otiosa Euphraxia, 355. Tentatur superbia Simeon Stylites, 172. Tentamur gravius quia arma subjicimus, 526, 627. Tentari Deus aequaliter omnes non permittit, 136. Tentari prodest quibusdam, quibusdam non, 599. Tentatus monachus servatur suavitate Pachomii, 127. Tentatus non cogitet de crastino, 658. Tentatus non despiciendus ne tentetur despiciens, 672. Tentatus oret, 657. Tentati benigne consolandi, 575.
- Tentatio probat virtutem, 586. Tentatio vel ad gloriam vel ad poenam, 44. Tentatio fornicationis majoris exercitii et profectus saepe occasio, 494. Tentatio superbiae aut vanae gloriae quomodo superanda, 517, 626, 627, 670. Tentatio utilis, modo adsit fortitudo, 574, 575. Tentatio hymnis sublevanda, 587. Tentatio superatur patientia, 587, 590. Tentatio coronam promeretur, 590. Tentatio semper timenda, 620 Tentatio Josephi, et victoria, 626. Tentatio non cessat durante vita, ergo semper pugnandum, 682. Tentatio immunda quomodo vincenda, 682, 726. Tentatio causa humilitatis, 732. Tentationis remedium oratio, 530. Tentationis remedia varia, 586. Tentationis igne percoctus durat Orsisius, 626. Tentationi quoties quis resistit toties coronam meretur, 590, 591. Tentationes daemonum variae, 136; et quare, 599. Tentationibus semper resistendum, 660, 670. Tentationibus gaudent sani, contra aegroti vel pusillanimes, 911. Tentationes daemonis oportet repellere, 136. Tentationes detegunt moniales abbatissae, 355. Tentationes oratione superandas tanquam ascensu in arborem docet Joannes, 531. Tentationes superat Macarius arenam portando, 724. Tentatio. Vide Tribulatio.
- Terra coelo comparata exigua est, 40. Terra non est Deus, 305.
- Terrena despicientibus coelestia donantur, 928. Testamentum Joannis Eleemosynarii, 203; Astionis, 220, 221
- [Col. LXXXI] Testimonium non facile ferendum, 661. Testimonia probitatis, 709.
- Thaisis multos juvenes pervertit, 374. Convertitur, ibid. Pretium peccati in media civitate exurit, ibid. Cellulae parvae includitur, 374. Ejus oratio, ibid. Moritur, 375.
- Thalalaeus cellam juxta daemonis templum statuit, 855. Arbores vicinas daemones eradicant, ibid. A daemonibus noctu inquietatur, ibid. Annis X rotis inclusus vivit, ibid. Miraculis et curationibus claret, 855.
- Thalassus simplex, et mansuetus, 844.
- Thallelaeus archiepiscopus Thessalonicensis ob impietatem in latrina suffocatus, 874. Thallelaeus LX annis fiet jugiter, 878. Thallelaeus nauta monachicam vitam amplectitur, 888 Obitum praecognoscit, ibid. Jerosolymis loca sancta invisit, ibid.
- Thebais superior monachis referta, 782.
- Thema pueri anxii componit Basilius, 154.
- Theoctistus, alias dictus Theopemptus, spiritu fornicationis tentatur, 637.
- Theodora extreme egens, 775.
- Theodoretus quorum meminit, fuit partim oculatos, partim auritus testis, 797. Theodoretus Deo dicatur antequam natus, 831. Nititur persuadere Jacobo ut aliquid de austera vita tempore aegritudinis remittat, 839. Ad moribundum Jacobum excurrit, ibid. Ei familiaris Eusebius, 836. Item Maris, 837. Ejus mater monasticae exercitationis amatrix, 828. Eidem primum sterili prolem impetrat Macedonius, 831.
- Theodorus Ammonis socius, 113. Theodorus adolescens nobilis convertitur, 124. Ejus oratio ad Deum et abstinentia, 125. Pachomium visitat, et ejus fit monachus, 125. A matre repetitur, ibid. Matrem videre recusat, ibid. Theodorus monachus solvit quaestiones tres a philosopho propositas, 131. Theodorus praefectus monasterii sancti Heleni, miraculis clarus, 341. Theodorus abbas notitiam Scripturarum cordis puritate acquirit, 550. Theodorus de Pherme non facile requiem dari docet, 584, 585. Sine formidine vivit, 585. Ejus dicta, 598. Theodorus monachus sancti Theodosii coenobii, 892. Theodorus saecularis, solum die Sabbati et Dominico die comedens, 909. Mercedem coelestem pro terrestri eligit, ibid. Theodori de Eunato dictum, 609. Theodori philosophi studia et exercitia, 913. Theodori anachoretae oratione et signo crucis aqua maris dulcescit, 914.
- Theodosius imperator gravius in propriam uxorem invehitur, et quare, 352. Agit pro castitate Euphraxiae, 354. Invisit monachum Aegyptium juxta Constantinopolim, 498, 627. Cum eo manducat; ibid. Felicem praedicat, ibid. —Theodosius abbas cum suis orat pro Paphnutio, et non exauditur, 366. Ejus monasterium, 364.—Theodosius, magna domo relicta, vitam monasticam sectatur, 825. Ferro collum, lumbos, manus stringit. ibid. Precatur et hymnizat assidue, ibid. Multrs sui imitatores excitat, ibid. Opera manuum suadet, 825. Hospitum curam viris mansuetis commendat, ibid. Ejus Deus in periculo invocabus, ibid. Ejus nominis appellatione tempestates sedantur, ibid. Ejus monasterio parcunt Isauri qui etiam pagos vastare soliti, ibid. Antiochiam revertitur, 826. Petra ab eo percussa aquas copiosas fundit, ibid. —Theodosius solitarius de pugna spirituli [Col. LXXXI] et Dei auxilio visione docetur, 879. Annis XXXV biduanum servat jejunium semper silens, 880. Furtum patienter fert, ibid. —Theodosius monachus precibus fontem impetrat, 885. Lavacro in monasterio exstructo exarescit, ibid. Eodem destructo, iterum fluere incipit, ibid. Imago ejus aquam evocat, 886.
- Theodotus Antiochenus episcopus, 854.—Theodoti patriarchae Jerosolymitani in hospitem benignitas, 870. Lecticam clerico cedit, ibid.
- Theodulus omni die jejunat, 867.
- Theognia Anastasii uxor usu soror, 158. Accensos carbones illaeso sinu portat, ibid.
- Theonas XXX annis silet, 764. Benedictione, et manus impositione morbos curat, 746. Oratione latrones reddit immobiles, 746. Convertuntur, ibid. Diversarum linguarum peritus, ibid. A coctis abstinet, ibid. Feras adaquat, ibid. —Theonas abbas carnalium concupiscentiarum originem ostendit, 609.
- Theopemptus tentatus prudentia Macarii curatur, 510.—Theopemptus, alias Theoctistus, spiritu fornicationis tentatur, 637.
- Theophanes Nestorianus haereticorum in inferno visione ab haeresi revocatur, 868.
- Theophilus archiepiscopus Arsenium visit, 528, 563.
- Theosebius Cosmetor Antiochenus, 724.
- Thesauros Joannis Eleemosynarii aufert Niceta patricius, 184, 185. Eosdem ablatos restituit cum fenore Joanni Eleemosynario Nicetas, ibid.
- Theudas magus contra Josaphat evocatur ex spelunca, 311. Ad regem Abenner se confert, ibid. Ejus ad regem adulatoria oratio, 312. Cum rege diis sacrificat, 312. Suadet filio in ministerium dandas feminas pulchras, 313. Fabulam narrat, ibid. Spiritum fornicationis mittit in Josaphat, 313. Oratione certat cum Josaphat, 317. Christianis paupertatem et rusticitatem objicit, 319. Oratione Josaphat ad fidem adducitur, 321. Omnes libros magicos exurit, ibid. Sacerdotem baptismi causa accedit, ibid.
- Thomas apostolus in Indiam mittitur, 243, 308. Thomas mortuus in eodem sepulcro mulierem secum non patitur, 887.
- Thus in memoriam Onuphrii offerens liberatur ab omni tentatione, 103.
- Tibicen quidam Paphnutio aequatur, 756. Ante latro virginis pudorem tuetur, ibid. Afflictam feminam eleemosyna juvat, 756. Monachus efficitur, ibid. Pie moritur, ibid.
- Timet mortem semper Arsenius, 524. Timet se a Deo deseri senex quidam, quia toto anno non infirmatur, 675. Timere Deum docet bona societas, 610. Timenda tria ex sententia Eliae, 565.
- Timor Dei optimus virtutum magister, 134. Murus inexpugnabilis, 135. Salutis principium et finis, 549, 610. Quomodo acquirendus, 563, 676. De eo tantum cogitandum, 667. Tam est homini necessarius quam anhelitus, 625. Velut ignis comburit arundinetum cogitationum, 613. Lucerna est animae, 565. Mentem mundat, 565, 566. Corporis quiete pellitur ut apes fumo, 370. Timor Dei magna est perfectio, 675, 676. Timor judiciorum Dei docetur dum Agathon moriens timet, 523, 524. Timorem parit in repatio, 567. Timore Dei et sobrietate cor stabiliendum, 610. Timor, humilitas et egestas semper adsunt, 676.
- [Col. LXXXII] Timotheus abbas monasterii Simeonem Stylitam ad monasticen aspirantem suscipit, et aliis instruendum tradit, 170. Timotheus contra tentatum asperior, tentatur in poenam, 520.
- Tolerantiam exercet Polychronius truncum humeris tenendo, 846, 847.
- Torrenti similes res mundi, 274.
- Trabem maximam per jocum in eleemosynam datam Brochus solus tollit, 922.
- Traditio custodienda, 59.
- Tranquillitas animi et vultus Davidis, 812, 813.
- Tribulatio est cuidam propriam facere voluntatem, 522. Tribulatio immittitur quandoque ut justus probetur, 766. Aliquando ut ab arrogantia servetur, ibid. Tribulationes vincendae hac cogitatione: Ego et asinus unum sumus, 683.
- Tribunus dives eremum petit, 542. Tentatus recedit, ibid. Invaditur a daemone, ibid. Liberatus corrigitur, ibid. Poenitentia ductus eremum repetit, ibid. Tribunus monachos ad militem includit, 748. Punitur ruina domus suae, ibid. Dimittit inclusos, ibid.
- Trinitatis mysterium explicatur, 264.
- Tristitia duplex, una bona, altera mala, 603. Tristitia senis propter desolationem Scythi, 645. Tristitiam superare docet certis mediis Poemen, 516.
- Triticum pauperibus subtractum germinat et corrumpitur, 886.
- Troilus episcopus avarus invitus cum multa dedisset aegrotat, 193.
- Turmarum distributio ex regula Pachomii, 120.
- Turpis cogitatio vexat Astionem egressum sine venia, 215. Turpis cogitatio oratione ut ignis aqua exstinguitur, 531. Vide Cogitationes turpes.
- Ulterius tendendum, 905.
- Unguentum sudant suave et saniferum sepulcra sanctorum, et sancti Joannis Eleemosynarii, 205.
- Urbi in alto aedificatae anima assimilatur, et quare, 790.
- Usia honestissima, 775.
- Vae soli, 921.
- Valens superbus, 733. Contemnit bellaria donata ecclesiae, 733. Elatum daemon fallaci Salvatoris specie illudit, ibid. In ferreos compedes a patribus conjicitur, et ad sanam mentem reducitur, ibid. Valens Ecclesiae persecutor, 804, 819. Igne crematus sepultura carnit, 821.
- Vana gloria bonorum praedo, 517. Vana gloria fugienda, 593, 669, 670. Vana gloria saepe jejunantibus nutrimentum, 909. Vanae gloriae pernicies, 384. Vanae gloriae contemptus, 517, 594. Vanae gloriae contemptus Poemenis, 525, 526. Vanae gloriae contemptores Arsenius et Theodorus, 592. Vanae gloriae oestrum omnia bona corrumpit, 767. Vanam gloriam humilitas superat, 618, 619. Vanam gloriam evitans quidam a daemone possideri optat, 542. Ut vanam gloriam fugiat Moyses se haereticum fingit, 593. Propter vanam gloriam opus bonum non est intermittendum, 615. Vanam gloriam fugit Polychronius virtutes occultando, 846. Vanam gloriam quia non fugerant, vapulant pueri, 539. Vana gloria implicitus, licet bonis operibus plenus, similis est navi onustae [Col. LXXXIII] mercibus inter scopulos periclitanti, 592.
- Vanitas mundanarum rerum, 271, 277. Vanitas mundi fallax parabola trium amicorum ostenditur, 272. Vanitas amatorum mundi eleganti parabola ostenditur, 272, 273. Vanitas saeculi ab Antigono Lyciae praefecto uxori describitur, 351. Vanitas saeculi deponenda est ut Deum laudantibus adjungamur, 901, 902.
- Venationem Dei instituit Macedonius, 829.
- Venenum Juliano propinatum, calice ter signato non nocuit, 889.
- Venerea dat sua pauperibus, 775.
- Venus cur dea non sit, 307.
- Vera virtus latere non potest, 60. Vera vita hominis quae sit, 282. Vera bona quaenam dicenda, 275.
- Verbum Dei auditum licet non intellectum prodest, 568, 606. Verbum Dei mollit dura corda ut gutta lapidem, 638. Verbum auditum in templo compungit fornicatorem ut convertatur, 640. Verbum Dei frequenter auditum emollit cor Pimenio, 679. Verbi Dei saepe auditi fructus licet non retenti, vasis saepe aqua loti similitudine declaratur, 526. Verbo Dei audito peccator compungitur, 677. Verbum odiosum gratiam fugat, 596. Verba mala ut spinae fugienda, 571.
- Veritas Christianae fidei probatur, quia infirma fortiora superarunt, 320. Veritas non in lepore rhetorico, 7 […] 6.
- Vermis ex ulcere Simeonis Stylitae decidens in gemmam vertitur, 172. Vermes ebullientes suo pedi iterum imponit Simeon Stylites, 172.
- Vespertina synaxis, 228.
- Vestis. Vide Cilicium. Vestis monachorum Pachomii qualis, 120. Vestis Abraham monachi, 145. Vestis vilis Olympiae, 780. Vestis monachalis arrha est sponsi caelestis, 353. Vestis monachalis quando in saecularem mutanda, similitudine pulchra docetur, 283. Vestis monachorum Aegypti, 543. Vestis monachicae mysterium, 608. Veste una utitur LXXX annis Paphnutius Cephala, 765. Vestes monachorum vetustae, 583. Vestes sanctorum in pretio habendae, 291. Vestium ornatus nimius arguitur pulchra similitudine, 823. Vestium usus discretus Agathonis, 512. Vestes sacras pro sacrificio necessarias affert Barlaamo Josaphat, 336.
- Vestimenta splendida defuncti jubet exuri Pachomius, et quare, 129.
- Vestitus et victus ratio Severiani, 771. Vestitus asperitas in monachis et dura conversatio, 244, 283.
- Via in coelum facilis, 287.
- Viatico multo opus habet coeleste iter, 275.
- Victoria sui insignis, phlegmate alterius sumpto, 572; alterius lavaturam vulneris bibendo, 635.
- Victus Antonii, 38, 48. Posthumii, 235. Barlaam et sociorum ejus, 283; septem monachorum, 530. Victus monachi ex mente Sisois panis cum sale et aqua, 508.
- Vigilantia contra diabolum, 685.
- Vigilantius, unus ex quaestionariis Epicteti et Astionis, cum familia sua fit Christianus, 217. Excipit parentes Astionis, 219. Eosdem catechizat, 221. Ei Astion apparet oranti ad sepulcrum, 219.
- Vigiliae contra daemonem, 555. Vigiliae Posthumii, 235; Dorothei, 710; Stratigii, 892. Vigilia superat daemones Pachomius, 505. Vigiliae, psalmi, et hymni funebres, 138. Vigiliae et nocturnae orationes Barlaam et Josaphat, 334. Vigiliae montem acuunt, 492. Monachis [Col. LXXXIII] Posthumii commendantur, 237. Vigiliis et jejuniis deditus Antonius, 37.
- Vincere seipsum veri monachi est, 513.
- Vincula captivi soluta dum pro eo fit sacrum, 192.
- Vindicare qui se vult, de eo Deus non cogitat, 631.
- Vindicta Deo relinquenda, 668. Vindicta refrenatio Achillae, 514. Vindictae seditio pulchra Sisoi, 512. Item alterius, 513.
- Vineam videt Ephraem in lingua sua natam late se diffundentem, 636.
- Vinum bibere qualiter bonum, 708. Vini abstinentia consulitur, 911. Vini potum aquae abstinentia castigat Macarius, 509. Vino mors inest, 571.
- Violanti votum non edendi carnes, caro lapidescit, 852.
- Virga continetur energumena, 358, 359.
- Virgo quaedam ab avaritia a Macario sanatur, 712, et ab Isidoro, 945. Virgo a daemone superbiae obsessa ab angelo temperantiae deseritur, et turpiter labitur, 735. Virgo Corinthia deorum contemptrix prostibulo traditur, 781. Fornicatores insigni stratagemate illudit, ibid. Signo crucis se signans veste virili egreditur ab adolescente induta, 781. Virgo lapsa despe abunda, 777. Ejusdem poenitentis oratio, 777. Fornicationis filium a Deo tolli impetrat, ibid. Eadem poenitentia quam virginitate Deo gratior, ibid. Virgo quotidie orationes DCC fundit, 727. Virgo stultitiam simulat pro Christo, 639, 738. Spongia monas erii dicta, sordidi, quaeque munia obit. ibid. Contumeliis affecta tacet, ibid. Sancto Ploterio sive Pitirum praefertur, ibid. Omnibus diebus jejunat, exceptis Sabbatis et Dominicis, 727. Ab omnibus insana habita omnibus sanctior demonstratur, 639, 738. Amma honoris causa vocatur, ibid. Non ferens gloriam et honorem fugit, ibid. Virgo nunquam egrediens, 777. Preces pro viatico extremo petit, ibid. Clementis Stromatei opus in Amos episcopo legat, ibid. Virgo oculos sibi eruit quia iis captum se adolescens diceret, 878. Virginis habitu Eleemosyna Joannem Eleemosynarium suscipit, 205. Virginis etiam sacrae periculosa conversatio, 654. Virgines ad castitatem solo aspectu inducit Antonius, 58. Virgines LXX cum sororibus Isidori exercentur, 709. Virginum XM Ancyrae, 776.
- Virginitatis amor in Potamiaena, 776.
- Viros pios quo studio adire oporteat, 707.
- Virtus ex necessitate facienda, 41. Virtus in opere, non in memoria vel libris, 606. Virtus in potestate hominis est, praesupposita tamen divina gratia, 278. Virtus ad habitum perducta vix e elli potest, 288. Imo sponte in opus fertur, ibid. Virtus celanda, vitia manifestanda, 517, 670. Virtus quomodo in infirmitate perficiatur, pulcherrime docetur, 523. Virtus labore acquiritur, 587. Virtus publicata periclitatur, 594. Virtus celata Deo judice gaudet, 396. Virtus ex Dei beneplacito, 765. Virtus non a natura, sed ex proposito et Dei ope, 905. Virtutis studium Josaphat, 334 Virtutes aliorum in se exprimit Antonius, 37. Virtutes discipulorum Antonii, 47. Virtutes velut scalae quaedam coeli sunt, 265. Virtutes pueri Posthumii, 233. Ejusdem variae post baptismum, 235. Virtutes tres aequalis meriti, 681. Virtutes quae manere debeant in homine, 676. Virtutes socii [Col. LXXXIV] Palladii admirandae, 782, 783. Virtutes quaedam a casu, quaedam ab electione, 718, 949. Virtutum exercitium, 684. Virtutibus singulis personam eremita quidam imponens, iis se circumcinctum assiduo meditatur, 685.
- Visio Antonii de persecutione per Arianos futura, 57. Ejusdem de animabus justorum et damnatorum, 729. Apollo et latronis, 749. Arsenii de tribus hominum generibus male operantibus, 681. Christophori de accensis candelis rite certantum 892. Ephraem vineam videntis, 636. Fratris cujusdam de diverso duorum morientium statu, 656. Sancti Heleni de Eugenia, 342. Josaphat ad loca amoena et tristia ducti, 316 Macarii de daemone cum ampullis, 637. Monachi cujusdam in Scythi de septem coronis totidem martyribus allatis. 638. Pachomii de rore et melle dexteram ejus replente, 114. Senis cujusdam de Ephraem Codicem ab angelo accipiente, 637. Sophronii sophistae de puellis ante se tripudiantibus. 891. Visione coelesti recreatur Antonius, 39. Visione ostenditur Deo g ata et taciturnitas Arsenii et Moysis affabilitas, 673. Visiones pulchrae de beatitudine animae Joannis Eleemosynarii, 205. Visiones habet frequenter Zosimas, 382.
- Visitat monasteria Pachomius, 129. Visitant Jerosolymam et loca sacra Basilius et Eubulus, 154. Visitaatur a Publio monachi tempore orationis. 814. Visitandi sorores modus apud monachos quis, 124.
- Vita hominis vera quae sit, 282. Vita praesens diaboli hamus est, 302. Vita duplex, activa et contemplativa, et quae melior, 745. Vita activa et contemplativa, duo gladii, 873. Vita austera Silvaniae seu Silviae, 977, 979. Vitae bonae suavitas, 275. Vitae incertitudo, 41.
- Vitalius meretrices multas convertit, redimendo noctes ab eis, ne fornicarentur, 197, 198. Ejus bonum opus detegens, a daemonio vexatur, 197. A multis calumniam patitur, 197. Ei fornicato alapam impingit, 198. Ejus obitus, ibid. Ejus nomine daemon fornicatori alapam reddit, ibid. Ad cellam ejus fornicator ille a daemone obsessus liberatur, ibid. Virtus ejus manifestatur, et scandalum tollitur, 198. Miraculis claret, ibid.
- Vitandi mali, 112.
- Vitium ex Dei permissione, 765. Vitia unde oriantur, 682. Vitia manifestanda, virtus celanda, 670. Vitia animam maculant, 681. Vitia sensim et paulatim esse exstirpanda, optima et pulcherrima similitudine docetur, 590. Vitia qui odit, virtutes acquirit, 921.
- Vitiosae affectiones vinciunt, 311.
- Vitiosarum passionum medela, 598.
- Vivere debemus tanquam rationem reddituri, 567. Vivens refrigerium capit ex collectis pro se tanquam mortuo factis, 192.
- Vocationem suam deserunt quidam ex monasterio sancti Pachomii, 126.
- Volatilia loquentia visa a Theophilo, Sergio et Hygino, 227.
- Voluntaria castigatio a futuris poenis nos liberat, 586.
- Voluntas mala, diaboli manubrium, 678. Voluntas propria murus est inter nos et Deum, 602. Voluntas propria abdicanda, 608. Voluntas propria tribulationis et tristitiae causa, 615, 673. Voluntatis propriae mortificatio, ferramentum est quo anima operatur, 625. Voluntatis libertatem docet Pambo, 603.
- Voluptati brevi aeterna bona praeferenda, [Col. LXXXV] 930. Voluptates mundi cum amaritudine digeruntur, 299. Voluptates aeternarum rerum praesentibus anteponendae, idque longa et pulchra oratione docetur, 299. Voluptatibus imperandum, 323. Voluptatibus servire est Pharaoni obnoxium esse, 903.
- Votum concipit Pachomius sub conditione, 114. Vetum castitatis, 315. Votum vitae monasticae septennis emittit Euphraxia, 253. Votum monasticae vitae cum conditione emittens, periculo eripitur, 857. Votum Petri peregrinandi in montem Sina, 891. Item Alexandriam ad sanctum Menam, ibid. Item Jerosolymam ad sepulcrum Christi, ibid. Votum abstinendi a carnibus violanti caro lapidescit, 852. Voti violatrix a daemone possidetur, 127. Voti violationem Pachomius in spiritu cognoscit, ibid. Vota persolvere gestit Josaphat, 328.
- Vovetur puer a parentibus Deo, 840.
- Vulcanus non est Deus, 306.
- Vultus Abraham eremitae sanctitatis imago, 145.
- Xenia nec dant nec accipiunt religiosi se visitantes, 124.
- Xenodochium exstruit Claudia mater Eugeniae, 346. Xenodochium in monte Nitriae prope ecclesiam, 713. Xenodochia aedificat Joannes Eleemosynarius, 203.
- Zachaeus monachus regio morbo inficitur, 136. Tota vita pane et sale fuit con eutus, ibid. Ejus in laboribus et dolore manuum patientia, 136, 137. Signat se cruce cubitum iturus, 137. Nannum ejus dolor medicina angetur, 137. Anno integro se deflet, ibid. Ejus biduana jejunia, ibid. Moritur, ibid. Zachaeus abbas futura praevidet, 902. [Col. LXXXV] Caesarea pestem precibus suis avertit, ibid.
- Zacharias Joannis Eleemosynarii discipulus in pauperes multum liberalis, 180. Zacharias abbas, 562. Monachum censet, qui seipsum necessitatibus subjecerit, ibid. Zacharias discipulus Moysis, 513, 623, 668. Palii conculcatione vetum monachum declarat, ibid.
- Zardan monet Josaphat, de Barlaam extero homine ablegando, 289. Eo audiente exponitur summa doctrinae Christianae, 290. Ejus mentem explorat Josaphat, atque ad fidem suscipiendam hortatur, 290. A Josaphat discedit, 292. Morbum simulat, ibid. Abenner regem adit, eique omnia quae filio ejus Josaphat evenerant aperit, 293.
- Zareas magus putatur a Christo missus, 341. Heliopoli cum sancto Heleno disputat, ibid. Ab eodem in testimonium missionis ad ignem provicatur, 342. Reluctans et invitus a populo igni traditur, ibid. Semiustus a sancto Heleno eripitur, et a populo a regione illa ejecitur, ibid.
- Zebinas etiam senex instituti tenax, 845. Assiduus in oratione, ibid. Hospitalis, 846. Varii ad sepulcrum ejus curantur, ibid.
- Zelus animarum Pachomii Aprionem Tenty orum episcopum ut ecclesiam in viro quodam pene deserto exstrueret inducentis, in eaque lectoris officio fungentis, 122, 123. Basilii, praeceptorem, condiscipulos et alios ad fidem perducere conantis. 155. Monachi cujusdam, ut sororem meretricem converteret, e solitudine ad civitatem properantis, 532. Ubi Zelus adversum te, illic non subsistas, 601.
- Zeno imperator ob gravius delictum divinitus puniendus per eleemosynas punitionem evadit, 914, 915.—Zeno Basilii discipulus in sepulcro, degit, 827. Utensilia nulla habet, ibid. Pane et aqua vivit, ibid. Non bibit aquam [Col. LXXXVI] nisi suo labore allatam, 827. Cognoscitur ex modestia, ibid. Benedictionem ab illo petit Theodoretus, ibid. XL annis in monastica disciplina versatus, ibid. Diligens verbi Dei auditor et mensae Dominicae participator, ibid. Ejus oratione Isauris caligant oculi, et ab angelis pelluntur, 828. Facultates suas per Alexandrum episcopum curat distribui, ibid. Feliciter moritur, ibid.
- Zenon humilia sectanda docet, 592. Item Deum solum esse mundum, 598.
- Zolius emit Petrum Telonearium triginta numismatibus, 190. Zoili lectoris varia pietatis exercitia, 913.
- Zosimas monachus in monasterio Palaestinorum, 382. Ejus perfectio, 382. Frequenter psallit et meditatur, visionesque habet, ibid. Ab ulnis matris monasterio traditus, ibid. Tentatur superbia perfectionis suae, ibid. Monetur divinitus exire, 383. Monasterium ad Jordanem situm petit ex divina monitione, ibid. Admittitur ab abbate, ibid. Monasterii mores et abstinentiam monachorum cognoscit, 383, 384. Quadragesimae tempore per desertum vagatur, ibid. Orat certis horis ab itinere quiescens, 384. Signat se ad spectri ut putabat occursum, 384. Mariam Aegyptiacam fugientem insequitur, ibid. Mutuam benedictionem petunt, 385. Mutuas orationes postulant, 383. Mariam spiritum esse putans, ab eadem corrigitur, ibid. Redit ad monasterium, 390. Aegrotus remanet in monasterio, ibid. Assumpta Eucharistia ad Mariam properat, 390, Tertio pergit ad Mariam, 391. Invenit corpus ejus exanime, ibid. —Zosimas haereticus, 382.
- Zosimus Cilix episcopatum renuens ad cellulam suam redit, 899. Babylonis episcopatum ei deferendum divinitas indicatur, ibid.
[Col. XIII] A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
Q
R
S
T
U
V
X
Z
Index nominum propriorum
- Abenner Indorum rex, 243.
- Abibas, 929.
- Abiton, 848.
- Ablavius expraefectus, 779; praefectus, 977.
- Abraames, 808, 809, 832.
- Abraham abbas, 517, 597, 617.— Abraham eremita, 144, 36 […] .—Abraham Agathonis discipulus, 602.—Abraham discipulus Sisois, 570, 597, 526, 651, 678.
- Abramius abbas, 890.—Abramius dox sanctae Mariae Novae, 874.—Abramus Aegyptius, 769, 976.
- Abrodianus, 830.
- Acacius, 805, 808, 812, 839, 904.
- Acepsimas, 832.
- Achillas, alias Achilles, seu Achilleus, abbas, 514, 516, 568, 597, 678. —Achillas episcopus Alexandrinus, 926.
- Addas Mesopotamius, 881.
- Adelphius, alias Adelus, 773, 973. —Adelphius episcopus Arabessi, 900, 901.—Adelphius abbas episcopus Nilopoleus, 593.
- Adolia, 775, 971.
- Adolius Tarsensis, 768, 769, 971, 972.
- Aenesius, 709.
- [Col. LXXXV] Affy episcopus Oxyrynchi, 622.
- Agapetus Marciani socius, 806, 807. —Agapetus Romanus pontifex, 901.
- Agapitus monachus, 365.
- Agathon, 499, 512, 514, 523, 529, 568, 582, 584, 596, 597, 602, 608, 613, 625 633, 619, 666, 667, 683, 1002, 1003.
- Agathonicus abbas Sabae, 912.
- Agiodulus, alias Hagiodulus, 865.
- Agion, alias Hagion, 713, 945.
- Agrippi, 812.
- Albanus, aliter Albinus, 961, 974.
- Albina, 775, 980.—Albina mater Marcellae, 977.
- Albinius, 740.
- Albinus, 765.—Albinus monachus Nitriae, 965.
- Alexander abbas discipulus Arsenii, 617, 621.—Alexander superior Calamonis prope Jordanem, 909, 911.—Alexander episcopus, 828.—Alexander senex, 912.—Alexander patriarcha Jerosolymitanus, 870.—Alexander Cilix abbas, 917.—Alexander superior monasterii abbatis Gerasimi, 904.
- Alexandra, alias, Alexandria, 741, 942, 944, 986.
- Alipius, 809.
- Alois abbas, 609
- Alonius, 625.
- [Col. LXXXVI] Alypius praeses regionis sive provinciae, 740, 965.
- Amata virgo in Antinoo, 979.
- Amathas discipulus Antonii, 727, 955, 997.
- Amma Talida, 776.—Amma Taor, 777.
- Ammianus, 810, 811, 818.
- Ammon, qui et Amun, in Thebaide, 752.—Ammon Nitriensium monachorum auctor, 113, 565, 713, 740, 759, 946.—Ammon, 532, 600, 602, 610, 622, 632, 673, 719.—Ammon sive Ammonius Pambo discipulus, 715, 759, 773, 877, 944.—Ammon sive Ammonas abbas Tabennensium, 584, 746, 760.
- Ammonas, 593, 597, 631, 1000.— Ammonas presbyter circa Diolcon, 759.
- Ammonius frater Dracontii, 987.— Ammonius Origenista, 716, 733 773, 944, 973, 946, 947, 965, 986.
- Ammoy, 568, 608.
- Amon continens in matrimonio, 713, 714, 946.
- Amos patriarcha Jerosolymitanus, 907.
- Amphilochius Iconii episcopus, 151.
- Amun in Thebaide, 752.
- Anastasius bibliothecarius, 178.— Anastasius presbyter, 158.—Anastasius [Col. LXXXVII] presbyter et eu los ornamentorum sanctae Resurrectionis, 875, 876.— Anastasius imp., 870, 872.—Anastasius abbas, 503.
- Anatol us curvus, 922.
- Anaxanon, 873
- Andreas Messenius abbas in Raythu, 897.—Andreas abbas Octavi decimi, 915.
- Anthemius praefectus et consul, 819.
- Antigonus senator, Lyciae praeses, 351.
- Antiochus, 845.
- Antonius eremita, Magnus dictus, 35, 113, 374, 503, 511, 513, 516, 519, 524, 526, 533, 551, 552, 556, 562, 563, 573, 581, 584, 585, 589, 591, 594, 596, 620, 626, 632, 651, 658, 659, 667, 671, 674, 675, 678, 679, 680, 682, 713, 714, 716, 721, 727, 728, 729, 730, 731, 733, 864, 943, 944, 946, 955, 956, 957, 958, 959, 985, 997, 998, 1000, 1001, 1005. —Antonius, 845.—Antonius abbas dux monasterii Aeliotarum, 879.—Antonius Simeonis Stylitae discipulus, 170.— Antonius in Scopulo, 8 […] 1.—Antonius Pachomii familiaris, 963.
- Anub, 570, 622, 683, 753
- Apeiles, 755.
- Aphraates, 804, 818, 819, 820, 821, 826, 831.
- Aphthonius procurator monasterii sancti Pachomii, 757.—Aphthonius chori praefectus, post episcopus, 815.
- Apollinaris haereticus, 809, 868.— Apollinaris Alexandrinus patriarcha, 923, 924.
- Apollo monachus Pachomii familiaris, 119.—Apollo in Thebaide, 747, 749, 750, 751.
- Apollon abbas, qui et Apollonius, et Apollo, 501, 573, 672, 1000.
- Apollonius ex negotiatoribus, 717, 948—Apollonius martyrum adhortator, 757, 758.—Apollonius in Nitria, VM monachorum Pater, 988.
- Aprio Tentyrorum episcopus, 123.
- Apronianus Avatae maritus, 774, 971.
- Aquilius procus Eugeniae, 340.
- Araches consiliarius Abenner, 293.
- Arcadius imp., 506, 621.
- Archebius, 550.
- Arem, 617.
- Arius haereticus, 123, 804, 809, 868.
- Arsenius, 506, 511, 524, 528, 531, 563, 564, 565, 567, 582, 588, 592, 596, 598, 608, 613, 617, 620, 621, 632, 635, 669, 673, 679, 680, 681.
- Arsisius abbas, 712, 713.—Arsisius major, 945, 946.
- Asclepius eremita, 847.
- Asella nonna decus virginum, 775, 971.
- Assisius famulus Christi, 973.
- Asterius, 803, 804, 805.
- Astion monachus, 211.
- Athanasius abbas in monasterio sancti Sabae, 800, 901.—Athanasius Antiochenus, 922.—Athanasius episcopus, 35, 59, 113, 123, 709, 714, 776, 867, 926, 927, 943, 946, 954, 980, 984.
- Athenogonus episcopus Petrensis, 899, 901.
- Athre, 625.
- Avita Aproniani uxor, 774, 775, 971.
- Avitus frater Eugeniae, 340.—Avitus monachus, 808.
- Azarias custos sanctae Crucis, 876.
- Babylas mimus, 870.
- Baisanes diaconus, 82.
- Balaicus dux Aegyptus Arianus, 58.
- [Col. LXXXVII] Barachias rex, 528.
- Baradatus, 854.
- Barlaam, 242.
- Barnabas anachoreta, 865.
- Basianilla, 775, 965.
- Basilicus rex Saracenorum, 172.
- Basilius episcopus, 583.—Basillus Caesareae episcopus, 151, 639, 763, 771, 969, 973, 996.—Basilius presbyter Bicantiorum, 872, 873.—Basilius Marciani discipulus, 810.
- Basilla Eugeniae socia, 346
- Bassus homo Dei, 849.
- Be abbas, 746.
- Benjamin, 716, 717.—Benjamin, 944, 947, 948.—Benjamin in monte Nitriae, 987, 988.
- Bessarion, qui et Besarion, 518, 528, 532, 584, 594, 609, 613, 649, 651, 671, 680, 1005.
- Bisarion, 772.
- Blesilla Paulae filia, 396, 402.
- Bosphoria conjunx excomitis in Ancyra Galatiae, 981.
- Brocha Aegyptius abbas, 922.
- Callinicus abbas in monasterio Sabae, 903.
- Candida vidua, Trajani magistri militum filia, 780, 978.
- Canus abbas, 890.
- Capito, 767.—Capito apud Antinoum ex latrone monachus, 978.
- Cassianus abbas, 592, 609, 614.
- Chame, 563.
- Charisius clericus Constantinopoli tanus dyscolus, 905.
- Cheremon, 765.—Cheremon monachus, 974.
- Christophorus Romanus monachus, 892.
- Chronius, vel Chronio, 945, 973.— Chronius Nitriae presbyter, 955, 957.
- Claudia mater Eugeniae, 340, 346.
- Clemens Stromateus, 915, 979.— Clemens ex latrone monachus, 954.
- Cleopatra regina, 18.
- Colluthus martyr, 777
- Colothus martyr, 979.
- Cometa concubina Babylae mimi, 870.
- Commodus imperator, 340.
- Conon presbyter in Penthucula, 863, 864, 866.—Conon Cilix, 867.—Conon, 869, 873.
- Constans filius Constantini imp., 56.
- Constantinus Magnus imp., 50, 111, 197, 768, 972.
- Constantius filius Constantini imp., 56.—Constantius ex consiliario fit monachus, 980.—Constantius assessor, 775.—Constantius imp., 776, 980.
- Copres, 623, 752.
- Cornelius Pachomii discipulus, 121, 130.—Cornelius pontifex Rom., 346.
- Cosmas eunuchus, abbas Laurae Pharan, 872, 873.—Cosmas bigamus diaconatum muneribus ambit, 186.— Cosmas martyr, 900.—Cosmas scholasticus, 913.
- Cosmiana uxor Germani, 875.
- Cronius interpres Antonii, 675, 713, 729.—Cronius presbyter Nitriae, 727, 728, 729, 765, 997, 998.
- Cyprianus Cuculus abbas extra portam Caesareae, 902.—Cyprianus martyr, 536.
- Cyra, 855, 856.
- Cyriacus abbas Laurae Calamonis, 875.—Cyriacus ex monasterio sancti Sabae, 877.—Cyriacus discipulus Theodosii, 880.—Cyriacus latro, 911.
- Cyrillus archiepiscopus Alexandrinus, 636.—Cyrillus monachus, 831.
- Cyrion, 646.
- Cyrus martyr, 180, 192
- Damiana abbatissa, mater Athengeonis episcopi Petrensis, 899, 900.
- Damianus diaconus, 187.—Damianus martyr, 900.
- Daniel abbas, 506, 507, 554, 621, 622.—Daniel, 597, 609, 635, 636.— Daniel Aegyptius abbas, 896.
- David inclusus, 880, 881.—David ex latrone monachus apud Hormopolim, 904, 905.—David Aegyptius senex, 918.
- Davides, 812, 813.
- Demetrius episcopus, 709, 943, 984.
- Didymus caecus, 911, 942, 944, 986.
- Diocles e philosopho monachus, 767, 978.
- Diodorus, 804, 819.
- Dionysius episcopus, 746.—Dionysius Ascalonae episcopus, 915, 917.— Dionysius episcopus, 966.—Dionysius presbyter et oeconomus Tentyrorum Ecclesiae, 126.
- Dioscorus episcopus, 716, 947.— Dioscorus episc. frater Ammonii, 946, 986.—Dioscorus presbyter in eremo Scythiae, 987.—Dioscorus sive Dioscurus in monte Nitriae, 773, 973.—Dioscorus haereticus, 868.
- Dioscurus presbyter in Thebaide, 758.
- Domnina, 856.
- Domnio, 762.
- Dorotheus inclusus, rector virginum, 735, 961, 962.—Dorotheus in spelunca habitans, 767, 978—Dorotheus Thebaeus, 709, 942, 943, 985.
- Dosphoria uxor Severiani, alias Bosphoria, 771.
- Dracontius discipulus abbatis Pambo, 715, 946.
- Dulas abbas, 613, 649.
- Dulcitius Romanus abbas, 900.
- Egiarius abbas, 887.
- Eleemon monachus, 771, 981.
- Eleutherius martyr, 905.
- Elias propheta, 38.—Elias monachus in solitudine Antinoi, 746.—Elias rector virginum, 735, 1001.—Elias abbas. 511, 565, 649. 666. 669.—Elias solitarius circa Jordanem, 770, 866, 976.— Elias Jerosolymorum archiepiscopus, 870.—Elias solitarius coenobii patris Sabae, 877.
- Elladius, 568.
- Elpidius Cappadox, 769, 975, 976.
- Emilis abbas, 650.
- Eunesius discipulus Elpidii, 976.
- Ephraem collega Abrahae, 369, 59 […] , 636.—Ephraem diaconus Edessenus, 144, 160, 161, 167, 767, 971.—Ephraem Antiochenus patriarcha, 871.
- Ephremius comes Orientis, 871.
- Epictetus presbyter, 211.
- Epaphanius Salaminae Cypri episcopus, 568, 613, 629.
- Ero, 733.
- Esius abbas, 569.
- Eubulus, 153, 155.
- Eucarpius, 765, 974.
- Eucharistius, 652.
- Eugenia virgo et martyr, 340.
- Eugenius abbas monasterii sancti Sergii, post Hermopolis episcopus in Aegypto, 917.
- Eulalius, 502.
- Eulogius episcopus, 883.—Eulogius patriarcha Alexandrinus, 905, 906, 924.—Eulogius presbyter discipulus Joannis archiepiscopi. 592, 673, 674, 675, 727, 728, 729, 732, 760, 955, 956, 957.—Eulogius ex scholastio monachus, 997, 998.
- [Col. LXXXIX] Eunomia filia Aproniani, 971.
- Euphemia, 887.
- Euphemius patriarcha Constantinopol., 872.
- Euphrasia virgo, 351.
- Euphraxia Antigoni uxor, 351.
- Euphrosyna virgo, 363.
