073

Benevolo lectori salutem.

[I] Ne offendare, lector, si stylus quandoque rudior, si phrasis occurrat in Vitis Patrum et verbis seniorum incomptior; rem ipsam appende, non verba; fructum lege, non folia; florem carpe, ne volaticos desidera pappos. Praeclare magna Ecclesiae lumina, sanctus Hieronymus: «In loquendo simplicitatem excusabit sanctimoniae magnitudo (Hieron., epist. 101, ad Pammach.) . Sanctus Augustinus: «Bonorum ingeniorum insignis est indoles, in verbis verum amare, non verba. Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod volumus non potest? aut quid obest lignea, si hoc potest, quando nihil quaerimus, nisi patere quod clausum est (Augustin., lib. IV de Doctrina Christ., cap. 11) ?» Quibus egregie succinit illustrissimus cardinalis Baronius: «Sicut effossum informe aurum et rude eo charius esse solet, quod nihil videatur alterius metalli habere commistum, ita egregia monumenta sua ipsius vetustate atque simplicitate micantia, quibus res potius quam verba in pretio esse solent, gratiora plane erunt atque jucundiora quovis scripto recentioris auctoris, quibuscunque eloquentiae phaleris exornato. Quidquid enim obducitur fuco atque pigmentis, suspectum redditur, pulchriorque enitescit ipsa sua puritate simplicitas, quae quod mentiri nesciat, omne quamvis ad ornatum compositum velamentum abhorret (Baronius, tom III, anno 356) .»

Ego vero ita mecum ratiocinari soleo: Qui haec legent, vel in Latinitatis adyta penetrarunt, vel ante Latinitatis portas etiamnum [II] exercentur et suspirant, prioribus non oberit stylus minus Latinus, cum ipsis domi suppetat, unde Latiniorem depromant; posteriores hic incunabula sua quandoque reperient, nec ipsi lingua minus prompti erubescent ad tertiata et velut offensantis linguae fragmine dimidiata verba. Equidem solidum aurum, licet terrulenta obductum faece, caryoticis vilium Kalendarum strenis semper praetuli; venustis quidem specie, fronteque divitias mentientibus, sed tenui tamen tantum auri illitis aspergine, et hoc fuco domesticam tegentibus paupertatem.

Ne mirere quoque, lector, Vitas Patrum toties cusas, recusas, et per tot doctorum virorum transisse manus, nec nitori tamen suo pristino hactenus redditas. Sed enim considerari opto, quod monet divus Augustinus, nempe sumus, «tanquam minuscularii vectigalium conductores, vel tanquam opifices in vico argentario, ubi unum vasculum, ut perfectum exeat, per multos artifices transit, cum ab uno perfecto perfici possit. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum, nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli, ne omnes in arte una tarde et difficile cogerentur esse perfecti (Aug., lib. VII de Civitate Dei, cap 4) .»

Ita plerumque evenit in libris recensendis. Non ab uno aliquo, non a duobus, sed a pluribus saepe res una perficitur; cum hic in antiquariorum praestantiam inquirit, ut typographorum castiget vitia; iste ordinis et rerum majorem rationem habet, ille historiae. Ita multorum collata manu, prout quemque genius ducit, prodit tandem aliquid accuratum.

Quod ut de editione hac spondere non audeam, ita lectorem invitare non vereor, ut editionem hanc cum aliis editionibus conferat, et arbiter sedeat operae a singulis praestitae.

Quae mihi subsidia fuerint, tum a libris mss., tum ab Editis, quid alii quoque praestiterint, qui ante me hac decurrere orbita, edisseram ordine, si prius de horum librorum inscriptione, auctoribus, interpretibus, auctoritate (quae solemnia fere praeambula sunt) non omnino perfunctorie disseruero.

[III] Dico primo, ut nunc passim, ita jam olim libri hi, (vel certe eorum pars) inscripti fuere: Vitae Patrum.

1. Gelasius papa, in concilio anno Christi 494 cum LXX episcopis Romae habito delectum habuit ecclesiasticorum librorum, decretumque condidit, quod habetur in decreto Gratiani dist. 15, cap. Sancta Romana Ecclesia, in quo ista habet: Vitas Patrum, Pauli, Antonii, Hilarionis, et omnium eremitarum, quas tamen vir beatus scripsit Hieronymus, cum omni honore suscipimus.»

[Col. 0014A] 2. Gennadius, de illustr. Ecclesiae Scriptor., cap. 11, in Evagrio monacho: «Cujus etiam liber, qui attitulatur Vitae Patrum, velut continentissimi et eruditissimi viri mentionem facit.» Et cap. 41, de Petronio Bononiensi episcopo: «Scripsisse putatur Vitas Patrum monachorum Aegypti.»

3. Paschasius S. R. E. diaconus prologo suo in librum, quem de Vitis Patrum rogatu Martini Dumiensis abbatis Latinitati donavit: «Vitas Patrum sanctorum, Graecorum (ut caetera) facundia studiose conscriptas, jussus a te, sanctissime Pater, in Latinum transferre sermonem.»

[Col. 0015A] 4. Cassiodorus Instit. divin. lect. cap. 32: «Vitas Patrum, confessiones fidelium, passiones martyrum legite constanter; quas inter alia in epistola Hieronymi ad Chromatium et Heliodorum proculdubio reperitis, qui per totum orbem terrarum floruere, ut sancta imitatio vos provocans, ad coelestia regna perducat.»

5. Sanctus Benedictus in regula sua, cap. 42: Monachi omni tempore, sive jejunii sive prandii fuerit, mox ut surrexerint a coena, sedeant omnes in unum, et legat unus Collationes vel Vitas Patrum, aut certe aliquid quod aedificet audientes.

6. Gregorius Turonensis, lib. I de Vita Patrum sui saeculi, in Leobardo recluso, cap. 12, cui tentatio cellulam relinquendi incesserat: «Ego vero [Col. 0015B] suspirans non minimo dolore increpare hominem coepi, asserens diaboli esse calliditatem librosque ei, et Vitas Patrum, ac institutionem monachorum, vel quales qui recluduntur esse debeant, vel cum quali cautela monachos vivere oporteat, abscedens ab eo direxi. Quibus relectis non solum cogitationem pravam a se discussit, verum etiam tanto sensum acumine erudivit, ut miraremur facundiam locutionis ejus.»

7. Georgius Alexandrinus in Vita sancti Joannis Chrysostomi, c. 22: Ἐν δὲ ταῖς συντυχίαις αὐτοῦ Βίον ἁγίων Πατέρων καὶ ἀναχωρητῶν, καὶ [IIII] τὴν τούτων πολιτείαν καὶ ἀρετὴν ἐξηγεῖτο, ὥστε ἐκ τῶν τοιούτων ῥημάτων πολλοὺς κατανύττεσθαι καὶ πλῆθος δακρύων καταφέρειν ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν, ποθῆσαι δὲ καὶ τὸν μονήρη βίον μετελθεῖν, καὶ ἀποτάξασθαι τῆς τύρβης καὶ συγχύσεως τοῦ βίου. «Porro in suis familiaribus colloquiis subinde commeminit Vitae sanctorum Patrum et anachoretarum, eorumque conversationis ac virtutis, ita ut ejusmodi sermonibus compungerentur non pauci, ita ut ex eorum oculis uberrimae elicerentur ac defluerent lacrymae, et ingenti desiderio caperentur solitariam exercendi vitam, et extremum vale dicendi turbulentae confusioni vitae hujus.»

8. Fulbertus Carnotensis episcopus, epist. 79: «Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum Psalterio, ut petisti.» Et in fine libri post hymnum de Nativitate Christi et Epiphania: «In Vitis Patrum veterum quiddam legi jucundum.» Ubi rhythmice recenset Joannis Parvi seu Brevis historiolam, [Col. 0015D] qui instar Angeli agere desiderabat nihil operans, quod habes apud Ruffin., lib. III, n. 56, et Pelagium, libell. X, num. 27.

Dico secundo: Quidam ex his libris inscripti quandoque fuere, Verba seniorum.

Ita Beda Martyrologio suo, 19 Julii: «Apud Thebaidam sancti Patris nostri Arsenii, de quo in Verbis Seniorum refertur, quia propter redundationem lacrymarum tergendarum sudarium semper in sinu vel in manu habuerit.» Eadem apud Usuardum, Rabanum, Adonem, Notkerum. Desumpta sunt autem ex lib. III Ruffini, num. 163, et Pelagii, libello III, n. 1.

Originem tituli hujus credo esse ex crebra verbi [Col. 0016A] mentione in hisce libris. Apud Ruffinum, lib. III Vitarum Patrum, num. 130: «Quod verbum antequam quiescam, sero ex cordis mei recenseo veritate.» Apud Pelagium, libro V Vitarum Patrum, libello III, n. 2: «Dic mihi aliquod verbum.» Et n. 9: «Rogabant autem eum senes, ut faceret verbum ad fratres.» Et num. 24: «Abba, dic mihi aliquod verbum.» Et libello V, n. 13: «Ostende charitatem, abba, et dic mihi verbum.» Et num. 32: «Audivi enim quia dixerit abbas Pastor, sed et alii fratres hoc verbum.» Libello VI, num. 5: «Dicens quodam verbo, quod memoriae dignum est commendari.» Num. 12: «Dic mihi unum verbum.» Et apud Joannem, libro VI Vitarum Patrum, libello III, n. 4: «Dic fratribus verbum aedificationis, pater.» Et alibi [Col. 0016B] passim.

Sane jam olim profanis auctoribus verbum pro axiomate vel brevi sententia, qualia haec Patrum verba sunt, usurpatum. Terentius Andria, act. 1, scen. 5: «Miseram me, quod verbum audio?» Ubi Donatus: «Verbum pro ἀξίωμα more suo posuit.» Ibidem, act. 11, scen, 5: «Verum illud verbum est, vulgo quod dici solet.» Ubi Donatus: «Id est, proverbium, [V] et sententia; et sic veteres verbum pro sententia.» Idem, Eunucho, act. 1, scen. 2: «Utinam istuc verbum.» Donatus: «Et istuc verbum, pro tota sententia. Verbum pro dicto. Sed proprie ἀξίωμα, id est sententia vel enuntiatio, quae uno ligatur et astringitur verbo, verbum a veteribus dicebatur.» Ibidem: «Victus uno verbo quam cito.» Donatus: [Col. 0016C] Verbum dictum intelligas, quod verbo complectitur, et completae sententiae pronuntiationem, quod ἀξίωμα nominabatur.» Idem, Eunucho, act. 4, scen. 5: «Verbum, Hercle, hoc.» Donatus: «Verbum, proverbium.» Idem, Adelph., act. 5, scena 8: «Non meum illud verbum facio.» Donatus: «Verbum pro ἀξιόματι posuit, quod uno stringitur verbo. Ergo verbum brevis sententia, verbum dixit veram sententiam. Nam verba esse a veritate dicta, testatur Varro.»

Quae alii verba, Cassianus scita vocat libro V Instit., cap. 24: «Cum de Syriae partibus Seniorum scita discere cupientes, Aegypti provinciam petissemus.»

Dicebantur etiam sententiae. Pelagius, libello XI, n. 20: «Loquar de verbis et sententiis Seniorum.»

[Col. 0016D] Quandoque sermones. Pelagius, libello IV, n. 1: «Sedentes in navi loquebantur sermonem Patrum.» «Et apud Cassianum, collat. 1, cap. 1, habes «Sermonem aedificationis.»

Subinde responsa. Paschasius, cap. 44, in fine: «Haec sapientium et spiritualium responsa Patrum.» Et Sigebertus de illustr. Ecclesiae Scriptor., cap. 118: «Interrogationes et responsiones.»

Item apophthegmata. Petronius, Bononiensis episcopus, apud Alphonsum Ciacconem, tractatu de sancti Hieronymi cardinalitio, ut mox citabitur prolegomeno 4, § 7. Et nuper in Bibliotheca Patrum, tomo IX, in secunda et tertia editione, liber quintus et sextus Vitarum Patrum hoc nomine editus est. Quin [Col. 0017A] et prologus Prati spiritualis, seu novi Paradisi, qui Parisiis Graece editus est anno 1604 ex Codicibus Vaticanis et viri clarissimi Francisci Olivarii, eum librum continere ait διηγήματά τε καὶ ἀποφθέγματα ὁσίων καὶ δικαίων καὶ φιλοχρίστων πατέρωντε καὶ ἀδελφῶν : «narrationes ac scite dicta seu apophthegmata, sacrorum, justorum, Christique amantium Patrum et fratrum.»

Nonnunquam gesta senum. Joannes Moschus, Prati spiritualis cap. 55: «Dedit mihi librum ad legendum, in quo gesta senum scripta erant.» In Graeco est: Βίβλιον γεροντικόν. Ita quoque nominatur apud Dorotheum in Doctrinis.

Dicti quandoque hi libri sunt Πατερικόν seu Πατρικόν. Ita hic post habes prolegomeno 12, de Paradiso [Col. 0017B] Joannis Moschi. Et alia quoque Mss. vidi quae Πατρικόν pro titulo habent.

[VI] Quaeret hic primo criticus quispiam, quae inscriptio sit potior, Vitane, an Vitae? Non hanc moverem quaestionem, nisi jam olim de ea quaesitum legissem apud Gregorium Turonensem. Ille igitur, praefatione in librum suum de Vita Patrum, qui liber agit de quibusdam saeculi sui sanctis viris: «Quaeritur, inquit, a quibusdam, utrum Vita sanctorum an Vitae dicere debeamus, Aulus Gellius autem et complures alii Grammaticorum Vitas dicere voluerunt. Nam Plinius auctor, in tertio Artis grammaticae libro ait: «Vitas antiqui cujuscunque nostrum dixerunt; sed grammatici pluralem non putant habere Vitam.» Unde manifestius est, rectius dici Vitam Patrum [Col. 0017C] quam Vitas, quia cum sit diversitas meritorum virtutumque, una tantum omnes vita corporis alit in mundo.»

Pro Gregorio quis adducere possit, quod habet Sosipater Charisius, lib. II Instit. gram., cap. de interjectione: «Vita Deum immortalium. Cato senex. Ubi Statilius Maximus: Ἐκφώνησις, inquit, ἀρχαϊκὴ, ὡς τὸ Πόποι. Cum enim Cato de pluribus loqueretur, Vita potius dixit quam Vitae.» Sic Flavius Vopiscus in Carino: «Maxime cum vel vivorum principum Vita non sine reprehensione dicatur.»

Olim tamen obtinuit tam apud profanos, quam ecclesiasticos scriptores, ut Vitae dicerentur. Virgil. IV Georg.:

Quaeret secundo religiosior alius, num Patrum [Col. 0018B] nomen nimis invidiosum sit, nec ab religiosis et eremitis vel usurpandum promiscue vel admittendum? Hieronymus, libro II in epist. ad Galatas, in explanatione commatis hujus, Misit Deus spiritum filii sui in corda nostra clamantem, Abba, Pater (Gal. IV) , creditur improbasse piam monachorum consuetudinem, qui praefectos suos honoris gratia abbates et patres appellant; praeter hoc autem, etiam juramenti jus Christianis videtur ademisse. Habet enim eo loci verba hujusmodi: «Cum autem Abba, Pater, Hebraeo Syroque sermone dicatur, et Dominus noster in Evangelio praecipiat nullum Patrem vocandum nisi Deum (Matth. XXV) , nescio qua licentia in monasteriis vel vocemus hoc nomine alios, vel vocari nos acquiescamus. Et certe ipse praecepit hoc, qui [Col. 0018C] dixerat non esse jurandum. Si non juramus, ne Patrem quidem quempiam nominemus. Si de Patre interpretabimur aliter, et de jurando aliter sentire cogemur.» Haec ille.

Sed respondet Sixtus Senensis, lib. VI Bibliothecae sanctae, annotat. 279: «Arbitror, ait, hanc periodum a seditiosulo quopiam monacho in fronte paginae descriptam, et inde postea ab oscitantibus librariis in contextum translatam. Nec me falli, argumento sunt quae Hieronymus sententia plane contraria, et ex professo scripsit libro quarto in Matthaeum, ubi inquirens quomodo intelligendum sit illud Servatoris mandatum, Nolite vocari magistri, et patrem nolite vocare vobis super terram, etc. (Matth. XXIII, 8, 9) , sic ait: «Quaeritur quare adversus hoc praeceptum, [Col. 0018D] doctorem gentium Apostolus se esse dixerit, aut quomodo vulgato sermone, maxime in Palaestina et Aegypti monasteriis, se invicem Patres vocant? quod sic solvitur: Aliud est natura esse patrem vel magistrum, aliud indulgentia; nos si hominem patrem vocamus, honorem aetati deferimus, non auctorem nostrae ostendimus vitae. Magister quoque dicitur ex consortio veri magistri. Et ne infinita replicem, quomodo unus per naturam Deus, et unus Filius non praejudicat caeteris, ne per adoptionem dii vocentur, et filii; ita et unus pater et magister non praejudicat aliis, ut abusive appellentur patres et magistri.» Hactenus ex divo Hieronymo Sixtus

In eamdem quoque sententiam divus Augustinus, [Col. 0019A] collatione Carthaginensi tertia, capite 242: «Honorificentiae causa patres appellamus eos qui nos vel tempore vel meritis praecesserunt. Aliud est cum quaerimus ad fidem quem habeamus patrem. Nam illud honoris est, ut quotidie senibus dicamus, pater; quotidie etiam quibusdam non nobiscum in una ecclesia, nec in iisdem sacramentis constitutis dicimus, frater. [VIII] Sodomitis etiam dixit Lot, frater (Gen. XIX) : utique ad leniendum eorum animositatem, non ad cognitam fraternitatem, et quasi unius haereditate consortium. Tollantur ergo ista. Distinguamus vocabula, quae hominibus propter honorem debentur, et vocabulum quod propter salutem requirimus.»

Sed et alibi sanctus Hieronymus anachoretarum [Col. 0019B] principes patres vocat epist. 22, ad Eustochium: «Macarius, Pambo, Isidorus, quos patres vocant.» Cyrillus etiam Alexandrinus epistolam quam misit ad presbyteros et diaconos, quae habetur in Actis synodi Ephesinae, parte I, cap. 2, simul inscripsit, Πατράσι μοναχοῖς, «Patribus monachis.»

Quaeret tertio fortasse curiosulus aliquis unde in plerisque libris editis quasi recto casu, vel ἀπτώτως seu indeclinabiliter Vitas Patrum inscribatur? Ita quidem editio Veneta, anno 1508, in fronte pro titulo praefert. Respondeo, videri possit ortum ex primis quibusdam editionibus, in quibus cum nullum libro frontispicium praefigatur, sed initium appellationis ducatur; vel a prologo qui in Norimbergensi, anno 1478, sic habet: Incipit prologus sancti Hieronymi [Col. 0019C] presbyteri in libros Vitas Patrum; vel a registro, ut in Germanicis incerti loci, anno 1483 et 1485: In antiquorum Patrum Vitas, a beato Hieronymo conscriptas registrum; factum videtur ut posteriores editores, Vitas Patrum, ἀπτώτως, seu inflexibiliter ceperint. Certe prima omnium editio, nullo certo anno, loco, typographo consignata aliter habet: Incipit praefatio beati Hieronymi presbyteri in primum librum de Vita sanctorum Patrum. Ut non immerito Galenus Westcapellus, catechesi 225 asserat se nescire qua grammatica liber hic inscribatur Vitas Patrum.

Sed non acceptam occasionem ex primis editionibus librum eum vocandi et inscribendi Vitas Patrum, vel inde patet, quod constet antiquam fuisse appellationem Vitas Patrum, etiam ante impressionem. [Col. 0019D] Clarum id est Vitas Fratrum, quarum auctores hinc suum titulum videntur hausisse et adumbrasse. Et quidem diversus a diversis eo titulo liber est insignitus. Humbertus quintus magister generalis ordinis D. Dominici, dicitur Vitas Fratrum sui ordinis composuisse, ut habet frater Theodoricus de Apoldia epistola praefatoria ante Vitam sancti Dominici, 5 Augusti. Nondum vidi eum librum prodiisse eo auctore. Habeo penes me Mss. Vitas Fratrum ordinis D. Dominici, auctore Gerardo de Fracheto Dominicano, qui eum librum scripsit jussu Humberti generalis quinti anno 1260. Citat et eum Antonius Senensis in Bibliotheca scriptorum sui ordinis. Quia igitur auspiciis Humberti eum librum scripsit Gerardus, et [Col. 0020A] quia Humbertus ipse praefatur, ipsi Humberto eum fortasse tribuit Theodoricus. Nunc vero, cum Vitas has secundo [IX] typis submitto, prodiit is liber Duaci apud Balthasarem Bellerum anno 1619.

Jordanus quoque de Saxonia ordinis fratrum eremitarum sancti Augustini librum composuit, quem Vitas Fratrum inscripsit, editusque est Romae anno 1587, curante Augustino Fivizanio, ejusdem ordinis religioso, apostolici palatii sacrista, cum notis M. Antonii Maffaei Salernitani. Josephus Pamphilus episcopus Signinus in Chronico ordinis eremitarum sancti Augustini citat ex Vitis illis initium Spiritualis pulchritudinis, quod initium nunc in editis non comparet. Forte olim eo initio praefatio fuit praefixa, quae nunc deest.

Accedit etiam vetustos quosdam Mss. titulum praeferre [Col. 0020B] Vitas Patrum. Ita liber Vedastinus ante annos supra DCCC scriptus litteris, ut vocant, capitalibus.

Sed qua grammatica, vel qua occasione liber ille ita inscriptus? D. Georgius Colvenerius, M. N. Academiae Duacenae cancellarius, existimabat, vetustissimo more ad Graecorum imitationem librum primo dictum et inscriptum, Liber Vitas Patrum, pro Liber Vitae Patrum, id est, liber qui continet Vitam Patrum; ut Vitas sit genitivus singularis, ut familias in paterfamilias. Deinde Liber omissum esse, simpliciterque dictum Vitas Patrum. Ego vero nescio an quispiam hanc antiquitatis formam in posterioribus saeculis sit admissurus. Certe Joannes Despauterius, lib. II Commentariorum grammaticorum, in prima declinatione, [Col. 0020C] ait: Liber Vitas Patrum sic non dicitur, sed Vitae Patrum; legi Vitas Patrum, etc.

Hadrianus Courten noster, Belgiique nostri in grammaticae palaestra alter Palaemon, existimat imperitiam scriptoris ex his verbis Vita S. Patrum fecisse Vitas Patrum, probabili in primis facilique conjectura.

Mihi vero occurrebat hujus appellationis originem profluxisse ex veterum citatione, qui ita fere librum hunc citant, licet verbo addito, ut patet hic in prima conclusione, ubi Gelasius ait, «Vitas Patrum cum omni honore suscipimus.» Gennadius: «Petronius scripsisse putatur Vitas Patrum.» Paschasius: «Vitas Patrum jussus in Latinum transferre sermonem.» Cassiodorus: «Vitas Patrum proculdubio reperitis.» [Col. 0020D] Sanctus Benedictus: «Legat unus Vitas Patrum.» Gregorius Turonensis: «Vitas Patrum abscedens ab eo direxi.» Hinc igitur, quia toties apud auctores legebant quidam Vitas Patrum, eam appellationem τεχνικῶς libro indidere. Satis autem constat ex Gennadio supra citato, librum hunc olim recte in recto inscriptum Vitae Patrum. Ita enim ille cap. 11, in Evagrio: «Cujus etiam liber, qui attitulatur Vitae Patrum, velut continentissimi et eruditissimi viri mentionem facit.»

[X] Hic vero cardo totius rei vertitur. Ut enim monetae non tantum a pondere, sed et ab effigie suus [Col. 0021A] est valor, ita et libri pretium non tantum a mole, sed et ab auctore aestimatur.

Quod si auctor quandoque latet, tunc investigare conabimur interpretem; qui si antiquus, si doctus, si probus, non magnopere de auctore laborabimus. Cur enim quod judiciosus interpres suo dignum stylo calamove judicavit, non vel ipsius fide recipiamus?

Quia vero multi hic libri sunt, a diversis auctoribus conscripti, et de quibusdam perplexissima res est, de singulis libris inquiram singulis prolegomenis.

Dico primi libri auctores varii sunt: quidam certi, quidam dubii, quidam incerti.

[Col. 0021B] Certi auctores, cuarum singuli Vitarum, sunt: 1. Divus Hieronymus, auctor Vitarum aliquot, ut Pauli primi eremitae, Hilarionis anachoretae, Malchi monachi captivi, Fabiolae, Paulae Marcellae Romanarum viduarum. 2. Sanctus Athanasius episcopus Alexandrinus, auctor Vitae sancti Antonii. 3. Paphnutius, auctor Vitae sancti Onuphrii eremitae. 4. Sanctus Ephrem Syrus, auctor Vitae sancti Abrahae eremitae, et Mariae ejus neptis. 5. Amphilochius Iconiensis episcopus, auctor Vitae Divi Basilii Caesareae Cappadociae episcopi. 6. Antonius auctor Vitae sancti Simeonis Stylitae. 7. Leontius Neapolis Cypriorum insulae episcopus, auctor Vitae sancti Joannis Eleemorynarii patriarchae Alexandrini. 8. Joannes Damascenus auctor Vitae sanctorum Barlaam et Josaphat. [Col. 0021C] 9. Jacobus diaconus Edessenus, auctor Vitae sanctae Pelagiae. 10. Sophronius, patriarcha Jerosolymitanus, auctor Vitae sanctae Mariae Aegyptiacae.

[XI] Dubius unus est Theophilus, auctor Vitae Macarii Romani. Nam quod Baronius not. ad Martyrolog. Rom. 2 Januarii ait, Macarii Romani Vitam, quae est in Vitis Patrum, scriptam per Theophilum, nescio an illi sit tribuenda. Habetur quidem nomen Theophili initio Vitae Macarii, sed et nomina duorum sociorum adjunguntur, Sergii et Hygini. Et quod narratur, omnium narratur nomine, ut non proclive sit definire quis eorum trium hanc de Macario narrationem in scripta retulerit.

Imo Gratianus, in decreto 27, q. 2, cap. 26, Hieronymi nomine, Macarii e thalamo fugam citat, [Col. 0021D] quod non aliunde quam ex hac Macarii Vita videtur hausisse.

Quod vero Hieronymi nomine citaverit, id errore communi factum, quo Vitae Patrum omnes vulgo Hieronymo fuere tributae; cujus erroris occasionem et originem vide infra, prolegom. 4, § 8.

Incerti auctores sunt reliquarum Vitarum, quae primo libro continentur.

Sed interpellat hic D. Constantinus Cajetanus, qui in Apologia sua pro Joanne Gersen, sanctae Euphrosynae Vitae certum videtur velle assignare auctorem, et quidem haereticum. Quod equidem unde hauserit nescio, certe nullius nomen prodit auctoris. Qui ubi proditus fuerit, examinabitur ejus conditio. Et quid [Col. 0022A] obstaret, etiamsi auctor haereticus esset, Vitam ab eo descriptam sinceram esse? Facile cuique est ἀερομαχεῖν.

De hoc potissimum libro quaestio est. Hic enim ille est quem veteres plerique, dum Vitas Patrum citant, intelligunt. Quod colligere est tum ex divo Hieronymo, epist. ad Ctesiphontem adversus Pelagian., ubi ait, Joannem in ipsius libri poni principio, quem hic primum reperies; tum ex Gennadio, de illustr. Eccle. Script., cap. 40, qui asserit librum, «qui attitulatur Vitae Patrum, velut continentissimi et eruditissimi viri (Evagrii) mentionem facere;» qui libri hujus cap. 27 occurrit.

[Col. 0022B] Tam variae pugnantesque de auctore hujus libri (nisi velimus a singulis diversos libros scriptos vel interpolatos) sententiae sunt, ut operae pretium sit eas in paragraphos partiri, ut singularum momenta appareant, et justa judicii trutina expendi possint. Auspicabor a Graecis.

Editi hic libri pergunt erroris funem nectere, et Divum Hieronymum auctorem faciunt; sed stylus satis arguit ejus non esse, licet tria ultima capita ex ejus epistolis desumpta sint, quae auctorem suum venustate dictionis produnt.

Nihil subsidii ad auctorem indagandum a Mss. [Col. 0038C] libris hic habeo. Nullius enim hic nomen constanter praefigitur. Vel enim qui praecedenti libro et sequenti Evagrium aut Postumianum inscribunt, hunc sine inscriptione medium transire permittunt; vel si eosdem auctores etiam huic inscribunt, erronee faciunt, ut de praecedente libro jam docui. Quod si eum qui praecedenti libro inscribitur, etiam hujus et sequentis libri auctorem esse volunt, nullum jus potius Evagrio et Postumanio, quam Ruffino, cum et hujus nomen in Mss. quibusdam praecedenti libro praescribatur.