- Eusebius Origenista, 715, 776, 946, 980.—Eusebius presbyter in Ascalone, 921.—Eusebius Chalcidensis episcopus, 808, 809.—Eusebius Marciani socius, 806, 807, 810, 811, 813.—Eusebius presbyter in Raythu, 898.—Eusebius, 836, 848.
- Eusebonas, 848.
- Eustachius monasterii Sabae Pater, 920.
- Eustathius Romanus abbas, 896.— Eustathius diaconus, 777, 982, 999. —Eustathius discipulus Elpidii, 769, 976.
- Eustochium Paulae filia, 775, 873, 971.
- Eustochius interpres vitae Pelagiae, 376.
- Eutyches monachus, 831.—Eutyches haereticus, 868, 906.
- Euthymius Origenista, 715, 946.
- Evagrius presbyter, 35, 986.—Evagrius, 716, 740, 959, 965, 987.—Evagrius diaconus, 763, 765, 968, 969, 996.—Evagrius abbas, 564, 565, 598, 609, 613, 622, 630.—Evagrius haereticus, 916.—Evagrius, 947, 960, 974. —Evagrius philosophus, 914, 925.
- Evangelicus episcopus Scythiae, 218.
- Faustus, 893.
- Felix abbas, 566.
- Flavianus archiepiscopus Antiochenus, 804, 808, 829, 870.—Flavianus Constantinopolitanus episcopus, 906. —Flavianus, 819, 820.
- Frontonius abbas, 238
- Gaddana abbas, 770.
- Gaddanus in Palaestina, 976 Gaianus mimus, 875.
- Gallienus imp., 348.
- Gelasia tribuni filia, 780, 978.
- Gelasius abbas, 630.
- Gennadius Constantinopolitanus patriarcha, 905.
- Georgius abbas in Sina, 900.— Georgius inclusus, 876.—Georgius, qui nunquam turbabatur, monasterii Theodosii, 895.
- Gerasimus abbas juxta Jordanem, 893, 894.
- Germana aemula Euphraxiae, 356, 358.
- Germanus patricius, 875.
- Gerontius abbas Petrensis, 573.— Gerontius praepositus monasterii sancti Euthymii, 861.
- Gregorius, 562.—Gregorius, 815. —Gregorius Africanae provinciae praefectus, 925, 920.—Gregorius anachoreta, 888, 889, 914.—Gregorius Byzantinus abbas, 898.—Gregorius Cappadox, 889.—Gregorius Nazianzenus, 152, 153, 763, 990.—Gregorius Nyssenus, 152, 763.—Gregorius patriarcha Alexandrinus, 872, 873.— Gregorius Pharonites abbas, 898, 903, 904.—Gregorius presbyter coenobii scholarium, 916.—Gregorius pont. Romanus, 907, 922, 923.—Gregorius Romanus archidiaconus, 906.—Gregorius scholasticus, 867.—Gregorius theologus, 915.
- Hagiodulus, alias Agiodulus, 865.
- Hagion, 713.
- Helenus episcopus Heliopolis, 341.
- [Col. LXXXIX] Heliodorus praefectus monasterii, 848.
- Helladius Basilii successor, 156.— Helladius Cilicum episcopus, 826.
- Hellen, 754, 755.
- Heracla Alexandriae episcopus, 123.
- Heraclides eremita, 939, 942.
- Heron Alexandrinus, 765, 960, 974. —Heron senex, 552.
- Hierax, 675, 729.
- Hieronymus, 538, 775.
- Hilarion monachus, 568, 632.
- Honorius Augustus, 506, 621.
- Hor abbas Origenista, 566, 625, 653, 714, 944, 946, 987, 1004.
- Hyacinthus, 341.
- Hyginus monachus, 224.
- Hyperichius, 519, 566, 571, 583, 587, 603 611, 618, 626, 633
- Industrius diaconus, 915.
- Innocentius, 35.—Innocentius presbyter in monte Oliveti, 768, 972, 999.
- Irenaeus abbas, 877.
- Isaac abbas, 499, 500, 680, 1000. —Isaac, 513, 520, 583.—Isaac Thebaeus abbas, 594, 599, 910.
- Isaias 717, 753.—Isaias abbas, 601, 613.
- Isidorus, 516, 586, 609, 630, 638. —Isidorus, 773.—Isidorus abbas, 494, 569, 660, 669, 672, 759.—Isidorus Alexandriae presbyter et xenodochus, 984.—Isidorus episcopus Hermopolis, 773, 973.—Isidorus in Scythi, 954.—Isidorus in Samo monasterio, Charixeni postea episcopus, 894.— Isidorus monachus Melitinensis, 869.— Isidorus presbyter, 709.—Isidorus presbyter Alexandrinus, 942, 943, 945.
- Isychius presbyter Jerosolymitanus, 875.
- Jacobus, 565.—Jacobus Claudus, 765.—Jacobus Clodus, 974.—Jacobus diaconus, 376.—Jacobus eremita, 847.—Jacobus Nisibita, 797, 798, 799, 834, 837, 838, 840, 841, 842, 844, 845, 846.—Jacobus Persa, 802, 812, 816,
- Jamnes, 722, 951, 992.
- Joanna avia Athenogenis, 900, 901.
- Joannes, 742, 743, 745.—Joannes, 755, 759.—Joannes, 509, 522, 523, 531, 542, 546, 547, 633, 658, 659, 681. —Joannes, 845, 877, 883.—Joannes abbas, 562, 565, 569.—Joannes abbas, 569, 613, 622, 637, 638, 1002, 1003, 1004, 1005.—Joannes abbas in monasterio Aeliotarum, 902—Joannes abbas lector Constantinopolitanae Ecclesiae, 896.—Joannes abbas Pauli discipulus, 617.—Joannes Cassianus, 536, 562.—Joannes Chrysostomus, 922.—Joannes Cilix in Raytbu abbas, 897, 916.—Joannes Colob, 994.— Joannes consiliarius Joannis Eleemosynarii, 195.—Joannes Damascenus, 242.—Joannes de spelunca Sapsas, 863.—Joannes de Petra abbas, 896. —Joannes discipulus Macarii Aegyptii, 950.—Joannes discipulus Macarii junioris, 719.—Joannes Eleemosynarius, 178.—Joannes eunuchus, 598. —Joannes eunuchus abbas, 918, 613.— Joannes ex Cyzico, monasterii abbatis sancti Abramii pater, 921.—Joannes ex urbe Lyco, 738, 739, 965.—Joannes frater Dracontii, 987.—Joannes humilis, 887.—Joannes in monte Calamo, 504, 915.—Joannes in Scopulo, 886. —Joannes Macarii Aegyptii discipulus, [Col. XC] 989.—Joannes martyr, 180.—Joannes miles Alexandrinus, 882.—Joannes Moabita abbas, 916, 917.—Joannes Molybas, 879—Joannes Moschus, 862.—Joannes Nanus, 562, 585, 609, 617, 623, 630—Joannes Pachomii discipulus, 121.—Joannes Parvus, 598, 599.—Joannes Pauli abbatis discipulus, 502, 513, 514.—Joannes Persa abbas, 582, 907.—Joannes presbyter, 867.—Joannes presbyter monasterii ennuchorum, 903, 911.— Joannes Rutitus anachoreta, 890, 916, 917.—Joannes scholasticus abbas, 891. —Joannes scriptor Vitae Joannis Eleemosyn., 179.—Joannes subdiaconus, 644.—Joannes Thebaeus, 623.—Joannes Thebaeus minor, 673.—Joannes Zosimi discipulus in Sina, 899.
- Jonathas latro, 173.
- Jordanes abbas, 909.
- Josaphat, 242.
- Joseph, 508, 562, 592, 595, 599, 600, 613, 614, 620, 625, 671.
- Jovinianus imp., 819.
- Jovinius diaconus, post Ascalonensium episcopus, 977.
- Jubinus episcopus Ascalonis, 779.
- Julia monialis, socia et magis ra Euphraxiae, 355.
- Juliana virgo, 780, 980.
- Julianus, 826.—Julianus abbas, 768.—Julianus senex monasterii Aegyptiorum, 876.—Julianus Arabs caecus, 890.—Julianus archidiaconus Alexandrinus, 905, 906.—Julianus Bostrensis episcopus, 889.—Julianus imperator, 152, 656, 747, 770, 944, 972, 986.— Julianus martyr, 376.—Julianus monarchus Edessae, 971.—Julianus Sabas, 800, 812.—Julianus Stylites, 868, 869, 878.
- Latoius, 832.
- Latronianus dux, 216.
- Lausus, 783, 939, 941, 949, 954, 983.
- Leo Cappadox monachus, 896.— Leo Rom. pontifex, 906, 907.
- Leontius abbas, 864.—Leontius Apameensis, 924, 925.—Leontius Cilix, 878.—Leontius Neapolios Cypriorum episcopus, 178, 206.
- Libanius, 153.
- Limnaeus, 844
- Longinus, 599.
- Lot abbas, 596, 610, 613.
- Lucius abbas in Ennato, 531, 613. —Lucius de Nono Alexandriae, 585.
- Lupicianus, 831.
- Macariolus, in monte Nitriae, 988.
- Macarius, 515, 518, 526, 528, 531, 532, 555, 565, 566, 569, 570, 599, 614, 669, 998, 1001, 1003.—Macarius, 681, 682.—Macarius sancti Antonii discipulus, 235, 727, 997.—Macarius Aegyptius, seu senior, 506, 509, 512, 515, 585, 623, 624, 631, 637, 638, 649, 650, 651, 652, 653, 656, 657, 659, 661, 665, 666, 670, 719, 721, 722, 723, 724, 725, 950, 955, 989, 990, 991, 1006.—Macarius Alexandrinus, seu junior, 506, 510, 513, 718, 719, 720, 721, 728, 950 951, 952, 953, 954, 960.—Presbyter, 991, 992, 993, 994, 995.—Macarius archiepiscopus Jerosolymitanus, 866, 890.—Macarius ex homicida monachus, 948.—Macarius ex Vicaria, 775, 980.—Macarius parens adolescentis divitis ad extremam inopiam redacti, 923, 924.—Macarius Politicus, 727. —Macarius presbyter, 712, 733, 734 —Macarius presbyter monte Nitriae, 987, 988.—Macarius Romanus, 224. —Macarius urbanus, 955, 956.
- [Col. XCI] Macedonius, 828, 830.—Macedonius patriarcha Constantinopolitanus, 872.
- Maches, 550.
- Macnus, 866
- Maesymas, 831, 832.
- Magistrianus quidam ignoti nominis, 781.
- Magna, virgo in Ancyra Galatiae, 776, 981.
- Magnentinus, 787.
- Malchus Antiochenus, 831.
- Mambre, 722, 931, 992.
- Marana, 855, 856.
- Marcellinus seu Marcellus pater Melaniae senioris, 425, 772, 973.
- Marcellus Scythiota in monasterio Monidion, 902.
- Marcianus, 638.—Marcianus, 806, 807, 808, 809, 810, 994.
- Marcion haereticus, 840, 841, 844.
- Marcus Silvani discipulus, 520, 617, 618, 638.—Marcus anachoreta, 865. —Marcus junior, 725, 953, 954, 993. —Marcus martyr Alexandriae, 771, 973.—Marcus abbas, 596, 632.
- Maria continens in matrimonio, 652. —Maria Aegyptiaca, 381.—Maria mater domni Pauli candidati, 919.—Maria neptis Abrahae, 368.—Maria meretrix, 869.—Maria peccatrix submersa, 882.
- Marina virgo, 393.
- Maris, 837.
- Maro, 833, 844.
- Maronus, 816.
- Marosas abbas, 813.
- Martinus Dumiensis episcopus. 1002. —Martinus presbyter et abbas, 664.
- Marus, 846.
- Mathoes abbas, 574, 585, 593, 599, 624.
- Matrona abbatissa, 564.
- Mauritius imp., 909, 1000.
- Maxentius tyrannus, 114.
- Maximianus imp. et persecutor, 943, 985.
- Maximus tyrannus, 965.
- Melania, seu Melanium, Senior sive Romana, 425, 711, 714, 715, 725, 763, 767, 772, 773, 944, 946, 954, 969, 973, 976, 987, 996.—Melania, sive Melanium Junior, 767, 774, 977, 978, 979, 986.
- Melanthia matrona Alexandrina, 343.
- Meletius, 123.—Meletius episcopus Antiochenus, 155, 804.
- Menas assessor patriarchae Alexandrini, 900.—Menas diaconus in Ravthu, 897.—Menas dux monasterii Severiani, 910.—Menas pater coenobii Salamae, 90 […] , 907.
- Mennas martyr, 205, 991.—Mennas oeconomus sancti Joannis Eleemosynarii, 180.
- Mercurius martyr, 225.
- Milido abbas, 585.
- Misericors, alias Eleemon monachus, 771, 981.
- Moschus Tyri mercator, 920.
- Motois abbas, alias Muthues, 668, 671, 680.
- Moyses abbas, 510, 511, 513, 516, 517, 529, 555, 573, 588, 593, 594, 602, 611, 615, 623, 624, 631, 638, 657, 665, 669, 673, 678, 680, 1002, 1004, 1005, 1006, 1007.—Moyses in cacumine montis degens, 845—Moyses abbas qui habitabat in Petra, 494, 495.—Moyses, sive Moyseus, ex latrone monachus, 725, 726, 727, 954, 955, 995, 996.— Moyses Libycus, 765, 970.—Moyses Antiochenus, 831.—Moyses Polychronii discipulus, 846.
- Muthues, alias Motois, 514, 518, 527.
- Mutius, 547.
- Myrogenes, 864, 863.
- Nachor, 296.
- Namanes Saracenorum dux, 909.
- Nathanael, 718, 719, 949, 988, 983.
- Nathyra abbas, post episcopus in Pharan, 599.
- Nebriduis praefectus urbis Constantinopolis, 779, 977.
- Nectarius Constantinopolitanus episcopus, 763, 969, 996.
- Nepotianus, 396.
- Nestorius haereticus, 58, 868, 875, 906.
- Niceta patricius, 184, 203.
- Nicolaus abbas, 909.—Nicolaus ex Lycia presbyter monasterii Eunuchorum, 903.
- Nicosa concubina Babylae mimi, 870.
- Nilus, 564.
- Nisteron, sive Nestero, 562, 624, 683.—Nisteron major, sive Nesteron, 593, 669.
- Nonnus abbas presbyter, 892.— Nonnus episcopus Heliopoteos, 376.
- Nub. Vide Anub, 529.
- Nyteras Silvani discipulus, 1001.
- Obsis Pachomii discipulus, 121.
- Olympias vidua nobilis, 779, 780, 977, 979.
- Olympius abbas qui servus fuerat, 624.—Olympius abbas monasterii Gerasimi prope Jordanem, 865, 904.
- Onuphrius eremita, 99.
- Orentus abbas in Sina, 899.
- Origenes, 123, 132, 716, 780, 868, 940, 974.
- Orsesius praefectus monachorum, 138.
- Orsisius, 611, 626.
- Oxyperentius, 760.
- Pachomius, 114, 505, 713, 723, 736, 737, 864, 946, 952, 959, 962, 963, 992, 993.—Pachomius Pachomii discipulus, 121.
- Pachon, 732.
- Paeesius, 717.
- Palladius, 817, 818.—Palladius abbas, 603, 880, 881, 882.—Palladius Cappadociae episcopus, 941.
- Palaemon anachoreta, 115.
- Pambo, 944, 946, 947, 948, 973.— Pambo vel Pammos, 521, 563, 566, 602, 618, 625, 633, 715, 716, 717, 773, 973, 987, 1005.
- Pammachius proconsularis, 775, 980.
- Pammon, 523, 524.
- Pancratius, 878.
- Paphnutius, 773.—Paphnutius abbas, 522, 633, 973, 974.—Paphnutius abbas circa Heracleotas Thebaidis, 363, 374, 756, 757.—Paphnutius auctor Vitae Onuphrii, 99.—Paphnutius Cephala, 520, 765, 974.—Paphnutius Macarii Alexandrini discipulus, 725, 994, 1003.—Paphnutius nobilis Alexandriae, pater Euphrosynae, 363 et seqq. —Paphnutius Scetiotes, 773.
- Pardus Romanus anachoreta, 891.
- Paschasius diaconus, 664.
- Pascho in Scythia, 985, 986.
- Pastor, 563, 564, 566, 570, 574, 586, 593, 595, 599, 600, 601, 602, 610, 615, 620, 621, 622, 624, 625, 631, 633, 638, 650, 658, 659, 661, 999, 1000.
- Patricius in Scopulo, 890.
- Paula Romana vidua, 760, 775, 971.
- Paulina Paulae filia, 396, 399, 402.
- Paulinus haereticus, 773, 973.
- Paulus abbas juxta Panephysim habitans, 555.—Paulus abbas juxta Thebaidam vivens, 650.—Paulus de Pherme, [Col. XCII] 727, 955.—Paulus filius Innocentri, 768.—Paulus monachus in eremo quae Porphyrio dicitur, 551.— Paulus abbas, 753.—Paulus abbas dux coenobii abbatis Theognosti, 910. —Paulus Dalmata, 979.—Paulus diaconus, 381.—Paulus Galata, 512, 666, 899.—Paulus Helladicus, 911.—Paulus Innocentii filius, 999.—Paulus Nazarbensis, 973.—Paulus Pachomii discipulus, 121.—Paulus patriarcha Alexandrinus, 930.—Paulus presbyter et monachus, 774.—Paulus Simplex, 525, 632, 640, 676, 677, 730, 731, 732, 957, 958, 959.
- Paysion, Paysius, 610, 631.
- Pecusius Pachomii discipulus, 121.
- Pelagia meretrix, 202, 376.
- Pelagius diaconus, 559.
- Perennius praefectus Alexandriae, 346.
- Petronius monachorum praefectus, 137.
- Petrus abbas, discipulus abbatis Lot, 596, 610.—Petrus abbas, 1003.— Petrus abbis, post Chalcedonensis episcopus. 902.—Petrus Aegyptius 761, 831.—Petrus Alexandrinus archiepiscopus, 926.—Petrus archiepiscopus Jerosolymitarus, 900.—Petrus Galata, 822, 823, 824.—Petrus Ponticus monachus, 891.—Petrus presbyter Romanus, 922, 923.—Petrus presbyter Sabae, 865, 866, 878.—Petrus Pyonius, 570—Petrus solitarius, 889. —Petrus Telonearius, 189.
- Phibamon sophista in urbe Antinoo, 904.
- Philagrius, 583.
- Philemon choraula, 757, 758.
- Phileremus auriga, 908.
- Philippus Eugeniae pater, 344.
- Philoromus presbyter, 770, 771, 972, 967.
- Philotheus, 794.
- Photina, 775, 965.
- Photibus abbas, episcopus Phari, 900.
- Photius patriarcha Constantinopolitanus, 559.
- Piammon presbyter, alii Ammon, 736.
- Piamon virgo, 962.
- Piemon, 675.
- Pimenio, 679, 681, 682, 683.
- Pimenius, 665, 666, 668, 669, 671, 672, 676, 677, 678.
- Pinianus ma itus Melaniae Junioris, 774, 775, 977, 979, 980.
- Pinuphius, 547.
- Pior, 520, 595.—Pior Antonii discipulus, 503, 570.—Pior monachus, 716, 947.—Pior monachus Aegyptius, 764, 970.
- Pisteramon Pissimius. Vide Bithymus, 773, 583.
- Piterius, 964, 965.
- Pithimus. Vide Pissimius, 973.
- Pithyrion sancti Antonii discipulus, 752.
- Pitirum, 738.
- Poemen, 497, 498, 499, 507, 508, 509, 510, 511, 513, 514, 516, 519, 522, 523, 525, 526, 527, 529, 530.—Poemen solitarius, 912.
- Poemenia, 745, 966.
- Poemenio, 1004, 1005, 1007.
- Poemenius, 1002, 1003.
- Polychronius, 839, 846, 864, 863 866, 870.
- Pompeius sponsus Basillae, 347.
- Porphyria meretrix, 202.
- Porphyrius archimandrita, 153.
- Possidonius Thebaeus, 966, 967.
- Posthumius monachus, 233.
- Potamenia, alias Potamiaena, 710, 942, 943.
- [Col. XCIII] Procopius scholasticus Porphyreonites, 904.
- Proterius senator, 156.
- Protus eunuchus Eugeniae, 341.
- Psenthessus Pachomii discipulus, 121.
- Ptolemaeus seu Ptolomaeus Aegyptius, qui excidit, 734, 765, 961, 972.
- Publius monachus, 650.—Publius Zengmate oriundus, 814, 815.—Publius Romanus, 812.
- Putubastus, 713, 945.
- Pyotherius, 639
- Pystus, 625.
- Quiricus abbas, 891.
- Romana commater sanctae Pelagiae, 379.
- Romanus, 826.
- Romulus Theodosii discipulus, 826.
- Ruffinus Aquileiensis presbyter, 424, 773, 926, 967.—Ruffinus praefectus praetorio, 947.
- Sabas Jerichuntinus saecularis, 976.
- Sabbatius Cilix abbas, 894.—Sabbatius Jerichuntinus, 770.
- Sabellius, 809.
- Sabinus, 810.—Sabinus monachus, 205.
- Sabinianus Mesopotamiae dux, 96.
- Salamanus, 836.
- Salomon anachoreta, alias Solomon, 767, 978.
- Samuel praefectus monachorum, 130.
- Sapores Persarum rex, 799.
- Sara abbatissa, 574, 587, 603.
- Serapion monachus in monte Nitriae, 945, 973, 713, 733.—Serapion, 512, 583, 592, 593, 611, 622.—Serapion abbatis Theonis discipulus, 553.—Serapion episcopus, 59.—Serapion presbyter Arsenoites, 683, 760.—Serapion Sindonites vel Sindonius, 191, 761, 977, 968.
- Serenus, 554.
- Sergius abbas dux monasterii abbatis Constantini, 933.—Sergius abbas in Raythu, 897.—Sergius anachoreta in Roban, 903.—Sergius anachoreta in Sina, 899.—Sergius Armenius Sergii anachoretae discipulus, 897.— Sergius frater Eugeniae, 340.—Sergius martyr in Saraphas, 917.—Sergius monachus, 224.
- Seridon abbas, 197.
- Severiani, 195.
- Severianus, 771.
- Severus haereticus, 868, 875, 876, 885, 887, 915.—Severus pater Piniani, 774, 979.—Severus magnus, 831. Severus Sulpitius, 536.
- Silvania virgo, alias Silvia, 977, 779.
- Silvanus abbas, 508, 509, 526, 531, 566, 570, 603, 605, 610, 611, 617, 618, 638, 644, 667, 683, 1004, 1006.—Silvanus ex scena monachus, 128.
- Silvia virgo, alias Silvania, 977, 779.
- Simeon, 761.—Simeon, 806, 818.— Simeon abbas, 890.—Simeon Stylites, 170, 849, 854, 878, 897, 898, 903.
- Simeones Marciani discipulus, 806. —Simeones Priscus, 815.
- Simon, 594.
- Sisinius anachoreta, qui episcopatui renuntiavit, 889.—Sisimius anachoreta, 903.
- Sisinnius Cappadox Elpidii discipulus, 69, 970.
- [Col. XCIII] Sisoi, Sisois, Sisoius, 508, 512, 513, 516, 517, 524, 526, 563, 564, 570, 571, 593, 603, 610, 614, 618, 625, 626, 631, 649, 651, 653, 655, 668, 669, 681, 682, 1001, 1002, 1003.
- Smaragdus, 365.
- Solomon, alias Salomon, 767, 978.
- Sophia, 893.
- Sophronius Sophista, 862, 867, 880, 883, 889, 891, 895, 896, 909, 911.— Sophronius Jerosolymitanus episcopus, 381.—Sophronius scripter Vitae Joannis Eleemosynarii, 179.—Sophronius consiliarius Joannis Eleemosynarii, 495.—Sophronius, vel Sophronas, 856.—Sophronius solitarius, 910.
- Stephanus abbas, 877, 878.—Stephanus Trichinas antistes monasterii sanctae Sabae, 878.—Stephanus abbas Moabita, 890. Stephanus monasterii Aeliotarum presbyter, 879.—Stephanus Cappadox in Sina abbas, 898, 900. —Stephanus larsus, 765, 974.—Stephanus Libs, 732, 733, 959, 960, 971, 998.—Stephanus philosophus, 883.
- Stratigius monasterii sancti Theodosii, 892.
- Suris Pachomii discipulus, 121.
- Surus, 753.
- Symmachus interpres Judaeorum, 781, 980.
- Syncletica, 566, 571, 583, 586, 594, 603, 611, 618, 626, 645, 660.
- Synesius philosophus Cyrenensis episcopus, 924, 925.
- Syrus, alias Cyrus, abbas Alexandrinus, 574.
- Taor in Antinoo virgo, 979.
- Tatianus consul, 783.
- Thaisis meretrix, 374.
- Thalassius, 844.
- Thalelaeus Cilix, 854, 878.—Thalelaeus archiepiscopus Thessalonicensis, 873.—Thalelaeus Gregorii anachoretae discipulus, 888.
- Thecla, 856, 867, 917.
- Theoctistus. Vide Theopemptus et Theopistus, 637, 665.
- Theodora, 775, 971.
- Theodoretus, 794.
- Theodorus abbas, 566, 864.—Theodorus Ecclesiae propugnator, 820.— Theodorus abbas, 550, 930, 1000.— Theodorus abbas antiqui monasterii Pater, 921.—Theodorus prope Pharum, 892, 893.—Theodorus oeconomus, 715.—Theodorus Alexandrinus, 877.—Theodorus Ammonis socius, 113, 714.—Theodorus Cilix abbas 896, 918.—Theodorus Darnae episcopus, 906.—Theodorus de Eunato, 609. —Theodorus de Pherme, 562, 582, 584, 585, 592, 598, 623, 679, 740.— Theodorus dispensator Pambo, 987, 988.—Theodorus episcopus Rosensis, 891.—Theodorus eunuchus, 914.— Theodorus Hebraeus arena baptizatur, 915.—Theodorus in partibus Jordanis, 902.—Theodorus martyr Euchaitae, 917.—Theodorus Melitinus monasterii Euthymii, 899.—Theodorus interpres Joannis, 965.—Theodorus Pachomii discipulus, 131, 135, 504, 505, 509, 569—Theodorus Pentapolitanus, 911.—Theodorus philosophus Alexandriae, 913.—Theodorus praefectus monasterii Heleni, 341.—Theodorus puer convertitur, fit monachus, 124, 125.— Theodorus Romanus abbas, 907.— Theodorus Seleuciae episcopus, 885.
- Theodosius abbas, 364, 831, 867, 892, 895.—Theodosius abbas et episcopus Capitoliadis, 895.—Theodosius imperator, 351, 498, 506, 546, 621, 627, 709, 739, 942, 965.—Theodosius in Scopulo, 885, 886, 887, 888, 889, [Col. XCIV] 890.—Theodosius monachus, 825, 826.—Theodosius solitarius, 879, 880.
- Theodotus patriarcha Antiochenus, 854.—Theodotus patriarcha Jerosolymitanus, 870.—Theodotus ex Armenia, 815.—Theodotus Hierapolitanus episcopus, 808.
- Theodulus, 867.
- Theognia Anastasii uxor, 158.
- Theon, sive Theonas abbas cui cohabitabat Serapion, 553, 569.—Theon, sive Theonas abbas, 746.
- Theonas abbas Alexandriae, 930.
- Theopemptus, Vide Theoctistus et Theopistus, 510, 637, 665.
- Theophanes, 868.
- Theophiles, 792.
- Theophilus archiepiscopus Alexandrinus, 565, 572, 623, 625, 924.— Theophilus abbas Laurae Turrium, 873. Theophilus monachus, 224.
- Theopistus, alias Theoctistus et Theopemptus, 665, 666.
- Theosebius Cosmetor Antiochenus, 724, 953.
- Theotecnus, 815.
- Theudas magus, 311.
- Thomas abbas, 887.
- Tiberius imp., 889, 896.
- Timotheus abbas, 170.—Timotheus anachoreta, 520, 672.—Timotheus, 947.—Timotheus Cappadox, 975.— Timotheus episcopus, 716.
- Titianus consul, 983.
- Toxotius Paulae maritus, 775.— Toxotius Paulae filius, 971.
- Traianus magister militum, 786, 978.
- Troilus episcopus, 193.
- Tychon martyr, 205.
- Ursus subdiaconus, 151.
- Usia, 775, 971.
- Valens imp., 152, 772, 798, 819, 827, 973.—Valens Palaestinus, 765, 960, 974.—Valens qui excidit, 733.
- Varus Panos episcopus, 129, 130.
- Venerea, 775, 971.
- Victor abbas solitarius, 911.
- Vigilantius quaestionarius, 217.
- Vindemius abbas, 651.
- Vitalius abbas, 197, 198.
- Xerxes, 814.
- Zachaeus abbas in Sion, 902.—Zachaeus monachus, 137.
- Zacharias abbas, 562.—Zacharias discipulus Silvani, 570, 603, 644.— Zacharias discipulus Moysis, 513, 623, 668, 1005.—Zacharias discipulus Serapionis, 622.—Zacharias monachus, 180.
- Zardan paedagogus Josaphat, 289.
- Zareas magus, 341.
- Zebinas, 845, 846.
- Zeno Basilii discipulus, 825.
- Zenobia, 809.
- Zenon abbas, 494, 569, 598.—Zenon abbas in Syria, 517, 670.—Zenon abbas in Scythi, 531, 637.—Zenon Silvani discipulus, 592.—Zenon imp., 914, 915.
- Zoilus discipulus Arsenii, 62.—Zoilus emptor Petri Telonearii, 190.— Zoilus lector Alexandriae, 913.
- Zosimas monachus in Palaestina, 382.
- Zosimus Cilix in Sina, 899, 900, 912.
[Col. LXXXV] A
B
C
[Col. LXXXVIII] D
E
F
G
H
I
J
L
M
[Col. XCI] N
O
P
Q
R
S
T
U
V
X
Z
Index chorographicus
- Achaia, 724.
- Adiabene, olim Assyria, 800.
- Adria, 194.
- Aga, 869, 870, 878, 887.
- Aegae juxta Tarsum, 392
- Aegina urbs Ciliciae, 868.
- Aegypti monasteria, 36, 876.
- Aegyptus, 27, 28, 35, 36, 44, 48, 50, 56, 58, 59, 103, 106, 113, 114, 117, 124, 153, 183, 188, 218, 233, 242, 256, 305, 308, 340, 341, 344, 347, 352, 374, 386, 388, 424, 426, 427, 430, 431, 433, 437, 445, 495, 498, 500, 512, 514, 517, 518, 521, 532, 537, 542, 543, 547, 548, 549, 550, 551, 565, 566, 567, 568, 570, 575, 578, 579, 582, 587, 593, 596, 600, 603, 604, 607, 610, 614, 615, 620, 621, 623, 627, 628, 631, 633, 634, 636, 649, 650, 652, 653, 654, 658, 661, 659, 660, 666, 670, 674, 677, 680, 683, 689, 692, 698, 706, 708, 715, 718, 719, 722, 727, 728, 731, 734, 736, 741, 759, 760, 761, 764, 769, 774, 779, 797, 799, 857, 870, 883, 899, 917, 931.
- Aelia eadem quae Jerusalem, 779.
- Aeliotarum monasterium, 879.
- Aenoandron civitas, 933.
- Aethiopia, 189, 225, 242, 250, 712, 848.—Aethiopia interior, quae et India, 242.
- Africa, 606, 189, 190, 192, 193, 212, 346, 436, 438, 536, 694, 696, 697, 698, 699, 775.
- Ailat, Aila, vel Hailat oppidum, 87.
- Alexandria, 26, 27, 28, 47, 53, 57, 58, 113, 123, 178, 180, 182, 183, 185, 187, 194, 196, 197, 198, 202, 203, 205, 340, 341, 344, 345, 346, 347, 363, 367, 386, 425, 427, 439, 497, 511, 519, 524, 533, 537, 566, 571, 585, 621, 622, 624, 630, 671, 674, 675, 680, 689, 709, 710, 711, 712, 714, 715, 717, 729, 734, 737, 740, 760, 762, 771, 773, 776, 861, 863, 873, 878, 880, 881, 891, 895, 899, 905, 911, 913, 914, 915, 923, 926, 930.
- Allophyli, 177.
- Almiridensium civitas, 214, 215, 216, 217, 218, 223.
- Amanus mons prope Antiochiam, 816, 824, 888.
- Amathus, 203.
- Ammoniaca, 90.
- Ammoniace, 899.
- Amorrhaeorum speluncae, 769.
- Anazarbus metropolis secundae Cilicum provinciae, 876.
- Ancyra civitas Galatiae, 208, 771, 776, 873.
- Antinous metropolis Thebaidis, 580, 776, 874, 904.
- Antiochi urbs, 154.
- Antiochia, 155, 173, 174, 175, 376, 378, 379, 629, 701, 774, 803, 804, 805, 808, 810, 816, 818, 822, 823, 825, 831, 847, 850, 854, 861, 870, 872, 922.
- Apamia, 885, 887, 908, 925.
- Apeliotae, 442.
- Aphraates, 804.
- Aquileia, 432, 445, 446, 773.
- Aquitania, 774.
- Arabena, 853.
- Arabessus, 900.
- Arabia, 554, 582, 893.
- Arcadia, alias Heraclea, 62.
- Armaca Cappadociae urbs, 176.
- Armaceni, 177.
- Armeni, 177.
- Armenia, 64, 815, 850.
- Arnon, 891, 909.
- Arsenoita regio Aegypti, 26, 760, 881.
- [Col. XCV] Arsinoe, oppidum ad Nilum, 40, 63.
- Ascalon, 87, 779, 872, 913, 921
- Asia, 691, 822, 857.—Asia minor, 64.
- Asicham vicus, 836.
- Assia campus, 225, 231.
- Assumptionis templum, 208.
- Assyria, 800.
- Athabeos mons, 668, qui et Athlibeus, 513.
- Athenienses, 97.
- Athenae, 153, 513, 659, 761.
- Athlebe civitas, 735.
- Athribe, 735.
- Atlanticum mare, 852
- Babylon, 430, 432, 434, 727, 819, 899.
- Babylonia, 225, 231, 276, 317, 590, 622, 658, 731.
- Barbaria, 242.
- Barcaei, 558.
- Baum monasterium in Aegypto, 106.
- Beroea, 97, 803, 807, 810, 839, 855.
- Besorum monasterium, 910.
- Betamarim, 866.
- Betasimus, 909.
- Bethabara castellum, 889.
- Bethelia pagus, 89.
- Bethlehem, 225, 538, 690, 760, 775, 917.
- Bicantii, 871.
- Bicantiorum monasterium, 872, 890.
- Bithynia, 690, 691, 692, 740.
- Blembi, alias Blemyes, 542.
- Blemyes, alias Plembi, ibid.
- Britannia, 183, 399, 773, 850.
- Bruchium oppidum, 90.
- Buchrin prope mare Rubrum, 898.
- Busiris civitas Tripolitana, 50, 67.
- Byblus Syriae civitas, 307.
- Byzantium 699, 701, 921, 914.
- Cades desertum, 89.
- Caesarea, 155, 160, 168, 763, 774, 777, 780, 867, 902, 930.
- Caesariensis, 433, 445, 446.
- Caesarium, 193.
- Calamone, 873.
- Calamus mons, 504.—Calamus solitudinis locus, 555.
- Calidiomea locus, 101, 102.
- Callinicus castellum, 851.
- Calomonis monasterium, 891, 909, 911.
- Calvariae templum, 208.
- Campania, 698, 707, 775.
- Campi Galilaeae, 406.—Campi Taphneos, ibid.
- Canan, ibid.
- Cani abbatis monasterium, 890.
- Canopus, 622.
- Caparasima, alias Parasima, vicus prope Ptolemaida, 877.
- Capersona vicus ad ripam Euphratis, 837.
- Capitulias, 894, 895.
- Cappadocia, 151, 153, 155, 168, 445, 706, 7 […] 9, 780, 827, 896.
- Carrae, 442, 836.
- Carthago, 346, 347, 438, 536, 694.
- Cedebratis castellum, 933.
- Cella, 570, 594, 606, 612, 630, 633, 709, 721, 905.
- Cellia monasterium, 496, 501, 568, 724, 764, 916.
- Cervus mons, 886.
- Chaereum mansio apud Alexandriam, 58, 72.
- Chalanica turris, 317.
- Chalcedon, 699.
- [Col. XCVI] Chalcidos eremus, 809.
- Chaldaea, 247, 303, 305, 30 […] , 388, 318.
- Chananaei, 225.
- Charembe monasterium, 910.
- Charixenum monasterium in Samo, 894.
- Chinoboscium vicus in ulteriore Thebaide, 114. Ibidem monasterium, 130, 138, 140.
- Chrysoroan fluvius, 649.
- Cilices, 826, 848, 876.
- Cilicia, 825, 857, 878.
- Cilicius pons, 825.
- Cilix, 855.
- Cittica vicus, 846.
- Climax locus, 734.
- Clysmatus insula, 625.
- Clysmus, 902.
- Coeanensium civitas, 933.
- Columna Simeonis Stylitae prope Antiochiam, 175.
- Constantinopolis, 190, 498, 627, 690, 691, 699, 700, 701, 763, 770, 874, 882, 885, 889, 906, 909, 944, 920, 928.
- Cophratha monasterium, 888.
- Corinthus, 733, 781.
- Cothylas, alias Tuthelas, 877.
- Cotulas, 891.
- Crocodilorum oppidum, alias Arsinoe, 63.
- Ctesiphon, 232
- Cucusum, 901.
- Cupatha Laura, 867.
- Curium, 92.
- Cuziba monasterium ad Jordanem, 867.
- Cyclades insulae, 9.
- Cynocephali, 225.
- Cyprus, 182, 189, 192, 202, 203, 205 403, 629, 803, 832, 834, 840, 847.
- Cyrene, 924.
- Cyrenorum ora extrema, 536, 537.
- Cyri regio, 840.
- Cyrrhus, aliter Cyrus, apud Antiochiam, 805, 806, 808, 809.
- Dacia, 436.
- Dade Cypri emporium, 869.
- Dalmatia, 690, 774, 775.
- Danubius, 215, 819.
- Daphne locus prope Antiochiam, 177, 887.
- Darna in Libva, 906.
- Desertum inter Africam et Aegyptum, 537.—Desertum Memphi contiguum, 540.
- Diolci partes, 566.
- Diolcon civitas, 550, 759.
- Diospolis magna, 912.—Diospolis, 912.
- Domnio, 762.
- Dora regio, 868.
- Duzam vicus, 848
- Ecclesia sancti Joannis Baptistae juxta Jordanem, 388.
- Eden, 255.
- Edessa in Syria, 167, 767, 768, 818.
- Eleutheropolis, 872.
- Elusa oppidum, 89.—Elusa monasterium, 811.
- Emaus, modo Nicopolis, 911.
- Emesa, 834.
- Ennatum, alias Nonum, 613.
- Ephesus, 917.
- Eremus Nilo contigua, 538.
- Euchaita, 917.
- [Col. XCVII] Euphrates, 224, 225, 794, 800, 814, 836, 837.
- Europa, 821, 857.
- Exile promontorium, 886.
- Faran 1001.
- Gabala urbs parva et elegans, 854.
- Gaita, 872.
- Galatia, 689, 740, 770, 771, 822, 873, 900.
- Galilaea, 214, 300, 303, 312, 319.
- Gallia, 606, 774, 850.
- Gaza, 192, 198, 415, 877, 911.
- Gebalon, 527, 624.
- Gebilonis partes, 680.
- Gendarim, 803.
- Gerasimi monasterium, 865.
- Gethsemane, 921.
- Gigantum monasterium, 8 […] 3.
- Gonagus ager, 925.
- Graecia, 191, 305, 306, 307, 308, 401, 761, 814.
- Gyrrhus, idem quod Cyrrhus, apud Antiochiam, 799.
- Haila urbs quae mari Rubro imminet, 864, 870.
- Helenopolis, 691, 692.
- Heliopolis, 341, 379, 823, 875.— Heliopolis urbs Phoeniciae, 442.
- Heliotarum monasterium, 902.
- Helymna vicus, 844.
- Heraclea, seu Herculis magna civitas in Aegypto, 727.
- Heracleona, 514, 668.
- Heracleus inferior, 599.
- Herculeae, 727.
- Hermipolis, 773.
- Hermopolis Thebarum civitas, 100, 460, 904, 917.
- Hesycha monasterium ad mare, 775.
- Hierapolis, 871.
- Hierapolitani, 808.
- Hippone, 694, 697.
- Hispania, 60, 436, 774, 850.
- Hypaepis Asiae civitas, 691.
- Iberes, 850, 851.
- Illyricum, 60.
- India, 225, 242, 243, 252, 303, 308, 848.
- Ionae portus, 9.
- Isauri, 825.
- Isauria, 828, 842, 856.
- Ismaelitae, 813, 850, 851, 852.
- Israel, 221, 234, 256, 263, 266, 304, 316, 321, 432, 527, 567, 578, 678, 680, 722, 805, 908.
- Italia, 60, 436, 437, 438, 694, 698, 773, 775, 793, 850.
- Jericho, 380, 769, 867, 891.
- Jerichuntina civitas, 134.
- Jerosolyma, 153, 154, 188, 189, 218, 225, 231, 296, 379, 380, 386, 387, 425, 429, 432, 433, 434, 435, 436, 438, 445, 451, 464, 474, 501, 583, 629, 640, 656, 674, 684, 689, 694, 698, 699, 700, 701, 707, 728, 734, 757, 741, 763, 768, 769, 771, 773, 774, 820, 863, 872, 875, 888, 906, 913, 917.
- Jordauis, 100, 154, 156, 257, 380, 383, 388, 389, 390, 509, 538, 554, 575, 651, 770, 811, 861, 863, 864, 866, 867, 875, 888, 890, 893, 902, 911, 914, 916, 932.
- Judaea, 257, 305, 308, 340, 346, 450, 684, 707, 708.
- Kitissifodo civitas, 225, 232.
- Lacedaemonia, 307, 761.
- Laodicea, 51, 775.
- Laotii populi incogniti, 176, 177.
- Laura Calamonis, 868, 875.—Laura Cupatha, 867.—Laura Pharan, 872, 874.—Laura Sabae abbatis, 861, 864, 866.—Laura Turrium, 873.