Quid igitur? nullus ne hic certus auctor indagari poterit? Equidem [XXX] evenit mihi, quod olim divo Hieronymo in re non absimili; cui cum praefatio [Col. 0038D] librorum περὶ ἀρχῶν Origenis offerretur nullo praefixo titulo, ex stylo deprehendit Ruffini esse, ut ipse testatur epist. 66, ad eumdem Ruffinum. Si idem hodie mihi, obtusioris licet naris, contigisse dixero, fortasse non omnino erravero. Sed vestigia hujus indaginis, certa satis, nisi me fallo, nunc assignabo.

Cum accurate hujus et praecedentis libri praefationem inter se conferrem, deprehendi non styli tantum paritatem, sed duo praeterea, quae me auctoris, vel certe interpretis, certiorem fecerunt.

1. Ruffinus, praefatione libri praecedentis, haec habet in commendationem monachorum: «Ut dubitari non debeat eorum meritis adhuc stare mundum.» [Col. 0039A] Ad quem eumdem locum auctor respiciens, et sibi quasi epiphonematice respondens, prologum hujus secundi libri ita auspicatur: «Vere mundum quis dubitet meritis stare sanctorum?»

2. Ruffinus, praefatione eadem praecedentis libri, quaedam adumbravit ex prooemio Palladii in Lausiacam Historiam; in hujus vero libri prologo ex Palladii epistola ad Lausum, quae prooemio subnectitur, transcribit, quae locis suis collata et notata invenies.

Quare cum una praefatio alteram respiciat ad eamque alludat, et utraque ex eodem fonte ortum habeat, parique styli decurrat alveo, existimo satis probabiliter utriusque praefationis et libri eumdem auctorem vel interpretem posse statui. Unde et librum [Col. 0039B] hunc Ruffino inscripsi.

Dico: Quartus liber ex Severo Sulpicio et Joanne Cassiano est concinnatus.

Sunt enim tantum excerpta quaedam ex eorum libris, verbis pene eisdem. Loca singula, unde desumpta sunt, ad singula capita annotavimus.

Quis autem ea concinnaverit, non habeo certo dicere. Videamus tamen an et hic felici indagine possimus ad concinnatoris pervenire cubilia. Quod si non omnino pervenerimus, jucundum saltem erit pressa legisse vestigia.

Scio Gennadium, de Script. Eccl., cap. 63, tradere [Col. 0039C] Eucherium Lugdunensis Ecclesiae presbyterum, quaedam Cassiani opuscula lato tensa sermone, angusto verbi resolvisse tramite, et in unum volumen coegisse.

Scio Cassiodorum, Instit. divin., cap. 29, affirmare Victorem quemdam Afrum, Martyritanum episcopum, Cassiani de institutione [XXXI] monachorum dicta purgasse, et quae minus erant, addidisse, non sine palmari laude.

Sed an hic liber, quem habemus prae manibus, vel libri aliqua pars, alteri eorum tribuenda sit, non ausim affirmare. At praestat hic ipsa Gennadii Cassiodorique verba subjungere, ut lector videat si quid certi de concinnatore hoc discernere possit.

Gennadius igitur haec de Eucherio: «Sed et sancti Cassiani quaedam opuscula, lato tensa sermone, idem [Col. 0039D] Eucherius angusto verbi resolvens tramite, in unum coegit volumen.» Haec Gennadius, inquit, Baronius annal. 433, ejusdem (Pelagianae) farinae cum Cassiano; qui ne diceret erroribus confutatis Eucherium expurgando contraxisse opera Cassiani, latum sermonem circumcidisse praetexuit. Ita ille.

Quod si Eucherius hujus, quod hoc libro quarto damus, compendii est auctor, eum et scalpello usum et forcipe, nunc venam incidendo, noxiumque sanguinem extrahendo, nunc luxurians capillitium circumcidendo, merito dixeris. Nam ita sanus, ita concisus hic Cassianus est, ut nullo Pelagianae praefidentiae nimio fervore vena micet, nullis prolixitatis cincinnis exuberet fastidiosa facundia. Equidem non [Col. 0040A] video cur non possit tribui Eucherio haec ex Cassiano concinnatio.

Nisi fortasse quispiam obstare velit quod hoc eodem compendio per Severi vineta itur, quae et ipsa putatoria caeduntur falce. Ita quidem librum hunc quartum et Editi et Mss. ex Severo et Cassiano, tacitis tamen nominibus, adornatum exhibent. Non desunt tamen Mss., uti Camberonensis, qui librum hunc quartum ex solo Cassiano habeat expressum, omissis illis quae ex Severo passim praemittuntur. Atque ita Eucherio haec epitome tribui posse videri possit.

Accedit Petri Damiani non omnino vero absimile testimonium lib. V, epist. 19: «Quod si vobis dubium videtur, saltem vestrarum partium testimonio aurem accommodate; legite Collationes Patrum, quas Eucherius [Col. 0040B] Lugdunensis episcopus elimato sermone abbreviare studuit; et si nobis credere non vultis, saltem illius litterae credite.» Agit ibi de vestitu monachorum Damianus, de quo in hoc Severi et Cassiani compendio habes cap. 15.

Quia tamen Editi omnes et plerique Mss. librum hunc ex utroque contractum repraesentant, videndum an quod habet Cassiodorus, Divin. instit., cap. 29, de Victore quodam Afro, huc facere possit: «Cassiani, inquit, dicta Victor Martyritanus episcopus Afer ita, Domino juvante, purgavit, et quae minus erant addidit, ut ei rerum istarum palma merito conferatur: quem inter alia de Africae partibus [XXXII] cito nobis credimus esse dirigendum.» Forte enim additio haec intelligi potest de Severi epitome, quae hic Cassiani [Col. 0040C] epitomae adjuncta est. Nisi quaedam addiderit iis quae purgavit, id est, antidotum contra veneni intimationem, quod scriptis suis sparsim inserebat Cassianus, apposuerit.

Baronius supra existimat Cassiodorum spe frustratum non accepisse quod ex Africa exspectabat. Siquidem Ado Viennensis episcopus, in Chronico, anno 425, ab ipso Cassiodoro id operis, ut Cassianum corrigeret, elaboratum affirmat, dum ait: «Opera illius a catholicis cautissime legenda, maxime de libero arbitrio et gratia; sed et Encratitarum haeresi incautius favit. Errores illius Cassiodorus Ravennatum senator purgare volens, non ad plenum omni ex parte potuit.»

Quis nunc horum excerptorum auctor statui possit, [Col. 0040D] malo in medio relinquere, quam temere quid asserere.

Petrus Ciacconius, praefatione ad lectorem Cassiani, refert in Vaticana bibliotheca collectiones aliquot, et octo postremos libros Institutionum in Graecam linguam conversos esse, sed in compendium potius redactos, quam integre conversos, quem ea de re disserentem legere quisque potest.

Dico: Quinti libri auctor incertus.

1. Quia Sigebertus, de illustr. Ecclesiae Scriptor., in Pelagio, cap. 116, librum eum vocat De vita et [Col. 0041A] doctrina et perfectione SS. Patrum, nec auctoris nomen exprimit.

2. Quia etiam in Photii Bibliotheca, Cod. 198, sine auctoris nomine citatur: Ἀνεγνώσθη ἀνδρῶν ἁγίων βίβλος : Lectus est SS. virorum liber. Eumdem enim Graecum esse, cum eo quem nos Latine habemus, eo loco manifestabo.

Margarinus de la Bigne, catalogo seu indice chronologico in Bibliothecam Patrum, saeculo V, existimat Evagrium auctorem esse operis quod ipse tomo IX secundae editionis edidit hoc titulo: SS. Aegyptiorum anachoretarum apophthegmata, quae eadem sunt cum libro hoc V, Pelagio interprete, et VI, Joanne interprete. Ratio ejus est, quod Nicephorus, Eccles. Hist. libro XI, cap. 43, citet ex Evagrii operibus [Col. 0041B] multa de Patrum dictis, quae occurrunt in opere isto jam dicto.

Sed vereor ut labatur Margarinus.

1. Quia etsi quaedam in his libris reperiantur quae Nicephorus ex [XXXIII] Evagrii operibus citat, non reperiuntur eo modo, quasi Evagrius ea ipse referat librum velut conscribens, sed potius ex Evagrio citantur.

Ut quod Nicephorus citat ex libro Practico Evagrii senis cujusdam scitum de aridiore diaeta, habes hic libello I Pelagii, num. 4. «Dixit abbas Evagrius: Quia dicebant quidam Patrum.» Quod si Evagrius hujus libelli auctor esset, non diceret: «Dixit abbas Evagrius.»

Ibidem, num. 5. «Iterum dixit (scilicet Evagrius): [Col. 0041C] Nuntiata est cuidam monacho mors patris,» quod etiam ex Evagrio citat Nicephorus supra.

Et libello VI, num. 5: «Dixit abbas Evagrius fuisse quemdam fratrem qui nihil habuit in substantia sua, nisi tantum Evangelium;» quae etiam ex Evagrii Practico citat Nicephorus supra.

2. Quaedam, quae citat Nicephorus ex Evagrii libris, hic non reperiuntur. Ut, quod citat ex libro Gnostico ejus de Gregorio justo, de quatuor virtutibus cardinalibus, de Serapione, de mente spiritali cognitione imbuta, de Didymo, de Providentia et judicio, de Basilio, quod scientia meditatione augetur, de Athanasio, de mensa Moysis.

3. Quia varii citantur auctores Evagrio posteriores, ut Joannes Cassianus, Cyrillus Alexandrinus, et [Col. 0041D] alii nonnulli, quos lector ipse deprehendet.

Non inutile erit hic addere quae hac ipse de re notavit Fr. Joannes Maria Brasichellensis, sacri palatii apostolici magister, in indice librorum expurgandorum, ad tomum IX Bibliothecae Patrum, ubi agitur de anachoretarum apophthegmatis, ubi ita commentatur: «De auctore et interprete hujus operis varie ambigitur; auctorem quidam, et inter eos Margarinus in chronologico auctorem hujus Bibliothecae indice, existimant fuisse Evagrium Ponticum, cujus certum est esse librum Vitas Patrum, cui hic apophthegmatum semper annectitur. Gennadius, in catalogo, haec de Evagrio habet: «Composuit de anachoretis simpliciter viventibus librum centum [Col. 0042A] sententiarum, quem ego Latinum primus feci. Nam superiorem olim translatum; quia vitiatum per tempus et confusum vidi, partim reinterpretando, partim emendando auctoris veritati restitui.» Haec Gennadius. Equidem etsi velimus multas esse sententias in hoc opere ex Evagrii collectione acceptas, at sunt hic plus quam DC. Et cum hoc opere fiat mentio Theophili Alexandrini, Joannis Cassiani, Cyrilli Alexandrini jam defunctorum, certum est Evagrium Ponticum, tametsi, teste Gennadio, longa aetate vixerit, non potuisse sancto Cyrillo esse superstitem: ob quam etiam rationem exploratum est sanctum Hieronymum non esse horum apophthegmatum interpretem. Nominantur interpretes Pelagius S. R. E. diaconus, et Joannes ejusdem S. R. E. subdiaconus. [Col. 0042B] De [XXXIV] quibus agit Sigebertus, de Vir. illustr., cap. 116 et 117. Hactenus magister sacri palatii.»

Qui ut recte hos libros Evagrio auctori et Hieronymo interpreti adjudicat, ita minus recte certum esse ait, librum Vitas Patrum esse Evagrii, cum potius certo constet ejus non esse. Vide dicta prolegomena 4, § 5.

Dico: Sexti libri auctor incertus.

Primo, quia Sigebertus, de illustr. Ecclesiae Scriptor., in Joanne, cap. 117, librum eum vocat De Vita et doctrina Patrum, nec auctoris nomen exprimit.

Secundo, quia Photius in Bibliotheca, Cod. 198, [Col. 0042C] quem proximo prolegomeno citavi, hunc librum priori annectit; quare idem de hoc ferendum judicium quod de priore.

At occurres: Joannes Damascenus, in libro qui inscribitur, De iis qui cum fide excesserunt ex hac vita, refert de Macario historiam, qui ex mortui hominis cranio sciscitatus est de ejus statu, eamque citat ex Palladii Lausiaca Historia. Atqui haec eadem historia reperitur libro hoc sexto, libello tertio Joannis, num. 16, ut et hujus libri sexti auctor videatur fuisse ipse Palladius. Respondeo: Ita quidem, hoc argumento motus, censuit Gentianus Hervetus, in praefatione versionis suae Palladianae, qui eam historiam haberi ait libro IV, qui Doctrina Patrum inscribitur, cap. De exemplis et doctrina vitae spiritualis (ita concipitur [Col. 0042D] et inscriptio et caput in editione Coloniensi, quae librum sextum et quintum uno libro comprehendit); qui liber idem est cum hoc sexto libro.

Quod si id minus placeret, existimabat eam historiam fuisse in Lausiaca Historia tempore Damasceni, et postea ab haeretico aliquo malitiose sublatam. Quod eum dixisse credo, quod huic hominum generi omnes hae spirituum apparitiones merae sunt fabulae, quique aegre ferunt vel minimam suffragiorum pro animabus defunctorum memoriam exstare.

Equidem non abhorret ab haeretico genio, cum Philisthaeis puteos Israel obstruere (Gen. XXVI) , ne aliquod inde mortalibus accedat refrigerium. Certe cum Palladius tertio prodierit, et ex postrema editione [Col. 0043A] constet, primo decurtatum, inde nonnihil interpolatum prodiisse, uti plenius declarabitur prolegomeno 14, ubi agitur de octavi libri, cujus Palladius auctor est, interprete, existimari potest nec tertio integer [XXXV] prodiisse, quandoquidem ea de Macario narratio, quam olim Damascenus in Lausiaca Historia legerat, ne in hac quidem tertia editione hodie reperiatur.

Atque huic opinioni, quam priori, accedo libentius, qua tam libri quinti quam sexti, qui pro uno libro hactenus fuere circumlati, quod in eo narrationem eam sit reperire, Palladius auctor creditur.