- Lazarium, 768.
- Leontopolis, 8 […] 9.
- Lethe locus carceris, 192.
- Libanus mons, 104, 834.
- Libya, 186, 551, 653, 706, 735, 724, 906.
- Luca mons, 769.
- Lucos Thebaidis civitas, vel Lycos, 910.
- Lycaonia, 348.
- Lycia, 351, 903, 933.
- Lyco vel Lycos, 546, 613, 738, 739.
- Lycus fluvius, 27, 51, 714.
- Majuma Gazae emporium, 912.
- Maphora monasterium, 911.
- Maratus vicus, 826.
- Mardardas villa, 868.
- Mardes mons, 910.
- Mareotis palus, 551, 782.
- Maria lacus, 712, 718.—Maria Nova, 880.
- Marmarica, 732.
- Mauritania, 189, 712
- Mazices, 529, 535, 552, 712, 896.
- Memphis, 233, 540, 622.
- Meroe vicus, 174, 177.
- Mesopotamia, 96, 880.—Mesopotamia Syriae, 224, 706.
- Methone civitas, 91.
- Monasterium sanctae Mariae, 864.— Monasterium Monidion, 908.—Monasterium Timothei prope Antiochiam, 170.—Monasterium Turrium Jordanis, 864.
- Mons Antonii, alias Pispiri, 442, 651.—Mons exterior, mons interior, in quibus Antonius, 68.
- Narbona Galliae, 53.
- Nazarbus, 873.
- Nazianzum, 7.
- Neapolis, 433.—Neapolis Cypri civitas, 40.
- Netis vicus, 837.
- Niara vicus, 846
- Nicaea, 197, 799, 809.
- Nicerte, 806.
- Nicia urbs, 746.
- Nicopolis olim Emaus, 911.
- Nilopolis, 593, 646.
- Nilus, 40, 46, 114, 183, 185, 195, 539, 542, 550, 577, 636, 714, 726, 736, 737, 739, 767.
- Ninive, 811.
- Nisibenus ager, 97.
- Nisibis civitas, 169, 792, 919.
- Nitria oppidum, 238, 426, 503, 533, 656, 727, 740, 758.—Nitriae eremus, 689.—Nitriae monasteria, 51, 68.— Nitriae mons, 113, 518, 566, 623, 653, 709, 712, 713, 714, 716, 717, 724, 764, 773.
- Nitrionis locus, 632.
- Nola, 433, 436.
- Nolana, 433.
- Nomades, 848.
- Nonum Alexandriae, 916, 918.
- Numantia, 400.
- Nyssaea, 152.
- Oasa Mazicis proxima, 655, 70 […] .
- Oasis ulterior eremus, 851.—Oasis magna et parva, 896.
- Octavum decimum monasterium, 911.
- [Col. XCVIII] Olivarum mons, 874.
- Oliveti mons, 225, 379, 380, 698, 768, 769, 867, 921.
- Osroenorum regio, 800.
- Ostracines civitas, 583, 642.
- Oxyrinchus Thebarum civitas, 140, 591, 616, 622, 655.
- Palatium Josaphat, 247.
- Palaestina, 50, 382, 428, 432, 435, 446, 494, 548, 550, 553, 569, 613, 614, 632, 689, 690, 706, 740, 773, 774, 777, 822, 841, 857, 867, 876, 897, 900, 915.
- Palmaria insula, 400.
- Palus Scetes, 722.
- Panephus, 508, 592, 614.
- Panephysis civitas, 547, 555
- Panos civitas, 116, 129.
- Parasema, alias Caparasima, vicus prope Ptolemaida, 877.
- Paratomon, 818.
- Parthorum regio, 800.
- Pelusium, 62, 556, 603, 613, 779.
- Pentapoli, 183, 231, 243, 250 908, 924.
- Penthucula monasterium, 863, 865.
- Pereleus, 898.
- Pereltum, 898.
- Persana vel Capersana vicus, 865.
- Persia, 180, 182, 188, 192, 202, 225, 585, 798, 799, 800, 802, 803, 818, 819, 848, 850, 852.
- Persida, Persis, 192, 225, 650, 773, 864.
- Petra, 494, 621, 638, 870.
- Pharan, 599, 893.—Pharan Luara, 870, 904.
- Pharus, 193.
- Phaselus, 877, 889.
- Pherme mons in Aegypto, 641, 727, 955.
- Philisthiim, 403.
- Philoxene monasterium, 869.
- Phoenicia, 841.
- Phoenix vicus, 765, 875, 973.
- Phrygia, 211.
- Phterigius mons, 888.
- Piape fluvius, ibid.
- Pichitorum terra vel Pygmaeorum, 225.
- Pispiri, seu Pisper, 727, 751, 955.
- Poemenium, 760.
- Pontus, 400, 550, 827, 857, 872.
- Porphyrio eremus, 551.
- Porphyrites locus, 639, 738, 760 899.
- Propontis, 819.
- Protei columnae, 9.
- Ptolomais quae et Coth civitas Phoenicis, 871, 877.
- Ragitham in partibus Gebalonis, 527, 680.
- Raythum, 593, 624, 654, 866, 897, 989.
- Rhegium, 9.
- Rhinocorura oppidum, 87.
- Rhodus, 203, 204.
- Roban, 903.
- Roma, 60, 107, 152, 230, 231, 308, 340, 342, 346, 347, 348, 351, 400, 401, 425, 427, 428, 430, 432, 434, 436, 438, 445, 446, 511, 564, 603, 604, 629, 691, 692, 694, 698, 699, 700, 707, 709, 715, 724, 762, 771, 774, 775, 776, 793, 798, 800, 804, 845, 848, 850, 852, 862, 907.
- Romana castra, 96
- Rosici montes, 826.
- Rosus oppidum Ciliciae, 825, 885, 887, 888.
- Ruba, 912.
- Rumellium oppidum, 907.
- Ruteni, 784.
- Salama coenobium, 905.
- Salcime coenobium, 913.
- Saloa civitas Dalmatiae, 91 […] .
- Samaria, 237.
- Samnites, 400.
- Sampsonis monasterium, 913.
- Samus insula, 894, 919.
- Sapsas spelunca sancti Joannis Baptistae, 863.
- Saraceni, 16.
- Saraphas, 917.
- Sardi, 100.
- Scete vicus in Phoenicia, 719, 721, 722, 724, 726, 727, 732, 734, 765.
- Scetes solitudo, 641.
- Scopulus, 885, 888. Ejusdem monasterium, 887.
- Scytharum partes, 218.
- Scythi eremus 497, 499, 501, 503, 514, 531, 551, 564, 566, 567, 569, 571, 572, 575, 578, 580, 582, 584, 585, 586, 591, 593, 594, 597, 598, 599, 603, 606; 607, 609, 612, 615, 617, 618, 621, 622, 623, 624, 625, 631, 633, 634, 635, 637, 638, 645, 646, 649, 651, 653, 656, 673, 679, 680, 681, 682, 683, 877, 896, 912, 918, 924.
- Scythia, 107, 204, 214, 495, 506, 848, 852.
- Scythiote, 877.
- Scythium locus, 520, 521, 878, 908.
- Scythopolis in Palaestina, 876.
- Sebaste, quae et Samaria, 164, 890.
- Selencia, 71, 831, 885, 897, 917, 922.
- Seleucobelus urbs Syriae, 810.
- Sennaar terra, 232, 282, 294, 330.
- Sepulcrum Cypriani martyris, 536.
- Sesa vicus in Cilicia, 848.
- Sicilia, 185, 437, 439, 694, 698, 774, 75.
- [Col. XCIX] Sigma lacus, 902.
- Sina mons, 236, 430, 501, 541, 599, 603, 610, 614, 718, 797, 817, 863, 891, 898, 900, 903, 913, 917.
- Sinaeus mons, 803, 816.
- Sion, 434, 575, 819.
- Smyrna, 691.
- Sochus villa, 917.
- Sodoma, 554.
- Solitudo sancti Antonii, 727.
- Solymi, aliter Isauri, 825.
- Sophia prope Pharum, 892.
- Soruba vicus, 933.
- Spelunca Macarii Romani, 228.
- Stridon, 3.
- Subenorum Syrorum monasterium, 999.
- Subiba Besorum monasterium, ibid.
- Syene eremus, 540, 702, 730
- Syria, 182, 425, 426, 431, 517, 548, 615, 638, 670, 706, 802, 807, 810, 815, 857, 921.—Syriae solitudo, 7.
- Syrtes prope Alexandriam, 536.
- Tabenensiotarum monasterium, 376, 548, 639, 723, 738. Ejusdem regio, 505.
- Tabenna, 116, 123, 125, 134.
- Tabennesiotae eremitae, 706.
- Tabitha, 824.
- Tagasta, 438, 694, 695, 697.
- Targalla vicus sive Targala, 844, 860.
- Tarranoca, 69, 774.
- Tarsia, 768.
- Tarsus, 392, 707, 769, 869.
- Telanessus vicus prope Antiochiam, 176, 849.
- Teleda vicus, 810, 848.
- Tentyri, 123.
- Tentyrorum civitas, 126, 127.
- Tetrapylum, 883.
- Terenuthe, alias Therenuthum, 529, 585, 622, 651, 683, 877.
- [Col. XCXX] Thebais provincia, vel Thebaida, 44, 100, 114, 117, 352, 504, 528, 543, 546, 551, 577, 580, 590, 594, 599, 627, 630, 650, 675, 680, 706, 723, 729, 736, 739, 740, 759, 767, 774, 866, 870, 874, 881, 904, 910, 918.—Thebais superior, 48, 114, 123, 538, 757.
- Thebae, 13, 654.
- Thebastion, 97.
- Thecue vicus, 553, 558.
- Thelasomenus, 880.
- Theopolis, 872, 883, 887, 888, 890, 892, 897.
- Therenuthum, alias Terenuthe, 529, 662, 877, 896.
- Thessalia, 24.
- Thessalonica, 724, 874, 880.
- Thorax oppidum, 925.
- Thracia, 819.
- Tiberis, 139, 348.
- Ticinum, 91.
- Tmuis, 71.
- Trapezuntum, 339.
- Treveri, 4.
- Tripolitana regio, 50.
- Trohen supra Babylonem, 622.
- Trullum, 166.
- Turone, 138, 392.
- Turres, 865.
- Turrium monasterium, 864, 891.
- Tuthelas, alias Cothylas, 877.
- Tygris, 224, 225, 231.
- Tyrrhenum mare, 400.
- Tyrus, 202, 920.
- Venetiae, 395.
- Verona, 33.
- Xeropotamus, 916.
- Zeugma oppidum, 814.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
[Col. XCVII] L
M
N
O
P
R
[Col. XCIX] S
T
V
X
Z
Index concionatorius
- Adventus Christi fregit diaboli vires, 43. Adventus Christi in mundum daemones profligat, 65.
- Judicandus qualis inventus fueris, 41. Judicio sistitur Petrus Telonearius, et actus ejus in statera appenduntur, 189. Judicium extremum, 259. Judicii extremi timor, 263. Judicia Dei et hominum differunt, 523. Judicii extremi utilis memoria, 565. Judicia Dei ne scruteris, sed tibi attende, 620. Ad judicium pergunt cum impio imp. sancti, 870.
- Christiani impietatis titulo exagitati, 24. Christianos se esse Astion et Epictetus respondent tantum, 216. Christianus futurus ab astrologo denuntiatur Josaphat, 247. Christianum fieri filium rex cavet, 249, 250. Christianorum doctrina, 308, notae, 30.
- Constantia sancti Antonii, 38, 47. Exprobrat daemonibus, 38. Constans tenor vitae, et rigor sancti Antonii, 60. Constantia fidelium diabolum eludit, 113. Constans esto in tentationibus et tribulationibus, 586. Constans sit monachus instar statuae, 622. Constantia juvenum laboriosa, 651, 652.
- Filii etiam in colo pro parentibus solliciti, 220. Filiorum desiderium in rege Indiae, 243. Filius prodigus, 267. Filium in flumen projicit pater obediens, 547.
- [Col. XCIX] Scandalum tollitur, 198. Scandalo occurritur veste illaesa inter prunas ardentes, 202. Scandalum infirmi tollitur, 604. Scandalum passivum vitat Alexandra, 711. Scandalum passivum fugit virgo eremum peteus, 916.
- Tribulationem patiens cogitet: Ego et asinus unum sumus, 683. Tribulatio variis causis immittitur, 766.
- Baptizatur divus Hieronymus adultus, 3. Baptismus sancti Hieronymi Romae, 24. Baptismi et religiosae vitae similitudo, 68. Baptismi efficacia, 114. Baptizati mel et lac degustabant, 140, 141. Baptismus fulgure et columba firmatur, 155. Baptismi effectus, 266, 258. Sine baptismo spes bona esse nequit, 258. Baptismum praecedit jejunium et oratio, 285. Baptizato quid agendum, 287. Baptizatus quid praestare debeat, 562. Baptismi instar est religionis ingressus, 645. Non baptizatus divinitus agnoscitur, 903. Baptismus olim hebdomada sancta, 911. Baptismus etiam putativus morbum sanat, 915.
- Concio sancti Antonii ad discipulos, 40. Concionis effectus, 47. Concio sancti Pauli convertit sanctam Theclam, 72. Concio sancti Pachomii, 133. Allicit praemiis, poenis terret, ibid. Concio ad neophytos, 147. Concionem suggerit columba sancto Basilio, 168. Concio de humilitate, 199. Concio efficax et [Col. C] compungens plebem, 377. Concionem audire utile, 526.
- Carnium abstinentia, 572. Carnis tentationem vincit cadaveris fetor, 576. Carnium abstinentia violata castigatur, et caro lapidescit, 852.
- Cilicium et juncus lectus sancti Antonii, 38. Cilicio indutus sepelitur rex, 327. Cilicium secum fert Josaphat, 331. Cilicium elegantius datori remittitur, 847.
- Compunctio lacrymas ciet, 128. Compunctionis verba, 369. Compunctio Mariae Aegyptiacae, 370. Compunctio utilis, 567. Compungere statim post culpam, 669. Compunctio mortem et salutem affert meretrici, 677, 678. Compunctio ex contumelia patienter tolerata, 757.
- Culpas et poenitentias alienas praestat Eulalius, 502, 503. Culpa etiam levis punitur, 546.
- Deliciae mundi excludunt delicias coeli, 124. Disciplinae usus, 713.
- Eremi laudes, 21. In eremum impellit exemplum Eliae et Baptistae, 100. Eorum vita fortior, ibid. Eremitarum protector Deus, 101. Eos adjuvant angeli, ibid. Eremitica vita martyrio comparatur, 113.
- Mortificationis tenax sanctus Antonius, 60. Mortificatio viri sancti, 836. Mortificatio carnis fuga est poenae infernalis, 855.
- [Col. CI] Peccatorum memoria ex animo contrito magis delet peccata quam corporalis afflictio, 375.
- Poenitentiae, vigiliae, jejunia sancti Antonii, 37, 48, 56. Poenitentiae Simeonis Stylitae, fune totum corpus constringentis, 170. Poenitentia sancti Macarii, 230. Ei apparet Christus, ibid. Poenitentiae necessitas, 267. Quomodo agenda, 268. Poenitentia Mariae Aegyptiacae per quinquennium, 372. Poenitentiae vis in conversione Pelagiae, 377. Poenitentia dura quinque annorum, falso accusatae Marinae, 393, 394. Poenitentes amplectitur Deus, 525. Poenitens peccator post communionem clara facie apparet, ibid. Poenitentia vera miraculo declaratur, 577. Poenitentiam age cum poenitente, ibid. Poenitentia unde vim sumat, 578. Ad poenitentem redit columba, 579. Poenitentia lapsi et desperantis, 581. Oratio ejus, ibid. Poenitentiam acceptatam ostendit lucerna divinitus accensa, 581. poenitentia dura et longa, 584. Poenitentia voluntaria, 586. Poenitentes recipiantur, simile, 594. Poenitentiam parvam praescribit abbas, 600. Ad poenitentias alios ne cogas, sed excita, 601. Poenitentiae aequales non omnibus conveniunt, 603. Poenitentiae efficacia, 605. Poenitendum hodie 612. Poenitentia et confessio in divinum numerum poenitentes refert, 648. Poenitentiam duram agit sacrilegus qui cum sacra virgine peccarat, 654. Poenitentia XLIX annorum lapsum suum a fide eluit episcopus, 655. Poenitentes recipit Deus, simile, 660. Poenitentiae etiam propositum utile, 677. Poenitens adolescens includit se sepulcro, 743. Ei insultant daemones, ibid. Poenitentis virginis oratio, 777. Poenitentia virginitati praefertur, ibid.
- Pusillanimitas nocet, 590.
- Solitudinem petit sanctus Antonius, 49. In eaque manet XX annis, 40. Solitudinem interiorem petit sanctus Antonius divinitus admonitus, 48. Solitudo Josaphat XXXV annorum, 337. Solitaria vita sublimis et difficilis, et quare, 587.
- Superbos sanat humilis sermo, 199. Superbia diaboli humilitate hominum corruit, exemplum, 622. Superbiam vincendi modus, 669. Superbae cogitationes quomodo fugiendae, 670. Superbia evertit monachum, 733. Illuditur a daemone, ibid. Superbiam curat solitudo, 742. Superbia etiam sanctum evertit, 744.
- Virtutes aliorum in se exprimit Antonius, 37. Virtus de necessitate facienda, 41. Virtutes discipulorum sancti Antonii, 47. Virtus vera latere non potest, 60. Virtutis magister timor Domini, 134. Virtutes sanctae Gallae viduae, 136. Virtus vera facit cognationem, non sanguis, 187. Virtutes sancti Posthumii, 233, 235. Virtutes variae quibus incumbant monachi, 236, 237. Virtutes sanctae Eugeniae, 243. Virtutes sunt scala coeli, 265. Virtus in potestate hominis, praesupposita divina gratia, 277. Virtutis nabitus utilis, 288. Virtuti ex vitio calcar additur, 377. Virtutis cogitatio mane ineunda, 562. Virtutem unam acquire singulis annis, 568. Virtus labore acquirenda, 587. Virtus publicata periclitatur, 594, simile, ibid. Virtus in opere, non in memoria vel libris est, 606. Virtutem perficit infirmitas, 675. Virtutes quaedam a casu, quaedam ab electione, 718. Virtus ex Dei placito, vitium ex permissione, 765. Virtutes Jacobi Nisibitae, 798.
- Voluntates mundi cum amaritudine [Col. CI] digeruntur, 299. Voluptates deprimunt hominem instar porci, 645.
- Bona multi offerunt compatienti pauperibus, 192. Bona sua sanctus Astion jubet dari pauperibus, matri apparens, 223. Bona in coelum per eleemosynam praemittuntur, 273. Bona sibi oblata respuit abbatissa, paupertatis amore, 353. Bona aliena distribuens quid incommodi sustineat, 583. Bona mundi non te retrabant a perfectionis cursu, 588. Bona dividuntur in tres partes, 652. Bona defectu misericordiae pereunt, 714.
- Centupli promissionem tentando experitur patriarcha, 182, 184 Centupla remuneratio eleemosynae, 195.
- Errores fratrum tegit charitas, 633. Errorem alienum prudenter corrigit archiepiscopus, 636.
- Incipiendum quotidie religioso, 523, 524, 716. Incipiendum semper, 563, 611.
- Martyrii cupiditas in sancto Antonio, 47, 48. Martyrium fidei et conscientiae, ibid. Martyres confirmat desiderio martyr sanctus Antonius, 47. Martyrum reliquiae in honore, 90. Martyrio aequatur vita eremitica, 143. Martyrii praestantia, 269. Reliquiae martyrum efficacissimae, ibid. Ad martyrium et virginitatem hortatur sancta Eugenia, 347. Martyrium quotidianum est devota servitus, 414. Martyrium trium monachorum, 585. Martyres multos suasione effecit Apollonius, 757.
- Murmurant fratres. Sedantur, 239. Increpantur, 240.
- Officia aliorum supplet sanctus Pachomius, 122. Officia abjecta subit abbas, 548. Officia varia exercuit Christus: lectoris, diaconi, etc., 658. Officia vilia exercet quae ex humilitate stultam se simulabat, 738.
- Passionibus exagitatus se coram Deo humiliat, 118. Passionum origo, 510. Quomodo superandae, 511, 603. Passiones non moriuntur, sed ligantur in sanctis, 517. Passiones pravae exstirpandae, 564. Passiones animae alligantur, non exstinguuntur, 597. Passionibus non ducitur Deo intentus, 609. A passionibus corporalibus animam avoca, 660. Passionibus dominans daemones effugare potest, 7 […] 9.
- Peccata parva ne contemnantur, 288.
- Pecunia Ecclesiae male partae mista perit, 183. Pecuniae amor Troilum torquet, 193. Pecuniam non reservet monachus, 512. Pecuniae contemptus insignis, 584.
- Porcos pascit monachus, 626.
- Proficit in spiritu sanctus Antonius considerando exitum animarum, 53. Ut proficiat religiosus, cogitet se primum inchoare, 59. Profectum quae impediant, 132. Profectui tuo invigila, 133. Profectus virtutum, virtutis paratur exercitio, 603.
- Servit fratribus sanctus Pachomius, 121. Servit Zacharias ut faciat eleemosynam, 180. Servum servorum se vocat patriarcha, 181. Servit omnibus eremita, 867. Servit archiepiscopus architectis, 871.
- Silentium monachorum, 100. Silentii violationem absens cognoscit sanctus Pachomius, 134. Silentii custodia, 528. Silentii clavis, 610. Silentium unius anni, 617. Silentium virginis XXV annis, 762.
- Vitae incertitudo otium fugat, 41. Vita bona plus curanda quam miracula, 45. Vitae sanctae suavitas, 275. Vita vera quaenam, 282. Vitam sublimem [Col. CII] agens columnae similis, 5 […] 2. Vitae mutatio insignis nobilis est divitis Romani, 604. De vitae statu eligendo deliberatio, 646, 647. Vita perversus et eloquens est daemonis imitator, 766.
- Voluntatem propriam abdicare docentur novitii. 545. Voluntates nostrae daemones factae sunt, 602, 603. Voluntatem seniorum sequere, 608. Voluntas propria tristitiam parit seni, 615. Voluntatem propriam abnegantium praemia, 620. Voluntas propria tribulationem parit, 673.
- Vota monastica peccata abolent, 68. Voti memoria carnis illecebras pellit, 114. Votum conditionatum sancti Pachomii, 114. Votum transgrediens castitatis a daemonio vexatur, 127. Votum violans punitur, 177. Voti violatio castigatur, 852. Christo se devovet Euphrasia septennis, 355.
- Custodi teipsum, ut juveris ab alio pro te tentato orante, 496.
- Daemon praesente Pachomio obmutescit, 114.
- Monachorum princeps Joannes Baptista, 21. Monachusmus Romam invenitur, 32. Monasticae disciplinae studium, 32. Monachus unde dictus, ibid. Monachismi hostes apostatae, ibid. Monachismi laudes, 35. Monasteria exstruit sanctus Antonius, 40, 64. Monachos et virgines praecipue odit diabolus, 42. Monasteriorum laudes, 47. Monachos ejicit judex, 47. Monasteriorum commoda, 100. Monasticae vitae origo fuit passiones sanctorum imitandi desiderium, 113. Monasterium divinitus jubetur exstruere sanctus Pachomius, 116. Monachis cur magnum deferret honorem patriarcha, 191, 192. Monachus verus quis sit, 192. Monachorum duos ordines alit patriarcha, 201. Monachorum quinquaginta millium Pater sanctus Posthumius, 235. Monachi quibus virtutibus incumbent, 136, 237. Monachi fiunt Indi senatores, 243, 244. Monasticae vitae praestantia, jejunia, vigiliae, orationes, paupertas voluntaria, et vitae innocentia, 269, 271. Monasterium mulierum centum triginta cellarum, 352. E monasterio infantula septennis exire non vult, et a matre abbatissae offertur, 353. Monachus fit pater Euphrosynae, 365. Monachorum quies prae regibus, 498. Monacho quatuor observanda, 529. Monachus verus sit instar statuae, 530. Monachi vera vita, qualis, 563. Monachi quidam damnati, laici salvati, 566. Monachi lapsus diabolum laetificat, 580. Monachi mundo illudunt, saecularibus mundus, 656. Monachus designatur infans vix dum natus, 739. Monachorum quinque millia in monasteriis Aegypti, 857.
- Mores suos corrigit divus. Hieronymus, 4.
- Obedientia perfectionem adducit, 122. Obedientia virtutum eminentissima, 146. Obedientia sancti Simeonis, 177. Obedientia exacta, 236. Obedientia monachorum, 270. Obedientia caeca Euphrasiae, 355. Obedientia Pauli Simplicis varie exercetur, 483. Obedientia leaenam adducit, 502. Obedientium ordo aliis praecellit, 520. Obedientiam facile impetrat humilis imperans, ibid. Obedientia Marci littera imperfecta relicta, 521, 618. Obedientia periculo eripit, 521. Potior est abstinentia, ibid. Obedientia fere comes humilitatis, abstinentia saepe superbiae, ibid. Latrones convertit, 522. Obedientia prima virtus monachorum, 538. Obedit leo anachoretae, 440, 539. Obedientiae [Col. CIII] incredibilis magna miracula, 541. Obedientiae promptitudo, 545. Obedientiae fructus prophetia, 546. Aridum lignum irrigatur, ibid. Obedientia superat paternum affectum, 547. Obedientia morti praefertur, 551. Obedientia victoriam refert resignato, 584. Obedientiam caecam exigunt seniores, 599. Obedientia exacta, 617. Lignum aridum obedientia viret, ibid. Leaenam secutus adducit obediens, ibid. Obedientiae praecellentia, 618. Obediens proprio illio non parcit, ibid. Obedientia cur praeferatur continentiae, ibid. Obedientia praecipue in novitiis quaerenda, 619. Obediens a periculo liberatur, ibid. Obedit frater fratri in arduis, ibid. Mortuum suscitat, ibid. Ex obedientia pater filium in furnum jactat, et rorescit furnus, 620. Obedientiae aureola, ibid. Obedientia prompta, 625. Obediens prompte cani similis, 627. Obediens latroni eum convertit, 655. Obedientiae necessitas, 730. Fructus, ejectio daemonum, 731.
- Obmutescit daemon Pachomio praesente, 114.
- Obsessus a daemone liberatur, 52.
- Parentes cur honorandi, 213. Parentum in filios affectus potens, 217, 218, 220. Parentum curam gerunt in coelo filii, 220. Parentis suae aspectum fugiunt Poemen et Nuph, 523. Parentum et amicorum litteras non lectas exurit monachus, 550. Parentum abnegatio, 570. Parentibus et amicis nihil tribue cum saeculo renuntias, 593. Parentibus ne det monachus munera, quia non prosunt, 616. Parentem suam clausis oculis aspicit Marcus, 618. Parentum diversa conditio, 646. Parentibus et amicis quomodo succurres sine animae naufragio, 712.
- Peregrinatio divi Hieronymi, 4. Peregrinationes ad quid utiles, 64. Peregrinatio Jerosolymitana celebris, 164. Peregrinatio ad sepulcra sanctorum martyrum, 180. Peregrinatio ad templum sancti Cyri, 192. Peregrinatio spiritualis, 626.
- Professio monastica abolet peccata, 68. Professio non prodest negligenti, 126.
- Propositi sanctus Antonius aequabiliter tenax, 60. Proposita bona mane statue, 683. Propositi firmitas retinenda, 719.
- Proprietarius punitur, 533. Proprietas vitanda, 546. Proprietarium affligunt canes et aves, 581. Mortuus saeculo non exspectat testamenta, 582. Proprietatis amor affligit monachum, 584.
- Recta anima quaenam sit, 41.
- Regulam ab angelo accipit sanctus Pachomius, 116, 120. Regulam ab angelo accipit sanctus Posthumius, 236. Regulae imbecillioribus accommodandae, 737.
- Religiosae vitae praestantia, 15, 279. Religiosi quam strenue diabolo repugnent, 46. Religio peccata praeterita abluit, 52. Religiosus vagus languescit, ut pisces extra aquam, 58. Religiosus cogitet se primum inchoare, 59. Religiosi status in utroque sexu excellentia, 66. Religiosa conversio baptismo similis, 68. Religiosorum victus vestitus, habitatio, etc. Ab angelo praescribuntur, 120. Religiosae vitae exercitatio, angelicae vitae imitatio, 242, 243, 245. Religiosi mortis praecones, 254. Religionis falsae varia genera, 255. Religiosae vitae sublimitas unde colligatur, 580. Religiosum quid efficiat, 601. Religiosae vitae securitas prae saeculari, 641. Angelos imitantur religiosi, ibid. Religioso velut in exsilio vivendum, [Col. CIII] 618. Religiosae vitae praestantiam miratur imperator, 627. Religionis ingressus baptismi instar, 645. Religionis labores sunt quasi martyrium, 652. Religiosae vitae occasio Paulo Simplici est uxor ejus adultera, 730. Religiosae vitae votum periculo eximit Maurorum, 867.
- Renovare et resurge a peccatis, 575, 576.
- Renuntiatio saeculi baptismo similis, 68. Renuntiandum perfecto saeculo, 511, 583.
- Resignatio in obedientia victoriam parit, 584.
- Abdicationem rerum suadet sanctum Evangelium, 276.
- Abnegatio nobilis monachi sportas ferentis, 574. Abnegatio vera quaenam, 623.
- Cellula super columnam, 176. Cellulae Baradati angustiae, 854.
- Classes XXIV monachorum secundum litteras alphabeti Graeci, 142.
- Clausura monasterii sancti Isidori, 759. Clausura exacta, ibid.
- Concordiam facit iratus princeps, 199. Concordia et pietas maximi aestimata, 515. Concordia praefertur austerae vitae, 657.
- Convivas habent Aegyptii mortuos, 73.
- Ferventem spiritu fugit daemon, 531. Fervor primus religionis conservandus, 596. Fervor spiritus utilis, simile, 682.
- Matrimonium iniquum perficitur, 157. Matrimonium virginale, 158, 652, 713, 779, 894. Matrimonii usu sibi interdicunt conjuges, 351.
- Mulieris specie apparet diabolus, 119, 135, 230, 575. Mulierem solus videre renuit Nonnus episcopus, 378. Mulierum conversatio, etiam sanguine junctarum, periculosa, 496. Mulierum aspectum fugit Arsemus, 51 […] , 564. A memoria etiam mulieris timet, ibid. Cum muliere conversari periculosum, 654, 659, 660. Mulierum fuga omnibus necessaria, 692, 693. Mulieres fugit Elias metu lapsus, 735. Mulierem per quadraginta annos videre non est passus abbas Joannes, 739, 741. Mulieris spectro de ipitur monachus, 742. Mulieres ob periculum baptizare renuit monachus, 864.
- Novitii per triennium, 120. Novitii dissoluti dimissionem differt sanctus Pachomius utiliter, 128. Novitii debent ad infantiam reverti, 543. Novitiorum probatio, 545. Vestes eorum sequestrantur, ibid. Novitius monachus exhortatione juvatur, 548. Cur probetur ante ingressum, ibid. Novitius fervorem primum conservet, 596. Novitii praecipue sint obedientes, 619. Novitii quandoque senum in virtutibus duces, 632. Patientem novitium solatur angelus, ibid. Novitii visitandi, 634. Novitiatus fervorem conserva, 683. Novitiis obsunt colloquia saecularia, 910.
- Nuptiae septem diebus a quibusdam celebrantur, 150. Nuptias fugit sanctus Macarius, 228. Nuptiae filii regis, 262.
- Perseverandum in bono, 41. Persevera constanter in coeptis, 589, simile, ibid. Persevera in cella, 612.
- Sterilitas sanatur, 831. Sterilitas et pestis praedicitur, 852.
- Adorationes plurimas quotidie Deo offert Simeon, 853.
- Divitum consideratio qualis esse debeat, 188.
- Inferni timore juvatur sanctus Hieronymus, [Col. CIV] 6. Infern. poenae denuntiantur Origenem legentibus eique adhaerentibus, 132. Inferni poenarum magnitudo, 526. Inferni consideratio utilis, 565. Inferni memoria tentatos roborat, 586. Inferni metus revocat a lapsu, 654. In inferno Christiani gravius cruciantur quam ethnici, 657. Inferni consideratione meretricem sororem convertit frater, 677. Conversa moritur, 678. Inferni memoria utilis, 685. Infernum evadit mortificatio carnis, 855.
- Sacerdotes aurei ligneis calicibus utebantur, 97. Sacerdotio suos initiari cur non pateretur sanctus Pachomius, 122. Sacerdos malus non contaminat sacramenta, simile, 595. Sacerdos arae assidet sexaginta annis, 765. Sacerdotium inter monachos honorandum, 719. Sacerdotii onus gravissimum, 833
- Afflictio sancti angelos contristat, 171. A ictus post mortem paradiso fruitur, deliciosa cruciatur, 647. Afflictos laetificat Simeon, 850.
- Fiducia in Deum Joannis Eleemosynarii, 182. Fiduciae in Deum merces, 185. Fiduciam habe in Deo, non in pecunia, 584. Fidere noli tibi, 596, 742. Fidendum Deo, 649.
- Negligens religiosus visione monetur, 532, 567. Negligentiae pericula, simile, 611.
- Otium vitat divus Hieronymus libris describendis, 4. Otium fugat vitae in certitudo, 41.
- Otiosus a multis daemonibus pulsatur, 551. Otii pericula, 570
- Zelus animarum, 122. Zelus persecutione crescit, 147. Zelus senis, fornicationem impedientis, 197. Zelus sanctorum Gypriani et Cornelii: orta seditio eo quod Cyprianus Carthaginem everteret, et Cornelius Romam, 347. Zelus falsus apostasiam causat, 542. Zelum animarum suadet angelus, 648. Zelo personam mercatoris induit monachus, ut alios lucrifaciat, 834. Zelo sanctus Joannes Baptista orat pro reductione errantium, 842. Zelus contra haereticos laudatus, 906.
- Exemplo Malchi sanctus Hieronymus ad perfectionem incitutur, 5. Exempla piorum sequitur Antonius, 3 […] . Exemplo Eliae se exstimulat sanctus Antonius, 38. Exemplivis, 117, 121, 242. Exempli necessitas, 119 Exemplum conversae meretricis sequuntur aliae, 202. Exempla peccantium non sequenda, simile, 589. Exemplo praeeas antequam doceas, 592.
- Fides et crucis signum murus inexpugnabilis, 39. Fidem roborat sancti Antonii praedicatio, 53. Fides miraculis firmatu, ibid., et 56. Fides et traditio custodienda, 59. Fides viva maleficia curat; item vita sincera, 66. Fidem suis commendat sanctus Antonius et traditiones, 72. Fidem negat Proterii famulus, 156. Fidem exponit sanctus Barlaamus sancto Josaphat, 254. Fidei summa, ibid., et 290. Fidei lumen suscipitur a filio regis, 257. Fides Christi hauritur ex Evangelio, 259. Fidei declaratio, et fidei mysteria non scrutanda, 285. Fidem discit sancta Eugenia ex Epistolis sancti Pauli, 349. Fidem ignis probat, 871. Fides prava similis columbae fuliginosae, 893. Fidem suadet viro mulier, ut Deo Christianorum feneret, 919.
- Apostatae monachismi hostes, 33. Apostata punitur, 542. Corrigitur et liberatur a daemone, ibid. Apostatarum pessimum ingenium, 734. Apostatas corripit daemon, 903.
- Eligendae vitae perfectionis incumbit divus Hieronymus, 5. Electio ex utero matris, 170. Electio quid, 277, 278. Electio status sollicitam habet Euphrosynam, 364. De electione vitae deliberatio, 646, 647. Eligitur divinitus in abbatem Pacho nius, 736.
- Mercedem accipit non laborans, 634.
- Operatur manibus sanctus Antonius, 36. Opera bona non differenda, 195. Opus bonum detegens, a daemonio vexatur, 197. Opus servile in festis agens non ditatur, 292. Operum manuum necessitas; pensum quotidianum, 551. Operandum manibus monacho, 583. Opus orationi conjungendum, 584. Opus leve et continuum praestat gravi quod cito abrumpitur, 585. Opera bona in occulto facienda, 592. Opera bona vitiat indiscretio, 596. In operatione sit vicissitudo, ibid. Opus monachi quale, 601. Operari renuens non comedat, 603. Operibus propriis ne fidas, 608. Opus bonum non relinquendum ob vanam gloriam, simile, 615. Opera bona absconde, simile, 628. Opera triplicis generis hominum, 635. Visio de eis, ibid. Opera tria honorabilia apud monachos, 649. Opera bona diversimode considerantur, 747.
- Praemio eleemosynae privatur avarus, 194. Praemiis invitatur Josaphat, poenis terretur, 265.
- Vitis ex ore sancti Ephraem infantis, 167
- Vocati multi, pauci electi, 132.
- Vocatio periculose deseritur, 94. Fugiens velut fumus effertur, ibid. Vocationem deserunt quidam, 126.
- Discendi ardor, 610.
- Distractiones orantis, opus daemonis, 508. Distractionum fuga, 610.
- Divitiae sancti Antonii, 36. Divitiarum obtentu tentat diabolus sanctum Antonium, disco argenteo objecto, 39. Evanescit discus, ibid. Divitias contemnens non praestat quid magnum, 40. Divitias et aurum offert diabolus sancto Antonio, 46. Divitiae cur conveniant Romanis praesulibus, 97. Divites quid considerare debeant, 188. Divitis epulonis miseriae, 261. Divitiae parentelaeque non juvant, 273. Divitias in coelum mitte per pauperes, 276. Divites veri quinam, 284. Divitis mors misera, 656. Divitis abrenuntiatio, etiam vestibus relictis, 666. Divitias ut amicis congreget virgo, ipsa opibus coelestibus excidit, 711. Quae deinde astu ab avaritia reducitur a sancto Macario, 712.
- Verbum Dei utiliter audit sanctus Antonius, 36. Verba arguta sancti Antonii ad philosophos, 54, 55. Verbi Dei studiosus Abraham eremita, 144. Verba patriarchae de actibus sanctorum Patrum, et eleemosynae cultoribus, 191. In verbis verum ama, non verbum, 206. Verba pia ruminata faciunt Christianum, 217. Verbo Dei etiam non intellecto utendum, 578. Verbi Dei auditio etiam sola, utilis, simile, 606, 679. Verba saecularium ad spiritualia trahe, 609. Saecularia audiens dormi, ibid Verbum Dei cor emollit, 638. Verba saecularia notunt loqui duae conjugatae, 657. Verba pia continentiam suadent, 774. Verba absque bona vita, panis sine sale, 766.
- Auxilium Dei invoca contra daemones, 620.
- Caecus sanatur, 212. Caecum Didymum solatur Antonius, 533.
- Passionis Christi memoria abstinentiam ciborum suadet, 115. Passionis Christi memor sanctus Pachomius super spinas nudis pedibus incedebat, 116.
- Abstinentia monachorum etiam aegrotorum, 6. Abstinentia inter delicias magna res, 108. Abstinentia Simeonis Stylitae, 170. Abstinentiae bona, 492. Quomodo acquiratur, 493. Abstinentiae austeritas, 568, 569, 570.
- Austeritas vitae divi Hieronymi, 6; Palaemonis, 115; Monachorum antiquorum, 283; Josaphat, 331, 333; Isidori, 709; Evagrii, qui ante in deliciis, 764. Ansteritas monastica ex Veteri Testamento asseritur, 850.
- Avaritia affinem insequitur, 24. Avari vinea infecunda, 81. Avaritiae fetor, ibid. Ab avaro quomodo extorquenda eleemosyna, 189. Avarum sanat redditio pecuniae, 194. Avari semper pauperes, 284. Avara virgo coelestibus opibus excidit, 711. Avaritia sanatur astu. 712. Avari, gulosi, invidi, quibus similes, 766. Avari frumentum sinunt putrescere, 768.
- Diabolus impugnat varie sanctum Antonium, 37, 38, 39. Diaboli apparentis formae, 42. Minas ejus et pollicitationes contemne, ibid., ut passer a Christo irretitus, ibid. Echo procurat, ibid. Diabolus praecipue odit monachos et virgines, 42. Ejus technae, ibid. Diaboli deceptiones, 42. Diversa ejus nequitia, ibid. Diaboli vires Christi adventu fractae, 43. Ejus imbecillitas, ibid. Diabolum fugat crux, 45. Diaboli vultus truces, sonitus horridi, 45. Diaboli tentationes ut vicerit sanctus Antonius, 46. Diabolus insputatus evanescit, 46. Diabolo vires ministrat inertia, 46. Eum vincit laetitia spiritualis, 47. Daemoniacam sanat Jesu nomen, 48. Daemoniacus liberatur a sancto Antonio, 50. Diaboli fetorem solus sentit sanctus Antonius, 52. Daemoniacum liberat crux, 56. Daemonibus omnibus non aequalis nequitiae gradus, 65. Diabolus cur nocet cum sit alligatus, 65. Diaboli odium eludit constantia fidelium, 113. Daemon obmutescit Pachomio praesente, 114. Diaboli tentationes variae et machinae, 118. Diaboli fetor, 135. Diabolus ludit cum iis quos capit, 143. Diabolo sistitur Proterii famulus, 156. Diaboli ope adjutus, postea crucis signo et oratione roboratur, 157. Diaboli praestigiae, 171; blanditiae, 172. A daemonio liberatur currens ad cellam Vitalii, 198. Daemones egrediente anima de corpore, sua in ea opera quaerunt, 200. Diaboli defectio, 255. Invidia in hominem, ibid. Diabolum liberandum impie docet Origenes, 537. Diaboli vexationes sustinentes non sunt contemnendi, 555. Diabolus laetatur lapsu hominum, 556. Daemones a philosophis immissos cruce et oratione fugat sanctus Antonius, ibid. Diaboli consisterium, 580. Diabolum oratione sistit Publius monachus, 650. Daemonum variae differentiae, eadem essentia, 720. Daemonum variae apparitiones, 722. Juxta daemonis templum statuit cellam Thalelaeus monachus, 855.