Accedo autem libentius:

Primo, quia liber ille quintus et sextus a nullo, quod sciam, Lausiaca Historia dicitur, in qua tamen [Col. 0043B] eam se legisse profitetur Damascenus.

Secundo, quia in libro quinto, libello X, n. 67, inter reliqua seniorum dicta habetur dictum quoque Palladii. Unde colligere est librum illum non a Palladio, sed ab alio aliquo fuisse concinnatum.

Dico: Septimi libri auctor incertus.

Vocat eum librum Sigebertus de illustr. Ecclesiae Scriptor., cap. 118: Interrogationes et responsiones SS. Aegyptiorum Patrum, nec auctoris meminit. Et ipse Paschasius interpres, capite 44, in fine, absolute pronuntiat: «Haec sapientium et spiritualium responsa Patrum,» nulla auctoris notione.

Dico: Octavi libri auctor est Palladius Helenopoleos episcopus, diciturque Lausiaca Historia.

Clarum hoc satis ex Socrate, lib. IV, cap. 23, cujus verba exprimam. Alia quaedam vide in Elogiis ad eum librum. Ait igitur: Εἶ δέ τις βούλοιτο τὰ περὶ αὐτῶν μανθάνειν ὧν τε ἐποίησαν, ὧν τε ἔπραξαν, καὶ ὧν πρὸς ὠφέλειαν τῶν ἀκουσάντων ἐφθέγξαντο, ὅπως τε αὐτοῖς τὰ θηρία ὑπήκουν, πεπόνηται Παλλαδίῳ τῷ μοναχῷ ἴδιον μονόβιβλον, ὃς Εὐαγρίου μέν τις μαθητὴς, πάντα δὲ ἀκριβῶς περὶ αὐτῶν διεξῆλθεν· ἐν ᾧ καὶ γυναικῶν ἐφάμιλλον τοῖς προειρημένοις ἀνδράσιν ἐπανελομένων βίον, μνήμην πεποίηται : «Quapropter si quis studio ducitur [Col. 0043D] accurate cognoscendi quas res gesserint, quo pacto se in vita exercuerint, quae ad audientium utilitatem locuti fuerint, quomodo bestiae illis obtemperarint, legat librum a Palladio monacho, qui Evagrii fuit discipulus, separatim de illis editum. Nam omnia quae ad eos spectant, in eo sunt accurate explicata. In quo [XXXVI] etiam de mulieribus, quae parem vivendi rationem cum viris supra dictis excolebant, sermo susceptus est.» Ex quo Tripartita Historia lib. VIII, cap. 1, et Nicephorus lib. XI, cap. 44.

Cum autem tres sint diversae Palladii editiones diversis interpretibus, quae earum videatur germanior, vide prolegomeno 14, ubi de interpretibus.

Dico: Noni libri auctor est Theodoretus Cyri episcopus, vocaturque Φιλόθεος seu Θεοφιλής.

Testatur hoc ipse epistola 82, ad Eusebium Ancyrae episcopum: «Mysticum etiam scripsimus librum, et de Providentia alia, et ad Interrogationes magorum alia, et de Vitis Sanctorum, et praeter haec alia multa.» Cujus libri nomine Philothei passim meminit ipse in Hist. Eccles.

Nicephorus, lib. XIV, cap. 54, ubi inter alia de Theodoreti scriptis agit: «Et rursum, inquit, Φιλοθεος, hoc est, Dei amantium Historia, in qua institutum eorum qui aetate sua vitam sancte transegerunt persequitur.»

Dico: Decimi libri auctor est Joannes Moschus, et inscribitur Sophronii Limonarium, seu Pratum spirituale, seu Novus Paradisus.

1. Ipse nomen suum exprimit cap. 77: «Dixit mihi Sophronius: Vere, abba Joannes, hodie nihil ultra studeamus.»

2. Photius, Bibliothecae suae Cod. 199, plenius nomen et diversum libri titulum exhibet: Ἀνεγνώσθη βιβλίον, τέσσαρσι καὶ τριακοσίοις διηγήμασι περιειλημένον. Πρὸς τὴν ἀσκητικὴν δὲ καὶ τοῦτο τὰ μάλιστα συντελοῦν ἐστι πολιτείαν, τὰ αὐτά πως πραγματεύομενον τῷ προειρημένῳ, πλὴν ὅτι τῶν μεταγενεστέρων ἀνδρῶν ἔργα τε καὶ πράξεις ἀξιοζηλώτους ἀναγράφει· καὶ γὰρ ἐκεῖθεν τῶν μέχρι τῆς Ἡρακλειου ἀρχῆς καὶ ἐπιπλέον διατρεψάντων ἀρεταῖς, ἐπέρχεται τοὺς βίους. Λειμῶνα δὲ καλεῖσθαι δίδωσιν ὁ συνταξάμενος ὄνομα τὸ βιβλίον· τινὲς δὲ αὐτὸ καὶ Νέον ὀνομάζουσι Παραδείσιον (manuscripti quidam Παραδείσιν, qui ad marginem manuscripti Margunii vocatur Πατερικόν) Ὁ δὲ συντεταχὼς, Ἰωάννης μὲν ὄνομα αὐτῷ, ἐξ ἐπικλήσεως δὲ ἐλέγετο ὁ τοῦ Μοσχοῦ, ὃς ἀπετάξατο μὲν ἐν τῇ τοῦ ἁγίου Θεοδοσίου μονῇ, εἶτα συνδιέτρεψε [XXXVII] τοῖς τε κατὰ τὸν Ἰορδάνην ἀνὰ τὴν ἔρημον ἀσκουμένοις, καὶ τοῖς ἐν τῇ νέᾳ Λαύρᾳ τοῦ μεγάλου Σάββα διαθλοῦσιν. Ἐντεῦθεν δὲ τά τε τῆς Ἀντιοχείας κλίματα, καὶ τὴν Ἀλεξάνδρου, καὶ τὴν περὶ αὐτὴν ἔρημον, καὶ μέχρις Ὀάσεως ἐπελθὼν, καὶ πολλῶν καὶ μεγάλων ἀνδρῶν ἀριστείας συναγηοχώς, τοῦτο μὲν ὄψει, τοῦτο δὲ καὶ νεαζούσῃ ἀκοῇ· διὰ τὴν αὐτὴν δὲ αἶτίαν καὶ νήσοις ἱστορησάμενος, ἐν τῷ πρὸς τὴν Ῥώμην διάπλῳ, ἐκεῖσέ τε τὰ παραπλήσια διερευνησάμενος, καὶ μαθὼν, τὸ παρὸν σύνταγμα γράφει, καὶ προσφωνεῖ Σωφρονίῳ ἢ Σωφρονᾷ τῷ οἶκείῳ μαθητῇ, καὶ ἐγχειρίζει αὐτῷ τοῦτο, τὴν τοῦ βίου μέλλουσαν ἐφίστασθαι πρὸς τὰ ἀμείνονα προτεθεαμένος μεταβολήν. Πλὴν ἐξ ἁπάντων τὸ χρήσιμον ὁ συνετὸς καὶ θεοφιλὴς ἀνὴρ δρεπόμενος οὐκ ἂν τῶν συντεταγμένων κόρον καταγνοίη : «Lectus est liber quatuor et trecentis constans narrationibus. Hic quoque monasticae potissimum vitae conducit, eamdemque fere eum superiore (Sanctorum virorum libro, ut Photius indigitat, quem hic supra quinto et sexto libro divisum habes) pertractat, nisi quod eorum virorum dicta [Col. 0045A] factaque imitatione digna colligit, qui post insecutisunt. sunt. Vitas etenim narrat eorum qui jam inde usque ad Heraclii imperium et deinceps virtute magis claruerunt. Pratum autem titulum libro indidit auctor, quam et Paradisum novum quidam appellant. Scriptor ejus Joannes quidam Moschi cognomento, qui in beati Theodosii primum monasterio saeculum valere jubens, cum iis deinde monachis convixit, qui in deserto ad Jordanem exercebantur, quique nova in Laura magni Sabae certabant. Unde rursum ad Antiochiae regiones et Alexandri urbem, proximamque eremum, ad Oasim usque delatus, multorum magnorumque virorum res praeclare gestas aggregavit, quas partim oculis ipse spectavit, partim recenti tunc auditione didicit. Eadem porro de causa cum etiam [Col. 0045B] insulas Romam versus navigans lustrasset, hisce similibus ibi quoque conquisitis et cognitis, hoc opus conscripsit, quod dedicat Sophronio seu Sophronae discipulo suo, eidemque hoc ipsum offert, cum jam animo praeciperet instare vitae hujus in meliorem commutationem. Caeterum ex his omnibus industrius quisque et Dei amans, fructum capiens, nunquam hujus scripti nimiam prolixitatem accusarit.» Quae Photius compendio excerpsit ex elogio auctoris, nunc hac secunda Moretiana editione, ejus libro ex Mss. Graecis praefixo.

3. Secunda Nicaena synodus, quae VII est ordine inter generales, actione 4 ita habet: Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Σωφρονίου ἐκ τοῦ Λειμωναρίου. Ἔλεγεν ὁ ἀββᾶς Θεόδωρος ὁ Αἶλιώτης, ὅτι ἦν τις ἔγκλειστος εἶς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν, ἀγωνιστὴς πάνυ, etc. «Ejusdem Patris nostri Sophronii ex libro Prato. Dicebat abbas Theodorus Aeliota quia quidam inclusus erat in monte Olivarum, valde certator,» etc. Ubi totum caput 45, quod in hoc libro habetur, Graece exprimitur. Quod idem repetitur actione 5, ubi et alia duo exempla ex eodem Limonario citantur.

[XXXVIII] 4. Joannes Diaconus, lib. I, cap. 45, Vitae sancti Gregorii Magni: «Nihilominus ex libro, qui a Graecis Λειμων dicitur, a Latinis vero intelligitur Campus vel Pratum, praeceptor meus inter alia toto orbe jam diffamata miracula interpretatus est.»

5. Joannes Damascenus, in fine primi libri, quem pro imaginibus scripsit, testimonium ex hoc libro adducit, hoc titulo: Ἐκ τοῦ Λειμωναρίου τοῦ ἁγίου πατρὸς ἡμῶν Σωφρονίου ἀρχιεπισκόπου Ἱεροσολύμων. «Ex Parvo Prato sancti Patris nostri Sophronii archiepiscopi Jerosolymorum.»

6. Nicephorus, lib. VIII, cap. 41: «Multam quoque et utilem de iis (monachis) historiam Sophronius Jerosolymitanus nobis reliquit, Prati et novi Paradisi titulo, scripto ei indito.»

Quaeres. Qui hic liber nunc Sophronio patriarchae Jerosolymorum inscribatur, uti a secunda Nicaena synodo, et Joanne Damasceno, nunc Joanni Moscho seu Evirato ad Sophronium sophistam? Respondet Aloysius Lipomanus, episcopus Veronensis, qui primus hunc librum edi curavit, quem Apostolica Bibliotheca suppeditavit anno 1558: «Scriptor libri [Col. 0046A] prorsus Joannes anachoreta fuit. Id tibi ex capite 77 voluminis ipsius liquido constare poterit. Photius quoque hunc ipsum auctorem libri Joannem Moschum (natione fortasse) fuisse asserit, cujus cognomen interpres Latinus forsan Eviratum reddidit.»

Verum Sophronio his de causis attribuitur: vel quia ad ipsum per charissimum socium inscribitur, quemadmodum et Rhetorica Ciceronis ad Herennium, et ejusdem ad Atticum epistolae, ad Herennium et ad Atticum libri appellantur; sic Sophronii liber hic dicatur, quia ad Sophronium dirigitur. Atque ex eo maxime, quod ad usum illius in primis conscriptus est. Namque auctor ipse in epistola quam libro praemittit, fatetur se ex hoc prato coronam Sophronio contexuisse, ac per eum aliis deinceps obtulisse.

Seu quia in hoc libro dicta et gesta ipsius Sophronii [Col. 0046B] pro majori parte continentur. Nam is totius itineris libri hujus auctoris fuit individuus comes; et quaecunque ambobus ambulantibus occurrerunt, vel quaerentibus responderi contigit, diligentissime descripta sunt. Quare etiam haec verba saepissime iterata videbis: Venimus ego et dominus meus Sophronius sophista ad abbatem talem, etc. Et ideo semper etiam plurali locutione utitur, dicens: Perreximus, accessimus, vidimus, narravit nobis senex monasterii dux. Per quae omnia conspici datur, scriptorem nunquam solum fuisse in his quae narrat perquirendis. Sicut ergo Platonis Phaedrus, Timaeus, Gorgias, et Parmenides, et Tullii liber de Senectute Cato Major inscribuntur a personis, [XXXIX] quae ibi colloquentes et [Col. 0046C] disputantes inducuntur; quid obstabit huic libro, quin Sophronii dicatur, cum in eo is ambulans, visitans, operans, interrogans et respondens ubique fere asseratur?

Aut demum ex illa causa Sophronio ascribitur, quoniam una cum Joanne praedicto conscriptor (ut ita dicam) forte ejusdem libri fuit. Lege hujus voluminis caput 77, et in ejus principio ita scriptum reperies: «Ego et dominus meus Sophronius perreximus ad philosophi Stephani domum doctrinae gratia,» etc. Deinde in fine ejusdem capitis hoc modo scriptum legitur: «Ista cum audivimus, innuit mihi dominus meus Sophronius, et recessimus, et dixit mihi: Vere, abba Joannes, hodie nihil ultra studeamus; satis enim aedificati sumus. Haec ergo scripsimus, [Col. 0046D] ut et vos pariter aedificemini.»

Una ergo ex his rationibus, seu potius omnibus simul accedentibus, jure meritoque liber iste Sophronii nomine inscriptus videtur.

Dices: In hoc libro Sophronius hic non appellatur Jerosolymorum patriarcha, sed sophista. Respondet idem Aloysius: Vocabulum hoc non in malam olim partem, sicut fit modo passim, sed in bonam accipiebatur; nec aliud designabat, quam sapientem et prudentem hominem, qualis fuit et Libanius ille, ad quem multae Magni Basilii epistolae directae fuerunt, ipsum maximis praeconiis efferentes. Potuit ergo vir iste prius et monachus esse, et sophista nuncupari; inde vero ad sanctam Jerosolymorum sedem assumi, [Col. 0047A] ex qua, tanquam digniori loco, postea denominationem acceperit.