- Gulosa furti cogitatio vincitur, 494. Gula quando castiganda, 509, 510. Gulae tentatio; remedium, victoria, [Col. CVI] 353. Gulae imperat sanctus, 558. Gula incendium est vitiorum, 570. Gula etiam cibo proposito vincenda, 572. Gulae tentationem ingerit diabolus monachis, 637, 665. Gula domatur, atque uva integra multorum perambulat cellas, 721. Gula importunus fenerator, 761. Gulosi, avari, invidi, quibus similes, 766. Gula et luxuria ut vincatur, 770.
- Jejunia longa divi Hieronymi, 6. Jejuniis et vigiliis se munit sanctus Antonius contra carnis tentationes, 37, 38. Jejuni manent martyres ad XXX dies, 217. Jejunio infirmandus hostis domesticus, simile, 569. Jejunii severitas, 570, 571. Jejunium fornicationis tentationem vincit, 577. Jejunio moderationem adhibe, 601. Jejunium quale daemonem laetificat, 603. Jejunia longa quorumdam monachorum, 606, 723, 734. Jejuniis prolixis monachum corpus exinanire oportet, 758.
- Quadragesimae exacta observatio, 383. Quadragesimae Dominica prima monachi communicant, 383. Quadragesimae exacta observatio in cibis igne non coctis, 721, 723. Quadragesimas XX III sine cibo transegit Simeon, 849.
- Quadraginta noctibus stat monachus inter spinas et non dormit. 584.
- Tentationibus carnis impugnatur divus Hieronymus; remedia adhibet, 6. Tentationibus repugnantem consolatur Deus, ibid. Tentationes studiis vincuntur, ibid. Tentationes diaboli patitur sanctus Antonius, 37, 49. Oratione eas superat, ibid. Tentationes vincens in Spiritu roboratur, 39. Tentatio, vel ad gloriam, vel ad poenam, 44. Tentationes diaboli ut vicerit sanctus Antonius, 46. Tentatione liberatur qui in memoriam Onuphrii sacrificat, eleemosynam dat, thus offert, Pater noster recitat, 103, 105. Tentationes varias patitur Josaphat, 332. Tentationes suas detegunt moniales abbatissae, 355. Tentationis diabolicae gravitas, 369. Tentationes Mariae Aegyptiacae per annos septemdecim, 388. Ad tentandum parati daemones, angeli ad succurrendum, 495. Tentationes varias diaboli videt Pachomius, 505. Tentatum ne despicias, ne et tu tenteris, 520. Tentationes superat oratio, 531. Tentatos consolare, 573. Tentatio utilis, 574. Resistens fortiter liberatur, ibid. Tentationes aperiendae, 574. Eas revelans liberatur, 575. Tentatis adest angelus, 575. Resistentiae fructus, ibid. Tentationem carnis superat fetor cadaveris, 576. Tentatione superatur, quem diabolus impugnavit XL annis, 581. Tentationis et pugnae utilitas, 585, 586. Tentatio ignis sublevanda, 587. Tentationum diaboli varietas, 586. Tentatos roborat inferni memoria, ibid. Tentationis bellum frangit patientia, 587, 590. Tentatio vafra diaboli, 588. Tentatio non te a loco tuo removeat, 589. Tentatio parit coronam, 590. Tentatio quibusdam utilis, aliis nociva, 599. Tentationum diaboli varia semina, 599. Tentationibus dupliciter urgemur, simile, 611, 612. Tentationes quomodo vincendae, 619. Tentatio semper timenda, 620. Tentationis igne percoctus durat, simile, 626. Tentatum curat prudentia, 637. Tentatos tuentur angeli, 638. Tentatus Deum invocet, 657. Tentatus senioris prudentia sanatur, 666. In tentatione sursum aspice, ibid. Tentatum despiciens tentatur ipse, 672. Tentationes quibusdam a diabolo, aliis a seipsis, 676. Tentatus a daemone desperat, 732. Tentatio humilitatem parit, ibid. Tentationes [Col. CVII] alterius novit Joannes, et curat, 740.
- Vitae instituta varia, 851.
- Beatitudo vili pretio comparatur, 40. Beatitudinem dat patientia, 102. Beatitudinis spe matrem solatur sanctus Simeon, 172. Beatitudinis adumbratio, 205. Beatitudinis descriptio, 220, 223. Beatitudo in quo consistat, 258. Beatitudinis praeludium, oratio, 288. Beatitudinis media tria, 562.
- Gloriam Domini videt sanctus Pachomius oculis corporeis, 135. Gloriosus coelum intrat sanctus Simeon, 177. Gloria et splendor sanctae Eugeniae, 348. Gloriae coelestis species, 360. Gloria ab homine instabilis, 593; fugienda, 594. Qui gloriatur, non protegitur a Deo, 628. Ut gloriam fugiat senex stultitiam simulat, 670. Gloria Chrysostomi visione declarata, 901.
- Visione coelesti recreatur sanctus Antonius, 39. In visionibus quid inquirendum, 47. Visio sancti Antonii de animarum post exitum statu, 52. Ejusdem de Ecclesiae afflictione ab Arianis, 57. Ejusdem de haeresi Ariana, 71. Visio abbatis de sancto Simeone, 71. Visio facit eleemosynatorem, 194. Visione Dei carere poena damnatorum gravissima, 260. Visio Arsenii de tribus hominum generibus et operibus, 506, 635. Visio sancti Ephraem, 636.
- Confessione curatur turpi cogitatione lahorans, 216. Confessio potens telum contra daemonem, 553. Confessio captivam animam liberat, 569. Confessio et poenitentia in divinum numerum poenitentes refert, 648.
- Confessores fidei sanctus Antonius honorat muneribus, 59.
- Labi cur permissus Petrus, 268. Lapsus Ruffini et Melaniae in haeresim, 43, 432. Lapsus semper sargat, 516. Lapsu hominum laetatur diabolus, 556. Lapsu monachi exsultat daemon, 576, 580. Lapsum erigit charitas, 577. Lapsus difficile corrigitur, 590. Lapsus paulatim gravior, 744.
- Mutus lit sacrilegus adulter XL annis, 175. Mutus, surdus, aridus sanatur, 214. Mutus est extra psalmodiam Monachus, 905.
- Benedictionem petit demisso capite sanctus Antonius, 53. Benedicto oleo sanatur daemoniaca, 127. Benedictum panem aversatur daemon, 128. Benedictionis sacerdotalis magnum beneficium censet Simeon, 851.
- Divitibus quomodo eleemosyna extorquenda, 189.
- Haereditas opulenta pauperibus datur, 145. Haereditatis aviditas perdit monachum, 588. Haereditas cum mercede pauperibus datur, 602.
- Hospites suscipit sanctus Antonius, 48. Hospitalitas conversionem causat, 114. Hospitis arrogantia, 115. Hospitalitas laudata, 140. Hospitale prima instituit Fabiola, 398. Hospitalitas insignis; atque ingrati hospites docentur, 493. Hospites quomodo suscipiendi, 508. Hospitibus famulantur Novitii, 545. Hospitalitas imperfectum scandalizat, 604. Hospitalitas nulli sit scandalo, 607. Hospitalitas alacris sit, simile, 614. Jejunium solvit, ibid. In Hospite suscipitur Christus, 615. Hospitalitas commendatur arbore divinitus inclinata, 615. Hospitalis domus mutilatorum, 112. Hospes excipitur etiamsi per [Col. CVII] triennium manere velit, 713. Hospitalitatis contentio, 716. Hospites quomodo admittendi, 736. Hospitalitas egregia, 759. Hospitalitas monachorum, 758, 759. Hospitalitati exercendae tres panes divinitus suppeditantur, 770. Hospites excipit Melania XXXVII annis, 773. Hospitalitatis merces, pueri a morte praeservatio, 805. Hospitum cura viris mansuetis commendatur, 825. Hospitalitatis merces, frumentum et oleum indeficiens, 832. Hospitalitatis sectator divinitus relicitur, 866. Hospitalitas Theodoti patriarchae, 870. Hospitalitas Joannis monachi etiam in bestias, 918.
- Liberalitas divi Hieronymi, 3. Liberalitas sancti Antonii, 36. Liberalitatis certamen, 180. Liberalitas monachi cellas suas aliis dantis, 550.
- Officia et pia opera Petri telonearii qui se vendi curarat, 190.
- Palatium struitur in coelo per eleemosynam hic datam, 194.
- Providentiae Dei confide, 584. Providentia Dei circa eleemosynam, 184. Providentia a Ptolemaeo monacho negatur, daemone suggerente, 734.
- Vana gloria privat mercede, 270. Vanae gloriae remedium, 335. Vanam gloriam non fugientes vapulant, 539. Vana gloria laborans a daemone corripitur, 542. Ob vanam gloriam opus bonum ne derelinquas, 615. Vanae gloriae conflictus cum humilitate, 619. Vanae gloriae resistitur viriliter, 724.
- Vendi se jubet Petrus telonearius et pretium dari pauperibus, 190. Vendit se ad eleemosynas dandas sanctus Serapion, 191. Mimos Graecos, quibus venditus erat, convertit, ibid., 761, 762.
- Calumniae affligunt sanctum Hieronymum, 7. Calumnias patitur bene agens, 197. Calumniatorum chartas exurebat Constantinus, ibid. Calumniam patienter fert monachus, 515. Quae struxit calumniam cruciatur, ibid. Calumniam sustinentem liberat resuscitatus, 650. Calumnia mortem affert eam sustinenti et in erenti, 737. Calumniam passas exspectet Dei judicium, 779
- Fugiendae feminae, 98. Fugam in persecutione cur capessant pii, 249. Fuge, tace, quiesce, 528. Fuga hominum utilis, 564, 593, 632.
- Impiorum miseria, 302.
- Injuriae remittendae, 330. Injuriarum tolerantia frangit vires daemonis, 498. Injuriam omnem peccato tuo imputa, 513. Beneficiis eam remunerare, ibid. Injuriarum perpessio porta coeli, ibid., 659. Injuria et laus non mutent monachum, 530. Injuria perfectionem monachi probat, 592. Injuriam et opprobria patienter perfer, 596, 597. Injurias et verbera sustinet innoxius, 623, 624. Injuriarum patientia ostendit verum monachum, 631. Injuriantibus quidam dat mercedem, 659. Injuriis lacessitur adolescens Athenas intrans, et vexatur ab omnibus, 663. Injuriis ne movearis, simile de statua, 683. Injuriae virtutis occasio sunt, 668. Ad injuriam sis insensibilis ut lapis, ibid. Injurias ab eo quem curarat, et opprobria fert Eulogius, 673, 674. Injuriarum et irae memor diabolus, 910.
- Peccata objiciunt sancto Antonio daemones, 52. Peccati origo unde, 65. Peccata dimittuntur interventu sancti Onuphri, 103, 105. Peccata e charta delentur, 159, 160. Peccata omnia appenduntur in statera judicii, 189. Peccata cleri tegit Constantinus, 197. Peccata etiam publica judicare noli, [Col. CVIII] 202. Peccata videns, poenitentiam non vides; itaque alium ne judica, 202. Peccatum deletur quod verecundia celabat, 204. Peccatum a Macario perpetratum fugat leones familiares, 230. In peccatum lapsus periculosus, 268. Peccati pretium in media civitate exurit Thais, 374. Peccatricis Mariae Aegyptiacae vita per annos septemdecim, 386, 392. Peccator peccatorum auget sarcinam, 506. Peccata tua magis pensa quam aliena, 520. Peccata etiam levia in sanctis hic puniuntur, 555. Peccata morbis refunduntur, 586. Peccata aliena ne judices, 594. Ea tege, 595. Tua defle, ibid. Peccator animandus et poenitens recipiendus, 594. Peccata aliena minue, propria aggrava, 600. Peccata quomodo intrent animam, 612. Peccantium caecitas, ibid. Peccati odium necessarium, 613. Peccatorem te tanto magis agnosces, quanto magis Deo appropiaquus, 624. Peccati perseverantia nociva, 635. Peccator angelum contristat, 639. Peccatorem fornicarium compungit sacra lectio, 640. Peccata omnia superat misericordia Dei, 648, 676, 677. Peccati fetorem horrent angeli, 657. Peccata sua videns non videt proximi, 658. Peccata injuriarum causae, 668. Peccati proprii consideratio utilis, 671. Peccatoris stultitia, onus aggravantis, 681. Peccata unde oriantur, 682. Peccatum occasio conversionis, 718. Peccati conscius sacrificans cancro corripitur, sanatur, 724. Peccatum alienum parta, 890. Convertitur fornicator eo facto, ibid. Peccata aliena divinitus novit Stylita, 901. Peccata remissa latroni poenitenti nuntiat angelus, 904.
- Vitia in aliis corrigit sanctus Antonius, 58. Vitiorum curationem omnibus suadet, ibid. Vitium virtuti calcar addit, 377. Vitia paulatim exstirpanda, 590.
- Pauperum pater Florentius, 10. Paupere Elia eguit rex dives, 26. Pauperibus distribuuntur quae supersunt ex labore manuum, 117. Pauperibus distribuitur opulenta haereditas, 145. Pauperibus cibum erogat sanctus Stylites, 171. Pauperi datur aurea crucicula, 180. Pauperes dominos suos vocat sanctus Joannes eleemosynarius, 181. Plusquam VNMD alit quotidie, ibid. Pauperem sua veste induit, 182. In paupere Christum recognoscit, 183. Pauperes visitat, 193. Pauper moritur qui plurima pauperibas dedit, 203. Pauper benigne a pio principe suscipitur, 248. Qui consilio ipsum principem juvat, 249. Pauperes ferant in coelum tuas divitias, 276. Pauperibus vestes distribuit Josaphat, 331. Pauperibus omnia sua dat Pelagia, 379. Paupertas voluntaria, animae requies, 526. Pauperes ne defrauda, 535. Paupertas Arsenii, 582. Paupertas incandidat animas, 583 Ea est thesaurus monachi, ibid. Paupertatis amor recusat eleemosynas, 583. Pauperum curator Deus, ibid., 584. Paupertatem suam solatur pauper intuitu alienae miseriae, 591. Paupertatis tolerantia coelum promeretur, 667. Pauperes et aegroti gemma sunt summi pretii, 717. Pauperum et orphanorum cura, 799. Pauper fingens se mor tuum, vere moritur, ibid. A Jacobo monacho suscitatur, ibid. Pauperum amor, 865.
- Pietatis exercitia, et visitationes sanctarum reliquiarum, 4. Pietatis exercitia in monasterio virginum, 352.
- [Col. CIX] Resurrectionem quomodo Aegyptii adumbrent, 73. Resurrectio quid sit, 259. Dei justitia sine ea constare nequit, ibid. Resurgentium primitiae qua ratione Christus, 261. Resurgendum semper a lapsu, 669.
- Consortia nociva fuge, 602. Bona sectare, ibid. Consortia bonorum utilia, 605.
- Pax datur Christianis, 345. Pacificus semper Agathon, 514. Pacem quae concilient, 563. Pax cum proximo via salutis, 602. Pax praefertur vitae austerae, 657. Pacis osculum fratri daturus, eum a mortuis excitat, 865.
- Amor Dei omnibus praeponitur, 124. Amor a diabolo excitatur, 156. Amor fraternus poenitentiam suadet pro alio, et veniam impetrat, 495. Amor Dei dat constantiam et sufferentiam, simile, 669.
- Animam pro amico quando quis ponat, 530. Animam ponere pro fratre quid sit, 577. Animam pro proximo ponit patiens, 633.
- Pastor ovium sanctus Simeon Stylita, 170. Pastor bonus, 267.
- Mundus coelo comparatus parvus est, 40. Mundum cur fugiebant monachi, 270. Fallacia ejus, 271. Inconstantia, ibid. Mundi amatorum stultitia pulchre declaratur, 272, 274. Mundi vanitas, 279, 351. Mundo addicti in mortuis habentur, 282. Mundi blandimenta fallacia, 347. Mundum fugere utile, 563. Mundum perfecte contemne, 583. In mundo rigor et custodia sui necessaria, 600. Mundi verus contemptus in nobili divite, 604. Mundo illudunt monachi, saecularibus mundus, 656, 721. Mundum abnegat mercator, 757. Mundo mortuus quis, 762. Mundum fugiens virgo in eremum fugit, 916.
- Tristitia bona; mala, 603.
- Contemptus diabolus evanescit, 46, 732. Contemptus etiam minimi mandati periculosus, 134. Contemptum mundi quae suadeant, 212. Contemptus mundi unde oriatur, 245. Contemptum sui amat senex, 661. Contemptus Macarius verba aedificationis dicit, laudatus tacet, 669.
- Justitia Dei sine resurrectione constare non potest, 259.
- Patientia fundat Ecclesiam, 96. Patientia beatitudinem tribuit, 102. Patientiam exercet sanctus, Pachomius super spinas incedens, 116. Patientia et charitas gentiles convertit, 146. Patienter Deus nos exspectat, 200. Patientia et humilitas Codicem ablatum restituit, 503. Patientiae assuesce minora perferendo, 514. Patientia erga infirmum, 523. Patiens labor virgam florere facit, 542. Patientia frangit tentationis bellum, 587. Patientia etiam solitario necessaria, 589. Eludit tentationem, 590. Patientia ejicitur daemon ab obsessa, 622. Patientiam et silentium quomodo disces, 624. Patientia humilis solvit virtutem inimici, 630. Patientia et prudens dissimulatio, ibid. Patientia curantur animae, 631. Patientiam auget minorum toleratio, 631. Patientia senis admiranda, 631, 632. Patientem solatur angelus, ibid. Patienter furtum forens salvatur, 632. Patientiae gradus, 659, 668.
- Ecstasis Sisci orantis, 614. Ecstasis Silvani, 644.
- [Col. CIX] Nominis celebritatem affert sancto Antonio constans victoria tentationum 39. Nominum in libro vitae conscriptio, testimonium est virtutis, 45. Nomen sancti Antonii ubique celebre quia mundum contempsit, 60. Nomen Manichaei unde desumptum, 69. Nomen conciliat virginitas, 72. Nomen sancti Simeonis cervam sistit, 173. Nomen imperatoris olim militi inscribebatur, 238.
- Oratio perfectiorem vitam impetrat, 10. Orati ne superat Antonius tentationes, 37, 38. Orare se fingit diabolus, 42. Oratio fugat catervas daemonum, 49. Oratio fontem impetrat, ibid. Oratio absentia revelat, 51. Oratio virginem curat, ibid. Oratio revelat abscondita, 52. Orando, non imperando sanant sancti, 57. Oratio cum labore manuum, 66. Oratione sanant sancti, Christus imperio, 71. Orationes sanctorum juvant orationes fidelium, 92. Orationis matulinae hora, 103. Orationes triginta sex in monasterio sancti Pachomii ab angelo praescriptae, 120. Orat pro dyscolis monachis sanctus Pachomius, 126 Oratio perseverans etiam in laeso a serpente, 136. Orationis vis contra daemonem, 119. Oratio pulchra sancti Simeonis, 172. Orationibus vivens juvatur quae pro ipso quasi mortuo fiebant, 192. Oratio non exauditur semper eo modo quo vis, 193. Orationi vacat assidue qui Matrem Dei curatorem elegit, 196. Oratio pro meretricibus eas a libidine revocat, 198. Orationi vacans fit ditior, 202. Oratio ante martyrium, 218. Oratio sancti Posthumii, 233, 234, 235. Oratio futurae beatitudinis praeludium, 288. Eam turbat ira, 289. Oratio Barlaam pro Josaphat, 292. Oratio Josaphat ad Deum, 300. Oratio morientis Barlaam, 330. Oratione et psalmis monetur sancta Eugenia, 341. Oratio sanctae Eugeniae prosternit templum Dianae, 348. Oratio et eleemosynae prolem impetrant, 363. Orat elevata in aere sancta Maria Aegyptiaca, 385. Orantes vexat daemon, 508. Oratio tentationes superat, 531. Orare quomodo semper possis, ibid. Orationes crebrae, breves, longioribus praeferuntur, 544. Tertiae, Sextae, Nonae, horarum, mysteria, ibid. Oratio insignis vere poenitentis cum lacrymis, 581. Orationi opus conjunge, 584. Ad orationem etiam diabolus excitat, 606. Orationis perseverantia, 613. Orare maximus est labor; semper orandum; orat Besarion XIV diebus, ibid. Eum impedire conatur diabolus, ibid. Orationis fervor, 613. Ignitum efficit, ibid. Orandi modus, 814. Anima purgata orandum, ibid. Oratio pluviam impetrat, 614. Colloquens quidam saepius orat, ibid. Oratio superioris avertit a subdito periculum, 619. Oratio phantasma explorat, 637. Oratio sistit solem, 649. Oratio sistit diabolum, 650. Orationis perseverantia efficax, 651. Oratione aqua e puteo ascendit, ibid. Oratio de nocte, 652. Ignis ex ore orantium, ibid. Orationi consentiat actus, 657. Oratione pellenda cogitatio mala, 660. Oratio phantasma pellit, 721. Orationes plurimae monachorum, 727. Septingentas fudit virgo uno die, ibid. Orat perseveranter Paulus Simplex, 730 Media nocte, 731. Oratio absque vita honesta cui similis, 766. Oratio injuste accusati, 778. Exauditur, ibid. Oratio bellum avertit, 800. Orat remotus ab aliis Sabas, 801. Orationis ritus, ibid., et 802. Fontem producit oratio, ibid. Orationis instantia, 817. Oratio ne facile interrumpatur, 843, 844. Oratio perseverans [Col. CX] in festis, 853. Oratio mortuum levat, 874. Oratio liberat a periculo, 909.
- Psalmus daemonem fugat, 119. Psalmos et Evangelia suis commendat sanctus Pachomius, 121. Psallit diabolus, 149. Psallendi mos ab angelo praescriptus, 543. Psalmorum Davidis fructus, 801. Psallit semper monachus die ac nocte, 893. Psalmorum meditationem horret daemon, 908, 910.
- Cognitio Dei operatione approbatur, 55. Cognitio Dei ex rebus creatis, 281. Cognitio sui quiete et solitudine generatur, 565. Cognoscit absentia sanctus Antonius, 51.
- Persecutionem Arianorum contra Ecclesiam praevidet sanctus Antonius, 57. Persecutione tyrannorum crevit Ecclesia, 113. Persequitur monachos rex Indiae, 244.
- Animae naturalis puritas fons virtutum, 41. Anima recta quae sit, ibid. Custodiam omnem adhibe animae, ibid. Animae tranquillitas praesens majestatis indicium, 45. Animae cura adhibenda, 47. Animarum post exitum statum videt sanctus Antonius, 52. Animam Ammonis in coelum videt vehi sanctus Antonius, 51. Animam exeuntem e corpore quinam ad se trahere conentur, 68. Anima Onuphrii angelorum concentu in coelum defertur, 103. Animarum dignitas, 104. Animae ad membra et corpus colloquium, 134. Animae an prosit corporis in templo sepultura, 143. An obsit malis, ibid. Animas defunctorum suffragiis juvat sanctus Joannes Eleemosynarius, 192. Animae egredienti de corpore daemones occurrunt, sua in ea opera quaerentes, 200. Animam Joannis ad coelum ducit eleemosyna, 205. Animam patris juvat oratione Josaphat, et jejunio, 327. Animae pulchritudo, 377. Animam peregrini deducunt Michael et Gabriel, 656. Animae et meretricis apologus, 659. Animas justorum et damnatorum videt Antonius, 675. Animam quae maculent, 681. Animarum mille lucrum, 714. Animas justas et damnatas videt sanctus Antonius, 729. Anima non facile capitur nisi sensuum aperiat portas, 796. Animarum cura in communi periculo etiam eremitas spectat, 804.
- Columba in humero sancti Basilii concionantis, 168. Columba super caput sancti Gregorii, 169. Columba accipitrem fugiens, 275. Columba, anima religiosa, 369. Columbae specie adumbratur Pelagia, 377. Columbae specte apparet sanctus Spiritus, 579.
- Spirituum discretio a Deo petenda, 42, 45. Spirituum bonorum a malis discretio, 45. Spiritus sanctus ignis specie sacrificium circumdat, 159. Spiritus sanctus quos fugiat, 579. Quomodo redeat, 381. Spiritus sanctus quos deserat, 641. Spiritum sanctum quid accersat, 645. Spiritus sancti pretiosum vas Olympias, 780. Spiritus sanctus adest missae tempore, 867, 872, 997.
- Eleemosynam ut faciat, servit Zacharias, 180. Eleemosynam facis non ex tuo, 182. Eleemosyna praecipitur dari petentibus, etiam ornatis auro, ibid. Eleemosyna oliva coronata apparet, 182. Eleemosyna insignis datur nauclero, 183. Eleemosynas defraudantes divinitus agniti, 184. Eleemosyna [Col. CXI] multiplicat bona, ibid. Eleemosynarum thesaurus aufertur; redditur, 184. Eleemosyna magna patriarchae, 188. Eleemosyna ut a divitibus emungenda, 189. Eleemosyna avari et immisericordis Petri telonearii ei prodest, 189. Postea fit insignis eleemosynator, ibid. Eleemosynae nomine data pauperi veste Christus indutus apparet, 190. Petrus jubet se vendi et pretium dari pauperibus, ibid. Eleemosynam quae considerationes suadeant, 191. Eleemosynam persuadet Evangelium, 191. Vendit ideo seipsum sanctus Serapion, ibid. Eleemosynas facienti multi bona offerunt, 192. Eleemosyna cladem moderatur, 193. Eleemosynator invitus Troilus aegrotat, 193. Visio facit eum eleemosynatorem, 194. Eleemosyna hic data palatium in coelo struitur, 194. Eleemosynario duplum restituitur, 195. Eleemosynae centupla remuneratio, ibid. Eleemosynae fructus ingens: ditatur orphanus, 196. Eleemosynam danti vel invito a Deo redditur, 199. Eleemosyna Joannis animam ad coelum ducit, 205. Eleemosynas non de alieno, sed de proprio fac, 209. Eleemosyna bona in coelum praemittit, 273. Eleemosynae Philippi patris sanctae Eugeniae, 346. Eleemosynae et oratio prolem impetrant, 363. Eleemosynae magnae Antigoni, 351. Eleemosynas recusant quidam, ut manibus victum quaerant, 583, 584. Eleemosyna miraculo firmatur, 616. Eleemosyna sine mensura danda, 616. Danti datur et abundat, ibid. Eleemosynae pretium ne facias, 715. Eleemosynas faciens aequatur sancto viro, 757. Eleemosynae Severiani et uxoris, 771; Eleemonis, ibid. Eleemosynae motivum quale esse debeat, 809. Eleemosynam et pauper facit, 900. Ea lupinos dulcescere facit, ibid.
- Misericordiam, et posteritatis durationem ostendit Deus sancto Pachomio, 133. Misericordia insignis Joannis Eleemosynarii erga impostorem eleemosynae, 196. Misericordia Dei superat omnia delicta, 648.
- Reprehensio sui utilis, 919, 520, 669, 671, 672. Reprehende teipsum in omnibus, 623.
- Teipsum salva, simile, 611.
- Altare evertere visi muli, 71. Altari sanctificato adstat angelus, 864.
- Benignitas Christi in suos servos, 60.
- Communionem Dominico die ab angelo accipit Paphnutius, 102. Et socii eremitae, ibid. Communio quotidiana, 170. Communio negatur nolenti reconciliari, 187. Communio hebdomadaria suadetur, 211. Communicant omnes Dominica prima Quadragesimae, 383. Communicantium digne angelus nomina scribit, 759. Communio merita et demerita discernit, 524, 523. Gaudent angeli de ea: daemones tristantur, ibid. Communicantium merita et demerita videt Paulus Simplex, 640. Videt episcopus, 676. Communicantium diversus vultus, 647, 648. Communicantium mentem cognoscit Eulogius, 760. Impedimenta communionis singulis accedentibus praedicit, ibid. Georgius abbas in cella manens in ecclesia invenitur ut communicet, 900.
- Carnis motus varii, 573. Origo eorum, ibid. Victoria, 575. Carnis concupiscentiae vis: ea non tam labore quam oratione superatur, 580. Carnis stimulo liberatur monachus, 864.
- Eucharistia asservatur in columba super altare suspensa, 156. Infantulus [Col. CXI] in ea apparet, ibid. Eucharistiae effectus, 270. Eucharistia vere est corpus Christi, non figura, 636. Cur sub specie panis, ibid. Refrigerat tentatos, 638. Eucharistia carnalibus cibis praemittenda, 715. Ejus rurus usus praestigias causat, 720. Fictio detegitur, 715. Eucharistiam Marcus ab angelo accipit, 725. Eucharistia integra manens ollam ferventem refrigerat: haeretici panis resolvitur, 869. In lutum projecta Eucharistia fulget, 000. Fornicarius sacrificans cancro corripitur, 724.
- Jactantiam fuge, 593.
- Luxuriae furor, 6. Luxuriae spiritum tetra specie videt sanctus Antonius, 37. Luxuria arrogantiae comes, 116. Luxuriae dedita sanatur, 159. Luxuria effrenis causa prodigalitatis et homicidii, 374. Luxuria molestiis superanda, 533. Luxuriae inflammatio poena est gravioris peccati, 551. Luxuriae impotentia etiam in senibus vivit, 578. Luxuria ut vincenda, 579. Durum remedium, ibid. Luxuria non tam superat labor quam oratio, 580. Luxuriosorum facies apparent nigrae in sacra communione, 648. Luxuria quomodo vincenda, 726. Luxuriae fomes curatur, 735. Luxuriam avertit visio, 763. Luxuria et gula ut vincantur, 770. Luxuriam puniens fontem exsiccat, 798. Luxuriosae insidiae repelluntur, 843. Luxuriosus lepram contrahit, 866. Luxuria fugat Spiritum sanctum, 907. Luxuriam fugit virgo eremum petens, 916.
- Missa in honorem sancti Onuphrii a tentatione liberat, 103, 105. Missam quotidie celebrat sanctus Basilius, 155. Missam integram pulchre curat audiri patriarcha, 200. Missae et hymni nocte Dominica, 346. Missam sequatur silentium, 570. Missae tempore Spiritus sancti praesentia, 867, 808, 907. Missam ut Dominica celebret ab angelo e carcere educitur presbyter, 894. Reducitur ab eodem, 895.
- Pollutionis origo, 665.
- Vanitatis mundi fugam quae suadeant, 124. Vanitas punitur, 172. Vanitatem causat datio eleemosynae, 194. Vanitas et instabilitas rerum praesentium, 246, 218. Vanitas mundi, 279, 3 […] 1. Vanae gloriae ruina, 592.
- Detrahentes aversatur sanctus Pachomius, 123. Detractores odit et excludit patriarcha, 188. Detractionem fuge, et nullum contemnas, 519. Detractor fratrum carnes manducat, 571. Detractiones fuge, 607. Detractio parabola aperitur, 658. Detractor cui similis, ibid.
- Labor constans in sene Antonio, 20. Labor manuum cum Psalmis, 66. Laborem manuum exercet sanctus Pachomius, 121. Laborans diebus Dominicis non ditescit, 202. Labor vitae aeternitatis intuitu fit levis, 493. Labor superat fornicationem, 496, 497. Laboriosa vestigia numerat angelus, 589. Labor virtuti junctus non attendendus, simile, 589. Laboranti succurrit Deus, 649. Laboribus plus quam sermonibus opus est juveni, 709, 710. Labores varii monachorum, 737.
- Retia in venatione per quadraginta milliaria, capiunt etiam tres monachos, qui subeunt martyrium, 585.
- Convicia daemonum, 66. Convitiis appetitur nepos patriarchae, qui animum ejus sedat et convitiatori praestat beneficium, 187. Convitium perferre quaenam suadeant, 199. Contumeliam pati praeclarum, 629. Contumeliam tolerans hominem nequam convertit, 757, 758. Contumelia non mutatur monachus, 813.
- Diaconi dignitas, 623.
- Examen quotidianum, 50.
- Exercitatio athletarum, 000. Exercitia eremitarum, 100. Exercitatio religiosa angelicae vitae imitatio, 242, 243, 245. Exercitia pia sanctae Euphrasiae, 354. Exercitia et solitudo in Quadragesima, 383. Exercitium matutinum quotidianum, 562. Exercitia varia Alexandrae, 711. Exercitia sint moderata, 727. Exercitia varia Simeonis, 853.
- Haeresim indicat fetor, 131.
- Irae tyrannis superanda, 41. Iram aut flagitium frustra quaerit scortum in sancto Ephraem, 168. Iram servans princeps ad concordiam revocatur, 199. Iracundia et cupiditas hostes sunt, 244. Ira orationem turbat, 289. Irae variae causae et modi, 512. Ira non solitudine sed consortio superanda, 515. Irae imperat sanctus perseveranter, 558. Ira mentem turbat, 568. Reconciliare ante somnum, ibid. Iracundus neminem increpes, 570. Iram superat oratio, 584. Ira quando adhibenda, 601. Irae quatuor modi, 638. Irae causae quatuor, modi totidem, 667. Iracundi ager ardet, 918. Exstinguitur oratione Davidis, ibid.
- Judicium temerarium fuge, 50, 192. Judicium de aliis cui competat, 122. Judicare noli ante tempus, 198. Judicare noli etiam publica peccata, 201, 202. Judicare noli alium, 520, 599. Judicium proximi Deo relinque, 594, 595. Non judicans quietem habet, ibid. Judicii timor, 608, 609. Ne judices aut laedas quemquam, 657. Judicium rectum et justitia monachi, 835.
- Justus quomodo ut palma floret, 645
- Ordinatio periculosa, 907.
- Passiones animam obscurant, 679.
- Perfectionis se primum studiosum cogitat sanctus Antonius, 18. Ejus vita perfecta ad virtutem via, 35. Perfectioni studuit etiamnum puer, 36. Perfectionis studio intentus sanctus Pachomius, 116. Perfectionis studium quae suaserint sancto Basilio, 164. Perfectio Zosimi, 382. Item aliorum monachorum, 383. Perfectionis gradus, 549. Perfectionis assequendae modus, 562, 563, 684. Perfecte mundo renuntia, ne audias a divo Basilio: Et senator esse desisti, et monachum non fecisti, 583. Perfectum se putans, humilietur, 626. Perfectionis puncta septem, 657. Perfectionem quae promoveant, 680. Perfectio abbatis Pambo, 715. Perfectionis ardor in sancto Macario, 724. Perfectioni attende, et examina opera tua, 741.
- Reconciliatio ante missam, 186. Reconciliari nolenti communio denegatur, 187. Reconciliatur princeps, iram remittens, 199.
- Cibum quotidie ab angelo accipit sanctus Onuphrius, 102. Cibi lautiores in Paschate, 115. Cibum jubetur dives ferre monachis, 239, 240, 241. Ciborum delectus fugiendus, 568. Cibi oblivio ex colloquio spirituali, 571. In cibo rancido patientia senis, 572. Cibi concupiscentia domita, uva intacta cellas [Col. CXIII] perambulat, 721. Cibi appetitus insatiabilis curatur, 830.
- Panem iratus projicit in pauperem Petrus Telonearius, 189. Panem porrigit Christus sanctae Eugeniae, 348. Pane abstinet eremita Abraham L annis, 371. Posidonius XL annis, 761. Panis coelitus subministratur, 539. Pane quotidiano donatur divinitus monachus, 744; eo privatur negligens, ibid.
- Arbor sine fructu homo sine opere, 605.
- Daemoni credendum non est etiam vera dicenti, 43.
- Deceptiones diaboli variae, 42. Decipiunt daemones affinitate virtutum, 43. Decipitur monachus a daemone specie humilitatis, 580. Deceptio et querelae damnatae, 647. Deceptio miseranda monachi, 661. Decipit monachum superbum diabolus falsa Salvatoris specie, 733. Deceptio Abramii dicentis se a Deo ordinatum presbyterum, 769.
- Haereticos et schismaticos citat sanctus Antonius, 53. Haereticorum sermo serpente deterior, ibid. Elementa ingemiscunt contra haeresim, ibid. Haereticos fuge, 59, 137, 201, 598. Haeresim Arianam praevidet sanctus Antonius, 71. Haereticorum detestatio, 123. Libri Origenis aquis merguntur, ibid. Haeresim fetor indicat, 131. Haeretici impugnantur, 195. Haereticorum se dicit patrem diabolus, 212. Haereticos odit sancta Paula, 411. In haeresim labuntur Ruffinus et Melania, 431, 432. Haeresis malum, 499, quia separat a Deo, ibid. Haereses contentionibus crescunt, 538. Haereticos convertit charitas, 616, 771. Haeresim persuadet eloquentia, 805. Ab haeresi revocat visio haeretici damnati, 868. Haeretici cellam inhabitans misere moritur, 916.
- Maleficia quomodo curanda, 66, 88. Maleficum consulit Proterii famulus, 156. Malefici epistola ad diabolum, ibid. Maleficium a conjugibus ablatum, 821.
- Oraculorum origo, 44.
- Phantasma explorat oratio, 637. Phantasma depellit aquae benedictae vis, 720; et oratio, 721. Phantasma mulieris monachum decipit; irridetur a daemonibus, 742.
- Praecepta Dei imple, futura ne scrutere, 45. Praecepti etiam minimi contemptus periculosus, 134. Praeceptum humile utilitatem affert, 628. Praecepti transgressio locum desolatum facit, 638.
- Dilemmate perstringit sanctus Antonius philosophos, 55.
- Discretio spirituum bonorum a malis, 45, 58, 66, 135; a Deo petenda, 42, 45. Discretio humilis iram sedat, 501, 502. Discretio viam regiam docet, 552. Ea virtutum genitrix et custos est, ibid. Ejus defectu cadit Hero. Seipsum in puteum praecipitat, ibid. Indiscretus perit, ibid. Discretionis defectus illusiones causat, 553. Discretio senioris, 599. Discretionis defectus opera bona vitiat, 596. Discretio securi similis, 602. Discretos quaere quibus tua aperias, 605.
- Futura solus Deus novit, 44. Hominem ea nosse non juvat, ibid. Futura quomodo cognosces, 45. Futura contingentia an sciat daemon, 135, 136. Futura probantur ex praecedentibus, 266.
- [Col. CXIII] Munuscula rependit sanctus Antonius benefactoribus, 49. Munera sancti Antonii dat sancto Anastasio, ibid. Munera respuuntur ab officialibus, 181. Munera a Barlaam respuuntur, 284. Munera mittuntur pro Ecclesia Jerosol., 288. Munera monachi consanguineis non prosunt, 616. Munera dispensantur egentibus monachis, 715. Munus remittit ex-monachus, 873.
- Mutuum recusatur patriarchae, 185. Mutuum praestans recipit centuplum, 195. Mutuum facile dandum, 196. Mutuans libenter invenit pecuniam, […] 82. Tertio orat antequam eam tollat, ibid Mutuum petenti dat monachus aliunde mutuatum, 918.
- Prudentia in verbis sancti Antonii, 54. Prudens res industria eleemosynarii, 196. Prudens epistola Euphrasiae ad imperatorem, 354. Prudentia tentatum sanat, 510, 637, 666.
- Lacrymarum Silvani copia ex humilitate, 128. Lacrymas, quod nullus se accedat, fundit patriarcha, 181. Lacrymae et compunctio concione Nonni episcopi audita, 377, 378. Lacrymatur assidue sanctus Arsenius, 524, 565. Lacrymae hic lavant, post mortem urunt, 566, 567. Lacrymarum donum paucis concessum, 567. Lacrymae cogitationes malas superant, 613. Lacrymarum virtus, 682.
- Visitat suos sanctus Antonius, 49. Visitat monachos Paphnutius, 99. Visitat bis aut ter infirmos per hebdomadam patriarcha, 183. Visitat pauperes sanctus Joannes Eleemosynarius, 139. Visitandi Novitii, 634. Visitari quomodo debeant mulieres in necessitate, 693. Visitatur Nathanael a septem episcopis, 718. Non visitandi amicos votum, 764. Visitantes fugit Sabas, 803. Visitatus saepius a Christo sanctus Joannes Baptista in spelunca, 863.
- Honorem fugit sanctus Antonius, 48. Honores quandoque mores meliores reddunt, 127. Honores inique defuncto exhibiti dolorem ejus augent, 129. Honor cur parentibus debeatur, 213. Honorem fugit monachus, ne humilitatis jacturam incurrat, 498. Honores declinans stultum se simulat, 517. Honores fugit Pinuphius, 547. Honorabilia tria apud monachos, 649. Honorem fugiunt sancti, 833.
- Humilitas Dionysii monachi, 107. Humilitas lacrymas ciet, 128. Diabolum superat, 129. Humilitas clericum contumacem frangit, 186. Humilis sermo superbos sanat, 199. Sententiae humilitatem suadentes, ibid. Humilitas profunda Euphrasiae, 360. Humilitate daemon vincitur, 497, 498. Humilitatem ne perdat monachus, jacturam fugit, 498. Humilitas est salus animae, 499; pellit daemonem, 501. Humilitas invidiam sedat, 514. Humilitatis studio sibi detrahit senex, 517. Humilitatis navigii spiritualis gubernaculum, 518. Humilis sermo malos in melius mutat, 519. Humilitas laqueos daemonis effugit, ibid., 620, 624, 627, 651, 731. Humilitas quomodo acquiratur, 526, 549. Ejus octo signa, ibid. Humilitatis specie eductus monachus, a diabolo decipitur, 580. Humilis libenter monetur, 593. Humilitas virtutum fructus profert, 606. Humilitatis et vanae gloriae conflictus, 619. Humilitas Arsenii, 621. Humilitas sanno est Dei, 623. Humilitas prima virtus monachi, 623. Humilitas insignis, 625, 626. Incendit daemonem, 626. Humilietur qui perfectum [Col. CXIV] se putat, ibid. Humilitatem quomodo scies an habeas, ibid. Humilitas imperturbabilis, 627. Mysteria revelat, 628. Humilitatis verae via, 629. Opera praestantia, ibid. Solvit virtutem inimici, 630. Humilitas invidiam vincit, 633. Humilitas ancillae Dei, 639. Humilia te ipsum, et cane inferiorem te aestima, 660. Humilitas charitatis praecursor, 670, 671. Custos bonorum operum, 671. Humilitas coriarii, ibid. Ex humilitate diaconi officium exercere renuit Theodorus, 679, 680. Humilitatem parit tentatio, 731. Humilitas stultitiam simulare docet, 738. Ea virgo aliis sanctior, ibid. Humilitas insignis Gregorii papae, 907.
- Crudelitas sacrilega Arianorum, 57.
- Exhortationum efficacia, 124.
- Gratiae Dei efficacia, 121. Gratiae Dei necessitas, 574, 693. Gratia Dei specie virginis apparet, 591. Gratiae Dei bona ascribenda, 766.
- Latro ad columnam Stylitae quasi ad asylum fugit, 137. Moritur, 174. Latro visione conversus fit monachus, 446. Latro conversus ad monachismum exemplo est virtutum; ab angelo peccata remissa audit, 904.
- Linguis variis loquitur daemon per obsessum, 97. Lingua ignea in sancto Basilio, 161. Linguae continentia necessaria, 567. Linguae custos passiones frenat, 751. Linguam non refrenans, ubique peregrinus est, 59. Linguae accurata custodia, 608.
- Loquitur Graece miraculo sanctus Ephraem, 161. Loqui in ecclesia vetat patriarcha, 201. Loquere nihil donec rogeris, 598. Loquere utilia potius quam sublimia, 600. Loquens utilia taciturnitatem servat, 601. Loquentes spiritualia praesentes habent angelos, 645. Loquere maxime cum iis quibus prodesse possis, 740.
- Sacramenta non contaminat malus sacerdos. Simile, 595.
- Sacrificia offert parens in Josaphat nativitate, 247.
- Surdus fit adulter sacrilegus XL annis, 175. Surdum et mutum sanat Petrus Telonearius, 190.
- Verba sancti Antonii sale condita, 40. Verba haereticorum serpente deteriora, 53. Verba ultima sancti Antonii ad suos, 59. Verba impia nolens proferre, martyrio honoratur, 210. Verba bona audire utile, 245. Verbum durum prolatum affligit proferentem, 555. Verba seniorum opere complenda, 566. Verba dura fuge, 568. Verba dura alteri ne dicas, 572. Verborum sinceritatem sectare, 592. Verbis facta congruant, 593. Verbum odiosum gratiam fugat, 596. Verba tua juncta sint lacrymis et compunctioni, 660. Verbum etiam leve foris auditum distrahit, 606.
- Verberat diabolus sanctum Antonium, 38, 46. Item sanctum Pachomium, 119. Verberare Gaddanam abbatem volentis Judaei manus exsiccatur, 770.
- Admonet Constantinum imp. sanctus Antonius, 56. Item judices, 57. Admonitio postrema sancti Antonii, 58, 59. Admonitionis utilitas, 245. Admoneri gaudet humilis, 593. Admonens alios a lapsu proprio erigitur, 744. Admonitiones variae unius senis, 905. Admonitiones et instructiones Marcilli abbatis, 908.
- [Col. CXV] Aspectu solo populum docet sanctus Ephraem etiam tacens, 169. Aspectum virorum vitat Alexandra monimento per duodecim annos inclusa, 711.
- Caedere volens monachum immobilis haeret, 902.
- Catechismus baptismum praecedit, 114. Catechizantur parentes sancti Astionis, 221, 222. Catechista mittitur a Deo, 252. Catechizatur filius Regis, 254.
- Corripitur patriarcha in visione a monacho quem mandarat verberari, 191. Correptio mansueta, 195. Correptio nimia nocet, 520, 577. Correptionis utilitas, 631.
- Crudelitas Judaeorum, 207, 209.
- Curatorem elegit orphanus Dei Matrem, 196.
- Docetur a Deo sanctus Antonius, 52. Doctrinae evangelicae vis, 56. Docere ut possis alios, passiones carnis doma, 118. Docetur ab angelo sanctus Posthumius, 233. Doctrina pia quibus suggerenda, 253. Docetur monachus ab ibice venenatas herbas discernere a sanis, 541. Doctrina mundans virtutem retardat, 596. Docens et non faciens cui similis, 601. Docendum quomodo et discendum, 603. Doctrina divina sancti Ephraem, 637. Doce i rogat David a Deo tria, bonitatem, disciplinam, et cognitionem, 766. Docet Aphraates et instruit omnes, 819.
- Educant parentes Antonium summa cura, 36.
- Exhortatio pia sancti Antonii suadet perfectionem, 40. Exhortationis effectus, 47. Exhortationes Joannis, 741, 742. Exhortans alios ipse a lapsu erigitur, 744. Exhortatio Macedonii ad Theodoretum, 831.
- Homicida detegitur resuscitato occiso, 818. Homicidium fuge, consideratione vivae Dei imaginis, 829. Homicidae manus ligantur, 866. Solvuntur, ibid. Homicidam arcet manus arida, 881. Eam restituit oratio, ibid. Homicidium morte expiatur voluntarie suscepta, 912.
- Hostes sistit oratio virginis Piamun, 736. Hostes pellit oratio Zenonis, 828.
- Latrones convertit obedientia Paphnutii, 522.
- Matrem videre non vult Theodorus monachus, 126. Illa fit monacha, ibid. Matris aspectum renuit sanctus Simeon, 172. Lacrymantem spe aeternae visionis solatur; quae prae dolore exspirat, ibid.
- Oculos osculari ritus venerationis, 177. Oculorum exacta custodia, 555, 568, 571, 587, 610, 811. Oculus totus sit monachus, 609. Oculi oleo sanati per Joannem abbatem, 739. Oculi auribus fideliores, 741.
- Proximum quomodo considerare debeas, 196. Proximi cura habenda, 811, 820.
- Vulnera gravia a diabolo accipit sanctus Antonius, 38. Vulnera honestant martyrem, 67.
- Beneficia variis a sancto Antonio praestita, 58. Beneficiorum Dei suavis memoria, 120. Beneficia saepe malitiam convertunt, 127. Beneficia lacrymas cient, 128. Beneficium draconi praestat sanctus Simeon, 173. Beneficii praestandi ansa se privati deflet patriarcha, 181. Benefacit convitiatori patriarcha, 187. Benefacere, naturae divinae imitatio, 197. Beneficia rependunt etiam bestiae, 725.
- Conversatio insignis Dionysii monachi, 107. Conversationem saecularem [Col. CXV] fuge, 126. Conversatio diversa monachorum visione monstratur, 132. Conversatio coelestis, 270. Conversatio cum magnis humilitatis hostis, 498. Conversandum semper ut primo die, 529. Conversationem spiritualem sectare, 597.
- Gratitudo sancti Antonii erga benefactores, 40.
- Jesu nomen dejicit daemonem, 46. Jesu nomen daemoniacam sanat, 48. Jesu nomen horrent daemones, 59.
- Leprosum sanat sanctus Basilius, 159. Leprosum et caecum conspiciens sanctus Josaphat contristatur, 251.
- Corporis decor et robur post jejunia in sancto Antonio, 40, 60. Corpora condiunt Aegyptii; mortuos mensis adhibent, 73. Corpora integra Barlaam et Josaphat post mortem suavissimum emittunt odorem, 338. Corpus qua ratione tractandum, 580. Corpus si foveas, animam debilitas, 597, 598 Corpus affligendum ne nos occidat, 710. Corpus non magnopere curandum ubi sana est anima, 717.
- Creavit Deus omnia bona, 65. Creatio hominis, 255. Creaturae indicant Creatorem, 256, 281.
- Ornatus varius nationum, 98. Ornatu Ecclesiae capiuntur gentiles, 146. Ornatus vanus Pelagiae, 376 Ideo vocabatur Margarita, 378. Ornatus nimius reprehenditur. Simile, 823.
- Pulchritudo externa cui similis, 254. Pulchritudo inquietat monachos, 365. Pulchritudinis pericula, 823.
- Compassio Joannis Eleemosynarii erga pauperes, 182, 188. Compassionis erga pauperes fructus, 192.
- Consolatur Deus repugnantem tentationibus, 6. Consolationes respuens corporales, fruitur spiritualibus, 102. Consolatur afflictum apparens in somnis sanctus Joannes Eleemosynarius, 183. Consolationis verba Euphrosinae ad patrem suum, 366. Consolatio mundi arcet consolationem Dei, 645.
- Defunctus expiatur humilitate et contemptu, 130. Defunctis an prosint exsequiae, 143. Defunctam matrem oratione juvat sanctus Simeon, 172. Defunctorum suffragia, 192.
- Funus nobilium et martyrum quomodo curarent Aegyptii, 56. Reprehenduntur, ibid. Funeris pompam vetat sanctus Antonius, 59. Funus curatur pervigilio, psalmis, hymnis, 118, 119. Funus cum psalmis, ramis palmarum et olivarum, 124. Funebris pompa sancti Simeonis, 174. Funerum obsequia et moribundos libenter frequentat patriarcha, 192.
- Mortis timor vitia fugat, 41. Mortem suam praedicit sanctus Antonius, 58. Moritur praesentibus angelis, 154. Mortuos mensis adhibent Aegyptii, 73. Mors sancti Pachomii conspecto angelo, 138. Mors matris ex desiderio videndi filii, 172. Ante mortem triduo orat sanctus Simeon, 174. Odor ex ejus mortui corpore, ibid. Mortem sancti Simeonis plangunt aves et aliae creaturae, 174. Mortua corruit mulier, vetitum locum habitu dissimulato ingrediens, 177. Mortis cogitatio utilis, 200. Mortem Joanni Eleemosynario denuntiat angelus, 203. Morientibus justis occurrunt sancti, 219. Mors quibus terrori sit, 249. Piis transitus ad vitam, ibid, 252. Mortis praeco tuba, 253, 254. Mors quid sit, 259. Mors similis unicorni, [Col. CXVI] 272. Mors temporaria proprie non est mors, 282 Morientem consolatur patrem Josaphat, 327. Mors in Oratorio, 361. Mortem impetrat aliis Euphrasia, ibid. Mortis, judicii, inferni consideratio, 555. Mors vere poenitenti revelatur, 581. Moritur senex monachus laetus et ridens, 612. Mortis timor in Arsenio, 621. Morienti Sisoi apparent sancti, 653. Visio de duorum morientium diverso statu, 656. Mors misera divitis, ibid. Mori proximo quid sit, 658. Mors Juliani revelatur Didymo, 711. Item Sabae, 803. Mors calumniam sustinentis et inferentis, 737. Mortuum se ob eleemosynam fingens suscitatur, 799. Moritur Simeon stando, 853. Mors misera monachi, haeretici cellam inhabitantis, 916. A morte liberans infantes, ab iis periculo latronum eximitur, 911.
- Novissimorum memoria, illecebras carnis vincit sanctus Antonius, 37. Novissimorum memoria cogitationes noxias pellit, 148. Novissimorum consideratio utilis, 516. Novissima considerata taedium laboris superant, 589.
- Plangunt creaturae mortem Simeonis, 174. Planctus magnus sancto Simeone mortuo, ibid. Planctus matris sancti Astionis, 214. Planctus gaudium parit, 524.
- Sepeliendi ritus cum hymnis et psalmis, 219. Sepeliendi mos apud Aegyptios, 73. Sepeliri in templo an animae prosit, 143. An obsit malis, ibid. Sepulcri violator adulter, XL. Annis obmutuit et obsurduit, 175. Sepulturae memoria utilis, 188. Sepulcrum vivens exstrui jubet Joannes Eleemosynarius, cui mortuo duorum episcoporum corpora in medio locum cedunt, ibid. Sepultura solemnis Pelagiae, 380. Sepulcrum parat leo Mariae Aegyptiacae, 391. Sepultura pii absque honore; impiae, celebris, 646. Sepultura divinitus procurata, 655. Sepultura virginum cum palmis et ramis olivae et psalmodia, 737. Sepulcrum incolit monachus, 827. A sepulcro Domini ducem Palaestinae arcet aries, 876. Ob peccata, et maxime haeresim, ibid. Admittitur resipiscens, ibid. Sepulchrum virginis violans, ab ipsa detinetur, 883, 884. Convertitur, ibid. Sepultura cum haereticis fugienda, 916.
- Conversio coelestis Pauli eremitae, 20. Conversionem suadet pia lectio, 62. Conversio sancti Pachomii ad fidem, 114. Conversio Theodori adolescentis, 124. Conversionis sincerae vis, 129. Conversio ad Deum sit sincera, 143. Convertit gentiles patientia et charitas, 146, 147. Convertere conatur praeceptorem et condiscipulos sanctus Basilius, 153, 154. Conversio meretricis per sanctum Ephraem, 168. Conversio multorum per sanctum Simeonem, 171. Convertit Vitalius multas meretrices, 198. Qui ei alapam dederat fornicator convertitur, ibid. Conversio Abenner regis, 325. Conversio Pelagiae, 202, 377, 378. Convertit sanctus Nonnus triginta millia Saracenorum, 379. Conversio sacerdotis idolorum ex colloquio daemonum de humilitate, 497, 498. Conversi philosophi diaboli infirmitatem considerantes, 556. Convertitur nobilis audita virtute orationis contra daemonem, 650. Conversionem parit miseria, 725, 726. Convertit Simeon multos ad se concurrentes, 851.
- Invidet diabolus homini felicitatem, 42. Invidia diaboli in hominem, 255, Invidiam sedat humilitas, 514, 633. [Col. CXVII] Invidiam curat sepulcri memoria, 671. Invidia daemonis contra sanctos monachos, 731. Invidi, avari, gulosi, quibus similes, 766.
- Locus mulieribus interdictus, 172. Locum vetitum non impune ingreditur mulier, 177. Locum tuum non deseras, 580, 612, nisi saluti obsit, 582. Locum ne mutes. Simile, 586. Locum ne mutes, boni specie, 587, 588. Locum qui dimisit, periit, 588. Locus mutandus in tribus casibus, ibid. Loci stabilitas perficit monachum, 589. A loco tuo non te diveltat tentatio, 589. Loci mutatio nocet, 590. Similia, ibid. Locum bene operando serva, 605.
- Morbus longior divi Basilii, 5. Morbi graves virginis curati, 50, 51. Morbum curat oratio, 51. Morbos sanant sancti non imperando, sed orando, 57. Morbus patienter toleratus meritum auget, 136. Morborum causam quaerit sanctus Josaphat, 251. Morbos varios sanat Euphrasia, 358, 359. Morbo laborans alios curat, 555. Morbi utiles, si patienter tolerentur, 562. In morbo tenet senex rigorem abstinentiae, 572. Morbo leprae laborans non acceptat eleemosynam, contentus Deo nutritore, 584. Morbum non levant pecuniae reservatae, ibid. Morbum sanat non pecunia, sed angelus, 584. Morbi vitia frangunt, 586. Morbi non te angant, ibid. Morbum optat senex: dolet se non aegrotare, 590. Morbo laboranti seni ministrat angelus, 591. Morbum patienter fer, ibid. Morbo afflictos consolare, 634. Eis serviens jejunatori praefertur, ibid. Morbo laboranti seni inserviens lavaturam vulneris bibit; quae in aquam mundam vertitur, 635. Morbum curat angelus, 655. Morbus cruce sanatur, 671. Morbus virtutis occasio, 675. Morbum patienter tolerat Benjamin abbas, atque aliis aegris medetur, 717. In morbo Stephanus abbas sapientissimus, 733. Morbi cur immittantur, 766, 767. Morbos negligit austerae vitae amans, 779. Morbo affecti cibis prohibitis utantur, 829. Morbum patienter fert Jacobus monachus, 838, 839. Morbus studium virtutis non retardat, 847. Morbum patienter fert Simeon, 853. Morbi corporis animum firmant, 865. Morborum et casuum causae, 883.
- Quies animae, praesentis majestatis indicium, 45. Quietis amor, 563, 564, 565. Quietis fructus, 555. Quies non facile hic datur, 585. Quietem parit labor, 586. Quietem quae pariant, 682.
- Charitatis officia obit sanctus Antonius, 40. Charitas Christianorum conversionis causa, 114. Charitas mutua integram uvam servat, 507. Charitatis efficacia, 521, 522. Charitas mutua monachorum, 516. Charitas lapsum erigit, 577. Charitatis officium benigne interpretandum, 606. Charitate convertitur haereticus, 616. Charitas fratrum errores tegit, 633. Charitas sit discreta, 665. Charitas juvenis senes refovet; daemon id aegre fert, 726. Charitas si absit, austeritas periculosa est, 735.
- Coelo comparatus mundus parvus est, 40.
- Magister fit discipulus, 9. Magistra puellarum soror sancti Antonii, 49.
- Quaestiones curiosae, 131. Quaestiones curiosas vita, 623.
- Scripta sanctus Ephraem in Ecclesia leguntur, 169. Scripta Origenis haeretici [Col. CXVII] adulterant, 537. Scriptorum Athanasii laus, 873.
- Scripturam sacram studiose audit Antonius, 37. Scripturam sacram attente legit sanctus Pachomius, 116. Scripturam sacram divinitus movetur legere sanctus Basilius, 153. De Scriptura optat sermonem sanctus Ephraem; et hunc meretrix cum eo orditur, 168. Scriptura sacra daemones fugat, 507. Scripturarum notitiam confert humilitas, 550.
- Cogitationes turpes ut vincendae, 42, 510. Cogitationibus nostris se conformat daemon, 46. Cogitationes fratribus revelandae, 41, 526. Cogitationes malae novissimorum cogitatione pelluntur, 118. Cogitationem turpem causat inobedientia, 215. Cogitationes nostras numerat Deus, 287. Cogitationis turpis revelatio daemonem enervat, 494. Cogitationes malae dum invitis contingunt, coronas pariunt, 516. Operatione fugandae, ibid. Cogitatio turpis oratione exstinguenda, 531. Cogitationes aperiendae seniori, 552, 573. Cogitationes celare Novitiis periculosum, 569. Cogitatio mala pellitur oratione et jejunio, 571. Cogitatio est quasi pictor; malam statim rejice, 574. Cogitationem pravam avertit poenae timor, 577. Cogitationum malarum semina suffocanda, 578. Corona contra eas certantium, ibid. Cogitationum instabilitas, 589. Cogitationes tempore evanescunt, 601. Cogitationes eludi possunt, non excludi, 601. Cogitatio otiosa quaenam, 602. Cogitatio immunda non inquinat, si cito rejiciatur, 604, 605. Ejus periculum, 605. Comprimenda, ibid. Cogitationes discerne antequam exeas, 610. Abigas malas, 612. Cogitationum arundinetum comburit Dei timor, 613. Cogitationes malae cur nos impugnent, 629. Cogitationes cum molestae, coelum suspice, 637. Cogitatio mala oratione pelienda, 660. Cogitationum turpium tres causae, 732.
- Cordis custodia, 611. Simile, ibid. Cordis sui quisque janitor, 895.
- Ingrati hospites docentur, 493.
- Infirmos curat sanctus Antonius, 40. Infirmis ministrat sanctus Pachomius, 121. Infirmos bis aut ter visitat per hebdomadam Joannes Eleemosynarius, 183. Infirmam sanat sancta Eugenia, 344. Infirmis ministrat Fabiola, 398. Infirmis assidue ministrandum, 523. Infirmitas virtutem perficit, ibid. Se non infirmari senex dolet, ibid. Infirmiores condescende, 597. Infirmis obsequium praestitum jejunio potius, 693. Iis serviens est instar angeli, ibid. Infirmum per XV annos curat Eulogius, ibid. Opprobria a curato fert, 674. Infirmum ne projicias, quem Deus non projicit, 675. Infirmis serviens Christi subit locum, 674. Infirmis adest, medicum et pharmacopolam agens Apollonius, 717. Infirmum patienter tractat Eulogius, 728.
- Navem dirigit Joannes Eleemos. absens, 183. Naufragium forti et humili animo perfert, 194. Navis perit absque gubernatore, 281. Navem sistit infamicidum, 822. Coelitus vox clamat, mulierem expellendam, ibid. Ea expulsa, navis cursum tenet, 883.
- Paralytica oleo sancto inuncta sanatur, 211.
- Potentiam Christi diabolus fatetur, 46
- Christum in paupere recognoscit patriarcha, 183.
- Damnatorum poena gravissima, visione Dei carere, 260. Damnantur multi monachi, et laici salvantur, 521. Damnatio luxuriosae, 647. Damnatae animae a diabolo percutiuntur, 729.
- Ecclesiam frequentat Antonius, 36. Ecclesia crevit persecutione tyrannorum, 113. Ecclesiae sanctae descriptio, 213. Extra Ecclesiam non est salus, 868.
- Incarnatio Christi a sancto Antonio praedicatur, 54. Incarnatio Christi vires daemonis fregit, 135, 136. Christi incarnatio miracula, crucifixio, 256, 257.
- Salutem tuam cura, et virtutes, non autem ea quae tecum non auferes moriens, 41. Salutis cura sit magna, 47. Salutis viam investigat sanctus Stylita, 170. Salutem affert oratio, bonam mortem impetrans, 193. Salutem vivorum de coelis curant sancti, 223. Salutis dilatio periculosa, 258. Saluti studere difficile inter mundi tumultus, 268. Salutis via quae sit, 528. Salutis principia: fuge, tace, quiesce, 563. Salus proximi procuranda, 633, 634. Salutem quatuor pariunt, 666.
- Velocitas daemonis, 44.
- Vestis sancti Pauli ex palmarum foliis, 16. Vestes monachorum, 21, 26. Vestes sancti Antonii cilicium et pellis, 48, 74. Eas accipit sanctus Athanasius, 59. Vestes Christianorum et martyrum quales olim, 67. Vestes sancti Onuphii, 99. Vestis monachalis fluxum sistit sanguinis, 127. Vestimenta splendida defuncti monachi Pachomius jubet exuri, 129. Vestes suas dat patriarcha pauperibus, 182. Compensat eas Deus, ibid. Veste pauperi data Christus apparet indutus, 190. Vestitur Christus in pauperibus, ibid. Vestis mutatio quid denotet, 283. Vestes recusat, Christo vestitus, 285. Vestium monachalium significatio, 543, 545. Vestes monachorum vetustae et resarcitae, 583. Vestis monachorum mysterium, 608. Vestes quales deceant monachum, 687. Vestem sive tunicam unam habet Paphnutius LXXX annis, 765. Vestit nudum Bisarion suo habitu, ipse interim nudus, 772. Vestes Abraamis post mortem in pretio sunt, 836. Ex vestium Simeonis contactu speratur subsidium, 850. Vestis sacra in igne illaesa, 871.
- Curiositas punitur, 833.
- Praestigias diaboli dissipat crux, 172. Praestigiae diaboli cellam illuminantis, 553. Praestigiae horribiles daemonis, 712. Rara communio earum causa, ibid. Praestigias daemonis eludit oratio, 842.
- Debita monachus ne sollicite exigat, 526.
- Depositi fidem morti praeferunt duo adolescentes, 551. Depositum revelat resuscitatus, 650.
- Delictorum annotatio, 50.
- Examen ante susceptionem in monasterium, 170. Examinat seipsum sanctus Ephraem, 372, 373. Examen conscientiae, 611. Purgatio. Simile. 612. Examina opera tua, an perfecta, 741.
- Furto acquisita etiam perdunt bene parta, 183. Furti gulosam cogitationem, [Col. CXIX] tormentorum experientia Zenon superat, 494. Furtum Athanasius dissimulando furem corrigit, 503. Furantem sua juvat Macarius, 512, 631, 666. Furem tolerat senex, 512. Furti veniam petit bestia, 540. A furto revocat tormentorum memoria, 569. Fur non tolerandus, 598. Furti restitutio parit securitatem, 630. Furis manibus senex coelum acceptum refert, 632, 667. Furtum detegit oratio Innocentii abbatis, 768. Furtum fulmine castigatur, 816. Furem redimit captivum Alexander patriarcha, 870. Fur virginem mortuam spolians, ab ea detinetur; nec dimittitur nisi monachum se futurum juret, 884.
- Rationem reddere in morte difficile, 200.
- Restitutio cum fenore, 185. Restituenti mitescit ignis oratione Simeonis, 816.
- Evangelicae doctrinae vis, 56. Evangelium spoliat sanctum Serapionem, 191. Evangelium et crux testamentum sunt sancti Astionis, 221. Evangelium ad fidem deducit, 259. Evangelium vendit monachus. Ipsum, inquit, vendidi quod jubet: «Vende omnia, et da pauperibus.» 582. Evangelium vendit Bisarion ut pauperi succurrat, 722. Evangelii auditio Simeonem convertit, 848. Meretricem convertit, 869. Et mimum, 870.
- Hominum opera et genera triplicia, 506, 681.
- Imaginum usus, 165. Imago sancti Simeonis in officinis Romae appensa, ad tutelam, 175, 850. Imagines honorandae, 286.
- Veritas odium parit: correpti clerici persequuntur divum Hieronymum, 8. Vera dicenti daemoni ne credas, 43. Veritas una in tota Ecclesia, 278.
- Aquam transit sicco vestigio sanctus Antonius, 51. Aqua monasterii mulierem liberat a serpente Simeon Stylites, 173. Ejusdem oratione aqua impetratur, ibid. Aqua ex puteo sursum ascendit ad orationem servi Dei, 502. Aqua maris Besarionis oratione dulcescit, 532. Aquae a manibus virorum sanctorum vis, 635. Aquas fundit petra a Theodosio monacho percussa, 826. Aqua benedicta maleficium solvit, 79. Phantasma pellit, 720. Aqua solidatur Besarioni, 649.
- Odor ex corpore mortuo sancti Simeonis Stylitae, 174.
- Oleum quid significet, 262. Oleum sanctum paralysim curat, 724. Oleum benedictum a sancto Simeone maximi doni loco habet regina Persarum, 852.
- Reliquiae sanctorum quam utiles, 26, 295. Reliquiae sancti Antonii inventae, 61. Reliquiae martyrum honorantur, 90. Reliquiarum veneratio et praesentia quid efficiat, 92. Reliquiarum amor, 174. Reliquias sancti capiens punitur, ibid. Reliquiae honorantur psalmis, lampadibus, 175. Reliquiarum efficacia, 269. Reliquiae avide expetuntur; certatur pro illis, 554. Reliquiarum aspectus quam utilis, 822. Reliquiae ubi honorantur, ibi sancti invocari peculiariter adsunt, 841, 843. Reliquiae pretiosae, 872.
- [Col. CXIX] Timor unde oriatur, 45. Timor permanens, hostis indicium, ibid. Timor Dei odio et gratiae praeponendus, 57. Timor Domini virtutis magister, 134. Timor mortis sit in te qui fuit magnus in sanctis, 200. Timor Domini, salutis initium, 549. Timor Dei quomodo acquiratur, 563. Ejus utilitas, 565, 566. Timorem generat increpatio, 567. Timor nullus turbat Theodorum abbatem, 585. Timor Dei velut ignis comburit arundinetum cogitationum, 613.
- Unguenta cur spreverit sanctus Antonius, 38. Unguentum ex […] lipsano sancti Joannis Eleemosyn., 205. Item ex aliis corporibus, ibid.
- Crucis signum et fides ad Dominum murus inexpugnabilis, 39. Crucis signum daemonem frangit, 40. Crucis vexillum eleva contra diabolum, 42. Crux diabolum fugat, 45. Crux fugat monstrosam bestiam, 49. Crux Christi praedicatur, 54, 55. Crux daemoniacum liberat, 56. Crucis potentia, 65. Cruce signandi mensam mos antiquus, 115. Crux pellit daemonem, 119. Sanctae Crucis ligno exstinctus ignis, 435. Crux monachi timor Dei, 549. Crux pro velo erigenda navigantibus, 586. Cruce sanatur puer deformatus, 650.
- Vindictae appetitus ut vincendus, 512, 513, 514. Vindicare se volentem Deus non ita protegit, 631. Vindicta Deo relinquenda, 668.
- Candela Deiparae Virginis imagini a Joanne anachoreta accensa, multis mensibus non consumitur, 917.
- Castitas protegit in periculo, 96. Nunquam captiva, ibid. Castitatem reverentur bestiae, 98. Castitas daemonium pellit, 127. Castitas sancti Abrahae eremitae, 144. Castitas in conjugio, 158, 351. Ob castitatis amorem Basilla gladio confoditur, 348. In castitatis testimonium senis baculus super sepulcro ejus frondescit, 500. Castitas in vultu refulget, 554. Ea acquiritur per preces, jejunia, vigilias, ibid. Angeli incentiva carnis auferunt, ibid. Castitatis summa custodia, 571. Castitatis victoria insignis, 579. Castitas verecunda Ammonis, nudum se videre renuentis, 714. Castitatem conjugibus suadet Melania, 774. Hujus neptis marito suo eamdem persuadet, ibid.
- Mariae (B.) Virginis imagini astat sanctus Basilius, 165. Beatae Virginis Mariae suffragio templum ingreditur Maria Aegyptiaca, quae antea divinitus repellebatur, 387. Ejus ope dirigitur, et variis tentationibus resistit, 388, 389. De beatae Virginis imagine non adoranda temere daemoni jurat monachus, ut liberetur a spiritu fornicationis, 874. Per Theodorum abbatem ad sanam mentem reducitur, ibid. Beatam virginem Mariam irridens mimus castigatur, 875. Beata virgo Maria Cosmianam haereticam a sepulcro Domini arcet, 875. Conversam admittit, 876. Beata virgo Maria viri erga monachos benigni familiam sibi commendatam a morte praeservat, 882. Beatae virgini Mariae commendat monachus peregrinaturus quam ipsius imagini accendit candelam, [Col. CXX] quae ardens non consumitur, 817.
- Praesentiae Dei consideratio meretricem convertit, 168. Deo nos gratos facit, 516. Praesentiae Dei consideratione sanctus Ephraem impudicam a se repellit, 598.
- Pudicitiae amor miraculo firmatur, 51.
- Puritas naturalis animae fons virtutum, 41. Puritas animi ex facie noscitur, 149. Puritas mentis in sermone quaerenda, 593. Puritati cedunt serpentes, 650.
- Virginale conjugium Ammonis, 713. Eucharistii, 652. Nebridii, 779. Cujusdam presbyteri, 894.
- Virgines et monachos praecipue odit diabolus, 42. Virginitatem amplectuntur desponsatae etiam puellae ad sancti Antonii conspectum, 58. Virginitatem suadet Theclae sanctus Paulus, 72. Virgines plures quam consules in familia Aniciana, ibid. Virginum decem parabola, 262. Ad Virginitatem et martyrium hortatur sancta Eugenia, 347. Virgines plurimas aggregat Christo sancta Eugenia, 349. Virginum decem millia Ancyrae, 776.
- Angelus verus Assyrios percussit, 44. Angeli boni turbatam hominis sedant mentem, 45. Angelis praesentibus moritur sanctus Antonius, 59. Angelus sancti Onuphrii vires instaurat, 99. Angeli adjutores eremitarum 101. A Sanctis et justis famulantur, ibid. Angelus Custos sanctum Onuphrium in eremum deducit, 101. Ab angelo Dominico die communionem accipit sanctus Onuphrius, 102. Item socii eremitae, ibid. Angelorum concentu anima sancti Onuphrii in coelum fertur, 103, 104. Angelus regulam tradit sancto Pachomio, 120. Angeli animam monachi ducunt in coelum, 130. Angelo conspecto moritur sanctus Pachomius, 138. Angeli praeferunt librum sanctum Ephraem, 167. Angeli contristantur afflictione sancti Simeonis, 171. Angeli deducunt sanctum Simeonem, 174. Angeli ductores nostri, 200. Angelus mortem denuntiat Joanni Eleemosynario, 203. Angelus Raphael comitatur sanctum Macarium, 229. Angelus docet sanctum Posthumium, 233. Eum transfert, 234, et regulam tradit, 236. Angelus diviti praecipit escas monachis deferre, 239, 240. Angelico ductu cameli ferentes cibos perveniunt ad monasterium, 240. Angelus adest tentatis, 575, 638. Angelus sanat pedem cujusdam hortulani poenitentis quod in pecunia spem posuisset, 584. Angelus docet orationem operi jungendam, 584. Angelus aquilae specie juvenem ad eremum ducit, 587. Angelus laboriosa senis vestigia numerat, 589. Angelus infirmo ministrat, 591. Angeli adsunt loquentibus spiritualia, 645. Angeli animam peregrini deducunt, 645. Angeli protegunt monachos, 652. Angeli senem comitantur, 657. Horrent peccati fetorem, ibid. Angelum custodem verere, 685. Angelus Marco eremitae Eucharistiam porrigit, 725. Angelus in amici specie Evagrium solatur, 763. Angelus providentiae arrogantem et sibi placentem deserit, 766. Angelus sanctificato altari adstat, 864.
DOMINICA I ADVENTUS.
DOMINICA II ADVENTUS.
DOMINICA III ADVENTUS.
DOMINICA IV ADVENTUS.
DOMINICA INFRA OCTAVAM NATIVITATIS.
DOMINICA I POST EPIPHANIAM.
DOMINICA II POST EPIPHANIAM.
DOMINICA III POST EPIPHANIAM.
DOMINICA IV POST EPIPHANIAM.
DOMINICA V POST EPIPHANIAM.
DOMINICA VI POST EPIPHANIAM.
[Col. CV] DOMINICA SEPTUAGESIMAE.
DOMINICA SEXAGESIMAE.
[Col. CV] DOMINICA QUINQUAGESIMAE.
DOMINICA I QUADRAGESIMAE.
DOMINICA II QUADRAGESIMAE.
DOMINICA III QUADRAGESIMAE.
DOMINICA IV QUADRAGESIMAE.
DOMINICA DE PASSIONE.
DOMINICA PALMARUM.
DOMINICA PASCHAE.
DOMINICA IN ALBIS.
DOMINICA II POST PASCHA.
DOMINICA III POST PASCHA.
DOMINICA IV POST PASCHA.
DOMINICA V POST PASCHA.
DOMINICA INFRA OCTAVAM ASCENSIONIS.
DOMINICA PENTECOSTES.
DOMINICA I POST PENTECOSTEN.
DOMINICA II POST PENTECOSTEN.
DOMINICA III POST PENTECOSTEN.
DOMINICA IV POST PENTECOSTEN.
[Col. CXII] DOMINICA V POST PENTECOSTEN.
DOMINICA VI POST PENTECOSTEN.
DOMINICA VII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA VIII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA IX POST PENTECOSTEN.
DOMINICA X POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XI POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XIII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XIV POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XV POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XVI POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XVII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XVIII POST PENTECOSTEN.
[Col. CXVIII] DOMINICA XIX POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XX POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XXI POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XXII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XXIII POST PENTECOSTEN.
DOMINICA XXIV POST PENTECOSTEN.
IN FESTIS BEATAE VIRGINIS MARIAE.
IN FESTIS ANGELORUM.
Index in prolegomena, praeludia, notationes
- Abba, id est pater, Hebraeo Syroque sermone, VII.
- Abenner in Menaeis dicitur Ἀβενῆρ, 340.
- Abraames Cyrensis, 859.
- Abraham in Syria, 150
- Absida quid, 232.
- Abspes, 105.
- Acacius Beroeae episcopus, strenuus virtutis athleta, 858.
- Acephali quando orti, 209.
- Acepsimas, 859.
- Acies, lancem trutinae significat, 209.
- Adelphius inter monachos, 1007.
- Adriani. I papae epistola de Vitis Patrum explicatur, LIV.
- Advivere, 97.
- Aedificant, pro distribuunt, errore Graecae vocis in Palladio Herveti, 786.
- Aegyptiorum mos in funere, cadavera condiunt, mensae adhibent, 73.
- Aegyptus regi solita ab equite Romano, 350.
- Aethera, pluralis numeri, 105.
- Agens in rebus, al., magistrianus, 1009.
- Agrestia ligna rudia quibus olim praeliabantur Afri, 232.
- Aila, al., Ailat, 87.
- Albericus longus Salentinus Theodoreti Philothei interpres, 838.
- Albina duplex, 437.—Albina Melaniae Junioris mater, 694, 698.—Albina conjux filii Melaniae senioris, 698.— Albinae se purgat sanctus Augustinus, 695.
- Albinus pro Albina, 698.—Albinus pontifex gentilis fit Christianus, 415.
- Alexander episcopus Alexandrinus, 61.
- Alexandria Aegypti, Magna Alexandria dicitur, 69.
- Almiridensium civitas in Scythia, 224.
- Aloysii Lipomani lapsus, existimantis ex Palladio paradisum factum a typographo, XIV.
- Altare sanctum, 208.
- Alypius Tagastensis episcopus, 694.
- Amata ex Amma Taor depravatum, 1009.
- Amathunta et Amathus, oppidum Cypri, 210.
- Ambrosius Camaldulensis est interpres decimi libri de Vitis Patrum, XLV.—Ambrosius Camaldulensis dicitur Vitam sancti Eugenii conscripsisse, XLI.
- Amma nomen appellativum, id est mater spiritualis, 643, 686.
- Ammon, vel Piammon, 786.—Ammon monachus, 139.
- Ammonius Origenista cum suis, 446, 785.—Ammonius ita parum curiosus, ut cum Romae esset, nihil praeter templum Petri et Pauli desideraret, 785.
- Amoris daemon, 88.
- Amphilochius auctor Vitae sancti Basilii, IX, 162.
- Anastasius papa, 690. Damnat Ruffinum, 422, 423.—Anastasius Bibliothecarius interpres Vitae sancti Joannis Eleemosynarii, XLI. Fecit id jussu Nicolai papae, 206.
- [Col. CXXI] Angeli custodes, 104.
- Animalia ministeria humana miraculose praestant, 25.
- Animae quaedam in campo amoenissimo, 232.
- Anthropomorphitae haeretici monachi aversabantur Origenem, L.
- Anthropomorphitarum haeresis quibusdam catholicis objecta, LI.
- Antiochus monachus Laurae Sabae, abbatis, 208.
- Antonini lapsus, Hieronymum loco Gennadii citantis, XXI.
- Antonius Coma oriundus, 62. Ejus mors, 29, 31. Ejus scripta, 30. Ejus corpus sub Justiniano imp. revelatione inventum, 61. Saepe ad Constantinum de causa Athanasii scribit, 71. Daemonibus exprobrat, 66. Philosophos instruit, 69.—Antonii et Pachomii Vita Romanis innotuit ex relatu Petri et Alexandrinorum sacerdotum, 32.—Antonius episcopus Ephesinus, 690.—Antonius quidam scriptor Vitae Simeonis Stylitae, IX, 176.
- Aphraates, 859.
- Aphrodites oppidum, 90.
- Apocrisiarius, legatus Ecclesiae negotia tractans, 935.
- Apollinarem nondum damnatum audit Antiochiae Hieronymus, 5 et 6.
- Apollo sol, 70.—Apollo monachus, 141.
- Apophthegmata Patrum vel anachoretarum, quandoque hi de Vitis Patrum hi libri fuere inscripti, V.
- Apostolaeum a Ruffino praefecto magnificum templum exstructum, Ruffiniana basilica aliter dictum, 103.
- Apparentia pro apparatu, nisi simpliciter pro apparere accipiendum sit, 930.
- Aprion episcopus, 142.
- Aqua benedicta Hilarion maleficium solvit a stabulo Italici, 88. Aqua in faciem, 368. Aqua scativa quae, 238. Aquam aspergere, animos addere, 362.
- Aquilius consul, 350.
- Archisterium, 72.
- Achitria, 362.
- Ardaburius, 177.
- Argumenta haereticorum contra Vitam sancti Antonii solvuntur, 30, 31.
- Aries, rex Persarum Darius, 68.
- Arii haeresis, 859.
- Ariani ethnicorum moribus se accommodant, 71. Antonium secum sentire mentiuntur, 69.—Ariani idololatrae, 71.
- Ariomanitae, 69.
- Aristaeneta, 87.
- Arma contra daemonem, 66.
- Armaca urbs, vel Armeni, 176.
- Arsacius, 416.
- Arsisius, 416.
- Artaba mensurae genus apud Aegyptios, 207.
- Ascensus Nili, 786.
- Asclepion hegumenus monachorum pater, 231.
- Asella, 86.
- Asinus ad lyram, 340.
- Asmodaeus Venereae cohortis princeps, 63.
- Aspitantes quid, 210.
- Assia in Perside, 232.
- [Col. CXXII] Asterius sophista, 859.
- Atarbius Ponti episcopus, 789.
- Athanasius auctor Vitae Antonii, IX, 30 et 31. Cur non meminerit Pauli, 32. Quando Vitam Antonii et Aegyptiorum monachorum institutum Romam detulerit, 32, 421. Puer cum Alexandro episcopo Alexandrino vivit, 61. Visitavit ecclesias Aegypti et monachos, 74 Visitat monasteria, 142.
- Athenarum epitheta, 163.
- Atheniensium consuetudo in recipiendis studiosis, 663.
- Atho mons hodie habet XXII insignia monasteria sancti Basilii, 784.
- Auctor Vitae Pachomii quis, III.—Auctores, qui Abraham eremitae meminere, 150.
- Augustinus (S.) suspectus Alypio, Piniano, Albinae, 695. Se purgat Albinae, ibid. Sequester inter populum et Pinianum, 696. Monachos defendit, 33. Suos Hipponenses excusat, 697. Cum Alypio contendit, pax brevi conficitur, 697, 698.
- Aurelius (Q.) Memmius Symmachus martyr, 139.
- Auxentius (S.) in Bithinia in visione vidit triumphum Simeonis Stylitae ad coelum euntis, 177.
- Avaritia Maximi, Romanorum ducis, Gothi fame ad rebellandum coacti sunt, 400.
- Babylon, 90.
- Baisane, ibid.
- Balacius Arianus epistolam Antonii conspuens punitur, 72.
- Baptismi materia quae et qualis, 936. Baptismus canonibus olim vetitus dari absque patrino, 38.
- Baptizatis recenter vinum et lac datum, et quare, 140.
- Barachesius martyr, 860.
- Baradatus et Uaradatus idem, ibid.
- Barlaam et Josaphat historia vera esse probatur, 339.
- Baronius non recte facit Evagrium Ponticum auctorem Vitarum Patrum, XVII, XXVI. Ejus lapsus in assignando anno obitus sancti Pauli primi eremitae, 14, 23. Item in tempore quo Joannes Eleemosynarius versus imp. Heraclium iter instituit, 210. Item in numerandis annis Philippi patris sanctae Eugeniae, 349. Item in tempore quando Pachomius militare coepit, 140. Item in tempore quo Nicetas patricius ecclesiae Alexandrinae thesauros petiit imperatori mutuo dandos a Joanne Eleemosynario, 207.
- Basilius, rex Saracenorum, 177.—Basilius Caesareae et Constantinopoli studuit, 163. Basilii Vita olim per varia fragmenta descripta et translata, 166, 167. An Amphilochius Vitae ejus auctor, 162.