Petes: Quo tempore viri hi qui librum conscripserunt claruerint? Respondet idem qui supra: Id pro certo non habetur. Verum cum Magni Gregorii Romani pontificis, hujus nominis primi, factum narrent, et synchronorum Caesarum, videlicet Anastasii, Tiberii, Mauritii, et Zenonis mentionem faciant, et in sexta synodo hic liber adducatur, conjectura assequi possumus, circa annum Domini sexcentesimum illum fuisse conscriptum.

Porro, ad commendationem hujus libri tandem Aloysius Lipomanus praefatur: «Liber hic, amice lector, quem tibi legendum exhibemus, Pratum spirituale nominatur, ex Graeco Latinus per doctum virum [Col. 0047B] Ambrosium Camaldulensem monachum redditus, quem adhuc typis excusum, non nisi vernacula, atque ea Italica lingua habuimus.

«Tanta autem spritualium flosculorum amoenitate refertus est, ut in paradisi deliciis ortus esse videatur. In eo siquidem antiquorum monachorum, et aliorum Patrum Deo ex intimis praecordiis servientium redolet vitae splendor, regularis disciplinae observantia, pudicitiae [XL] et continentiae norma, victus et vestitus parcimonia, contra haereticos invicta constantia, in jejuniis, vigiliis et orationibus assidua perseverantia, et erga Dominum Jesum Christum eximius et inaestimabilis amor; quin etiam admirabilia quaedam, ac Spiritu sancto plena responsa, quae legentium mentes spirituali quadam dulcedine perfundunt; [Col. 0047C] sanctarum denique mulierum invicta fides, castitas incomparabilis, et felix earum in Deo consummatio.

«O si tales modo inveniremus milites Christo servientes, quam illustris, quam splendida, quam decora esset Ecclesiae nostrae facies! quam adeo dejectam et obsoletam, ac supra pelles Salomonis, atque Moysi Aethiopissam (pro dolor!) denigratam conspicimus.

«Lege ergo lubenti animo, et fide certa opus istud, candide lector, cujus exemplum ex apostolica Bibliotheca accepimus; et ita mores et vitam tuam ad ejus lectionem compone, ut talium tantorumque virorum, quos hic descriptos invenies, dignus aemulator existas, postmodum vero eorum consortio in [Col. 0047D] aeterna beatitudine feliciter adjungare. Quod tibi et mihi Dominus praestare dignetur, et omnibus qui Dominum Jesum diligunt in sinceritate. Vale.»

Dico: Plerique libri omnes Graece scripti sunt.

Patebit mox, assignatis eorum interpretibus. Equidem cum patres illi pene omnes in Oriente nati sint, celebresque vixerint, non mirum ab Orientis hominibus, Graecis maxime qui scribendi facultate pollebant, monachorum quibus convixerant acta posteris esse transmissa.

In primo libro, qui miscellus est, inter varios auctores [Col. 0048A] solus est divus Hieronymus, qui Latine, quod quidem constet, scripserit.

Secundum et tertium scriptum esse a Ruffino, partim ex divo Hieronymo, partim ex Mss., partim ex probabili conjectura asseruimus.

An vero is ex Graeco transtulerit, incertum. Divus Hieronymus videtur innuere a Ruffino ipso compositum, epistola supra citata. Ait enim: «Qui librum quoque scripsit quasi de monachis,» quod tamen de libro secundo tantum capiendum, ut constat ex Patrum nominibus, quae divus Hieronymus ex illo Ruffini libro exprimit, qui suo tempore circumferebatur, quorum Vitae in secundo tantum libro reperiuntur.

Quartus liber cum ex Severo Sulpitio et Joanne [Col. 0048B] Cassiano sit concinnatus, non magnopere dubitandum, quin a Latino [XLI] auctore ea concinnatio facta sit, maxime cum verbis auctorum concinnator plerumque utatur.

Quinti et sexti libri Graecum auctorem esse, constat ex Photii Bibliotheca, Cod. 198, qui eos Graece legit, et styli perspicuitatem collaudat.

Septimi libri Graecum auctorem esse, indicat ipse interpres Paschasius.

Octavi libri Graecus auctor est Palladius, ut clarum est ex Socrate, prolegomeno 10.

Noni libri auctor est Theodoretus, ut supra vidimus, quem Graecum fuisse nimis quam notum.

Decimi libri auctor est Joannes Moschus, quem Graece scripsisse testatur Photius, Bibliothecae Cod. [Col. 0048C] 199, haecque de ejus stylo habet: Ἡ δὲ τοῦ λόγου ἑρμηνεία εἶς τὸ ταπεινότερον τοῦ προτέρου, καὶ ἀμαθέστερον ἀποκλίνει : «Operis autem hujus dictio, magis quam praecedentis (videlicet quinti et sexti libri hic) ad humiliorem ac rudiorem vergit stylum.»

Dico: Varii sunt horum librorum interpretes

In primo libro hi noti occurrunt interpretes.

• 1. Evagrius episcopus Antiochenus, interpres Vitae sancti Antonii monachi. Vide ad eam Vitam praeludia.
• 2. Dionysius Exiguus interpres Vitae sancti Pachomii. Consule praeludia Vitae illi praemissa.
• [Col. 0048D] 3. Ursus S. R. E. subdiaconus, interpres Vitae sancti Basilii Caesariensis episcopi. De Urso vide notationes ad eam Vitam.
• 4. Gerardus Vossius interpres Vitae sancti Ephraem.
• 5. Anastasius S. R. E. Bibliothecarius, interpres Vitae sancti Joannis Eleemosynarii, patriarchae Alexandrini. Vide ad eam Vitam praeludia.
• 6. Jacobus Billius interpres Vitae sanctorum Barlaam et Josaphat.
• 7. Eustochius interpres Vitae sanctae Pelagiae.
• 8. Paulus Neapolis Ecclesiae diaconus, interpres Vitae beatae Mariae Aegyptiacae.

Melchior Goldastus, tom. I Rerum Alemannicarum, [Col. 0049A] parte 2, notis ad Hepidanum, de Vita sanctae Wiboradae existimat Vitam sanctae Eugeniae versam a Ruffino. Sed unde hoc deprompserit, equidem nescio. Possevinus, in Apparatu sacro, ait Vitam sanctae Eugeniae scriptam ab Ambrosio Camaldulensi abbate. An versam vult? Certe plura alia Vitas Patrum spectantia idem auctor, eodem teste, vertit.

[XLII] Secundus, tertius et quartus libri scripti sunt Latine, vel certe de versione non constat. Vel potius: quartus certo scriptus Latine, de prioribus duobus dubium. Vide dicta prolegom. 4, 5 et 6.

Quinti libri interpres est Pelagius S. R. E. diaconus.

Ita constanter Mss. Sigebertus, de illustr. Ecclesiae Scriptoribus, cap. 116: «Pelagius diaconus [Col. 0049B] Romanae Ecclesiae transtulit de Graeco in Latinum, de Vita et doctrina, et de perfectione sanctorum Patrum libros XVI, scilicet: de Profectu monachorum lib. I; de Quiete, I; de Compunctione, I; de Continentia, I; Contra fornicationem, I; Quod monachus nihil debeat possidere, I; Quod nihil per ostentationem fieri debeat, I; De patientia et fortitudine, I; Quod non oporteat judicare quemquam, I; Quod oportet sobrie vivere, I; Quod sine intermissione et sobrie oportet orare, I; de Humilitate, I; de Poenitentia, I; de Charitate, I; de Providentia, seu Contemplatione, I.»

Sexti libri interpres est Joannes S. R. E. subdiaconus.

Ita omnes Mss. Sigebertus supra, cap. 117: «Joannes subdiaconus transtulit de Graeco in Latinum de [Col. 0049C] Vita et doctrina Patrum librum I.»

Quod vero ait Sigebertus a Joanne translatum e Graeco in Latinum librum unum, cum tamen quatuor libellos transtulerit, potuit hoc contigisse quod ipse in Ms. inciderit, qui libellos illos sine titulo indistinctos connectebat. Vel librum unum capit, qui quatuor libellos continet.

Adverte quis autem Pelagius hic, quis Joannes fuerit, merito quaeri potest. R. P. Georgius Garnefelt, libro supra citato, censet Pelagium hunc ante S. R. E. diaconum, cum hunc librum verteret, post fuisse Romanum pontificem ab anno Domini 555, usque ad annum 559. «Ad quod sentiendum, inquit, duo me impellunt, 1 ^o quod fuerit linguae Graecae peritissimus; 2 ^o quod varias legationes obierit ad [Col. 0049D] Ecclesiam Orientalem, de quibus nemo dubitabit, qui consulere voluerit Baronium, ab anno 538 ad annum 555. Id igitur persuasum mihi habeo, hunc Pelagium in hisce legationibus incidisse in eum librum Graecum de quo Photius meminit in Bibliotheca, Cod. 198, et hunc secum Romam comportasse, ibidemque transtulisse. At vero cum hanc versionem perduxisset usque ad libelli seu partis XVIII cap. 16 (ut est in prima editione), mox aliis negotiis praepeditus, seu potius Romana sede gubernanda oneratus, reliquum versionis opus videtur imposuisse Joanni subdiacono, quem arbitror eumdem esse qui Pelagio in Romanae Ecclesiae primatu successit. Ita conjicio et opinor, si quid alii certius [Col. 0050A] attulerint probaverintque, lubens acquiescam.» Hactenus ille.

Septimi libri interpres est Paschasius, S. R. E. diaconus, qui [XLIIJ] Martini Dumiensis abbatis rogatu eum Latinitate donavit.

Ita diserte praefatio libro illi praefixa praefert. Testatur quoque Sigebertus supra, cap. 118: «Martinus episcopus transtulit per manum, Paschasii diaconi interrogationes et responsiones plurimas sanctorum Aegyptiorum Patrum in Dumiensi coenobio.»

Adverte hic, primo, duos fuisse Paschasios diaconos his temporibus pene suppares (nam Paschasius Ratbertus duobus saeculis posterior in hunc censum venire non potest), utrumque scriptis clarum. Primus est Paschasius S. R. E. diaconus, «cujus rectissimi [Col. 0050B] (ait sanctus Gregorius lib. IV Dialog., cap. 40) et luculenti de sancto Spiritu libri exstant;» quique, eodem teste, «temporibus Symmachi apostolicae sedis praesulis defunctus est.» Sedit autem Symmachus ab anno 499 ad annum 515. Hujus etiam meminit Sigebertus, de illustr. Eccl. Scriptor., cap. 17, et alii posteriores. Hic idem est ad quem Eugippius presbyter Vitam sancti Severini Noricorum apostoli a se conscriptam transmisit, ejusque censurae subjecit. Nam nomen, tempus, locus et sacra functio id docent, ait Baronius tomo VI Annalium ad annum 496. Cui respondit idem Paschasius, quam epistolam Baronius ibidem exhibet. Eam hic prolegomeno 25 invenies. Secundus est Paschasius diaconus monasterii Dumiensis in Gallicia, qui suum librum de Vitis [Col. 0050C] Patrum, qui in hac editione septimus est, dedicavit Martino presbytero et abbati Dumiensi; cujus Martini obitum Gregorius Turonensis, lib. V Hist. Franc., cap. 37, anno 5 Childeberti junioris statuit, cui Baronius tomo VII Annalium annum 583 assignat.

Adverte secundo, iisdem quoque temporibus duos fuisse Eugippios: Unus abbas, qui scripsit «ad quemdam Paschasium diaconem de Vita sancti monachi Severini, et claruit post consulatum Importuni junioris, Anastasio imperatore regnante,» ut ait Isidorus de illustr. Ecclesiae Scriptor., cap. 13. Claruit igitur hic etiam post annum 509, in quem consulatus Importuni seu Opportuni incidit. Nam in epistola sua sancti Severini Vitae praemissa ait se [Col. 0050D] scribere biennio post consulatum Importuni. Alius etiam abbas, «qui defloravit libros sancti Augustini episcopi Hipponensis, fuitque tempore secundi Pelagii, et imperatoris Tiberii Constantini, ut scribit Sigebertus de illustr. Ecclesiae Scriptor., cap. 39. Floruit igitur ille circa annum 580.

Ex his nunc facile colligi potest (quod etiam amicissimo Garnefeltio in mentem venerat) posteriorem Paschasium interpretem esse libri septimi; in eum enim saeculum Martini Dumiensis, cui suam versionem inscribit, quadrat. Stylus quoque ejus non assurgit ad prioris Paschasii stylum. Huic priori potius tribuenda translatio Paradisi Heraclidis. De quo prolegomeno 25. Qui et S. R. E. diaconus [XLIV] fuit, [Col. 0051A] uti habemus testimonio sancti Gregorii supra. Posterior etiam diaconus fuit in coenobio Dumiensi, sed dubito an etiam S. R. E. Vereor enim ne ex confusione duorum Paschasiorum, posteriori titulus quoque prioris adhaeserit. Atque ita impressum, quod mutare nondum sum ausus.

Octavi libri, qui a Palladio Graece scriptus, interpres est Gentianus Hervetus, canonicus Rhemensis, qui praeclaram operam praestitit in hoc interpretandi genere.

Adverte hic tres diversas esse Palladii editiones diversis interpretibus.

Prima est quae prodiit ipso typographiae tirocinio in prima editione Vitarum Patrum, ubi nullus certus interpres assignatur. Hic liber in sequentibus [Col. 0051B] editionibus Vitarum Patrum omissus est, sed anno 1547 rursus eam in sua editione, quae Coloniae lucem vidit apud Jasparem Gennepaeum, revocavit F. Theodoricus Loher a Stratis Carthusianus.

Secunda est quae prodiit Parisiis apud Joannem Parvum, an. 1504, curatore Jacobo Fabro Stapulensi. Sed haec alium titulum (inscribitur enim Paradisus Heraclidis) praefert; et alium, incertum pariter exhibet interpretem, quae eadem Palladii praefixo titulo postea prodiit Venetiis anno Domini 1554, tom. III de Vitis Sanctorum per Aloysium Lipomanum collectis. Curavit autem hanc editionem opera Francisci Torres conferri cum Ms. exemplari Palladii, quod Venetiis est in Bibliotheca cardinalis Bessarionis, qui, ut ait Lipomanus, «a capite ad calcem usque utroque [Col. 0051C] collato volumine, hunc eumdem prorsus cum illo reperit, paucis quibusdam, iisque perexigui momenti, immutatis. Titulus etiam discrepabat, et nuncupatoria epistola, quae non ab Heraclide Alexandrino, sed a Palladio Cappadociae episcopo, licet in utroque volumine ad Lausum scripta videretur. His igitur paucis locellis correctis, et ad emendatissimum codicem,» ut existimabat Lipomanus, «redactis,» librum illum tomo III de Vitis Sanctorum inseruit.