- Basterna, vectorium, 350.
- Bavose, 643.
- Be, vel Benus, idem, 786.
- Beanorum depositio, 663.
- Beatus aliquando proprie, aliquando accipitur adjective, 784.
- Bellua hyaenam vel elephantem significat, 1008.
- [Col. CXXIII] Benedictio rerum inanimatarum, 89. Benedictionem hospites adventantes ab hospite petunt, 104.
- Benedicturus imperatori Heraclio proficiscenti ad bellum Persicum Joannes Eleemosynarius a Niceta deducitur, 210.
- Benjamin in Nitria 442.
- Beroea, 97.
- Bethelia, 89.
- Biblus papyrus, 642.
- Biduanas levare quid, ibid.
- Billius Vitam Barlaam et Josaphat censet esse veram historiam, 339.
- Birra modo pretiosam, modo vilem vestem significat, 380.
- Bisacutus vel bisacuta ferreum instrumentum, 241.
- Blesilla, 401.
- Boas serpens unde dictus, 91.
- Boetius Romae clarus, per calumniam impetitus, a Theodorico interficitur, 139.
- Bonosus Hieronymi collactaneus, 3. Ejusdem familiaris, 4. Insignis monachus, 445.
- Bruchium locus Alexandriae, 90.
- Brumosa aqua, 134.
- Brumus quid, 1009.
- Buccellatum panem bis coctum significat, 1007.
- Bucolia, 92.
- Buda, stramentum lecti, 642.
- Bulla, sigillum, 207.
- Bullare pro sigillare, 166.
- Burdo ex equa et asino, 177.
- Busiris civitas, 67.
- Caccabate, 643.
- Cades, 89.
- Caecus, pulvere ex cella Macarii deterso, et aqua putei quo bibere solitus erat, macerato illuminatur, XXVII.
- Calculorum usus in orando antiquus, 785.
- Calidiomea, 104.
- Caligae olim calceorum loco, 232.
- Calliculae, 98.
- Camelauchium quid, 373.
- Campana statera, 207. Campanae olim dicta tintinnabula gregibus appensa, 241.
- Cancellarius, 207.
- Candidatus quis, 89.
- Canthelia, onera asinis imponi solita, 935.
- Caprea cum leone pugnam iniit, 340.
- Captivi vincula soluta, dum pro eo tanquam pro mortuo sacrum celebratur, 209.
- Carabus, scapha, 935.
- Caricae, 87.
- Carricare, id est, onerare, 535.
- Cartica, carticula, pro cervicali, 643.
- Casaubonus notatur, 87, 88.
- Cassianus in compendium redactus, exstat Graece in Vaticana bibliotheca ms., XXXII. Cassiani opuscula quomodo et cur censeantur apocrypha, LI. Cassiani diligentes lectores viri sancti Benedictus, Cassiodorus, Climacus, Bernardus, Dominicus, Thomas, LI. Cassianus diversus a Collatore, 557.
- Cassiodorus existimatus etiam Cassiani quaedam opuscula expurgasse, licet non ad plenum, XXXI.
- Castitatis custodia, 98. Castitatis conjugalis exempla, 166. Post susceptos Ordines, Paulini et Terasiae, ibid. Leontii et Placidinae, ibid. Castitas probatur ignis gestatione in veste, 390.
- Castor episcopus, 557.
- Cauma, id est, calor, 641.
- [Col. CXXIII] Celedensis an Chalcidensis legendum apud Hieronymum, 10.
- Cella et coelum inter se comparantur, 689.
- Census imperatoris, 238.
- Cerealis Marcellam viduam uxorem ambit, 421.
- Certatus es, pro certasti, 535.
- Chalcidensis an Celedensis legendum apud Hieronymum, 10.
- Chalcidis solitudo locus in quo sanctus Hieronymus degit, 6.
- Chalcis, 97.
- Chameuniae, id est, humicubationes, 151, 373.
- Chananaei iidem hic qui Cynocephali, 232.
- Cherubim cum ignea rhomphaea, 232.
- Chindium vinum, ignotum, notum Chydaeum, ex palmulis factum, 1009.
- Choreutria, quae et cantabat et saltabat, 380.
- Chosroes Persarum rex bis Aegyptum spoliat, 210.
- Chrisma in baptismo et post baptismum, 164.
- Christiani Cenomanensis Vita, LXXI. Juvenis convertitur, ibid. Eremitorium Castinetum in archiepiscopatu Turonensi ingreditur, ibid. A potu abstinet in Quadragesima tota septimana, uno die excepto, ibid. In hieme aquae frigidae ad collum se immergebat, LXXII. Disciplina ad fractionem virgarum se excipiebat, ibid. Peregrinationes ad diversos Sanctos nudis pedibus suscipere statuit, ibid. Daemonem ex fetore praesentem percipit, ibid. Pro amore Stephani laneis tantum induitur, ibid. Sub palea aurum a quodam reconditum non sinit eum quietum repausare, ibid.
- Christophorus a Castro noster misit mihi Aegyptiorum Patrum sententias, LXXXV.
- Chromatius Hieronymo familiaris, 4.
- Chrysogonus monachus Hieronymo familiaris, ibid.
- Chrysostomus nimium laudatur, 936.
- Cilicenses lagenae ex Cilicia, 1008.
- Cimiliarchium, locus ubi pretiosa templi servabantur, 208.
- Cinerentus dicitur ut pulverulentus, 643
- Cittica vicus, 231.
- Clericorum gradus diversi, 69.
- Clinicus, id est, lecto affixus, 400, 415.
- Codex Antonii, creaturae, 663.
- Coelestis, Pelagii discipulus, haeresi infamatus, purgare se Romae parat apud Innocentium, 692.
- Coenobia anachoretarum Seminaria, 21.
- Coenobiticae vitae Antonius restitutor, 64.
- Collecta, id est, distributio in pauperes, 207.
- Colobia, id est, lebeta, seu tunicae sine manicis, 141.
- Columba in baptismo et baptisteriis quare, 164, 165. Columbam in humeris Basilii sanctus Ephraem videt suggerentem concionem, 169. Petrus diaconus in capite sancti Gregorii scribentis, ibid.
- Commemoratorium, LXXIII.
- Commodus imperator mittit Philippum Eugeniae patrem Alexandriam, 350.
- Communicatorias petunt Origenistae a Romana Ecclesia, 422.
- Communionis reverentia tanta olim, ut qui somniis voluptuosis inquietati essent abstinerent, 785.
- Conductela, rarum, 1009.
- [Col. CXXIV] Conjunximus Jerusalem, id est, pervenimus, 232.
- Conopeum, textile tentorium culicibus arcendis comparatum, 936.
- Constantinus imperator episcoporum accusationes exurit, 209. Vertit deorum templa in monasteria, 858.
- Consuetudinem pravam abrumpendam pulchro exemplo docetur, 143.
- Consularis, 89.
- Consus Deus, 87.
- Conternans vitula, id est, trium annorum, 416.
- Continentia conjugatorum in Ecclesia, 70. Continentia religiosorum in mensa, quoad visum, 142. Continentia oculorum in Simeone Stylita, qui feminam nunquam postquam in columnam editiorem ascendit, nec matrem quidem aspexit, 177.
- Copadium, id est pars excisa, 642.
- Coronati qui, 89.
- Corpora sanctorum incorrupta, 88.
- Cranium damnati hominis loquitur Macario, 662. Quomodo hoc cum theologorum placitis conveniat, 535.
- Cruces argenteas ex collo gestabant Christiani, 206. Crucis signum Antonio notum contra haereticos defenditur, 66. Crucis signum, murus, ibid. Crucis ligno exstinguitur ignis, 435.
- Crudelitas persecutorum, 22, 23, 24.
- Culicum morsibus se Macarius exponit nudus per sex menses, 785.
- Curiales, id est curiis ascripti, 642.
- Curiositatis mortificatio, 86. Curiositatis contemptus Ammonii tantum templum apostolorum, Romae cum esset, videre desiderantis, 785.
- Curium, 92.
- Cusare, id est sarcire, 640.
- Cyphonismus, 23.
- Cypro provincia et insula natus Joannes Eleemosynarius, 205.
- Cyri et Joannis memoria seu templum Alexandriae, 209.
- Cyriacus Emissenus Palmyram oppidum Persarum ductus, 702.
- Cyrillus Alexandrinus, 110.
- Cyriones varii, 662.
- Dactyrorum esus, 105.
- Daemon a Christo ut passer irretitus tenetur, 65. Daemones exsufflantur, 141. Daemones quidam principales, 785. Daemones contumeliis excipiendi, 66.
- Daemoniacus sanatur, 86.
- Daemoniacae arae, LXXXIV.
- Damascenus Joannes auctor historiae Barlaam et Josaphat, 339.
- Danae, 70.
- Darius, 86.
- Decimi libri de Vitis Patrum auctor Joannes Moschus, XXXVI. Decimi libri de Vitis Patrum interpres est Ambrosius Camaldulensis, XLV. Ejusdem libri olim interpres fuit praeceptor Joannis diaconi, XLVI.
- Decurio, 89.
- Dedicationes Ecclesiarum, advocatis etiam remotissimis episcopis, celebrari solitae, 1007.
- Defensores Ecclesiae castigant sontes, 20.
- Dehabere, id est indigere, 1009.
- Dehonestamentum, 68.
- Deletio annorum XIV in visione ob perversitatem fidei, 935.
- Democritus sibi oculos effodisse dicitur, ut melius philosopharetur, 535.
- Diabolus homines ut passeres tenet, 143. Quomodo homines evadere possint, 143. Diabolus Christum se simulat, [Col. CXXV] 144. Diaboli virtus adventu Christi debilitata, 661.
- Diaconissae olim baptizandas feminas velabant, 380.
- Diana luna, 70.
- Didymus damnatus haereseos, 784. Origenista, 441. Didymum Hieronymus audit, 9.
- Dilectio sit cauta, 98.
- Dionysius Exiguus natione Scytha, 107; abbas Romanus, 108; Ejus doctrina, 107; mores, ibid.; conversatio, ibid.; scripta, 108, 109, 110; tempus, 109, 110, 111. Interpres Vitae sancti Pachomii, XLI.
- Dioscorus presbyter, 786.
- Diptycha bifores tabellae, 380
- Dirimari, pro dijudicari, 1009.
- Discretio spirituum, 66.
- Diversa daemonum nequitia, 63, 65.
- Divitiae in Ecclesia probandae, 97.
- Dominico die et Sabbato, angelus communionem defert Onuphrio, 105.
- Domnus unde, 206.
- Donatus Romae Hieronymi praeceptor, 206.
- Dositheus haereticus, unde Dosithei haeretici, 416.
- Dracontius episcopus, 89.
- Dromades cameli, 90.
- Dromedarii, 98.
- Ducalis idem quod ducator, ibid.
- Ducator idem quod ductor, 241.
- Duodenarius psalmorum numerus ab angelo commendatus, 142.
- Duumvir, 87.
- Ecclesiae dedicationes advocatis etiam remotissimis episcopis celebrari solitae, 1007. Ecclesiae defensorum officium castigare sontes, 207. Ecclesiae divitias disce, 207. Ecclesiae thesauros mutuo accipit imperator Heraclius, 207. Ecclesiae bona mutuo dare imperatori recusat Joannes Eleemosynarius, 207.
- Edessa, 97.
- Elementa visa lugere mortem Antonii, 74.
- Eleutheropolis, 87.
- Elevatio Eucharistiae, 165.
- Elias in Apeliote, 442. Elias eremi cultor, 21.
- Elladius, alias Palladius, 641.
- Elusa, 89.
- Embrimium, seu Embrymium, cervical ex papyro, 643.
- Eneus, id est mutus, perculsus, 151.
- Ennatum, seu Nonum, Alexandriae vicus, 643.
- Entheca, pro arca, 207.
- Ependytes, 86.
- Ephraem diaconus Edessae, 169. Tantum diaconus fuisse dicitur, 166. Varii Vitae ejus scriptores, 169. Auctor est Vitae sancti Abrahae eremitae et Mariae neptis ejus, X.
- Epibatae, 224.
- Epictetus martyr tempore Diocletiani, 224.
- Epidaurus, 91.
- Epiphanius, dux Cypri, pater Joannis Eleemosynarii, 205.
- Epitaphium pro oratione funebri, 163.
- Erasmus non recte facit Evagrium Ponticum auctorem Vitarum Patrum, XVII. Erasmus notatur, 96, 97.
- Eron et Heron diversi videntur, 786.
- Esius, Paesius, vel Phaesius, 641.
- Esophorium, interula, 209.
- Eucharistia non danda mortuis, nec in sepulcris consepelienda, 165. Eucharistiae elevatio, 165. In Eucharistia miraculose puer ostenditur cuidam Hebraeo, 165.
- [Col. CXXV] Eucherius Lugdunensis presbyter quaedam Cassiani opuscula abbreviavit, XXX. An Cassiani opera tantum abbreviaverit, an vero etiam expurgaverit, dubitat Baronius, XXXI.
- Eudoxia major Jerosolymam voti solvendi causa proficiscitur, 701.
- Eugenia virgo et martyr, 349. Ejus parentes, ibid. Docetur philosophiam, ibid.
- Eugypius presbyter Vitae sancti Severini auctor, LXXXIII.—Eugypius monachus, 110.
- Eulogiae, benedictiones, 241.
- Eulysius Bostrae Arabum episcopus in castellum Nusphas relegatus, 702.
- Eunapius queritur deorum templa versa in monasteria, 858.
- Euphemius in exsilium ab Anastasio missus, 935.
- Euphrasia seu Euphraxia virgo, 362.
- Euphrosyna martyr Nicomediensis, 362.—Euphrosyna virgo, 368.
- Eusebius Hieronymo familiaris, 4.—Eusebius Caesariensis cur non meminerit Philippi martyris patris sanctae Eugeniae, 350. Eusebii Caesariensis libri defensionum pro Origene editi a Ruffino nomine Pamphili martyris, XXVII.—Eusebius Origenista, 446.—Eusebius anachoreta, 859. Eusebii anachoretae plures et ubi vixerint, ibid. Eusebii cum Basilio contentio et reconciliatio, 164.
- Eusthatius philosophus quaeritur a Basilio, 164.
- Eustochius interpres Vitae sanctae Pelagiae, XLI.
- Euthymius Origenista, 446.
- Evagrius Ponticus Origenista, 141, 400, 446, 689. Non est auctor libri secundi de Vitis Patrum, XVII. Librorum ejus catalogus, XIX, XX. Evagrius et alii Origenistae a sancto Hieronymo notati, 490. A Palladio ejusdem sectae laudatur, 1010. Ejus scripta quae et qualia, et inscriptionum depravatarum correptio, 1008.—Evagrius presbyter Hieronymi socius, 5. Ad Basilium in Cappadociam pervenit, ibid. Dives dominus Maroneae, ibid. Hieronymo et sociis in eremo necessaria ministrat, 6. Litteras curat, antiquarios suppeditat, ibid. Non est auctor libri secundi de Vitis Patrum, XVI. Quis fuerit, 33. Interpres Vitae Antonii, XXXVII, 33. Episcopus, 97.
- Evangelicus Scytharum pontifex, 224.
- Evectio, 89.
- Ex corde recitare, id est memoriter, 642.
- Ex gutta pluviam, 860. Ex gutta mare salsum, ibid.
- Ex pede laborans a Melania juniore curatur, 701.
- Ex recordatione sanctorum triplex utilitas, 143.
- Exspoliare divites quid, 209.
- Exsufflatio daemonis, 141.
- Ex ungue leonem, 860.
- Fabiolae duae, 401.
- Fagadaena, ulcera, vel nimiam cibi appetentiam, significat, 1008.
- Fasciolis involvi soliti mortui, 490, 491.
- Fauni, 25.
- Febri laborantibus mederi dictus post mortem ejus sepulcrum visitantibus Ammonius, 489.
- Femina viro periculosa, 98.
- Fidosus, 534.
- Figurae maleficae, 88.
- Fiscella, 87.
- [Col. CXXVI] Fistula plumbea, 206.
- Flagellum disciplinam significat, 787.
- Florentius Hieronymi scriba et familiaris, 4. Florentius vulgo pater pauperum, 445.
- Fons virtutum naturalis animae puritas, 64.
- Fossatum pro fossa, 642.
- Fronto martyr, 241.
- Frontonius sancti Petri discipulus episcopus Petragorici in Gallia, 241.
- Fulbertus Carnotensis episcopus, 534.
- Fulgentius, Vitas Patrum legens, ad imitationem exarsit, LVI.
- Funerales psalmi et hymni in funere Simeonis Stylitae, 174, 177.
- Funeris pompa prohibetur, 73.
- Fures miraculo deprehensi, 859.
- Furius, 401.
- Gallae nobiles et sanctae plures, 138.
- Gallienus imperator persecutionem cessare fecit capto Valeriano parente, 350.
- Gallodromi qui, 209.
- Gaza, 86.
- Gazis incensae basilicae tempore Juliani, 89.
- Gelasius papa quid de Vitis Patrum senserit, XLVIII. Videtur sensisse Hieronymum esse Vitarum Patrum auctorem, ibid. Videtur putasse Hieronymum esse auctorem Vitae sancti Antonii, ibid.
- Gello, Gellunculus, vas aquarium, 534.
- Genebrardus corrigitur, 110.
- Generationis posterioris praedictio Cyrionis, 646.
- Genofeva divinitus velut praesentem novit Simeonem Stylitam, 175.
- Gentianus Hervetus est interpres libri octavi de Vitis Patrum, XLIV. Idem est interpres libri noni, XLV. Ejus lapsus censentis Palladium esse auctorem libri quinti et sexti de Vitis Patrum, XXXVI. Ejus interpretatio Theodoreti hic datur, 858.
- Genua complicat mortuus Paulus, 25.
- Georgius Wicelius non recte facit Evagrium Ponticum auctorem Vitarum Patrum, XVI.—Georgius episcopus Alexandriae successor sancti Joannis Eleemosynarii, 208.
- Gerardus de Fracheto scripsit Vitas fratrum Dominicanorum, VIII.—Gerardus Vossius interpres Vitae sancti Ephraem, XLI, 169.
- Gesnerus non recte facit Evagrium Ponticum auctorem Vitarum Patrum, XVI.
- Globi Stoicorum coelestes, in quibus bonorum animas post hanc vitam habitare dicebant, 416.
- Graece loquitur Ephraem precibus Basilii, 166.
- Gratiani lapsus Vitam Macarii Romani Hieronymo tribuentis, XXIV. Unde eam opinionem Gratianus hauserit, ibid.
- Gratitudo leaenae pellem ovillam Macario deferentis, 785.
- Gregorius Nazianzenus theologus, 163. XII annis praefuit ecclesiae Constantinop., ibid. Eum tres annos audit Hieronymus, 7.
- Grunnii nomine designat Ruffinum Hieronymus, 535.
- Grutaria, 1009.
- Haeresis. Vide Deletio.
- [Col. CXXVII] Haeretici mali contra monasticam vitam, 72. Haeretici monachorum hostes, 33. Haeretici notantur, 96, 97. Haereticorum genius e libris tollere quae suffragia pro animabus defunctorum spectant, XXXIV. Haereticorum argumenta contra Vitam sancti Antonii solvuntur, 30, 31. Haereticorum libri vitandi, 142. Haereticorum consortia vitanda moriturus monet Pachomius, 142.
- Hebdomadarii qui, 143, 362.
- Hebdomon septima regio in suburbio Constantinopolitano, 534.
- Helenopontus, 1010.
- Helenus (S.) ardentes prunas illaesa veste fert, 350.
- Helimma, alias Tillina, 860.
- Heliodorus Hieronymi familiaris, 4. Comes Hieronymi in eremo, 6. Ab Hieronymo recedit, ibid. —Heliodorus monachus in Syria, 860.
- Helladius scriptor Vitae beati Basilii, 165.
- Hemitritaeus, 87.
- Heraclas Alexandriae episcopus, 142.
- Heraclides monachus, 446. Heraclidis Paradisi quis auctor, 1007. Heraclidis Paradisus ubi et quando primum impressus, XIV. Heraclidis Paradisus idem cum Palladii Lausiaca historia, XIII. Heraclides Bithyniae episcopus videtur auctor libri secundi de Vitis Patrum, XIII.—Heraclides Ephesiorum episcopus, XV. In solitudine vixit solitarius, ibid.
- Heraclius imperator petiit ut Joannes Eleemosynarius fieret episcopus Alexandriae, 205.
- Herennius praefectus Augustalis, 250.
- Hermopolis, 104.
- Hesychius, 91.—Hesychius Opariensis episcopus, 691. Favet Antonino episcopo Ephesino, ibid. Infirmitatem simulat, ibid.
- Hierocomia, loca ubi sacro morbo laborant, 368.
- Hieronymus non est auctor Vitarum Patrum, XX. Unde Editores hactenus eas Hieronymo tribuerint, XXII. Ejus nomine liber secundus Vitarum Patrum apud Graecos circumfertur, ibid. Ejus nomine διήγησις quaedam de Vitis Patrum exstat in Augustana bibliotheca, XXIII. Non est auctor Vitae sancti Macarii Romani, ibid. Hieronymus auctor Vitae sancti Pauli, Hilarionis, Malchi, Fabiolae, Paulae, Marcellae, X. Ejus epistola ad Ctesiphontem a plurimis non rite intellecta, XVII. Explicatur, XXIV. Ejus sententia de secundo libro Vitarum Patrum, XXV, XLVIII. Ejus judicium de lectione librorum Origenis, LIII. Hieronymi patria Stridon in Dalmatia, 3. Parentes mediocres, ibid. Studium ejus Romae, ibid. Ludit scholasticis controversiis, ibid. Romae baptizatur, ibid. Dissolute vivit, ibid. Singulis Dominicis invisit sanctorum reliquias, 4. Bibliothecam Romae conficit, ibïd. Ejus in Galliam profectio, ibid. Treviris sancti Hilarii libros de Synodis describit, ibid. Syriaca profectio, ibid. Aquileiae sanctorum virorum consortio fruitur, ibid. In patriam redit, ibid. Sororem connubio jungit, ibid. Quando monachus in Syria, et cum quibus, 4, 5. Ad Basilium in Cappadociam venit, 5. Antiochiae consedit, ibid. Malchum monachum invenit; ejus exemplo et aliorum accenditur, ibid. Petit preces Theodosii et aliorum ut solvatur a saeculi vinculis, ibid. Antiochiae Apollinarem audit, ibid. Agit in eremo Chalcidis, 6. Comites ejus, ibid. Carnem jejuniis domat, ibid. Hebraicas litteras discit, ibid. Sabellianus [Col. CXXVII] nominatur, ibid. Cogitur recedere ex solitudine, ibid, Jerosolymam proficiscitur ex eremo, 7. Iter Constantinopolim ad Nazianzenum instituit, ibid. Tres annos agit Constantinopoli, ibid. Gregorium Nyssenum agnoscit, ibid. Romam a Damaso vocatur, ibid. Manet triennium Romae, 8. Athenas proficiscitur, ibid. Ab Urbe recedit, ibid. Ejus comites, ibid. Reversus Jerosolymam, miracula videt, 9. Alexandriam in Aegyptum proficiscitur, ibid. Didymum audit, ibid. Origenistas deprehendit, ibid. Bethlehem revertitur, ibid. Judaeum Barrabanum habet praeceptorem, ibid. Romanus presbyter quomodo vocari possit, 163. Ex Syriae eremo scribit ad Ruffinum, 424. Pelagium et Pelagianos atque eorum dogma egregie perstringit, 692. Salutat Augustinum et Alypium nomine Albinae, et Pinianae, et Melaniae, 698. Calumniis et mendaciis ab haereticis et impiis impudenter proscinditur, 789.
- Hilarion Magnus dictus, 86. Uno tantum die videt Jerosolymam, ibid. Hilarionis annorum synopsis, 92. Vestis ejus, 92.
- Himerius Basilii praeceptor, 163.
- Hinnus, ex equo et asina, 177.
- Hippocentaurus, 24.
- Hircus in Daniele, Alexander magnus, 86.
- Historia Barlaam et Josaphat probatur vera, 339.
- Honor martyrum thus et thymiama, 935.
- Honorii lapsus Gennadium decurtantis, XVII. Alius ejusdem lapsus, 447.
- Hor vel Or haereticus Origenista, 641, 662.
- Horae ecclesiasticae, nocturnum, matutinum, nona, 786.
- Hospinianus Calvinista notatur, 31.
- Hospitalitas Christianorum movet ad conversionem ethnicos, 140.
- Hospitium sanctum reddit hospites modestos, 434.
- Humano deficiente solatio adest divinum, 104.
- Humilitas Simeonis Stylitae probata in columna, 177.
- Hunni Gothos vastant, 400.
- Hylus socius Hieronymi in eremo, 6.
- Hypocritae monachi mors horrenda, 860.
- Ibora civitas Helenoponti, 789.
- Ignis, thus, cerei, primariis viris praeferri solent, 166.
- Ima, 97.
- Imago Mercurii martyris, 165. Imago Simeonis Stylitae Romae in vestibulis officinarum ad tutelam figebatur, 175, 793, 860. Imaginum usus antiquus, 165.
- Impassibilitas stoica, haeresis Origenis, 641.
- Impatibilitas stoica Palladii, 785.
- Impetigo, 87.
- Impositio manus episcopi in ordinando presbytero, 151.
- Incarduum, medulla palmae, 662.
- Incubi, 25.
- Indi Persis finitimi, 340.
- Inditi, pro ascititii, 687.
- Indumentum a Melania acceptum Paulinus ad Severum mittit, 435.
- Infundere quid, 936.
- Innocentius comes Hieronymi in eremo, 6. Moritur, ibid.
- Interrogationes et responsiones Aegyptiorum Patrum, quidam ex his libris de Vitis Patrum fuere inscripti, V.
- [Col. CXXVIII] Invocatur Theodosius monachus ad sedandam tempestatem, 10.
- Isidorus episcopus et confessor, 416.—Isidorus Origenista, 448.—Isidorus Pelusiota, 416. Cassianum monet de lingua continenda, 557. Perstringit Pelagium, et docet voluntatem facile vinci consuetudine, lapidis exemplo quem gutta excavat, 692, 693.—Isidorus in Scythi, 441, 442.— Isidorus Alexandrinus Origenista, 400.
- Isis, 70.
- Italicus, genus mensurae, 1008.
- Jacobus diaconus auctor Vitae sanctae Pelagiae, IX.—Jacobus Billius interpres Vitae sanctorum Barlaam et Josaphat, XLI.—Jacobi Fabri Stapulensis lapsus de Hieronymo, quod presbyter et senex Syriae eremum petierit, XXIV, XXV. —Jacobus Gretzerus noster quinque exemplaria Vitarum Patrum mss. e Germania submisit, LXXVI.—Jacobus Nisibita concilio Nicaeno interfuisse et mortuos excitasse dicitur, 858.—Jacobus Persa Intercisus cognomento martyr, alius a Confessore, 858.—Jacobi plures, 860.
- Jejunia devotionis causa suscepta aliquoties hospitum causa mutantur, 859.
- Joannes Eleemosynarius Cyprius fuit genere, 205, 206.—Natus patre Epiphanio Cyprio duce, 205. Heraclio imp. petente factus episcopus Alexandriae, ibid. Varii auctores Vitae ejus, 206. Anastasius jussu Nicolai papae Vitam ejus a Leontio scriptam transtulit, ibid. —Joannes Baptista princeps eremi cultorum, 21.—Joannes Cassianus auctor libri IV, 557. In causa Chrysostomi ad Innocentium legatus, 557. —Joannes XXIV annis non egressus e monasterio, 504.—Joannes Damascenus auctor Vitae sanctorum Barlaam et Josaphat, X. Joannes Jerosolymitanus episcopus non est auctor Vitarum Patrum, XX. Joannes Jerosolymitanus episcopus Origenista, 400.—Joannes S. R. E. subdiaconus est interpres libri sexti de Vitis Patrum, XLII.— Joannes Maria palatii apostolici magister auctor Indicis librorum expurgandorum, XXXIII. Recte librum quintum et sextum de Vitis Patrum Evagrio abjudicat, XXXIII. Non recte Evagrium facit auctorem Vitarum Patrum, seu libri maxime II, ibid. De Palladio quis vel qualis fuerit, judicia Patrum profert, 703.—Joannes Molanus non recte facit Evagrium Ponticum auctorem Vitarum Patrum, XVI.—Joannis Moschi liber de Vitis Patrum inscribitur: Sophronii Limonarium seu Pratum spirituale, seu Novus Paradisus, XXXVI. Unde nunc Sophronio, nunc Joanni Moscho, inscribatur, XXXVIII. Prodiit primo ms. ex Vaticana apostolica bibliotheca, ibid. Conscriptus videtur circa annum Domini, 636.—Joannis Trithemii lapsus Vitas Patrum Evagrio Antiocheno ascribentis, XV. Non recte idem Evagrium Antiochenum cum Pontico confundit, ibid. Joannis Trithemii lapsus Vitas Patrum Hieronymo tribuentis, XXIV.
- Jonas martyr, 860.
- Jonathas, 177.
- Jordanis desiderio Constantinus arsit, ut ibi baptizari posset, 164.
- Jordanus de Saxonia scripsit Vitas fratrum Augustinianorum, IX.
- Joseph in Pispiri, 442.
- Jovinus Hieronymi familiaris, 4.
- Jubere, vox varie usurpata, 200.
- Julianus sororis Hieronymi maritus, [Col. CXXIX] 4.—Julianus Sabas a variis laudatus, 858.—Juliani Apostatae mors, 163. Divinitus declarata Didymo et Juliano Sabae, 859.—Juliani varii, 381.
- Jupiter aether, 70.
- Jurandum injuste nunquam, 177.
- Juratam promissionem praestat Pinianus, 696.
- Jurulentiae carnium, 416.
- Jusjurandum per Simeonem Stylitem violatum punitum, 177.
- Kitissifodo pro Ctesiphonte videtur poni, Persidis civitas, 232.
- Laborandum manibus, et non semper meditandum, pulchre docetur, 534.
- Lactorones, lactucae, 535.
- Lampades primariis viris praeferri solent, 166.
- Laodicea, 68.
- Laoti populi, 176.
- Lapetha, 92.
- Lapis siccus, 176. Lapis conteritur exsecratione, 858. Lapides quadrati, 786.
- Lapsana vivere vel tenui victu, 141.
- Laudes Basilii Magni, 162, 163.
- Lausiaca unde nomen habet, 689, 702.
- Lausus praefectus cubiculi sacri, 689, 703. Lausus videtur ille ad quem scribit Ruffinus, quem Fidosi epitheto adumbrat, 533, 534.
- Leaenam parere semel quomodo intelligendum, 98.
- Lebiton vestis monachi genus, 141.
- Ledaei, 70.
- Lembus, 91.
- Leones Macarii per diem foras ambulantes contra aliorum morem, 232.
- Leontius residuum scribit, quid hoc sit, 206.—Leontius auctor Vitae sancti Joannis Eleemosynarii, X, 206.
- Λεωσθέρειον, XIX.
- Λεπτὰ, 935.
- Leucippe sterilis fecunda precibus, 104.
- Levitio. Vide supra Lebiton et Lebeta.
- Lewenclavii lapsus, 110.
- Liber Antonii, creaturae, 63. Librorum sacrorum numerus varie olim iniri solitus, 224.
- Libera, id est Proserpina, 70.
- Libralis manus, pro celeri, 1009.
- Licii et Laminae maleficium, 88.
- Licinius cum Constantino contra Maxentium, 140.
- Ligatura auri, 207.
- Ligno crucis exstinguitur ignis, 435.
- Lineam mittere, 89.
- Lipsana, 210.
- Liturgia Basilii, 165.
- Locus Joannis Diaconi a Coloniensi Editore depravatus restituitur, XLVI. Loca sancta Edessae sanctus Ephraem invisit, 169.
- Logotheta officium ecclesiasticum, 207.
- Lucius Arianus episcopus Christianorum persecutor, 441.
- Lucretii versus, 446.
- Lupinus unius aerei nummi pretium, 209.
- Lychnium, lucinium, pro ellychnio, 643.
- Lychnos locus, 89.
- Lycus flumen, 68.
- Macarius caecis leaenae catulis visum donat, XXVII. Pro gratiarum actione [Col. CXXIX] pelle ovina a leaena donatur, 423.— Macarius Origenista, 422.—Macarii plures, 231.
- Macedonius in exsilium ab Anastasio missus, 935.—Macedonius crithophagus, 859.
- Maeniana aedificia, 176.
- Maenidia, 141.
- Maesimas, alii Mausimas, 859.
- Maforte, alias Mavorte, 1009.
- Magdeburgenses notantur, 66, 97. Magdeburgenses in Simeonem Stylitam injurii refelluntur, 176.
- Magistrianus agens in rebus, 1009. Magistrianus, 642.
- Magnificus vir qui miracula facit, 176.
- Majuma oppidum, 86.
- Malchus monachus, 5. Malchus quid Syriace significet, 96.—Malchi varii, ibid.
- Malefici aliquos daemoni devovent, 88.
- Maleficia, ibid.
- Manichaei, 69.
- Mansio, 787.
- Mansuetudo feminae postulantis duriorem pro mitiore ut mereri possit, 936.
- Marcella ardet desiderio sacrarum Scripturarum, 421. Discit monachorum vitam, 32. Haereticis restitit, 422, 423. Moritur, 423. Domus ejus in Aventino, ibid.
- Marcellus vel Marcellinus, pater Melaniae, 703.
- Marcianus Cyri confessor, 859.
- Mares, alias Maris, episcopus, 860.
- Margarini de la Bigne lapsus existimantis Evagrium libri V et VI de Vitis Patrum auctorem, XXXII.
- Maria neptis Abrahae, 373.
- Maiani Victorii lapsus exstimantis in Hieronymi epistola ad Ctesiphontem fieri mentionem duplicis Evagrii, XXVI. Mariani Victorii Reatini lapsus clericos copiatas, cum clericis qui psalmos decantant confundentis, 25. Item ejus lapsus, apud Hieronymum, cavum pro caucum legentis, ibid.
- Marina quae, 394, 395.
- Marnas idolum, 87.
- Maro, Marosum, Marosas, diversi, 859.
- Maronas et Marosas diversi, ibid.
- Maronia, 97.
- Martini (S.) Vita legitur a Paulino, 436.—Martini Delrii lapsus de Evagrio Antiocheno, XVI.—Martinus abbas Dumiensis, et Bracarensis episcopus, 1009.—Martini Dumiensis episcopi qui meminerint, LXXXV.
- Martyr melle perunctus muscis exponitur, 23. Martyres monachi, 340. Martyres thure et thymiamate honorari soliti, 929. Martyres plures facti a Saracenis, 934.
- Martyrium fabricare, 90.
- Martyrius episcopus, 177.
- Matta, 1008.
- Matthaeus Galenus Westcapellius explicatur, LIV. Ejus lapsus, XII.
- Mavorte, vel Maforte, 1009.
- Maxentius tyrannus quando vixit, 139.
- Maximilianus imperator sarcophagum suum circumferri et conservari jussit instar thesauri, 208.
- Maximinus, vel Maximus, Jerosolymorum episcopus, 164.
- Medimnus genus mensurae, 858.
- Melania cum Ruffino Romae seminat haereses Origenis, 423. Ab Athanasio donatur pelle ovina, 425. Occultat et pascit monachos, 427. Ejus constantia, ibid. Profectio ejus in Palaestinam, 428, 440, 694. A praefecto Palaestinae spe pecuniae incarceratur, et iterum [Col. CXXX] libera dimittitur, 429. Quid egerit Jerosolymis, ibid. Ejus lapsus, 431. Lugubris ejus status, 431, 432. Quando Romam redierit, 432. Et quare, 433. Ejus Neapolim atque Nolam adventus, ibid. Occurrunt illi nobiles Romani, ibid. Ejus virtutes, 434. Ejus res Paulino incompertae, 435. Quid Romae egerit, 436. Ab Urbe recedit, 437. Ejus progenies, ibid. Ejus filii obitus in Africa, 438. Ejusdem filii laudes, ibid. Catholica reddita moritur Jerosolymis, 439, 694, 698. Filiorum ejus status, 439.—Melania Junior, distractis bonis in Italia, cum marito suo Piniano in Africam proficiscitur, 694. Inde Hipponem, ibid. Postea Jerosolymam, 698. Ejus vitae institutum, ibid. Constantinopolim proficiscitur, 699. Hospitatur apud Lausum praefectum, ibid. Volusianum patruum convertit, 699, 700. Urget Nestorianos, 700. Redit Jerosolymam, ibid. Eudociae imperatoris pedem curat, 701. Miraculis clara moritur die ultima Septembris, ibid.
- Melanium vel Melania idem in utroque genere usitatum antiquis, 703.
- Melanius pater Melaniae senioris, 438.
- Melchioris Cani judicium de Vitis Patrum non omnino probum, LIV.
- Meletius Antiochenus, 860.
- Mellis et lactis dulcedinem gustabant recenter baptizati, 140.
- Membranae, σώματα, 936. Membranas alii vellera ad pluviam explicanda vocant, 936.
- Membrum pro parte aedium, 141.
- Memoria et preces pro defunctis, 15. Memoria praesentiae divinae sanctus Ephraem duas meretrices convertit, 169. Memoria mortis imperatoribus quomodo inculcetur, 208.
- Mendacium propter Deum quomodo intelligendum, 201.
- Menites, 441, 442.
- Mennas oeconomus, 207.—Mennas (S.) martyr, 207, 210.—Mennas vicedominus Ecclesiae, 206.
- Menomenae pisces, 209.
- Mensis Tybi, 143.
- Meretrices duas convertit sanctus Ephraem memoria divinae praesentiae, 169.
- Merita monachorum, 15.
- Meroe vicus prope Antiochiam, 177.
- Metanoeam facere, reverenter accedere, 166.
- Metaphrastes quando vixerit, 111. —Metaphrastes auctor Vitae sancti Joannis Eleemosynarii, 206. Vitam Melaniae Junioris describit, 703.
- Methone urbs, 91.
- Metras martyr, 209, 210.
- Michaelium in Hesiis, XIX.
- Miliarisia, 936.
- Milido, vel Milidus, episcopus, 642.
- Minuta, 935.
- Miracula Jerosolymis, 9. Miracula orationibus, non praeceptis, sanctorum fiunt, 71, 72.
- Missa Basilii, 166. Missae fidelis, vel fidelium, 380. Missas privatas dicit sanctus Joannes Eleemos., 210.
- Modestus patriarcha Jerosolymitanus, 208, 209.
- Monachi vestis summo loco habita, 15. Monachi Origenistae, quos taxat Hieronymus, videntur resipuisse, 1 o quia quorumdam nomina comparent in Menaeis Graecorum, XLVIII; 2 o quia a Chrysostomo fuere recepti, XLIX; 3 o quia quidam eorum dicuntur claruisse miraculis, L. Monachi Longi quatuor ad Chrysostomum confugiunt, XLV. Monachi Aquileiae insignes, 10. Monachi in urbe et aliis locis antiquitus, 32. Monachi longaevi, 72. Monachis licet [Col. CXXXI] claustra ingredi propter Ecclesiae incommoda, 859. Monachi MCCCC in Tabenna sub uno abbate, 141. Monachi a Valente militare jussi, nolentes fustibus jussi interfici, 441, 442. Monachorum et eremitarum origo, 21.
- Monasterium monachorum Mediolani sub Ambrosio, LV. Monasterium Hilarionis a Gazensibus destructum, 90, 91. Monasteria exstruit Antonius, 64. Monasteria L in Nitria, 488. Monasteria Aegypti praecipua in Scythi, Nitria, et Celliis, 558. Monasteria varia tempore Simeonis Stylitae, 176. Monasteria ex deorum templis fecisse Constantinum queritur Eunaepius, 858.
- Monasticae disciplinae studium excellens, 32. Nomen novum, res vetus, 32, 33. Nomen Donatistae primi oppugnant, 33.
- Monita varia ad lectorem de hac Editione, LXXXV.
- Monstrosa non mirum quaedam ostendi, 232.
- Monticellus, 105.
- Mortis memoria exemplis imperatorum inculcatur, 208.
- Mortuum secuturum se vivus post paucos dies edicit, 935.
- Mos Aegyptiorum in funere nobilium et martyrum reprehenditur, 73. Mos occurrendi viris in dignitate vel sanctitate constitutis cum lampadibus, 535.
- Moyses in Nitria, 442.
- Mulier exstinguitur, locum mulieribus ingredi vetitum virili habitu induta ingredi tentans, 177.
- Muscus, 380.
- Myoparon, 92.
- Myxum idem quod ellychnium 643.
- Nates verberare, 422.
- Neapoteponta, Graecarum litterarum videtur mutatio facta in Latinas, 1009.
- Νέον Παραδείσιον est Joannes Moschi Limonarium, seu Pratum spirituale, XIV, XXXVI. Dicitur etiam Πατερικὸν, XXXVI.
- Nepotianus Hieronymi familiaris, 4.
- Neptunus mare, 70.
- Nestorianos urget Melania, 700, 701.
- Nicaeas subdiaconus Hieronymi familiaris, 4.
- Niceta vir martyr, distinctus a Niceta virgine, 23.
- Nicetas patricius, Gregorae patricii filius, 207.—Nicetas Dacorum episcopus, 436. Nicetae prior adventus in Italiam, 436.
- Nigra vestis monachorum, 67.
- Ninianus (S.) episcopus in Anglia, alias Nynus, 643.
- Nisibeni duo, Constantii et Leonis tempore, 858.
- Nisibenus agellus, 97.
- Nixa arbor est et fructus, 642.
- Nocturnae vigiliae, 786.
- Nomicus, 936.
- Nomina religiosorum per litteras Graecas designantur, 142.
- Noni libri de Vitis Patrum auctor Theodoretus Cyri episcopus, XXXVI.
- Nonna, 86.—Nonna dominam significat, 207, 642.
- Nonum Alexandriae regio, 642.
- Notatoris ad Marulum lapsus, confundentis Nicetam virum martyrem cum Niceta virgine martyre, 23.
- Notitia chartam significat, 207.
- Nudus sit monachus a materia saeculari, 583.
- Numerus sacrorum librorum olim variis modis iniri solitus, 224.