Tertia est, quam hic damus, quamque suo stylo e Graeco textu adornavit Historiae Lausiacae titulo Gentianus Hervetus, et Parisiis vulgavit Bernardus Turrisanus anno 1555, quae rursus prodiit ibidem apud Guilielmum Chaudierium, anno 1570, annotationibus quibusdam marginalibus per Fr. Thomam Beauxamis [Col. 0051D] Carmelitam doctorem theologum illustrata; quae insuper Laurentii Barrensis scholiis aucta, Historiae Christianae veterum Patrum inserta est Parisiis apud Michaelem Sonnium, anno 1583, item tomo VII Bibliothecae SS. Patrum.

Quod si quis et quartam Palladii editionem venari velit, non magnopere [XLV] ei laborandum erit. Inveniet enim Ruffinum, vetustissimum Palladii interpretem, si vera est conjectura quam prolegomeno 4 § 2 et 10 expressimus.

Quaeres quae ex his sit germana Palladii historia? Respondeo: Videtur illa quam Hervetus edidit. Nam Socrates, lib. IV, cap. 18, ait se supersedere SS. Patrum Vitas describere, quod id Palladius abunde [Col. 0052A] praestiterit; et opus ejus certa nota designat, quod in ea agatur tam de mulieribus quam viris. Πάντα δὲ ἀκριβῶς περὶ αὐτῶν διεξῆλθεν· ἐν ᾧ καὶ γυναικῶν ἐφάμιλλον τοῖς προειρημένοις ἐπανελομένων βίον μνήμην πεποίηται : «Omnia, quae ad eos spectant, in eo sunt accurate explicata. In quo etiam de mulieribus, quae parem vivendi rationem cum viris supra dictis excolebant, sermo susceptus est.» Atqui tam de mulieribus quam viris habes in Hervetina editione plenius, cum in aliis editionibus perparum de mulieribus tractetur. Vide supra Prolegomenon 4, § 3

Noni libri interpres est idem Gentianus Hervetus, quae cum superioris libri interpretatione una prodit.

Aloysius Lipomanus, tomo II de Vitis Sanctorum, anno 1553 Venetiis edito, inseri curavit hunc Theodoreti [Col. 0052B] librum, interprete Alberico Longo Salentino, quem a viro docto Tridenti nactus fuerat.

Decimi libri interpres est Ambrosius Camaldulensis abbas. Ita enim in apostolica Bibliotheca se invenisse testatur Aloysius praefatione ad lectorem, qui primus eum edi curavit tomo VII de Vitis Sanctorum.

Dices: Joannes Diaconus, postea Romanus pontifex, in quarto libro, quem de beati Gregorii Vita scripsit, dum cap. 63 voluminis hujus mentionem facit, recensendo mirabile ejusdem sanctissimi pontificis factum, se interpretem profitetur. Ait enim: «Sed ne solis verbis tanti praesulis humilitas inculcari credatur, superest ut ex Graecorum relationibus a me nuper interpretatis eadem Patris humilitas vivis [Col. 0052C] operibus demonstretur, in quibus videlicet ita refertur: Enarravit nobis abbas Joannes Persa, sanctus et venerandus vir existens, de Magno Gregorio beatissimo papa Romano, dicens: Quoniam ivi Romam ad adorandos loculos sanctorum apostolorum Petri et Pauli; et una dierum, cum starem in medio civitatis, video papam Gregorium per me transiturum, et cogitavi me mittere ante eum. Cum ergo appropinquasset mihi papa, videns quia pergerem, ut mitterem me ante eum; sicut coram Deo dico, fratres, primus misit se ante me super terram, et non ante surrexit, quam ego prior surgerem, et amplexatus me cum magna humilitate, tribuit mihi per manum numismata tria, et jussit mihi dari casulam et necessitates meas omnes. Glorificavi ergo Deum, qui [Col. 0052D] donavit ei talem humilitatem [XLVI] circa omnes, et eleemosynam, et charitatem.» Quam eamdem historiam invenies hic cap. 151. Respondeo inveniri quidem eam eo loco, sed verbis aliis, ut duplicem interpretem liceat agnoscere.

Verum interpres iste non fuit Joannes Diaconus, sed ejus praeceptor, ut ipse clare exprimit lib. II, cap. 45, Vitae sancti Gregorii; ait enim: «Ex libro qui a Graecis Λειμων dicitur, a Latinis vero intelligitur Campus vel Pratum, praeceptor meus inter alia toto orbe jam diffamata miracula interpretatus est, mihi scribens,» etc. Quare recte in plerisque editionibus est, ex Graecorum relationibus ad me nuper interpretatis; non a me, ut non recte citatur ante Pratum spirituale [Col. 0053A] editionis Coloniensis quod ex officina Birckmannica prodiit.

Adverte librum hunc hodie in CCXIX capita duntaxat distinctum legi, cum olim pluribus constiterit, ut testatur Photius Bibliothecae suae Cod. CIC. Καὶ τὰ διηγήματα δὲ οὐχὶ τὸν ἴσον ἀριθμὸν ἐν πᾶσιν εὑρήσεις τοῖς βιβλίοις διασεσώμενα· ἀλλ` ἔν τισι καὶ εἶς δύο καὶ τεσσαράκοντα, καὶ τριακοσίοις διηπλωμένα : «Narrationum adhaec non eumdem servatum numerum in omnibus libris deprehendas, cum in quibusdam ad duo et quadraginta supra trecentas sese extendant.» Dixerat autem initio, quatuor et trecentis constare narrationibus.

Cujus varietatis duplicem rationem subjungit: Τοῦτὸ μεν ἐνίων κεφαλαίων ἐπὶ διαιρέσει τοῦ ἀριθμοῦ συναυξομένου, τοῦτο δὲ καὶ διηγημάτων ἐστιν ὡς παρενθήκη : «Contingit id vel ex capitum quorumdam divisione, vel certe aliorum interjectione adaucto numero.»

De auctoritate horum librorum existimo non facile dubitaturos, qui prolegomena priora legerint, in quibus viri aliquot religione spectati, pietate illustres, doctrina conspicui, partem harum Vitarum vel composuere ipsi, vel e Graeco in Latinam linguam transferri curavere, uti sanctus Martinus Dumiensis abbas; vel earum lectionem religiosis suis commendarunt, uti sanctus Benedictus, Cassiodorus et Gregorius Turonensis; vel earum partem pro authenticis scripturis jam a multis retro saeculis diserte recepere, [Col. 0053C] uti pontifex Gelasius.

Accedit quod plerique omnes auctores nota referunt, quae ipsi suis spectaverunt oculis, vel a fide dignis testibus hauserunt. Hieronymus enim, Ruffinus, Cassianus, Palladius, Postumianus apud Severum, Theodoretus, Moschus, Patribus illis vel annis aliquot convixere, vel eorum loca religiosa peregrinatione obierunt.

[XLVII] Jam vero Cassiodorus divin. Instit. cap. 32, quod commonitionem continet abbatis Chalcedonii et Gerontii, congregationisque monachorum, excitat eos ad diligentem lectionem Vitarum Patrum: «Quapropter, inquit, desideranter introite mysteria Domini, ut sequentibus iter indicare possitis, quia magnae verecundiae pondus est habere quod legas, et [Col. 0053D] ignorare quod doceas. Et ideo futurae beatitudinis memores, Vitas Patrum, confessiones fidelium, passiones martyrum legite constanter.»

Enimvero cum ex Graecis fontibus pleraque sint hausta, etsi non omnino constet de quorumdam fontium origine, qui eos tamen in Latinos alveos deduxere, fuere viri graves, et ecclesiastica fulgentes dignitate, e cardineo Patrum ordine diaconi duo, Pelagius et Paschasius, unus Joannes subdiaconus. Qui cum versati fuerint in oculis pontificis, cujus unius est de fontibus aquae vivae, et de cisternis quae continere non valent aquas (Jerem. II) , ferre judicium, non video quid de eorum germanitate sit dubitandum.

Quod si alios viros graves desideres, qui Vitarum [Col. 0054A] Patrum testimoniis usi sunt, praeter ea quae suis subinde locis notantur, haec nunc occurrunt.

1. Gratianus in decreti parte 3, dist. 3, de Consecr., cap. 16, citat quaedam ex dictis sancti Apollonii, de jejunio quartae et sextae feriae, quae ad verbum invenies hic, lib. II, apud Ruffin., cap. 7.

2. Burchardus, lib. XIX Decretorum, qui est de Poenitentia, citat quatuor apophthegmata ex Vitis Patrum seu verbis seniorum. Nam quod capite 52 habet, desumptum est ex Ruffino, lib. III, n. 103; quod capite 53 desumptum est, ex eodem libro, n. 131; quod capite 54 est desumptum, ex libro eodem, n. 137; quod capite 55 desumptum est, ex eodem libro, num. 141.

3. Dorotheus abbas in doctrinis quas ad fratres [Col. 0054B] habuit, multa ex his libris citat. Ut doctrina prima citat quaedam quae habentur lib. III Ruffini. n. 144, et Pelagii libello XIV, n. 16. Doctrina secunda citat quod habetur apud eumdem Ruffinum, libro eodem, n. 129, et Pelagium, libello XV, n. 3. Doctrina quinta citat quod habetur, apud eumdem Ruffinum, libro eodem, n. 61, et Pelagium, libello XVIII, num. 9, et Paschasium, cap. 1, n. 8. Ibidem citat de Agathone quod habet Ruffinus lib. III, n. 161, et Pelagius, libello II, num. 2. Doctrina sexta citat quod habetur apud eumdem Ruffinum, lib. III, n. 137, et Pelagium, libello IX, n. 3. Doctrina septima adducit id quod habet Ruffinus libro III, n. 51, Pelagius libello IV, num. 59. Sed et apud eumdem Dorotheum aliosque plura loca ex his libris desumpta esse notare est.

[Col. 0054C] Dices primo: Gelasius papa, supra prolegomeno 1, eas tantum Vitas eremitarum cum omni honore suscipit, quas scripsit beatus Hieronymus [XLVIII]; at multae aliae his immixtae sunt, quarum constat beatum Hieronymum non esse auctorem. Respondeo, eum quidem diserte recipere Vitas a beato Hieronymo conscriptas, sed non ideo rejicere alias. Imo videri possit Gelasius existimasse Hieronymum plures Vitas scripsisse, praeterquam Pauli, Antonii, Hilarionis, quarum diserte meminit, quasque suscipit tanquam authenticas scriptas a beato Hieronymo. Nam cum addit: Et omnium eremitarum, hunc librum Vitarum Patrum respicere videtur qui Hieronymi esse jam tunc vulgo ferebatur. Quod intelligo maxime de secundo libro, quem etiam apud Graecos Hieronymi nomine [Col. 0054D] circumferri, jam supra monui prolegomeno 4, § 8.

Nec mirum quod Gelasius secundi libri auctorem existimaverit sanctum Hieronymum (licet alius nunc ejus auctor vel ipso attestante Hieronymo agnoscatur) cum etiam Vitae sancti Antonii auctorem faciat sanctum Hieronymum, quam tamen ab Athanasio Graece conscriptam, ab Evagrio Antiocheno Latinitati donatam certo nunc constat. Vide dicenda ad Vitam sancti Antonii in praeludiis, not.

Dices secundo contra auctoritatem libri secundi auctore Ruffino: Beatus Hieronymus, epistola ad Ctesiphontem contra Pelagianos, graviter in Ruffinum invehitur, quod Origenistas quosdam Vitis istis inseruerit, quem locum expressum habes supra, prolegomeno [Col. 0055A] 4, § 10. Theophilus quoque scribens ad Epiphanium, dum Ecclesiae praesidet Alexandrinae, in epistola 67 apud Hieronymum gloriatur, «quod Ecclesia Christi egredientes de cavernis suis Origenis colubros Evangelico ense truncavit, et secundum Nitriae monachorum agmen contagione pestifera liberavit.» Et infra: «Didici, ait, quod calumniatores verae fidei Ammonius, Eusebius, et Euthymius novo pro haeresi furore bacchantes Constantinopolim navigarint.» De qua re certum facit Hieronymum Epiphanius epistola 73, et Theophilus ipse Alexandrinus epistola 69 et 72; ipseque pro re tam feliciter confecta Theophilo gratulatur epistolis 70, 71. Et epistola 61, ad Pammachium adversus errores Joannis Jerosolymitani, prope finem, agens de Joannis [Col. 0055B] epistola: «Iste, ait, Isidorus, qui in coelum tuis laudibus tollitur, idipsum infamatur Alexandriae, quod tu Jerosolymis. Atqui quatuor hi Ammonius, Eusebius, Euthymius, et Isidorus hoc libro occurrunt.

Respondeo eam partem, ubi Origenistas illos indicio beati Hieronymi detegemus, minimam harum Vitarum esse. Et potuerint iidem certo tempore Origenis errore fuisse infecti, post tamen resipuisse: maxime cum eorum quidam in Graecorum Menaeis compareant, et ab aliis viris sanctis fuerint laudati.

Equidem in libello Acacii, apud Photium Cod. 159, adversus [XLIX] Chrysostomum synodo ad Quercum habitae oblato, secundum hunc articulum invenio: «Quod beatus Epiphanius propter Origenistas Ammonium, Euthymium (non rite apud Baronium, vertente [Col. 0055C] Federico Metio, ex corrupto, ut apparet, codice, Eutychium), Eusebium, et Heraclidem, et Palladium noluit cum Chrysostomo communicare.» Meminit autem Hieronymus epistola illa ad Ctesiphontem Ammonii et Eusebii, quos Origenistas fuisse asserit. Ut igitur ex synodo illa discimus, eas non caruisse suspicione Origeniani erroris, ita pariter docemur, non omnino liquidam fuisse suspicionem, si Chrysostomus vir utique doctissimus atque sanctissimus cum iis communicaverit.

Nec omnino sine auctore dixi, potuisse monachos, ante Origenistas, post resipuisse. Audi Sozomenum, lib. VIII, cap. 17:

Ἐνταῦθα δὲ συνελθὼν Θεόφιλος ἅμα τοῖς ἄλλοις, περὶ μὲν τῶν Ὠριγένους βιβλίων οὐδὲν ἐπεμνημόνευσε· τοὺς δὲ ἀπὸ Σκήτεως μοναχοὺς εἶς μετάνοιαν ἐκάλει, μήτε μνησικακεῖν, μήτε κακῶς ποιεῖν ὑποσχόμενος. Ἐπιβοών τῶν δὲ αὐτοῖς συγγνώμην αἶτεῖν τῶν Θεοφίλου σπουδαστῶν, καὶ προσποιουμένων τὴν σύνοδον ἱκετεύειν ὑπὲρ αὐτῶν, ταραχθέντες οἱ μοναχοὶ καὶ τοῦτο χρῆναι ποιεῖν νομίσαντες, πολλῶν ἐπισκόπων προκαθημένων, τοῦτο δὴ τὸ σύνηθες αὐτοῖς λέγειν, κἂν ἀδικῶνται, Συγχώρησον ἔφασαν. Θεοφίλου δὲ ἑτοίμως σπεισαμένου, καὶ τὴν κοινωνὶαν αὐτοῖς ἀποδόντος, διελύθη τῶν παρὰ Σκῆτιν ἀδικημάτων ἡ ἐξέτασις, ὅπερ οἶμαι οὐκ ἂν συνέβη, εἶ συμπαρῆσαν τοῖς ἄλλοις μοναχοῖς Διόσκορός τε καὶ Ἀμμώνιος. Ὁ μὲν γὰρ ἤδη πρότερον τελευτήσας, ἐτάφη ἐν τῇ Μωκίου τοῦ μάρτυρος ἐπωνύμῳ ἐκκλησίᾳ· Ἀμμώνιος δὲ ἔναγχος τῆς συνόδου παρασκευαζομένης, ἐμαλακίσθη τὸ σῶμα· περαιωθεὶς δὲ εἶς Δρῦν, χαλεπώτερον ὑπὸ τῆς νόσου διετέθη, καὶ μετ` οὐ πολὺ τελευτᾳ τὸν βίον, καὶ πρὸς τῶν πλησίων μοναχῶν, ἔνθα δὴ κεῖται, λαμπρᾶς ἠξιώθη ταφῆς. Ὁ δὲ Θεόφιλος ὡς ἐπύθετο, λέγεται δακρύσαι καὶ εἶς πάντας εἶπεῖν, ὡς οὐδεὶς εἴη τῶν κατ` αὐτὸν μοναχὸς οἷος Ἀμμώνιος, εἶ καὶ αὐτῷ ταραχῆς αἴτιος ἐγένετο : «Hoc loco Theophilus una cum caeteris episcopis conveniens, de libris Origenis nullam quidem mentionem fecit; sed Scetenses istos monachos ad poenitentiam invitavit, pollicitus se neque injuriae acceptae fore memorem, neque mali quidquam esse facturum. Cum igitur suis clamoribus illos urgerent fautores Theophili, ut veniam peterent, et interim simularent synodum pro [Col. 0056B] ipsis supplicare, monachi perturbati, atque hoc plane fieri oportere rati, multis episcopis praesidentibus, illud scilicet, quod ipsis dicere solemne est: Etiamsi injuriam fecerimus, ignosce, inquiunt ⁜ * . Theophilo igitur illos prompte in gratiam simul et in communionem recipiente, soluta est cognitio, quae adversus Scetenses istos instituta fuerat; quod opinor non ita successisset, si una cum reliquis monachis Dioscorus et Ammonius adfuissent. Nam Dioscorus jam antea mortuus, in templo Mocii martyris est sepultus. Ammonius autem modo cum synodus convocaretur, corpore languere coepit: [L] et postquam ad Quercum trajecisset, morbo gravius correptus fuit, ac non multo post finivit vitam, et apud vicinos monachos, ubi etiam jacet, splendidam sepulturam [Col. 0056C] sortitus fuit. Theophilus tandem ubi id intellexisset, illacrymasse fertur, ac dixisse quod inter universos monachos suos talis non esset, qualis fuisset Ammonius, etiamsi ipsi turbarum exstitisset auctor.» Unde discimus res horum monachorum plane perplexas fuisse. Sane Georgius Alexandrinus in Vita Chrysostomi ait Ammonium et Dioscorum vita functos splendide sepultos, et miraculis claruisse.

Quidquid sit, maneat inconcussum divi Hieronymi testimonium, et ejus monitione cautius horum paucorum dicta excipiamus. Quanquam nihil in his occurrit quod sinistre sonet, excepta una forte Evagrii sententia de impassibilitate, cui suo loco opportunum antidotum apposuimus.

Christophorus Castrius noster ita huic ex Hieronymo [Col. 0056D] testimonio satisfieri posse censebat, ut ex Hispania ad me scripsit. «Primum, inquit, praemittendum est, Theophili Alexandrini, et Epiphanii Cyprii tempore motam fuisse quaestionem de Dei natura, utrum esset spiritualis, an membris corporeis constans. Nam simpliciores et praecipue monachi corporeum esse censebant. Unde et haeretici Anthropomorphitae dicti sunt, et hi quidem aversabantur Origenem, quod Deum spiritum esse doceret; sapientiores autem, ut omnes Catholici, spiritum esse praedicabant. Quare quod hac in re cum Origene sentirent, simplices illi tanquam Origenistas, hanc [Col. 0057A] solam ob causam exosos habebant. Hinc factum ut sanctum Epiphanium in omnibus catholice sentientem Theophilus Alexandriae episcopus Anthropomorphitarum haeresis insimularit, ut referunt Socrates lib. VI, cap. 9, Sozomenus lib. VIII, cap. 14, et Nicephorus lib. XIII, cap. 12; ut etiam Joannes Jerosolymitanus Epiphanio, ut ait Hieronymus epistola 61, ad Pammachium, adversus errores Joannis Jerosolymitani; imo Ruffinus eamdem haeresim objecit Hieronymo, Invectiv. lib. I.

«Contra vero, qui Origeni infensiores erant, eos qui ejus lectioni vacabant, Catholicos alioquin, de haeresibus Origenis accusabant, ut Epiphanius Theophilum, et deinceps Chrysostomum, et monachos qui cum illis communicabant. Atque de hac re nonnihil [Col. 0057B] insinuat divus Hieronymus in epistola 62, ad Theophilum adversum Joannem Jerosolymitanum; in epistola quoque 68 et 70, ad Theophilum, dum illi dicit: «Ostendisti quod hucusque taciturnitas dispensatio fuit, non consensus; libere enim reverentiae tuae loquor. Dolebamus te nimium esse patientem, et ignorantes magistri gubernacula, gestiebamus in interitum perditorum.» Sane suspicioni dederat occasionem, quod Origeni consentiret, et ipse esset Origenista. Hoc praetextu Origenistarum, [LI] eadem qua Chrysostomum simulatione, quatuor monachos Longos montis Nitriae, quod ab eo recessissent, quod ejus mores non probarent, insectatus est, etiam coacto exercitu Anthropomorphitarum, in quibus erat monachorum phalanx non parva zelo percita. Quos tamen [Col. 0057C] fugientes excepit Joannes Chrysostomus et defendit, monito etiam Innocentio I pontifice, qui increpavit Theophilum; et ille, tandem poenitentia ductus, monachos illos Longos sibi reconciliavit tanquam fideles et probos. Scribunt hanc historiam fusissime omnes historici Graeci, Georgius Alexandrinus archiepiscopus in Vita sancti Chrysostomi, Palladius in dialogo, Socrates, Sozomenus, Simeon Metaphrastes, Leo imperator in oratione, Cassiodorus, Sulpicius, Isidorus Pelusiota, Nicephorus, quorum testimonia referre non vacat. Hi omnes commendabant monachos illos quos haereticos putavit Hieronymus a Theophilo deceptus.» Hactenus Castrius noster; de qua tota historia vide Baronium, tomo V, anno Christi 400.

[Col. 0057D] Dices tertio contra auctoritatem libri quarti, auctore Cassiano: In decreto, distinct. 15, Cassiani opuscula censentur inter apocrypha.

Respondeo cum Aloysio Lipomano, tom. VIII de Vitis Sanctorum, Romae edito anno 1560, praefatione ante excerpta ex Cassiano, «tantum prohibita esse ob unam potissimum collationem tertiam abbatis Cheremonis de protectione Dei; quod ex beato Prospero colligere est libello contra Collatorem, in quo hominem hunc notat de gratia Dei et libero arbitrio quaedam temerarie ac contra sanctae Ecclesiae definitiones sentientem, locum jam citatum adducens. Cujus etiam sententiae videtur Joannes Trithemius. Quod ut quis credat facilius, adduci is potest praeclarorum [Col. 0058A] virorum auctoritate, mirae cum eruditionis tum sanctitatis, qui Cassiani opera et legerunt intrepide, et ad suorum scriptorum fidem confirmandam adduxerunt in medium, atque suis etiam discipulis legenda mandaverunt. Ex his fuere divus Benedictus, Cassiodorus, Climachus, Bernardus, beatus Dominicus, divus Thomas Aquinas, aliique quos elogiis dedimus.

«Adde quod in his Sanctorum Vitis non de ecclesiasticis dogmatibus fiat disputatio, sed de justorum moribus, conversatione et exemplis tantum agatur. Igitur, qua in parte bonus est, admissus fuit; in qua malus (ea autem est supradicta collatio de protectione Dei) rejectus est. Sic et de Origenis libris fecisse videtur sancta mater Ecclesia. Nam explosis Περὶ Ἀρχῶν et aliis nonnullis ejusdem opusculis, caetera sine offensione legi videmus et audimus, et (quod magis mirere) contra haereticorum insanias adducere non veremur.» Ita Lipomanus.

Simile non absimili in re judicium jam olim fuit Theophili Alexandrini episcopi, de quo apud Socratem, lib. VI, cap. 15: Ηὔξησε δὲ τὸ [LII] κατ` αὐτοῦ μῖσος, τὸ αὖθις αὐτὸν μηδὲν ὑποστειλάμενον, τὰ Ὠριγένους ἀσκεῖσθαι βιβλία. Ἐρωτηθεὶς οὖν ὑπό τινος πῶς ἃ ἀπεκήρυξε, ταῦτα ἀσπάζεται πάλιν, ταῦτα ἀπεκρίνατο· « Τὰ Ὠριγένους ἔοικε βιβλία λειμῶνι πάντων ἀνθέων· εἴ τι οὖν ἐν αὐτοῖς ἐφεύρω καλὸν, τοῦτο δρέπομαι· εἶ δέ τί μοι ἀκανθῶδες φανείη, τοῦτο ὡς κεντοῦν ὑπερβαίνω. » «Odium contra illum inde etiam crevit, quod libros Origenis studiose legere non vereretur. Rogatus igitur a quodam [Col. 0058C] cur libros quos condemnaverat de integro amplexaretur? Respondit libros Origenis similes esse prato omnibus florum generibus referto. Idcirco, inquit, si quid reperio in illis boni, illud decerpo; sin spinosi quidquam, hoc utpote aculeis pungens, missum facio.»

Nec aliter judicavit divus Hieronymus epistola 76, ad Tranquillum scribens: «Quia meae parvitatis quaeris sententiam, utrum secundum fratrem Faustinum penitus respuendus sit (Origenes) an secundum quosdam legendus ex parte, ego Origenem propter eruditionem sic interdum legendum arbitror, quomodo Tertullianum, Novatum, Arnobium, Apollinarium, et nonnullos ecclesiasticos Scriptores, Graecos pariter et Latinos; ut bona eorum diligamus, vitemusque [Col. 0058D] contraria, juxta Apostolum dicentem: Omnia probate, quod bonum est tenete (II Thess. V) . Caeterum qui vel in amorem ejus nimium, vel in odium stomachi sui pravitate ducuntur, videntur mihi illi maledicto prophetico subjacere: Vae his qui dicunt bonum malum, et malum bonum; qui faciunt amarum dulce, et dulce amarum (Isaiae V) . Nec enim propter doctrinam ejus prava suscipienda sunt dogmata; nec propter dogmatum pravitatem, si quos commentarios in Scripturas sanctas utiles edidit, penitus respuendi sunt.» Qui in fine haec subjungit: «Quod si contentiosum inter se amatores ejus et obtrectatores funem duxerint, ut nihil medium appetant, nec servent modum, sed totum aut probent, aut improbent, libentius [Col. 0059A] piam rusticitatem quam doctam blasphemiam eligam.»

Dices quarto contra auctoritatem libri octavi, auctore Palladio: Palladius hic Origenista fuit. Respondet Aloysius Lipomanus tomo III de Vitis Sanctorum: «Quod is fuerit Origenista necne, ad propositum quo hic liber scriptus est parum facit. Nam non dogmata fidei in eo, sed sanctorum Vitae describuntur, et (ut de Eusebio Caesariensi episcopo, qui et ipse Origenis fautor fuit, ait beatus papa Gelasius) «Propter rerum singularem notitiam, quae ad instructionem pertinet, non videtur renuendus,» praesertim cum (ut ingenii nostri imbecillitas videre potuit) nihil hic non pium, non Christianam redolens puritatem legatur. Approbamus igitur opus, scriptorem autem [Col. 0059B] Dei judicio, coram quo ille stat, reservamus. Nam dubia pro certis asserere, nimis temerarium nobis videtur.» Ita Aloysius.

Dices quinto cum eodem Aloysio supra contra eumdem librum: Verum aliud quoddam in hoc opere sese offert, quod nos magis sollicitos [LIII] reddit. Divus Hieronymus, cujus in Ecclesia tanta est auctoritas, quantam omnes scimus, in epistola quam ad Ctesiphontem scribit, suggillans Evagrium Ponticum (imo, Ruffinum, ut prolegom. 4, § 10 docui) Hyperboritam, qui librum scripsit quasi de monachis, objicit ei multos in eo libro enumeratos qui nunquam fuerint, et quos fuisse scribit Origenistas, et ab episcopis damnatos asserit; volensque apertius qui hi essent indicare, subjungit: «Ammonium videlicet [Col. 0059C] et Eusebium, et Euthymium, et ipsum Evagrium, Or quoque et Isidorum, et multos alios, quos enumerare taedium est.» At hi sex, quorum in mentionem incidimus, etiam in hoc Palladii opere interseruntur, eorumque Vitae accurate descriptae reperiuntur. Quid igitur ad haec dicemus? suscipiemusne viros qui a tanto Patre de haeresi damnati affirmantur? Respondet idem Aloysius: Haeremus certe hoc in loco, lector candidissime. Etsi illud respondere possumus, librum duntaxat Evagrii (imo Ruffini, ut jam dixi), non autem Palladii per divum Hieronymum fuisse damnatum. Aut illos profecto eosdem non esse qui et ab Evagrio et a Palladio commemorantur, sed omnino alios. Contigit enim (teste ipso etiam divo Hieronymo et Gennadio de Viris illustribus) [Col. 0059D] complures sanctos Patres, necnon monachos et anachoretas, ejusdem fuisse nominis, ut in plurimis Macariis, Paulis, Joannibus, Isidoris, Evagriis, videre licet.