- Nyssenus, 110.—Nyssenus vel Nazianzenus [Col. CXXXI] quomodo legi debeat, utrinque conjecturae afferuntur, 789.
- Oasis ulterior, 90.
- Oblationes pro desperata non offerendae, 786.
- Obolus λεπτὸν, 785.
- Octavi libri de Vitis Patrum auctor Palladius Helenopoleos episcopus, XXXV.
- Oculis se privarunt quidam philosophi, ut totam cogitationem ad mentis cogerent puritatem, 535.
- Officiales, vel officium, 177.
- Onuphrii duo, 104.
- Or vel Hor Origenista, 446, 662.
- Orare alicui, id est pro aliquo, 209. Orandum non est pro martyre, 224.
- Orbilius Hieronymi in patria praeceptor, 3.
- Orbus, oculis captus, 724.
- Ordinare alios quantae sit prudentiae, 936.
- Ordinari petebantur aliquando aliqui conjugati, 695.
- Ordinationis dies episcopi, dies natalis solet dici, et celebrari consuevit, 206.
- Orgyae, ulnae, 1008.
- Origenes plures, 496. Origenis haereses Romam illatae, 432, 437. Origenis haeresis qua pompa inferatur in Urbem, 435.
- Origenistae in Aegypto, 9. Origenistae episcopi aliquot nominantur, 400.
- Origo mali, 65.
- Ornatus ecclesiarum defenditur, 97.
- Orsesius monachus, 1444.
- Osculari oculos, manus, vel pedes, venerationis est ritus, 87, 177.
- Osculum pacis, 104, 166.
- Osiris, 70.
- Oxyrynchus Thebaidae civitas, 140.
- Pachomius Tabiniosita vel Tabennesita, 106, 109. Ejus vita, ibid. Miraculis claret, ibid. Ejus scripta, ibid. Fundator monasteriorum, 107. Regulam ab angelo accipit, 106. Quando claruerit, 107, 109. Quibus parentibus fuerit ortus, 109. Ejus obitus, ibid. Ejus institutum et nomen quis primus in urbem invexerit, ibid. Pachomii plures, 109.
- Pachon pro Pachomius, 786. Pachon mensis, 144.
- Pacifica, 206.
- Paesium monachum quadraginta annis non videt sol manducantem, 558, 641.
- Palaemon magister Pachomii, 141.
- Palladius Galata videtur auctor libri II de Vitis Patrum, XII. Palladius Galata Origenista, 400, 416, 432. Palladius, etsi Origenista, utiliter legitur, LII, LIII. Palladius Galata Helenopoleos in Bithynia episcopus, 689. Alexandriam petit, ibid. Aegyptum lustrat, ibid. Ab Evagrio Pontico Origenis erroribus imbuitur, 416, 689, 703. Eosdem docet, et Paulam iis inficere conatur, 689. Sanctum Hieronymum reprehendit sibi resistentem, 690. Simulat se catholicum, ibid. Sancto Chrysostomo adhaeret, ibid. Cum duobus aliis in Asiam destinatur, 690, 691. Romam se confert ad Innocentium papam, suscipitur, pro Chrysostomo agit, ibid. Catholicum se simulat, Origenistas laudat, ibid. Secundo Romam proficiscitur sub Zosimo papa, 692. Eum Pelagio favisse ait sanctus Hieronymus, ibid. Perstringitur ab Hieronymo ob nimiam cum feminis familiaritatem, 692. Item ab Isidoro Pelusiota, 692, 693. Africanum iter Piniani, Melaniae et Albina [Col. CXXXII] ignorasse videtur, 698. An Blemmyorum, sive Aethiopum, episcopus, 702. Quis et qualis habendus docet Joan. Maria Magister sacri Palatii, 703. Origenista fuit et Pelagianus, ideo caute legendus, 704. Palladii triplex versio, XV, XLIV, XLV. Palladii prima Editio, incerto interprete, XLIV. Secunda Editio nomine Paradisi Heraclidis, incerto interprete, XLIV. Tertia Editio, interprete Gentiano Herveto, ibid. Quarta Editio, interprete Ruffino, XLV. Palladii Editio, interprete Gentiano Herveto, videtur magis germana Palladii historia, ibid. Palladii Lausiaca, Heraclidis Paradisus, et liber secundus Ruffini de Vitis Patrum eadem fere tractant, XXVIII. Palladii libri de Vitis Patrum dicitur Lausiaca historia, XXXV. Palladius auctor dialogi de rebus sancti Chrysostomi distinctus a Galata, 703. Palladii ad Zosimum legatio intelligenda de auctore dialogi, non de Galata, 703.
- Palmae verborum, 163.
- Palmea Pauli tunica cum meritis, regum purpura potior cum regnis, 21, 26.
- Pambus in cellulis, 441, 442
- Pancratiarii qui, 642.
- Panis bis coctus, 63.
- Panos Aegypti urbs, 141.
- Pantophilus Iberorum Ponti episcopus, 789. Paphnutius auctor vitae sancti Onuphrii, X.—Paphnutius pater Euphrosynae, 368.—Paphnutii varii, 104.
- Paphus, 92.
- Papirius, 401.
- Paradisus Heraclidis, 689, 702. Idem quod Lausiaca historia, 689. Quis ejus auctor, 1007.
- Paraetonium urbs, 91.
- Parens pro cognato, 1009.
- Paschasius S. R. E. diaconus est interpres libri VII de Vitis Patrum, XLII. Paschasius non potest esse auctor Heraclidis Paradisi, LXXXIV. Forte ejus interpres est, ibid.
- Pater nomen honoris et honorificentiae, VII. Patres dicti anachoretarum principes, VIII. Patrum nomen an invidiosum, VII. Patres se invicem, maxime in Aegypti et Palaestinae monasteriis vocabant, ibid.
- Patientia adolescentis Atheniensis in ferendis conviciis, 535.
- Paulinianus frater et comes Hieronymi, 38.
- Paulinus Sabellianus vocatur, 7. Paulino incompertae res Melaniae atque Ruffini, 435.
- Paulus, Neapolis ecclesiae diaconus, interpres Vitae sanctae Mariae Aegyptiacae, XLI.—Pauli primi eremitae historia vera, 15. Cur paucis cognitus, 16.— Paulus discipulus Petri martyris, 442. —Paulus in Apeliote, ibid. —Paulus in Focis, ibid.
- Paxamates panes sunt certi ponderis in refectionem monachorum in Aegypto, 641.
- Peccata remittuntur quoad culpam omnia, non semper quoad poenam, 936.
- Pedes attingere venerationis genus, 785.
- Pelagius, S. R. E. diaconus, est interpres libri V de Vitis Patrum, XLII.— Pelagius haeresiarcha Innocentio catholicum se fingit, 692. Ita et Zosimo, 698. Ejus vesanum dogma, 692.
- Pellis ovilla Macario data ex gratitudine a leaena, 785.
- Pelusium, 89.
- Pera vestis, 142.
- Percutere lignum soliti Aegyptii monachi ad excitandos fratres, 643.
- [Col. CXXXIII] Peregrinatio ad loca sancta probatur, 208, 209. Peregrinatio Jerosolymitana celebris omni tempore, 164. Peregrinationes quibus laudabiles, 65.
- Perfectionis viam multi ingressi in Aegypto apud Alexandriam a Basilio inventi, 164.
- Pergamius, 90.
- Persarum incursio et depraedatio quo anno contigerit, 207. Persarum dii, sol, ignis, aqua, 642.
- Persecutio Decii et Valeriani pro una et eadem saepe accipitur, 22. Persecutio in Christianos Gazenses, 91. Persecutio Diocletiani et Maximiani quando cessavit, 139. Persecutio Arianorum adversus Aegypti monachos, 426. Persecutionibus crevit Ecclesia, 96.
- Petronius Bononiensis episcopus existimatur quorumdam Patrum Vitas scripsisse, XIX. Non tamen est auctor libri II de Vitis Patrum, ibid. Ejusdem ms. tractatus de selectis sanctorum Patrum apophthegmatis, XX.
- Petrus eremita, 859.—Petri Galesinii lapsus Paulum Simplicem confundentis cum Paulo primo eremita, 21.— Petri a Natalibus lapsus in assignatione obitus sancti Pauli primi eremitae, 14.
- Petria Natalibus lapsus facientis Macarium Aegyptium Antonii discipulum, 22.
- Φαγόγρος alias Κακόγηρος, 787.
- Phantasia quid significet, 151.
- Pharus, locus prope Alexandriam, 207.
- Phidosus, 354.
- Phidus episcopus Joppe, ibid. Phidus diaconus, ibid.
- Philippus Melanchthon mendax, 68. —Philippus Alexandriae praefectus, Eugeniae pater, 249. Gladio percutitur, ibid. —Philippus imperator diversus a patre sanctae Eugeniae, 350.—Philippus dicitur non fuisse episcopus Alexandrinus, 350.—Philippi martyris quare non meminerit Eusebius, 350.
- Philon, 90.
- Philosophos instruit Antonius, 69.
- Phoenix vicus, alias Phenesis, 789.
- Φολεις, 395.
- Photii locus apud Baronium restitutus, XLIX.
- Φραγγελιταὶ, 935.
- Phryges ob effeminationem Phrygia dicti, 703.
- Φυγοκύρι, 686.
- Pichiti, 232.
- Pinianus maritus Melaniae junioris Romae hospitio excipit Palladium, 691. Pinianus cum suis venit in Africam, 438, 694. Dotat Tagastae monasteria duo, 694. Alia multa donat Ecclesiae, ibid. Quid passus Hippone, 695. Urgetur ut fiat presbyter, ibid. Hippone discedens venit Tagastum, 697. Jerosolymam cum suis proficiscitur, 698. Aliquando vocatur Apinianus, ibid. Admonet Pelagium de errore, ibid. Ejus vitae institutum, 698.
- Pisper mons sancti Antonii, 1009.
- Pithymus, 444.
- Pittacium quid, 207.
- Plato abbas monasterii Studitae, 859.
- Plecta, vel Flecta quid, 238, 641.
- Plegus presbyter Christum in forma pueri videt in altari, 643.
- Poemen in Pispiri, 442.
- Poenitentia publica Fabiolae, 400. Poenitentiam mittere est ad pedes se prosternere, 1009.
- Πολιοφάγος, helluo in senectute, 787.
- Polychronius monachus, 231.
- Pompeius, 401.
- Pontus duplex, Amasiae et Polemoniacus, 789.
- [Col. CXXXIII] Porphyrii multi, 164.
- Porta Solis, locus Alexandriae, 209.
- Posca, ptisana quibusdam, aliis est oxycratum, 792, 1009.
- Posthumius idem putatur cum Pachomio qui est Pachumius, 238.
- Postliminium, 98.
- Postumianus monachus non est auctor libri II de Vitis Patrum, XXV. Unde ea opinio originem sumpserit, ibid.
- Potamiena martyr, 67, 784.
- Potamioena variat in nomine et persona, 784.
- Praefectiani, apparitores praefecti praetorio, 1009.
- Praefectus Augustalis Alexandriae non facile mutabatur, 350. Praefectus, ἔπαρχος, 784.
- Praepositi religiosorum, 142.
- Praetextata amita Eustochii punita, et quare, 415.
- Praylus Jerosolymitanus ad Innocentium scribit pro Pelagio, 692.
- Priscus sacerdos idem dicitur episcopus, 238.
- Privilegia Onuphrii sane intelligenda, 105.
- Proaeresius Basilii praeceptor, 163.
- Proastium, suburbanum, 534.
- Probam (ad) scripsit Ruffinus praeclaras epistolas, 446.
- Proclus Constantinopolitanus episcopus, 699.
- Propinquabile, 150.
- Propositum idem quod votum, 72.
- Proprietas in monacho detestanda, 535.
- Proterius episcopus et martyr, 110.
- Provocatio ad ignem in causa fidei olim frequens, 929. Provocatio ad ignem frequens, cum desunt alia ad fidem probandam, 350.
- Psiathi, Psiathium, Psiathum quid, 143, 151, 209, 368.
- Ψωμος, panis, 784.
- Ptochia quid, 368.
- Publius abbas, 859.
- Pudicitia pro muro contra bestias, 98.
- Pueri quandoque consules et praetores creati, 444.
- Pupillatu exui, 663.
- Pythagoricum dogma de migratione animarum refellitur, 70.
- Quadragesima olim varie observata et Pascha, 859.
- Quaedam possunt legi privatim quae non licet legere in ecclesia, LIV.
- Quartus liber de Vitis Patrum ex Severo Sulpitio et Joanne Cassiano adumbratus, XXX.
- Quinti et sexti libri de Vitis Patrum non est auctor Evagrius, XXXIII. Quinti libri de Vitis Patrum auctor Graecus incertus, XXXII.
- Rachanellae quid, 209.
- Raphanelaeum quid, 642.
- Recula, item Rescella, diminutivum a re, 642.
- Regula Pachomio ab angelo tradita, 106, 109. Regula sanctimonialium quae habetur tomo IX apud Hieronymum, non est Hieronymi, XXIV.
- Religiosa vita secundus baptismus dicitur, 66.
- Reliquiarum cultum non prohibet Antonius, 74.
- Repauso, 1008.
- Resinosa pluvia, crassa, immunda, 534.
- Responsum, pro sporta, 642, 935. Responsa Patrum quidam ex his libris de Vitis Patrum fuere inscripti, V.
- [Col. CXXXIV] Restes piscium siccatorum, 209.
- Resurrectionis temptum, 936.
- Revelatio an a Deo peti possit, 166.
- Rhinocorura civitas, 87.
- Ricinus, 789, 1010.
- Ῥιπίδιον, flabellum, 936.
- Rodolphus Hospinianus haereticus temere Piamonem anachoretam reprehendit, 21.
- Roga, 207.
- Roma tutissimus portus religionis, 421. Roma qua ex parte Babylon dicta, 434.
- Romanus, 859.
- Ruffina sanctae Paulae filia nupta Aletio, 415.
- Ruffinus est auctor vel interpres libri II de Vitis Patrum, XXV, XL. Ejus imposturae, XXVI, XXVII. Videtur scripsisse Vitas Patrum post historias ecclesiasticas, XXVII. Cur Vitas Patrum sine nomine suo ediderit, XXVIII. Vel auctor, vel interpres, est etiam tertii libri de Vitis Patrum, XXX. Colligitur id ex praefatione, ibid. Videtur interpres Vitae sanctae Eugeniae, XLI. Hieronymi familiaris, 4. Cum Melania in Aegyptum et Syriam proficiscitur, ibid. Origenista, 400. Ejus Romam appulsus, 422. Ejusdem simulatio et damnatio, ibid. Jactanter se confessorem mentitur, 426. Ejus cum Melania opera, 429. Ejus lapsus, 431. Quando cum Melania Romam redierit, 432. Pacifice recedit Jerosolymis, 433. Ejus res Paulino incompertae, 435. Quid Romae egerit, 436. Ejus encomia, 445. Prologum ex Palladio expressit, 534. De avaritia notatur ab Hieronymo, 535.
- Sabinianus Mesopotamiae dux, 98.— Sabulo, 91.
- Sacrorum librorum numerus olim varie iniri solet, 224.
- Sagittas in coelum mittere, 340.
- Saites mensurae genus, 786.
- Salamani plures, 859.
- Salamina, 92.
- Sale quid significet, 786.
- Salo, 91.
- Sancti semper magni habiti, 61. Sanctorum preces, 143. Sanctis se commendare antiquorum Patrum mos, 232.
- Sanctitas Simeonis Stylitae toti orbi innotuit, 175.
- Sanctuaria, monasteria, 362.
- Saraceni Luciferum colunt, 89. Saraceni duce Alemundaro martyrio plures affecere, 934.
- Sarmata Antonii discipulus 21.
- Satis, id est valde, 1008
- Saturnus, 70.
- Satyri, 25.
- Saxum siccum, 176.
- Scapulare monachorum, 67.
- Scaruitae, 535.
- Σχατογλούτων, 686.
- Σχατοφάγος, ibid.
- Scholares, 925.
- Scholasticus quis dicitur, 686, 1008.
- Σκήνωμα, 788.
- Scipio, 401.
- Scruta vendere, 91.
- Scultetus haereticus notatur, 31.
- Scutarius, 91.
- Scytharum conversio diversis temporibus facta, 224.
- Segmentum ligni sanctae crucis a Joanne episcopo Jerosolymitano ad Paulinum missum, 435.
- Σειρὰ, plecta, 784.
- Sella latissima, δίφρος πλατύτατος, 785.
- Seminare in aquam, 340.
- Senex Vitas Patrum legens, senis alterius factum imitatus est, ibid.
- Sensus prior quam litterae, 69.
- [Col. CXXXV] Sententiae Seniorum quandoque hi libri de Vitis Patrum fuere inscripti, V.
- Septem diebus nuptiae celebrari solent, 150.
- Septimanarii qui, 362.
- Septimi libri de Vitis Patrum auctor Graecus incertus, XXXV.
- Septimum clima vel regio in suburbio Constantinopoleos, 534.—Septimum, regio Alexandriae, 642.
- Sepulcrum Antonii incognitum, 74. Sepulcri violator increpatur a virgine mortua, quod eam vestibus nudasset, cujus viventis extra domesticos faciem nullus viderat, 860.
- Sepultura in praemium vel poenam, 66, 143.
- Serapion Thmueos episcopus confessione inclytus, 71, 74.—Serapion, 441. —Serapion discipulus Petri martyris, 442.—Serapion Sindonita dictus, quod sola sindone uteretur, 789.
- Serapis, 935.
- Seridon abbas et martyr, 209.
- Sermones Patrum quidam ex his libris de Vitis Patrum fuere inscripti, V.
- Seruch quis, 340.
- Sesa castellum Ciliciae, patria Simeonis Stylitae, 175.
- Severiani haeretici iidem qui Acephali, 209.
- Severus imperator persequitur Ecclesiam, 350.—Severus Sulpitius episcopus Bituricensis, 557. Severus Sulpitius monachus Primuliacensis, ibid.
- Sexti libri de Vitis Patrum auctor Graecus incertus, XXXIV. Ejus non est auctor Evagrius, ibid. Neque Palladius, ibid.
- Sibinus, 936.
- Signo crucis ad ingressum itineris se signare mos antiquus, 232. Signum maleficum amovere an liceat, 88.
- Silentium in mensa, 142. A Silentio dictus quidam Joannes Silentiarius, 860.
- Siliqua, 24, pars solidi, 206.
- Simeon Priscus, 859.—Simeon Salus, 860.—Simeon Stylites senior, 175. Sanctitas ejus toti orbi innotuit, ibid. Celebritas ejus nominis, ibid. Tempus quo vixit, 176. Nominis origo, ibid. Ejus triumphum ad coelum euntis vidit sanctus Auxentius, 177. Ejus humilitas probata in columna, ibid. Simeon Stylites alter Mauritio plurima praedixit, 860.—Simeones Stylitae fuere tres, 175. Eorum distinctio, ibid.
- Similitudo monetae cum libris, X.
- Simonia corrigitur, 208.
- Simulatio mortis, 858.
- Sindonita dictus Serapion, quod sola sindone uteretur, 789.
- Singularis ferus, 141.
- Sippulae, 788.
- Siricius papa, 689. Cui successerit, 8. Segnior fuisse notatur in comprimendis Origenistis, ideoque subito exstinctus, 422.
- Sitarcia, 98.
- Sixtus papa Romae, 699.—Sixtus philosophus, 447.—Sixti Senensis lapsus Vitas Patrum Evagrio Antiocheno tribuentis, XVI. Non recte idem Evagrium Antiochenum cum Pontico confundit, ibid. Apud Socratem falsa capitis inscriptio, XVIII.
- Solarium quid, 362.
- Sophista olim in bonam partem accipiebatur pro sapiente, XXXIX.
- Sophronius auctor Vitae sanctae Mariae Aegyptiacae, X.
- Soror de uxore continente, 785.
- Sosthenium, XIX.
- Sozomeni historiae capitum elenchi non ab auctore, sed ab alio non rite quandoque concepti, XIX.
- Σώματα, membranae, 936
- [Col. CXXXV] Spania pro Panopoli ponitur, 786.
- Spetlum, 936.
- Spirare ignem, 340.
- Sponsalia quando celebrari solita, 150.
- Sponsum et sponsam corona redimire solemne, 785.
- Stabulum quid, 373.
- Statera Campana, 207.
- Sterilis fecundatur precibus, 104. Steriles fecundantur per Euthymium, 860.
- Sticharum, 792.
- Strinientur, forte pro rixentur, 643.
- Studitae monasterium, 859.
- Subripere pro subrepere, 534.
- Subtilitas, id est, paupertas, 208.
- Successus episcopus Isauriae, 110.
- Suffragia sanctorum, 107. Suffragia pro defunctis Damascenus probat, 693.
- Super oculos ponere, genus venerationis, 177. Super pacem, 206.
- Suriscula, vas aquarium, 534, 642.
- Susocion pater Simeonis Stylitae, 176.
- Susurrium, 98.
- Sybrion in Apeliote, 442.
- Συγκάθεδρος, 791.
- Symmachus clarus Romae, impetitus calumniis, a Theodorico occiditur, 139.
- Syncellus, 936.
- Syncletius metropolitanus episcopus, 691.
- Synopsis annorum sancti Hilarionis 92.
- Tabennae VM monachi, 141.
- Tabennesis, 787.
- Tabernaculum, 788.
- Tabula regularum ab angelo Pachomio traditur, 141.
- Taciturnitas poena incredulitatis in Zacharia, 936.
- Tarichi, 68.
- Taurea quid, 786, 1009.
- Teleda vicus, 859.
- Templum Calvariae, sanctae Crucis, Resurrectionis, Assumptionis, 208.
- Terentius praefectus Augustalis, 350.
- Terraemotus totius orbis, 91.
- Τεστράπεδες λίθοι, 786.
- Tetrapylum templum quatuor columnarum ordinibus constans, 935.
- Thabatha, 86.
- Thaisis, 375. A matre propria depravata, 375. Quando vixerit, ibid.
- Thalelaei plures, 860.
- Thalelaeus quis et quo tempore fuerit, 935.
- Thebae plures, 240.
- Thebaida, quae et Thebais, 22.
- Thebatum, 89.
- Theodoreti liber de Vitis Patrum dicitur Philotheus, seu Theophiles, XXXVI.
- Theodorici Loher a Stratis lapsus in assignatione obitus sancti Pauli primi eremitae, 14.
- Theodorus presbyter Pachomio in praelatura successit, 142, 143.—Theodorus monachus, 558.—Theodorus de Pherme alius a Theodoro de Nono Alexandriae, et de Ennato, 641.
- Theodosius monachus in Syria, 5.— Theodosii duo, Coenobiarcha et Antiochenus, 859.—Theodosius imperator, 689.
- Theologus sanctus Joannes evangelista per excellentiam dictus, 340.
- Theon, vel Theonaidem, 786.
- Theophilus Alexandrinus episcopus adversarius Origenistarum, 557. Ejus judicium de libris Origenis, LI.—Theophilus cum sociis Sergio et Hygino videtur [Col. CXXXVI] auctor Vitae sancti Macarii Romani, XI.
- Tholus quid, 209.
- Thomas Indiae apostolus, 340.
- Thus et cerei imperatoribus et Augustae praelati, 116. Thus et thymiama in honorem martyrum accendi solitum, 935.
- Timotheus episcopus Alexandrinus videtur auctor libri II de Vitis Patrum, XII.
- Tirocinia militum, 140.
- Tirones sub custodibus agebant, ibid.
- Tondere virginem, pro consecrare, 165.
- Toxotius filius Paulae Laetam Albini filiam uxorem ducit, 415.
- Tractare, 1007.
- Traditiones, 141.
- Trapezuntius censet historiam Barlaam et Josaphat a Damasceno conscriptam, et est interpres ejusdem, 339, 340.
- Tremissis, tertia pars solidi, 206.
- Tribunal sanctum, 166.
- Tricina, 67.
- Tunica Pauli et sanctorum semper in pretio, 25, 26.
- Turrita dicta sancta Maria Magdalena, 421.
- Tychon Amathunte in Cypro martyr, 210.
- Typhon frater Osiridis, 70.
- Ursus S. R. E. subdiaconus, interpres Vitae sancti Basilii, XLI, 136.
- Valens persequitur Ecclesiam, 859. Valentis os obstruxit Basilius, 163.
- Valentianus imperator quando regnaverit, 689.
- Valerius Asturicensis archipresbyter an sit auctor Vitarum Patrum, XXIX.
- Valetudo, id est invaletudo, 1008.
- Vasa sacra ad basilicam sancti Pauli deferunt Gothi, 423.
- Vela circa altaria, 208.
- Ventos pascere, 790.
- Verba consecrationis irreverenter prolata Deo displicere, miraculose demonstratur, 935. Verba evangelica audita Babylam subito convertunt, 929. Verba seniorum quandoque hi libri fuere inscripti, IV. Verbum hic est axioma vel brevis sententia, IV.
- Verbi divini vis, 62.
- Vestis monachalis consecratur, 141.
- Vexanti pro vexato frigore, familiare hujus aevi scriptoribus, 207.
- Vicaria, 791.
- Vicarius Dei pontifex, et alia ejus elogia, 206.
- Vicedominus, ibid.
- Victor Martyritanus episcopus Cassiani de monachorum institutione dicta purgavit et supplevit, XXX, XXXI.
- Victoriano scribit Augustinus, 558.
- Vincentius presbyter, comes Hieronymi, 8.
- Vincula captivi soluta dum pro eo fit sacrum, 209.
- Vinculatorium quid, 224.
- Vinum et lac recenter baptizatis dabatur, et quare, 140. Vinum Chindium, 1010.
- Virginitas in Ecclesia, 72.
- Virtutes discipulorum Antonii, 66.
- Visio horrenda Antonii de persecutione per Arianos futura, 71. Visiones privatae periculosae, 920.
- Vitae sanctorum olim sine nomine auctoris, 34. Vita Antonii lecta duos agentes in rebus a saeculo abstraxit, LIV. Item Romanas feminas nobiles, [Col. CXXXVII] LVI. Vita, an Vitae Patrum dicendum, VI. Vitae Patrum an Vitas Patrum hi libri inscribendi, VIII. Vitae Patrum vetus horum librorum inscriptio, III. Vitas Patrum inscribi hunc librum unde accidere potuit, VIII, IX. Vitas fratrum Augustinianorum, IX. Vitas fratrum Dominicanorum, VIII. Vitae Patrum ob rudiorem stylum non rejiciendae, LIV. Vitarum Patrum quidam libri olim varie inscripti, IV, VI. Apophthegmata Patrum, V. Interrogationes et responsiones Aegyptiorum Patrum, ibid. Responsa Patrum, ibid. Sententiae Seniorum, ibid. Sermones Patrum, ibid. Verba Seniorum, IV. Vitarum Patrum Editiones Latinae variae, LVII. Tres incerti loci, typographi, anni, ibid. Norimbergensis duplex, ibid. Venetae tres, LVIII. Germanicae duae incerti loci et typographi, ibid. Lugdunenses septem, ibid. Colonienses duae, ibid. Complutensis, ibid. Triplex inter omnes illas diversitas, ibid. Prima earum Editio saltem ante annum 69 post 1400, LIX. Secunda earum Editio a priore nonnihil varians, LXI. Tertia earum Editio a prioribus nonnihil varians, LXIV. Quarta earum Editio nunc nova, LXVI. Comprehendit haec, praeterquam in aliis Editionibus comprehensa, librum VIII, IX, X, et appendicem Heraclidis, Palladii, et Martini [Col. CXXXVII] Dumiensis, LXVIII, LXIX. Quatuor harum Editionum inter se comparatio, LXIX, LXX, LXXI, LXXIII. Vitarum Patrum Editiones vulgatae vernaculae variae, LXXIV. Italica duplex, ibid. Gallica quadruplex, ibid. Flandrica triplex, LXXV. Germanica una, ibid. Anglicana, LXXV. Vitarum Patrum libri mss.: Affligemiensis, LXXVIII. Amandinus, LXXVII. Aquicinctinus, LXXVIII. Audomarensis, LXXVII. BONAE SPEI, LXXIX. Camberonensis, LXXX. Carthusianorum Bruxellensium, LXXXI. Claromarescanus, LXXX. Crispiniensis, LXXVIII. Sancti Floriani, LXXVI. Gemblacensis, LXXVIII. Sancti Jacobi Leodii, LXXX. Ingolstadiensis, LXXVIII. Insulensis, LXXXI. Laetiensis major, minor, LXXVIII, LXXIX. Sanctae Mariae Bibrach, LXXX. Moretianus, LXXIX. Sancti Petri in Munster, LXXXI. Rebdorffiensis, LXXX. Ruraemundanus, LXXXII. Sancti sepulcri major, minor, LXXXI. Sionius, LXXXII. Vedastinus, LXXVI. Vitarum Patrum auctoritas constat: 1 o ex sanctorum et gravissimorum virorum commendatione, III, IV, XLVI, XLVII; 2 o ex gravissimorum virorum interpretatione, XLVI. Vitarum Patrum utilitas, LV, LVI, LVII. De Vitis Patrum libri fere omnes Graece scripti, XL.
- Vitta, ornamentum capitis, 783.
- Vittata capita, 97, 98.
- [Col. CXXXVIII] Volentes, pro volebant, 209.
- Volumina, id est, tholi, 1008.
- Volusianus patruus Melaniae junioris; 699. Praefectus Romanae civitatis creatus, legatus mittitur Constantinopolim, ibid. Vocat Melaniam ad se Jerosolymis Constantinopolim, ibid. Christianus ex hac vita discessit, ibid.
- Vulcanus, 70.
- Vultus virginis tectus, 860.
- Xenia quid, 67.
- Xerolitha, lapides sine luto, 859.
- Xysti Pythagoraei liber a Ruffino editus nomine Sixti pontificis, XXVI.
- Zaberna pro sacco, 1009.
- Zacharias propter incredulitatem mutus, 936.
- Zananus, 87.
- Zebinas monachus, 231
- Zema quid, 209.
- Zeno quidam diversus ab eo qui Majumanam rexit ecclesiam, 859:
- Zippulae, 642.
- Zosimus papa Romae, sub quo secundo Palladius Romam venit, 692.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
X
Z
Index auctorum
- Abrahamus Scultetus, 30, 31.— Abrahamus Ortelius, 641.
- Achilles Statius, 109, 162.
- Acta sancti Anastasii martyris, 209, 210. Acta Anselmi, 143. Acta sancti Christophori, 23. Acta sancti Christophori, 23. Acta Clementis papae, 72. Acta sancti Cypriani, 177. Acta Danielis Stylitae, 176, 577. Acta Eugeniae, 349, 350. Acta sancti Euthymii, 61. Acta Fulgentii, LI. Acta sanctorum Galationis et Epistemis, 104. Acta sancti Gorgonii, 23, 24. Acta Mercurii martyris, 22, 24. Acta sanctorum Metrophanis et Alexandri, 31, 67. Acta Sebastiani, 22, 23, 24. Acta Thalassi et Limnaei, 176.
- Ado, XXXII, 21, 138, 207, 395, 491, 642.
- Adrianus l, papa, LIV.—Adrianus Courten, IX.
- Aelius Lampridius, VI.
- Aeneas Silvius, 97.
- Alanus Copus, 15, 96, 176.
- Albericus Longus, XL, 858.
- Alcimus Avitus, 232, 349.
- Aldelmus, 21, 24.
- Alexander ab Alexandro, 24, 65.
- Aloysius Lipomannus, XIV, XVII, XXXVIII, XXIX, XLIV, XLV, LI, LII, LIII, 68, 104, 110, 111, 150, 169, 206, 339, 340, 368, 373, 439, 440, 441, 442, 443, 702, 784, 1008.
- Alphonsus Ciacco, V, XXI.
- Ambrosius, 10, 31, 63, 67, 89, 96, 97, 98, 140, 790.—Ambrosius Ansbertus, 66, 936.—Ambrosius Camaldulensis, XXXIX, XLI, XLV, 936.
- Ammianus, 64, 67, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 97, 98, 166, 176, 350, 400.
- Amphilochius, 167.
- Anastasius Bibliothecarius, 208.
- [Col. CXXXVII] Andreas Schottus, 561.
- Annales Franciscanorum, 68.
- Anselmus, 68, 143.
- Antoninus, 21, 61, 68, 69, 109, 162, 169, 176, 241, 787.
- Antonius Maffaeus, IX.—Antonius Senensis, VIII.—Antonius Melissa, 30. —Antonius Possevinus, XVI, XVII, XLI, 30, 31, 34, 206, 557, 663.
- Aphrodisaeus, 561.
- Appianus, 401.
- Apuleius, 23.
- Arianus, 400.
- Aristoteles, 70, 790.
- Arnobius, 52, 65, 70, 72.
- Arnoldus Wion, 138.—Arnoldus Pontacus, 14, 21, 29, 139, 416, 443.
- Asconius, 176.
- Athanasius, XLI, XLVIII, 22, 26, 27, 30, 31, 32, 62, 67, 68, 71, 72, 73, 74, 89, 90, 139, 142, 143, 162, 206, 208, 421, 441, 534, 561.
- Aubertus Miraeus, LXXVII.
- Augustinus, VI, VII, XXVI, LIV, LVI, 24, 30, 31, 32, 33, 61, 62, 63, 65, 69, 70, 72, 73, 87, 88, 89, 92, 98, 104, 138, 150, 165, 206, 209, 224, 238, 437, 438, 447, 558, 643, 694, 695, 696, 697, 698, 793, 784, 792, 936.
- Ausonius, 63.
- Aventinus, ibid.
- Barnabas Brissonius, 150.
- Baronius, XI, XIII, XVII, XXV, XXVI, XXXI, XXXII, XLII, XLIII, XLIX, LI, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 14, 22, 23, 24, 25, 31, 32, 33, 61, 63, 67, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 89, 90, 91, 92, 96, 109, 138, 139, 140, 142, 161, 162, 163, 164, 166, 175, 176, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 232, 339, 350, 392, 395, 400, 415, 416, 421, [Col. CXXXVIII] 422, 423, 424, 426, 427, 429, 430, 439 440, 441, 442, 443, 444, 447, 557, 558, 662, 688, 689, 690, 691, 692, 694, 697, 698, 702, 703, 783, 784, 785, 789, 791, 792, 860, 934, 935, 936, 989, 1007.
- Basilius Caesariensis, 5, 7, 10, 21, 163, 164.—Basilius Seleuciensis, 71, 72, 790.
- Beda, IV, 21, 108, 232, 241, 394, 395, 495, 662.
- Bellarminus, 21, 30, 64, 68, 96, 164, 176, 232, 339, 557, 662.
- Bellinus, 395.
- Benedicti Glossae, 642.
- Benedictus, III.
- Bernardus, 68, 72, 98, 143.
- Bibliotheca Augustana, 561, 686, 783, 787, 790. Bibliotheca Bavarica, 16, 34. Bibliotheca Bessarionis cardinalis, XLIV. Bibliotheca Palatina, 30. Bibliotheca Patrum, V, 30. Bibliotheca Vaticana, XXIX.
- Boetius, 139, 444.
- Boninus Mombritius, XXI.
- Burchardus, XLVII.
- Caius, 150.
- Cajetanus, XI.
- Carolus Sigonius, XXI, 557
- Cassianus, XXI, XXIII, XXX, XXXI XXXII, XXXIII, XL, LI, LXV, 21, 24, 63, 64, 65, 66, 69, 73, 87, 141, 142, 207, 441, 442, 445, 557, 558, 641, 642, 784, 786, 787, 790, 791, 858, 936.
- Cassiodorus, IX, XXIII, XXX, XXXI, XXXII, XLVI, XLVII, LI, LIV, 21, 61, 62, 107, 110, 138, 139, 141, 642, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 858.
- Catena ms. in Lucam, 30.
- Cato, 400.
- [Col. CXXXIX] Cedrenus, 66, 70, 175, 176, 277, 350, 490, 434, 784.
- Celsus Hugo, LXIV.
- Christophorus de Castro, XXIX, L, LI.
- Cicero, VI, 6, 25, 33, 70, 73, 74, 87, 140, 176, 535, 790.
- Claudius Dansqueus, 73.
- Clemens, 65.—Clemens Alexandrinus, 67, 141.
- Climacus, LI, LXV.
- Codinus, 166.
- Columella, 70, 91, 141.
- Concilium Antisiodorense, 165. Braccarense, LXXXV, 69. Carthaginense, 165. Chalcedonense, 858. Constantiense, 97. Constantinopolitanum, 165, 176. Ephesinum, VIII. Hipponense, 165. Nicenum, 165, 175, 209, 392, 793. Ad Quercum, XIV, XLIX. Sardicense, 142. Toletanum, LXXXV. Triburiense, 97. Valentinum, LXXXV.
- Conimbricenses, 70.
- Conradus Gesnerus, XIII, XVI.
- Cornelius Campensis, 66.
- Corripus, 73.
- Cujacius, 74, 150.
- Cyprianus, 22, 23, 65, 66, 87, 165.
- Cyrillus Alexandrinus, XXXIII, 110.
- David Hoeschelius, 30, 31, 62, 67, 72, 73, 74, 561, 686, 783.
- Daniel Heynsius, 73.
- Demosthenes, 69.
- Desiderius Heraldus, 63.
- Dio, 350.
- Diodorus, 73.
- Dionysius episcopus Alexand., 22, 23, 24.—Dionysius Exiguus, XLI, LXVIII, 30, 110, 111, 138.—Dionysius I papa, 69, 109.—Dionysius Areopagita, 141. —Dionysius Carthusianus, LX, 232, 662.—Dionysius Petavius, 69, 416.
- Dioscorides, 141.
- Donatus, IV, V, 69.
- Dorotheus abbas, XLVII, 340.
- Edessenus monachus, 942.
- Edinerus, 143.
- Ennodius, 139.
- Ephraim, 27, 151, 162, 163, 373.
- Epiphanius episcopus, XIV, XLVIII, XLIX, 7, 8, 9, 72, 416, 703, 859, 860.— Epiphanius Scholasticus, 62, 66, 442.
- Erasmus, XVII, 15, 21, 24, 96, 97, 165, 422.
- Eucherius, XXXI, 86.
- Eugypius, 138.
- Eulogius archiepiscopus Alexandriae, 175.
- Euripides, 25, 340.
- Eusebius, 14, 22, 23, 24, 29, 30, 33, 64, 66, 109, 139, 140, 142, 176, 350, 416, 784, 790, 792, 858, 859.
- Eustochius, XLI.
- Evagrius, 22, 33, 34, 61, 62, 63, 64, 67, 69, 74, 92, 140, 161, 175, 176, 177, 209, 416, 641, 644, 662, 663, 702, 703, 789, 791, 860, 1008, 1009.—Evagrius Ponticus, XVII, XIX, XX, XXXII, XXXIII
- Flaccus Illyricus, 64, 65.
- Flagellum daemonum, 66.
- Flavius Vopiscus, VI, 86.
- Florarium sanctorum ms., 14, 105, 224, 241, 359, 375, 395.
- Florus, 23, 91, 401.
- Fortunatus, 166, 349.
- Franciscus Olivarius, V.—Franciscus Suares, 232, 939.—Franciscus Torres, XLIV.
- [Col. CXXXIX] Fronto Ducaeus, XVI, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791.
- Fulbertus Carnotensis, III.
- Fulgentius, LVI, 70, 138.
- Gazaeus, 232.
- Gelasius papa, XVII, XIX, XXII, 13, 15, 26, 33, 34, 445, 557, 703, 791.
- Gellius, 400.
- Genebrardus, 110.
- Gennadius, IX, XIX, XXI, XXX, XXXI, XXXIII, LIII, 106, 142, 144, 422, 445, 447, 791, 1008, 1009.
- Gentianus Hervetus, XXXIV, XLIV, XLV, 86, 87, 89, 91, 96, 104, 110, 176, 208, 349, 350, 430, 442, 447, 686, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, 858, 860, 935, 1008, 1009, 1010.
- Georgius Alexandrinus, XV, L, LI, 792.—Georgius Colvenerius, IX.— Georgius Garnefelt, XXVIII, XLII, XLIII. —Georgius Trapezuntius, 339, 340.— Georgius Wicelius, XVI.
- Gerardus Franchetus, VIII.—Gerardus Vossius, XLI, 74, 150, 163, 166, 169, 373.
- Gildas, 163.
- Glossarium Camberonense ms., 62, 210, 241, 642.
- Glycas, 26, 162, 175.
- Gratiani decretum, 447.—Gratianus, XI, XXIII, XLVII, 69, 231.
- Gregorius Magnus, XLIV, 65, 138, 143, 208, 209.—Gregorius Nazianzenus, 7, 8, 21, 25, 26, 27, 31, 67, 72, 89, 161, 162, 163, 339, 442, 535, 663, 789.—Gregorius Nyssenus, 7, 24, 65, 110, 162, 163, 169.—Gregorius Thaumaturgus, 24.—Gregorius Turonensis, IX, XLIII, XLVI, LIV, 175, 177, 210, 392, 444.
- Guilielmus Bibliothecarius, 208.— Guilielmus Budaeus, 561, 790.—Guilielmus Malmesburiensis, 643.
- Helica archiep. Caesaraug., LVII.
- Helladius, 162, 163, 165.
- Henricus Cuyckius, 557.—Henricus a Gandavo, 392.—Henricus Gravius, XX, XXVII, 23, 24, 97, 110, 416.—Henricus Savilius, 31, 936.
- Heraclides, LXXVIII, 21, 109, 439, 440, 447, 783, 784, 785, 786, 787, 788. Heraclidis interpres, 443, 444, 784, 785, 789, 790, 791, 792, 1007, 1008, 1009, 1010.
- Herodianus, 166.
- Herodotus, 73, 787, 790.
- Hesychius, 151, 561, 787.
- Hieronymus, X, XI, XIV, XVI, XVII, XVIII, XXI, XXII, XXIII, XXV, XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX, XL, XLVIII, XLIX, L, LII, LIII, LV, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 14, 15, 16, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 33, 34, 61, 63, 64, 68, 69, 70, 72, 74, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 96, 97, 98, 104, 109, 140, 141, 142, 143, 150, 163, 164, 169, 177, 231, 232, 400, 401, 415, 416, 421, 422, 423, 425, 426, 428, 429, 431, 432, 437, 438, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 445, 446, 447, 535, 557, 558, 641, 662, 689, 692, 698, 702, 703, 784, 785, 788, 789, 791, 1009.— Hieronymus Wolfius, 641.
- Hilarion Veroneus, 33.
- Hildebertus episcopus Cenomanensis, 392.
- Honorius, XVII, XX, XXI, 27.
- Hora […] ollo, 62.
- Horatius, 15, 25, 91.
- Hormisda papa, 139.
- Humbertus, VIII
- Hundius, LXXVII.
- Idacius, 166.
- Ignatius, 790.
- Isaacus Casaubonus, 87, 88.
- Isidori Glossae, 534, 642. Isidorus Hispalensis, XLIII, XLVIII, LXXXV, 21, 67, 91, 97, 98, 110, 141, 176, 177, 206, 207, 210, 400, 642, 643, 693.
- Isidorus Pelusiota, LI, 557.
- Jacobus Billius, XLI, 133, 166.—Jacobus Faber Stapulensis, XIII, XXIV, XXV, XLIV, XLV.—Jacobus Gretzerus, LXIX, 25, 26, 65, 74, 164, 785.—Jacobus Middendorpius, ibid. —Jacobus Pontanus, 663.
- Janus Gruterus, 142.
- Joannes, III, 105, 535, 643.—Joannes a sancto Andrea, 340.—Joannes Andreas, 87.—Joannes Christophorsonus, 62.—Joannes Chrysostomus, 21, 26, 61, 66, 71, 92, 161, 163, 165, 166, 557, 561, 702, 784, 792.—Joannes Conon, 110.—Joannes Damascenus, XXXIV, XXXV, XXXVIII, LIII, 30, 33, 162, 165, 166, 175, 206, 339, 362, 368, 392, 561, 663, 793, 859.—Joannes Despauterius, IX.—Joannes Diaconus, XXXVIII, XLV, XLVI, 169, 936.—Joannes episcopus Jerosolymorum, XX, 400.— Joannes Garzon, 65.—Joannes Gorraeus, 1008.—Joannes Grinaeus, 133. —Joannes Hessels, 88.—Joannes Kirchmannus, 26.—Joannes Maldonatus, 63.—Joannes Maria Brasichellensis, XXXIII, XXXIV, 557, 641, 662, 703, 784, 792.—Joannes Marius Verdizottus, LXXIV.—Joannes Meursius, 642, 686, 783, 784, 785, 786, 790, 791.—Joannes Molanus, XVI, 394, 395.—Joannes Moschus, V, XIV, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XLI, XLVI, 62, 175, 860, 935, 936.— Joannes Picus, 561.—Joannes Savarro, 88.—Joannes Sichardus, 110.—Joannes Sinaita, 339.—Joannes Subdiaconus, XXXIII, XLII, LIX, LXVIII, 68, 561, 644.—Joannes Trithemius, XIII, XV, XVI, XX, XXIV, LI, LX, 27, 30, 97, 107, 108, 110, 138, 206.—Joannes Wiclefus, 97.
- Jordanus de Saxonia, IX.
- Josephus Pamphilus, ibid. —Josephus, 62.
- Jovinianus, 91, 535.
- Julius Firmicus, 70.—Julius Capitolinus, VI, 400, 1008.
- Justus Lipsius, 74, 140, 166, 416.
- Juvenalis, 70, 400.
- Lactantius, 66, 561.
- Laertius, 25, 26.
- Lampridius, 63.
- Laurentius Surius, XXI, 62, 63, 67, 68, 69, 104, 110, 111, 140, 150, 167, 169, 206, 349, 362, 368, 373, 392, 416, 698, 699, 701, 935.—Laurentius de la Barre, XLII, 83, 84, 858, 859, 860.
- Leonardus Lessius, 792.
- Leontius Cypri episcopus, 68, 206, 210.
- Leuwenclavius, 110.
- Lilius Gregorius Giraldus, 70.
- Livius, 140, 401.
- Lucianus, 73, 224, 422.
- Lucillius, 87.
- Lucretius, 446, 561, 790.
- Ludovicus Blosius, 232.
- Magdeburgenses Centuriatores, 15, 30, 96, 97, 176.
- Marcus Marulus, 23.—Marcus Velserus, LXXXIV.
- [Col. CXLI] Margarinus de la Bigne, XXXII, XXXIII, 30, 110.
- Marianus Victorius Reatinus, XXVI, 4, 25, 416, 422.
- Martinus Delrio, XVI, 66, 88, 166.— Martinus Dumiensis, LXIX.—Martinus Meïr, 97.
- Martyrologium Adonis, 177, 238, 241, 350, 662, 1009.
- Martyrologium sancti Hieronymi ms., XXIII. Martyrologium Romanum, XVII, XXI, 21, 22, 23, 25, 33, 61, 67, 86, 87, 96, 104, 105, 109, 138, 141, 142, 150, 161, 162, 169, 175, 205, 206, 209, 210, 231, 232, 241, 339, 340, 349, 350, 362, 368, 380, 392, 394, 395, 415, 416, 421, 422, 558, 662, 784, 792, 858, 859, 935. Martyrologium Usuardi, XVI, XXIII, 23, 224, 241, 350, 662.
- Mattheus Galenus Westapellius, VIII, XII, LIV.
- Mela, 74.
- Melchior Goldastus, XLI, 349.—Melchior Canus, LIV.
- Menaea Graecorum, XLVIII, 21, 27, 61, 86, 96, 104, 105, 109, 143, 150, 161, 162, 163, 164, 169, 175, 176, 205, 206, 209, 210, 231, 232, 339, 340, 349, 350, 362, 368, 373, 375, 394, 495, 662, 789, 858, 859, 860, 935.
- Menologium Graecorum, 21, 61, 86, 104, 105, 109, 143, 150, 161, 162, 164, 169, 175, 205, 206, 210, 231, 349, 350, 362, 368, 373, 375, 392, 394, 395, 642, 662, 792, 858, 859, 860, 934.
- Mercurii martyris Acta, 22, 24.
- Metaphrastes, LI, 24, 31, 67, 68, 86, 87, 89, 90, 91, 96, 97, 104, 105, 111, 140, 143, 150, 169, 175, 177, 206, 207, 208, 209, 210, 340, 350, 368, 694, 698, 701, 703, 791, 792, 860, 934, 935.
- Michael Glycas, 26.
- Minutius Felix, 70.
- Modestinus, 150.
- Mosander, 395.
- Nazarius, 415.
- Nicephorus, XIV, XIX, XX, XXXII, XXXIII, XXXVI, XXXVIII, L, LI, 21, 23, 25, 28, 31, 61, 62, 66, 67, 68, 86, 91, 92, 109, 150, 151, 161, 163, 164, 175, 176, 177, 208, 350, 362, 392, 641, 703, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, 858, 859, 860, 1008, 1009.
- Nicolaus Faber, XVI, 557.—Nicolaus primus pontifex, 143.—Nicolaus Serrarius, 63, 88, 150, 787.
- Nicotas, 163.
- Notkerus, IV, 21, 241, 394, 395.
- Olympiodorus, 65.
- Origenes, 142, 416, 422.
- Orosius, 401.
- Oseas Proverb., 790.
- Ovidius, 25, 70, 88.
- Palladius dialogista, XLV.—Palladius, XII, XV, XXVIII, XXXIV, XLI, 21, 22, 27, 30, 61, 63, 65, 67, 68, 69, 109, 142, 169, 208, 209, 231, 350, 416, 425, 427, 428, 432, 433, 437, 438, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 447, 533, 534, 641, 643, 644, 686, 690, 691, 694, 698, 702, 705, 706, 783, 784, 785, 787, 789, 1008, 1009, 1010. Palladii vetus interpres, 686, 784, 786, 790, 1009. Palladii recentior interpres, 686, 784, 1010.
- Paludanus, 68.
- Paschasius, IX, 165, 686, 687, 786, 787.—Paschasius diaconus, III, V, XXXV, XLI, XLII, XLVII, 232, 491, 561, 643.
- [Col. CXLI] Paulinus, 14, 28, 415, 416, 425, 427, 428, 432, 433, 435, 436, 442, 443, 444, 445, 703.
- Paulus Diaconus, XLI, 139, 207, 209, 211, 339.
- Pelagius, V, XXXII, XLII, XLVII, 69, 73, 86, 144, 169, 534, 535, 558, 561, 641, 662, 663, 686, 787, 1009.
- Persius, 64.
- Petronius, Bonon. episcopus, V, XXI.
- Petrus Alexandrinus, 67, 442.— Petrus Damianus, XXXI, 74, 86, 786.— Petrus Galesinius, XXI, 368, 395, 557. Petrus Gillius, XIX, 535, 642, 794.— Petrus Halloix, 162.—Petrus Lansselius, 662.—Petrus Maturus, 241.— Petrus a Natalibus Equilinus, XIII, XIV, 21, 22, 23, 61, 109, 138, 162, 169, 241, 339, 395, 1007.—Petrus Ciaccomus, XXXII, 109, 557.
- Philippus Melanchthon, 68.
- Philostratus, 66.
- Photius, XIV, XV, XXVI, XXXII, XXXIV, XXXVI, XLI, XLII, XLVI, XLVIII, 30, 67, 175, 444, 561, 644.
- Plato, XXXVIII, 790.
- Platus, 68, 150, 786.
- Plinius, VI, 6, 24, 25, 87, 89, 91, 98, 141, 209, 232, 416, 642, 1010.
- Plutarchus, VII, 25, 66, 401, 786.
- Pollux, 238.
- Pomponius, 73.
- Posidonius, 788.
- Posthumianus, 557.
- Praedicatorum fratrum Vitae, 62.
- Pratum spirituale, 392, 662, 790, 860, 934.
- Priscianus, 63.
- Procopius, 139.
- Prosper, LI, 788.
- Proterius, 110.
- Prudentius, 66, 70, 73, 139, 241, 784.
- Ptolomeus, 86, 90.
- Raderus, 68, 231, 858, 859, 860, 935.
- Reinhardus Lorichius Hadamarius, 208.
- Rhabanus, IV, 21, 24, 241, 394, 395.
- Rodolphus Hospinianus, 21, 30, 31.
- Ruffinus, IV, XVII, XXV, XXVII, XXX, XL, XLVII, XLVIII, L, 20, 61, 67, 69, 73, 104, 164, 231, 349, 350, 400, 422, 423, 425, 426, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 446, 447, 533, 534, 535, 641, 642, 643, 662, 663, 687, 702, 785, 786, 788, 789, 1007, 1010.
- Rutilius, 400.
- Sacra Scriptura, Genesis, XXXIV, 65, 104, 141, 150, 179, 558. Exodus, 535. Numeri, 179. Deuteronomium, 686, 787. Judices, 150. I Regum, 98, 535, 787. IV Regum, 21, 61, 72. Esdras, 25, 66, 790. Tobias, 63, 150. Job, 65, 66, 447, 789. Psalmi, 32, 63, 64, 65, 104, 178, 421, 423, 434, 438, 686, 687, 784, 936. Proverbia, 178, 534, 706, 707, 790. Ecclesiastes, 534, 706, 707, 709. Canticum canticorum, 6, 535. Sapientia, 31, 690. Ecclesiasticus, 178, 643, 662, 790. Isaias, LII, 91. Jeremias, XLVII, 430, 796. Ezechiel, 416, 423, 557. Daniel, 86, 179, 435. Oseas, 790. Joel, 786. Jonas, 788. Aggaeus, 430. Zacharias, 416, 692. Matthaeus, VII, LV, 165, 178, 210, 427, 438, 642, 686, 687, 705, 708. Marcus, 427, 430, 708. Lucas, 21, 178, 421, 422, 423, 427, 430, 434, 535, 686, 708, 936 Joannes, 179, 430, 447, 686, 787. Acta apostolorum, 32, 104, 151, 701. Paulus, VII, LII, 91, 112, 141, 151, 423, 426, 427, 430, 438, [Col. CXLII] 442, 690, 706, 707, 708, 736, 739, 785, 786, 790, 791, 795. Petrus, 25, 141, 686, 936. Apocalypsis, 178.
- Salustius, 415.
- Scaliger, 14, 21, 29, 62, 139, 416, 357.
- Severus Sulpitius, XVI, XXI, XXV, XXXI, XLVI, XL, XLVI, LI, LXV, 144, 416, 557, 786.
- Sextus philosophus, 73, 74.
- Sidonius, VI, 14, 141, 445.
- Sigebertus, V, XXXII, XXXIV, XXXV, XLII, XLIII, LXXXV, 108, 109, 110, 139, 162, 206, 239, 561, 644
- Silius, 73.
- Silvester, 68.
- Simeon Metaphrastes, XLV, 24, 26.
- Siricius I papa, 69.
- Sirmondus, 73, 86, 166, 791, 444.
- Sixtus pontifex, XXVI.—Sixtus Senensis VII, XV, XVI, 162, 662.
- Socrates, XVIII, XIX, XX, XXXV, XLI, XLV, L, LI, 10, 28, 30, 61, 62, 67, 90, 163, 442, 534, 535, 641, 642, 663, 701, 703, 783, 785, 786, 788, 789, 1008, 1009.
- Solinus, 91.
- Sophronius, XXXVI, 86, 87, 89, 90, 91, 206, 392, 662, 936.
- Sosipater, VI.
- Sozomenus, XII, XIX, XLIX, L, LI, 10, 21, 31, 61, 62, 67, 70, 71, 78, 86, 89, 91, 92, 106, 109, 140, 141, 142, 150, 163, 164, 166, 169, 209, 416, 442, 561, 641, 783, 784, 785, 786, 788, 789, 790, 791, 792, 858, 859, 860, 1007, 1008, 1009.
- Spartianus, 63.
- Speculum exemplorum, 62, 224, 662.
- Strabo, 63, 139.
- Suetonius, 91, 150, 267, 416.
- Suidas, XVIII, XIX, 31, 63, 66, 150, 175, 177, 208, 340, 641, 787, 789, 770, 859, 1008.
- Sulpicius, 66.
- Symmachus, 64.
- Symphorianus Champerius, 30.
- Synesius 67, 69, 88, 784.
- Tacitus, 88, 350, 400
- Terentius, IV, VI, 69, 350.
- Tertullianus, LII, 15, 25, 63, 65, 87, 88, 89, 97, 140, 141, 210, 224, 241, 535, 790.
- Tharasius (S.) episcopus Constantinopoli, 784.
- Theodoretus, XXXVI, XLI, LXVIII, 7, 10, 61, 67, 72, 96, 162, 163, 175, 176, 177, 209, 231, 232, 442, 786, 858, 859, 860, 935, 939.
- Theodoricus de Apoldia, VII.—Theodoricus Loher a Stratis, XLIV, LVIII, LXIV, 14, 139.
- Theodorus Lector, 61, 175, 641, 702.—Theodorus Alexandrinus, 662. —Theodorus Balsamo, 166.
- Theophilus Alexandrinus, XI, XLVIII, XLIX, 785.
- Theophylactus, 21.
- Thomas Beauxamis, XXXIX, XLIV.
- Thomas Waldensis, 68.—Thomas (D.), 68, 143, 165, 643, 662, 663, 936. —Thomas de Trugillo, 395.
- Thyreus, 63, 66, 88.
- Timotheus, XII, 151.
- Trebellius, 22.
- Tripartita historia, XXXIII, 21, 63, 72, 92, 783, 784, 785, 786, 787, 788.
- Ulpianus, 69.
- Ursus subdiaconus, XLI, 162, 163, 166, 167.
- Usuardus, IV, 21, 23, 25, 362, 394, 395.
- Valerius Asturicensis presbyter, XXIX. Valerius Sarrasius, 30.
- Varro, 177.
- Victor Giselinus, 557.
- Villegas in Flore sanctorum 395.
- [Col. CXLIII] Vincentius, Spec. hist., XIV, XXI, LXXIII, 29, 61, 109, 162, 169, 329, 337, 787.
- Virgilius, V.
- Xenophon, 166.
- [Col. CXLIV] Xystus Pythagoraeus, XXIV
- Zacharias Palthenius, 641.
- Zenodotus, 340.
- Zonaras, 150, 350, 392, 935.
- Zosimus, 140.
[Col. CXXXVII] A
B
C
D
E
F
G
H
[Col. CXL] I
J
L
M
N
O
P
R
S
T
U
[Col. CXLIII] V
X
Z
Ordo rerum
- LIBER NONUS. 9
- Prologus auctoris. Ibid.
- CAPUT PRIMUM.—De Jacobo Nisibita 15
- CAP. II.—De Juliano Saba. 20
- CAP. III.—De Marciano. 29
- CAP. IV.—De Eusebio. 36
- CAP. V.—De Publio. 42
- CAP. VI.—De Simeone Prisco. 45
- CAP. VII.—De Palladio. 49
- CAP. VIII.—De Aphraate. 50
- CAP. IX.—De Petro. 55
- CAP. X.—De Theodosio. 60
- CAP. XI.—De Romano. 63
- CAP. XII.—De Zenone. 64
- CAP. XIII.—De Macedonio. 66
- CAP. XIV.—De Moesyma. 72
- CAP. XV.—De Aupsima. 73
- CAP. XVI.—De Marone. 75
- CAP. XVII.—De Abraame. 76
- CAP. XVIII.—De Eusebio. 79
- CAP. XIX.—De Salamano. 80
- CAP. XX.—De Mare. 81
- CAP. XXI.—De Jacobo. 82
- CAP. XXII.—De Thalassio et Limnaeo. 92
- CAP. XXIII.—De Joanne, Moyse, Antiocho, Antonio. 94
- CAP. XXIV.—De Zebina et Polychronio. 95
- CAP. XXV.—De Asclepio et Jacobo eremita. 98
- CAP. XXVI.—De Simeone. Ibid.
- CAP. XXVII.—De Baradato. 108
- CAP. XXVIII.—De Thalelaeo. 110
- CAP. XXIX.—De Marana et Cyra. 111
- CAP. XXX.—De Domnina. 113
- LIBER DECIMUS. 119
- Elogium auctoris. Ibid.
- Prologus. 121
- CAPUT PRIMUM.—Vita sancti senis Joannis, et de spelunca Sapsas. 123
- CAP. II.—De sene qui in propria spelunca pascebat leones. Ibid.
- CAP. III.—Vita Cononis presbyteri monasterii Penthricula. 124
- CAP. IV.—Visio abbatis Leontii. Ibid.
- CAP. V.—Relatio abbatis Polychronii de tribus monachis. 125
- CAP. VI.—Ejusdem relatio. Ibid.
- CAP. VII.—Vita et mors cujusdam senis qui recusavit abbas fieri in monasterio Turrium. Ibid.
- CAP. VIII.—Vita abbatis Myrogenis hydropici. 126
- CAP. IX.—De mira cujusdam patris charitate. Ibid.
- CAP. X.—Vita Barnabae anachoretae. Ibid.
- CAP. XI.—Vita abbatis Agioduli. Ibid.
- CAP. XII.—Dictum abbatis Olympii. 127
- CAP. XIII.—Vita abbatis Marci anachoretae. Ibid.
- CAP. XIV.—De fratre qui a spiritu fornicationis impugnabatur, et leprosus effectus est. Ibid.
- CAP. XV.—Factum mirabile abbatis Cononis. Ibid.
- CAP. XVI.—Relatio abbatis Nicolai de seipso et sociis. 128
- CAP. XVII.—Vita Macrii senis. Ibid.
- CAP. XVIII.—Vita alterius senis monasterii Laurae, qui cum leonibus dormiebat. Ibid.
- CAP. XIX.—Relatio abbatis Eliae de seipso. Ibid.
- CAP. XX.—Conversio cujusdam militis ex miraculo Dei in se facto, cujus etiam vita compendiose describitur. 129
- CAP. XXI.—Mors anachoretae et ejus interfectoris. Ibid.
- CAP. XXII.—Vita alterius senis Cononis. 130
- CAP. XXIII.—Vita Theoduli monachi. Ibid.
- CAP. XXIV.—Vita senis cujusdam habitantis in cellis Cuziba. Ibid.
- CAP. XXV.—De fratre monasterii Cuziba, et sanctae oblationis verbis, necnon de abbate Joanne. Ibid.
- [Col. CXLIV] CAP. XXVI.—Vita fratris Theophanis, ejusque mirabilis visio, et de communicatione cum haereticis. 131
- CAP. XXVII.—Vita presbyteri villae Mardandos. 132
- CAP. XXVIII.—Factum mirabile abbatis Juliani Stylitae. Ibid.
- CAP. XXIX.—Miraculum sanctissimae Eucharistiae. 133
- CAP. XXX.—Vita Isidori monachi Melitinensis, alterumque miraculum circa sanctissimam Eucharistiam. Ibid.
- CAP. XXXI.—Conversio et vita Mariae meretricis. 134
- CAP. XXXII.—Conversio et vita Babylae mimi, necnon Cometae et Nicosae concubinarum ejus. Ibid.
- CAP. XXXIII.—Vita S. episcopi Theodoti. 135
- CAP. XXXIV.—Vita divi Alexandri, patriarchae Jerosolymitani. Ibid.
- CAP. XXXV.—Vita Eliae Jerosolymorum archiepiscopi, et de Flaviano Antiochiae patriarcha. Ibid.
- CAP. XXXVI.—Vita Ephraem Antiocheni patriarchae, et quomodo Styliten monachum a Severianae haereseos impietate converterit. Ibid.
- CAP. XXXVII.—Vita episcopi qui, cathedra relicta, venit in sanctam civitatem, et, mutato habitu, ministrabat architectis. 136
- CAP. XXXVIII.—Mors Anastasii, imperatoris impii. 137
- CAP. XXXIX.—Vita monachi monasterii abbatis Severiani, et quomodo a puella rustica prudenter retractus fuerit, ne cum ea peccaret. Ibid.
- CAP. XL.—Vita abbatis Cosmae eunuchi. 138
- CAP. XLI.—Vita abbatis Pauli Nazarbensis. 140
- CAP. XLII.—Vita abbatis Anaxanontis servi Dei. Ibid.
- CAP. XLIII.—Detestabilis mors impii Thalelaei. Ibid.
- CAP. XLIV.—Vita senis monachi prope civitatem Antinoum commorantis, et de oratione pro mortuis. 141
- CAP. XLV.—Vita monachi inclusi in monte Olivarum, et de adoratione imaginis sanctissimae Dei genitricis Mariae. 142
- CAP. XLVI.—Mirabilis visio abbatis Cyriaci Laurae Calamonis, et de duobus impii Nestorii libris. Ibid.
- CAP. XLVII.—Miraculum sanctae Dei genitricis quo Cosmiana, uxor Germani patricii, coacta est ex haeresi Severiana ad veram Christi fidem redire. Ibid.
- CAP. XLVIII.—Miraculum sanctae Dei genitricis quo Cosmiana, uxor Germani, patricii, coacta est ex haeresi Severiana ad veram fidem redire. Ibid.
- CAP. XLIX.—Mirabilis visio ducis Palaestinae, qua et ipse coactus fuit praedictae haeresi abrenuntiare, et Christi Ecclesiae communicare. 144
- CAP. L.—Visio et dictum abbatis Georgii inclusi. Ibid.
- CAP. LI.—Vita Juliani senis monasterii Aegyptiorum. 145
- CAP. LII.—Dictum abbatis Eliae solitarii. Ibid.
- CAP. LIII.—Vita senis Cyriaci ex monasterio sancti Sabae. Ibid.
- CAP. LIV.—Vita monachorum Scythiotarum, et de sene Ammonio. 146
- CAP. LV.—Visio cujusdam senis commorantis in Scythi, et de abbate Irenaeo. Ibid.
- CAP. LVI.—Vita Joannis, discipuli senis magni, qui morabatur in vico Caparasima 147
- CAP. LVII.—Mors Simeonis Stylitae, et de Joanne abbate etiam Stylite. Ibid.
- CAP. LVIII.—Item de Juliano. Ibid.
- CAP. LIX.—Vita abbatis Thalelaei. 148
- CAP. LX.—Factum egregium sanctimonialis feminae per quod compunctus adolescens, ejus amator, monachus effectus est. Ibid.
- CAP. LXI.—Vita abbatis Leontii Cilicis. Ibid.
- CAP. LXII.—Vita abbatis Stephani monasterii Aeliotarum presbyteri. 149
- CAP. LXIII.—De eodem Ibid.
- CAP. LXIV.—De eodem. Ibid
- CAP. LXV.—De eodem. Ibid
- [Col. CXLV] CAP. LXVI.—Vita abbatis Theodosii solitarii. 150
- CAP. LXVII.—De eodem. Ibid.
- CAP. LXVIII.—De eodem. Ibid.
- CAP. LXIX.—Vita abbatis Palladii, et senis Thessalonicensis inclusi, nomine David. 151
- CAP. LXX.—Vita monachi Addae, Mesopotameni inclusi. 152
- CAP. LXXI.—Pulchrum dictum homicidae ad monachum qui eum sequebatur dum duceretur ad decollandum. Ibid.
- CAP. LXXII.—Relatio abbatis Palladii de sene homicida, qui adolescentem falso de eodem crimine accusabat. 153
- CAP. LXXIII.—Vita Joannis militis Alexandrini. Ibid.
- CAP. LXXIV.—Ejusdem Palladii verax dictum de haeresibus. 154
- CAP. LXXV.—Miraculum Dominae erga uxorem et filiam viri fidelis, qui hospitio suscipere monachos consueverat. Ibid.
- CAP. LXXVI.—Submersio Mariae mulieris peccatricis. 155
- CAP. LXXVII.—Relatio trium pauperum caecorum, quomodo excaecati fuissent. 156
- CAP. LXXVIII.—Stupendum miraculum puellae mortuae, quae exspoliatorem detinuit, nec eum relaxare voluit donec is promitteret se monachum futurum. 157
- CAP. LXXIX.—Maximum et stupendum miraculum sacratissimae Eucharistiae sub Dionysio Seleuciae episcopo. 158
- CAP. LXXX.—De fonte concesso a Deo fratribus monasterii in Scopulo ad orationes abbatis eorum Theodosii. 159
- CAP. LXXXI.—De puteo aqua impleto, submissa imagine ejusdem abbatis Theodosii. 160
- CAP. LXXXII.—Vita Joannis senis monasterii Scopuli. Ibid.
- CAP. LXXXIII.—De eodem. Ibid.
- CAP. LXXXIV.—Vita et mors anachoretae ejusdem monasterii servi Dei. 161
- CAP. LXXXV.—Quomodo triticum ejusdem monasterii germinaverit propter cessationem consuetae eleemosynae. Ibid.
- CAP. LXXXVI.—De altero ejusdem monasterii anachoreta, qui, statim ut communionem sacram sumpsit, consummatus est. 162
- CAP. LXXXVII.—Inventio corporis Joannis anachoretae nuncupati Humilis. Ibid.
- CAP. LXXXVIII.—Vita abbatis Thomae apocrisiarii coenobii Apamiensis, et de miraculo corporis ejus post mortem. 163
- CAP. LXXXIX.—Inventio corporis sancti anachoretae in monte Aemano. Ibid.
- CAP. XC.—Mors duorum anachoretarum montis Phterigii. 164
- CAP. XCI.—Vita abbatis Gregorii anachoretae, et Thalelaei ejus discipuli. Ibid.
- CAP. XCII.—Vita fratris Gregorii Cappadocis, et inventio corporis Petri solitarii sancti Jordanis. 165
- CAP. XCIII.—Vita abbatis Sisinii qui episcopatui renuntiavit, et ejus discipuli. 166
- CAP. XCIV.—Vita abbatis Juliani episcopi Bostrensis. Ibid.
- CAP. XCV.—Vita Patricii senis monasterii in Scopulo. 167
- CAP. XCVI.—De eodem, et de Juliano Arabe caeco. Ibid.
- CAP. XCVII.—Vita et mors duorum fratrum monachorum, qui nunquam ab invicem separari juraverant. Ibid.
- CAP. XCVIII.—De eodem fratre superstite. 168
- CAP. XCIX.—Vita Antonii senis monasterii in Scopulo. Ibid.
- CAP. C.—Vita Petri, Pontici monachi. 169
- CAP. CI.—Vita Pardi monachi Romani. Ibid.
- CAP. CII.—Relatio Sophronii sophistae de eo quod sibi in via contigerat. 170
- CAP. CIII.—Vita et virtutes abbatis Stratigii. Ibid.
- CAP. CIV.—Vita abbatis Nonni presbyteri. Ibid.
- CAP. CV.—Vita sancti senis Christophori, genere Romani. Ibid.
- CAP. CVI.—Relatio abbatis Theodori de monacho Syro Severiano. 172
- CAP. CVII.—Vita abbatis Gerasimi. Ibid.
- CAP. CVIII.—Vita presbyteri virginis, ejusque uxoris itidem virginis. 174
- CAP. CIX.—Vita abbatis Georgii, qui nunquam turbabatur. 175
- CAP. CX.—Dicta egregia sancti cujusdam senis Aegyptii. Ibid.
- [Col. CXLVI] CAP. CXI.—Factum cujusdam viri calvi et sacco induti. 176
- CAP. CXII.—Vita et mors Leonis monachi, genere Cappadocis. Ibid.
- CAP. CXIII.—Admonitio abbatis Joannis de Petra. 177
- CAP. CXIV.—Vita abbatis Danielis Aegyptii. 178
- CAP. CXV.—Admonitiones abbatis Joannis Cilicis. Ibid.
- CAP. CXVI.—De fratre cui falso objiciebatur subtraxisse numisma. Ibid.
- CAP. CXVII.—De fratre daemoniaco ab abbate Andrea sanato. 179
- CAP. CXVIII.—Vita Menae diaconi monachi in Raythu. 180
- CAP. CXIX.—De daemone qui in habitu monachi profectus est ad cellam cujusdam senis in Raythu. 180
- CAP. CXX.—De tribus monachis mortuis inventis a piscatoribus Pharonitis. Ibid.
- CAP. CXXI.—Vita et mors abbatis Gregorii Byzantini, et alterius Gregorii Pharonitae ejus discipuli. 181
- CAP. CXXII.—De duobus monachis qui nudi ingressi sunt ecclesiam ut communicarent, nec visi sunt ab aliquo nisi ab abbate Stephano. Ibid.
- CAP. CXXIII.—Vita abbatis Zosimi Cilicis. Ibid.
- CAP. CXXIV.—Ejusdem relatio. 182
- CAP. CXXV.—Factum pulchrum abbatis Sergii anachoretae. Ibid.
- CAP. CXXVI.—Egregia responsio abbatis Orenti montis Sina. 183
- CAP. CXXVII.—Vita abbatis Georgii sancti montis Sina, et anus cujusdam ex Galatia Phrygiae. Ibid.
- CAP. CXXVIII.—Vita Adelphii episcopi Arabessi, et de beato Joanne Chrysostomo. 184
- CAP. CXXIX.—Vita cujusdam Stylitae. 185
- CAP. CXXX.—Admonitiones abbatis Athanasii, et mirabilis ejus visio. 186
- CAP. CXXXI.—Vita abbatis Zachaei sanctae Sion. Ibid.
- CAP. CXXXII.—De eodem. 187
- CAP. CXXXIII.—De sancto monacho, qui Saracenum venatorem per duos dies immobilem reddidit. Ibid.
- CAP. CXXXIV.—Vita Theodori anachoretae. Ibid.
- CAP. CXXXV.—De quinque virginibus quae exire voluerunt e monasterio, et a daemonio correptae sunt. 188
- CAP. CXXXVI.—De charitate abbatis Sisinii erga mulierem Saracenam. Ibid.
- CAP. CXXXVII.—Relatio abbatis Joannis de abbate Callinico. Ibid.
- CAP. CXXXVIII.—De abbate Sergio anachoreta et de monacho gentili, qui baptizatus est. 189
- CAP. CXXXIX.—Praedictio abbatis Sergii. Ibid.
- CAP. CXL.—Vita ejusdem Gregorii patriarchae Theopolitani. 190
- CAP. CXLI.—Prudens responsio abbatis Olympii. Ibid.
- CAP. CXLII.—Alia prudens responsio abbatis Alexandri. Ibid.
- CAP. CXLIII.—Vita David latronum principis, postea monachi. Ibid.
- CAP. CXLIV.—Admonitiones unius ex senibus qui erant in Cellis. 191
- CAP. CXLV.—Vita beati Gennadii patriarchae Constantinopolitani, et de ejus lectore Charisio. 192
- CAP. CXLVI.—Visio Eulogii patriarchae Alexandrini. Ibid.
- CAP. CXLVII.—Mirabilis emendatio epistolae beati Leonis papae ad Flavianum scriptae. 193
- CAP. CXLVIII.—Visio Theodori episcopi Darnae de eodem Leone. 194
- CAP. CXLIX.—Stupenda relatio Amos, patriarchae Jerosolymitani, de sanctissimo Leone papa. Ibid.
- CAP. CL.—Vita et sanctitas episcopi civitatis Rumelli. 195
- CAP. CLI.—Relatio abbatis Joannis Persae de beato Gregorio papa. 196
- CAP. CLII.—Vita et dicta Marcelli Scythiotae. Ibid.
- CAP. CLIII.—Responsio monachi monasterii Raythu ad fratrem saecularem. 198
- CAP. CLIV.—Vita Theodori saecularis, hominis Dei. Ibid.
- CAP. CLV.—Relatio abbatis Jordanis de tribus Saracenis qui se invicem interfecerunt. Ibid.
- CAP. CLVI.—Responsio cujusdam senis ad duos philosophos. 199
- CAP. CLVII.—Relatio duorum monachorum monasterii Subevorum Syrorum, de cane qui fratri viam ostendit Ibid
- CAP. CLVIII.—De asino qui monasterio nuncupato Mardes inserviebat. Ibid
- CAP. CLIX.—Vita abbatis Sophronii solitarii, et admonitiones [Col. CXLVII] Menae ducis coenobii Severiani. 200
- CAP. CLX.—Quomodo daemon apparuerit cuidam seni in forma pueri nigerrimi. Ibid.
- CAP. CLXI.—Vita abbatis Isaac Thebaei, et quomodo etiam ei apparuit daemon in figura adolescentis. Ibid.
- CAP. CLXII.—Responsio abbatis Theodori Pentapolitani super solutione abstinentiae vini. 201
- CAP. CLXIII.—Vita abbatis Pauli Helladici. Ibid.
- CAP. CLXIV.—Responsio abbatis Victoris solitarii ad monachum pusillanimem. 202
- CAP. CLXV.—Vita latronis nuncupati Cyriaci. Ibid.
- CAP. CLXVI.—Vita latronis monachi effecti, et postea in saeculari habitu decollati. Ibid.
- CAP. CLXVII.—Vita et mors abbatis Poemenis solitarii. 203
- CAP. CLXVIII.—Dicta abbatis Alexandri senis. 204
- CAP. CLXIX.—Vita senis cujusdam capti oculis in monasterio abbatis Sisci. Ibid.
- CAP. CLXX.—Vita cujusdam sanctae mulieris in eremo defunctae. Ibid.
- CAP. CLXXI.—Vita duorum mirabilium virorum, Theodori philosophi et Zoili lectoris. 205
- CAP. CLXXII.—Vita Cosmae scholastici. 206
- CAP. CLXXIII.—Mirum factum Theodori anachoretae, qui oratione sua in mari dulcem aquam effecit. Ibid.
- CAP. CLXXIV.—Factum Naucleri, viri religiosi, qui pluviam a Domino impetravit. 207
- CAP. CLXXV.—Relatio de Zenone imperatore, viro eleemosynario. Ibid.
- CAP. CLXXVI.—Pulchra relatio abbatis Andreae de decem viris peregrinantibus, inter quos fuit et adolescens Hebraeus. Ibid.
- CAP. CLXXVII.—Mala mors monachi Aegyptii, qui habitare voluit in cella Evagrii haeretici. 209
- CAP. CLXXVIII.—Vita senis coenobii Scholarium. Ibid.
- CAP. CLXXIX.—Vita sanctimonialis feminae, quae erat ex sancta civitate. 210
- CAP. CLXXX.—Vita Joannis anachoretae, qui in spelunca villae Sochus morabatur. 211
- CAP. CLXXXI.—De eodem. Ibid.
- CAP. CLXXXII.—Vita abbatis Alexandri Cilicis, qui prope mortem a daemone arreptus est. 212
- CAP. CLXXXIII.—Mirabile factum senis Aegyptii, nomine David. Ibid.
- CAP. CLXXXIV.—Vita abbatis Joannis Eunuchi, necnon juvenis monachi, qui nunquam bibere statuerat, atque alterius senis orationibus dediti. 213
- CAP. CLXXXV.—Vita mulieris fidelis, quae mira sapientia virum suum gentilem ad fidem convertit. 214
- CAP. CLXXXVI.—Vita Moschi, mercatoris Tyrii. 216
- CAP. CLXXXVII.—Doctrina abbatis Joannis Cyzici pro acquirendis virtutibus. 217
- CAP. CLXXXVIII.—Vita duorum fratrum trapezitarum Syrorum. 218
- CAP. CLXXXIX.—Vita mulieris quae fidem servavit viro suo negotiatori, et ambo a Deo adjuti sunt. Ibid.
- CAP. CXC.—Miraculum de ligno donato abbati Brochae Aegyptio. 220
- CAP. CXCI.—Vita compendiosa S. Joannis Chrysostomi. Ibid.
- CAP. CXCII.—De quodam monacho monasterii divi Gregorii papae, quomodo post mortem ab excommunicatione fuerit absolutus. Ibid.
- CAP. CXCIII.—Factum mirabilis charitatis sancti abbatis Apollinaris, patriarchae Alexandrini, erga juvenem divitem ad inopiam redactum. 221
- CAP. CXCIV.—Admonitio senis qui morabatur in Scythi, facta cuidam monacho, ne ingrederetur tabernas. 223
- CAP. CXCV.—Vita Evagrii philosophi, a Synesio Cyrenes episcopo ad Christi fidem conversi. Ibid.
- CAP. CXCVI.—Miraculum, quod pueris Apamiensibus contigit, qui joco verba consecrationis protulerunt. 225
- CAP. CXCVII.—Relatio Ruffini de S. Athanasio et aliis pueris sodalibus. 226
- CAP. CXCVIII.—Responsio S. Athanasii, num quis sine fide baptizari possit. 228
- CAP. CXCIX.—De sene quodam simplice, qui, cum sacramentum [Col. CXLVIII] offerret, angelos videbat Ibid.
- CAP. CC.—Quomodo juvenis aurifex a viro patricio sit in filium adoptatus. 229
- CAP. CCI.—Vita viri Constantinopolitani nobilis, cui pater moriens Christum reliquit curatorem. Ibid.
- CAP. CCII.—Vita Abibae, saecularis hominis filii. 230
- CAP. CCIII.—De quodam lapidario, qui prudenti consilio vitam in mari servavit. 231
- CAP. CCIV.—Quomodo mulier religiosa et timens Deum, monachum a turpi desiderio compescuerit. Ibid.
- CAP. CCV.—De alia muliere prudente, quae se impetentem monachum sapienti consilio rejecit. 232
- CAP. CCVI.—Qua arte mulier quaedam illustris mansuetudinem edocta sit. 233
- CAP. CCVII.—Vita puellae Alexandrinae, quae a sanctis angelis de sacro fonte fuit levata. Ibid.
- CAP. CCVIII.—Pulchra responsio senis, facta fratri qui a tristitia impugnabatur. 234
- CAP. CCIX.—Pulchra admonitio cujusdam sancti viri super verbis orationis Dominicae: Et ne nos inducas, etc. Ibid.
- CAP. CCX.—Quomodo sanctus episcopus altercantem secum alterum humilitate superavit. 235
- CAP. CCXI.—De sene magnae virtutis, qui fratrem sua illi suffuratum e carcere liberavit. Ibid.
- CAP. CCXII.—De duobus senibus, qui mira patientia erga latrones usi sunt. 236
- CAP. CCXIII.—Cur signa et prodigia in sancta Ecclesia fiant. 237
- CAP. CCXIV.—Miraculum fontis baptismalis in Coeanensium civitate. Ibid.
- CAP. CCXV.—Aliud miraculum baptisterii castelli Cedebratis. Ibid.
- CAP. CCXVI.—Prudens consilium de non temere definiendo, deque non servando quae temere definita fuerint. Ibid.
- CAP. CCXVII.—Optimum senis consilium ne monachus mulieri appropinquet. 238
- CAP. CCXVIII.—Quomodo abbas Sergius injuriantem Agricolam patientia confuderit. Ibid.
- CAP. CCXIX.—Quomodo frater quidam humilitate diacono de se conquerenti conciliatus sit. Ibid.
- Lectori. 244
- Heraclides ad Lausum principem. 243
- Prooemium ad Lausum. 245
- Epistola Palladii, episcopi Cappadociae, ad Lausum praepositum. 249
- HERACLIDIS PARADISUS. 251
- PALLADII LAUSIACA. 313
- AEGYPTIORUM PATRUM SENTENTIAE. 381
- ONOMASTICON rerum et verborum difficilium quae in Vitis Patrum occurrunt. 399
- AD TOMUM VIII.—Notitia historica in CONSTANTINUM, 521.—CONSTANTINI edictum et epistolium, 523.—MARII VICTORINI de Machabaeis poema, 525.
- AD TOMUM XIII.—Carmen DAMASO papae adscriptum, 525.—Dissertatio historica de DAMASO et LAURENTIO, 529.
- AD TOMUM XX.—Carmina SULPICIO SEVERO attributa, 671.
- AD TOMUM LI.—IDATII Chronicon correctionibus, scholiis et dissertationibus illustratum a Joanne Matthaeo, Garzon, 675.
- AD SAECULUM QUINTUM APPENDIX.—MURATORII Dissertatio de rebus liturgicis, 847.—Sacramentarium GELASIANUM, 1049.
- AD SAECULUM SEXTUM APPENDIX.—ARMENII et HONORII Confessio fidei, et, De libris canonicis, 1243.— S. CARILEFI Vita a B. Siviardo scripta, 1247.—S. CARILEFI Exemplar traditionis vel testamenti, 1261.—EJUSDEM De exemplari precariae a S. Innocente episcopo sibi factae, 1263.
[Col. CXLIII] VITAE PATRUM.
APPENDIX AD VITAS PATRUM.
ADDENDA AD QUOSDAM LXXIV PRIORUM PATROLOGIAE TOMOS.
[Col. CXLVIII] FINIS TOMI SEPTUAGESIMI QUARTI.