At si haec responsio tibi non satisfacit, nihil nobis dicendum superest, nisi ut his sex dimissis alios legere ne graveris. Longe enim absit ut nos, qui toto vitae nostrae tempore contra haereticos desudavimus, velimus nunc haereticos homines in Ecclesiam introducere.

Quanquam si ex praedictis sex viris nonnulli divi Antonii discipuli fuerunt, si aliqui divi Basilii, et Gregorii Nazianzeni alumni, si summa omnes vitae honestate praediti, et divinis charismatibus insigniti, [Col. 0060A] si miraculis clari, et optimo fine consummati, vix adduci possumus, ut credamus hos illos esse, quos divus Hieronymus haereseos a Patribus damnatos asserit, et non prorsus alios.

Ego ut quod sentio libere fatear, postquam librum hunc Palladii ad Lausum a sanctissimo pariterque doctissimo viro, Ecclesiae columna, Joanne Damasceno, in sermone illo aureo, Defunctos vivorum beneficiis juvari, inscripto, tantopere commendatum vidi, absque ullo conscientiae scrupulo totum opus bis terque perlegi, eaque lectione cum mirifice sum delectatus, tum vero flagranti quodam coelestium rerum desiderio totus exarsi. Tu tamen, quod probabilius et tibi tutius videtur, sequere.

Hactenus doctissimus et gravissimus vir Aloysius, [Col. 0060B] qui concilio Tridentino cum aliis duobus collegis (ut ipse exprimit epistola dedicatoria [LIV] secundi tomi, Venetiis impressi 1553, de Vitis Sanctorum, ad Julium papam III) praefuit.

Dices sexto, contra Vitas omnes in genere: Epistola Adriani I papae ad Carolum regem, qua confutat oppugnantes secundam synodum Nicaenam, cap. 17, in actione 5, hoc oppugnantium argumentum citat: «Quod illi libri, Vitae Patrum, quorum auctores ignorantur, non prorsus idonei sint ad testimonia danda, et ad haec quae in contentionem veniunt confirmanda.» Respondet Adrianus papa: «Vitae Patrum sine probabilibus auctoribus minime in Ecclesia leguntur. Nam ab orthodoxis titulatae et suscipiuntur, et leguntur. Magis enim passiones sanctorum [Col. 0060C] martyrum sacri canones censuerunt, ut liceat eas etiam in ecclesia legi, cum anniversarii dies eorum celebrantur.» Aliud igitur est ita authenticum esse, ut in Ecclesia legatur, aliud ut a Catholicis recipiatur et legatur. Quanquam non tam ibi pontifex agat de his Vitis Patrum eremitarum, quam de omnium aliorum Patrum Vitis, quae sine probati auctoris nomine non facile recipiebantur in Ecclesiae lectiones.

Dices septimo, Melchior Canus libro II, cap. 6, de locis Theologicis, acer cumprimis librorum censor, Gelasii testimonio eorum impudentiam retundit, qui harum rerum auctorem beatum Hieronymum pervulgarunt, quas nemo nisi rudis et elinguis ederet. Respondeo: Nec nos beato Hieronymo Vitas eas omnes arrogamus; et plerasque rudiore filo textas, si [Col. 0060D] Stridonensia multitia inspiciantur, non diffitemur. Si Canus plura voluit, nobis divi Benedicti, Cassiodori, Gregorii Turonensis, aliorumque auctoritas potior.

Dices octavo, Galenus Westcapellius, catech. 215, librum fictitium vocat, qui inscribitur, nescit qua grammatica, Vitas Patrum. Respondeo: Non vult Galenus librum hunc ita fictitium, quasi omnino fictus sit; sed tantum ita vocat ratione divi Hieronymi, cujus titulum praefert, cum ejus non sit, sed fictitio et adscititio ejus nomine venditetur. Quod ad grammaticam attinet, qua dictum sit Vitas Patrum, vide prolegomenon 1.

Ex his fontibus suos Benedictus, Cassiodorus, Martinus Dumiensis, Dominicus, aliique religiosae familiae ductores irrigavere hortulos. Sed illustre, quod de Antonii Vita in Occidentem illata narrat divus Augustinus, cum duo agentes in rebus, relictis sponsis, vitam elegerunt solitariam; quod et hic legisse non erit inutile: «Ortus est sermo, ipso (Potitiano) narrante de Antonio [LV] Aegyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos tuos, nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit, immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et admirans [Col. 0061B] eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia tua in fide recta et catholica ecclesia. Omnes mirabamur; et nos quia tam magna erant, et ille quia inaudita nobis erant.

«Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges et mores suaveolentiae tuae, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil sciebamus. Et erat monasterium Mediolani plenum bonis fratribus extra urbis moenia sub Ambrosio nutritore, et non noveramus. Pertendebat ille, et loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus.

«Unde incidit ut diceret, nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treviros cum imperator pomeridiano circensium spectaculo [Col. 0061C] teneretur, exisse deambulatum in hortos muris contiguos, atque illic ut forte combinati spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum, pariterque digressos; sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant quidam servi tui spiritu pauperes, qualium est regnum coelorum (Matth. V) , et invenisse ibi Codicem in quo scripta erat Vita sancti Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia saeculari servire tibi. Erat autem ex eis quos dicunt agentes in rebus.

«Tunc subito repletus amore sancto, et sobrio pudore iratus ita sibi, conjecit oculos in amicum, et ait illi: Dic, quaeso te, omnibus istis laboribus nostris [Col. 0061D] quo ambimus pervenire? quid quaerimus? cujus rei causa militamus? Majorne esse poterit spes nostra in palatio, quam ut amici imperatoris simus? Et ibi quid non fragile plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur ad grandius periculum? et quandiu istud erit? Amicus autem Dei, si voluero, ecce nunc fio. Dixit hoc, et turgidus parturitione novae vitae, reddidit oculos paginis, et legebat, et mutabatur intus, ubi tu videbas, et exuebatur mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit et voluit fluctus cordis sui, infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora; jamque tuus ait amico suo: Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo servire statui, et hoc ex hora hac in hoc loco aggredior; [Col. 0062A] te si piget imitari, noli adversari. Respondit ille, adhaerere se socio tantae mercedis, tantaeque militiae. Et ambo jam tui aedificabant turrim, sumptu idoneo relinquendi omnia sua, et sequendi te.

«Tum Potitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant, quaerentes eos, devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut redirent, quoniam declinasset dies. At illi narrato placito et proposito suo, quoquo modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt, [LVI] ne sibi molesti essent si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat, atque illis pie congratulati sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra, abierunt in palatium. Illi autem affigentes cor [Col. 0062B] coelo, manserunt in casa. Et ambo habebant sponsas. Quae posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam ipsae virginitatem tibi. Narrabat haec Potitianus (S. August., lib. VIII Confess., cap. 6) .»

Quae quidem lectio uti Agentibus in rebus profuit, ita haec repetita narratio Augustini animum ad meliora stimulavit, subdit enim: «Tu autem, Domine, inter verba ejus retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum nollem me attendere, et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus; et videbam et horrebam, et quo a me fugerem non erat. Et si conabar a me avertere aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi, et impingebas [Col. 0062C] me in oculos meos, ut invenirem iniquitatem meam et odissem. Noveram eam, sed dissimulabam, et connivebam, et obliviscebar. Tunc vero quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me comparatum eis oderam (S. August., lib. VIII Confess., c. 27) .»

Sed jam ante urbi innotuerat Antonii Vita, felici Athanasii Romam appulsu, qui ejusdem adhuc viventis notitiam et praeclara dicta factaque Romanis exposuit. Quod vitae genus ad omnes evangelicae perfectionis numeros attemperatum, etiam nobilissimae Romanae feminae consectari coeperunt. Tradit enim haec de his sanctus Hieronymus: «Nulla eo tempore nobilium feminarum noverat Romae propositum [Col. 0062D] monachorum; nec audebat propter rei novitatem, ignominiosum (ut tunc putabatur) et vile in populis nomen assumere. Haec (Marcella) ab Alexandrinis prius sacerdotibus, papaque Athanasio, et postea Petro, qui persecutionem Arianae haereseos declinantes, quasi ad tutissimum communionis suae portum, Romam confugerant, vitam beati Antonii adhuc tunc viventis, monasteriorumque in Thebaide Pachomii, et virginum ac viduarum didicit disciplinam, nec erubuit profiteri quod Christo placere cognoverat (Hier., ad Princip., epist. 16) .»

Haec illa Occidentis felicia germina vel ab uno ex Oriente delato semine propagata. Fulgentius quoque in Meridie constitutus Vitas Patrum legens, ad eorum [Col. 0063A] imitationem exarsit, ut habetur Vitae ejus cap. 12: «Beatus Fulgentius Aegyptiorum monachorum Vitas admirabiles legens, institutionum simul atque collationum spiritali meditatione succensus, memoratas terras navigio petere statuit, duabus videlicet ex causis, ut vel ibi deposito nomine abbatis, sub regula viveret in humilitate, vel districtioris abstinentiae legibus subderetur.» Sed et Moschus in Oriente constitutus refert, senem quemdam, qui prope loca Jordanis [LVII] moratus fuerat, lecto exemplo de patientia senis (quod habetur in Pelagio, libello XVI, num. 13) qui latrones insecutus etiam marsupium offerebat, quod auferre neglexerant, ad ejusdem facti aemulationem fuisse incitatum; additque: «Delectabatur senex ille ea (Vitarum Patrum) potissimum [Col. 0063B] lectione, ita ut esset illi semper in ore, et in corde, unde et ex ea maximum virtutis fructum acquisivit (Mosch., cap. 212) .»

Quin vero tota Hispania jam olim tanti hunc librum fecit, ut in usum communem, cum jam lingua Latina iis in regionibus exolesceret, eum in Arabicam transferri curarit una cum sacris Litteris; probe intelligens quantus hinc fructus ad animos in omnem pietatem incitandos exundaret. Testatur id Heleca archiepiscopus Caesaraugustanus circa annum 860, in additionibus ad Chronica Dextri et Maximi. «Sacrae, inquit, Scripturae Arabice translatae a presbyteris catholicis habentur, et cum scholiis circumferuntur; praecipue Novum Testamentum, Epistolae Pauli, Apocalypsis sancti Joannis, et liber De Vitis Patrum, et [Col. 0063C] historia Latina Fl. Lucii Dextri, M. Maximi, et aliorum, et Chronicon Eusebii, et libri de Civitate Dei sancti Augustini, propterea quod jam lingua Latina evanescebat.»

Plura adduci possent ad horum librorum meritum et utilitatem affirmandam; sed quibus haec non satisfaciunt, quid tandem?

Non hic agimus de octavo, nono et decimo libro, qui hac tantum editione nunc Vitis Patrum accedunt; sed de reliquis, qui plerique omnes in vulgatis Patrum Vitis locum obtinuere.

Editionum, quas quidem nancisci licuit, hunc habe indiculum.

• Prima editio, in-folio, absque libri inscriptione, [Col. 0063D] nomine typographi loco et anno editionis, typis valde informibus, quae ita inchoatur: Incipit praefatio.
• Secunda, in-folio, absque libri inscriptione, nomine typographi, loco et anno editionis, cujus initium: Incipit prologus.
• Tertia, in-folio, absque libri inscriptione, nomine typographi, loco et anno editionis, quae incipit: Prologus in fructuosum.
• Quarta, Norimbergensis, in-folio maximo, per Antonium Coburger, anno 1478.
• Quinta, Norimbergensis, in-folio minore, per Antonium Coburger, anno 1483.
• [LVIII] Sexta, Germanica, ut videtur, in-folio, in certo loco et typographo, anno 1483.
• [Col. 0064A] Septima, Veneta, in-quarto, per Octavianum Scotum Modoetiensem, anno 1483.
• Octava, Germanica, ut videtur, incerto loco et typographo, in-folio, anno 1485.
• Nona, Lugdunensis, in-quarto, per Nicolaum Wolff de Lutrea, et venundatur a Jacobo Huguetano, anno 1502.
• Decima, Lugdunensis, in-quarto, per Jannot de Campis, anno 1507.
• Undecima, Veneta, in-quarto, per Bonetum Locatellum, anno 1508.
• Duodecima, Lugdunensis, in-quarto, per Stephanum Balam, anno 1509.
• Decima tertia, Lugdunensis, in-quarto, per Jacobum Sachon, anno 1512.
• [Col. 0064B] Decima quarta, Veneta, in-quarto, apud Nicolaum de Francofurdia, anno 1512.
• Decima quinta, Lugdunensis, in-quarto, per Jacobum Miit, anno 1515.
• Decima sexta, Lugdunensis, eadem forma, per Jacobum Mareschal, anno 1520.
• Decima septima, Lugdunensis, eadem forma, per Antonium Vincentium, anno 1537.
• Decima octava, Coloniensis, in-folio, per Gasparem Gennepaeum, anno 1547.
• Decima nona, Coloniensis, in-folio, per eumdem, an. 1548, nisi haec eadem sit cum priore, mutato tantum titulo et anno, ut indicabo prolegomeno 20.
• Vigesima, Complutensis, in-quarto, apud Joannem Gratianum, anno 1596.

[Col. 0064C] Triplicem autem inter has editiones varietatem invenio, quam distinctis prolegomenis ob oculos statuam, ut appareat quid quisque varians editor in sua adornanda Sparta praestiterit, et ne quis turbetur, si a variis varie has Vitas citatas inveniat.

[LIX] Prima omnium, quod sciam, editio est infolio, absque libri inscriptione seu titulo, absque typographi nomine, loco et anno editionis; typis plane rudibus: quae omnia arguunt, librum hunc editum in ipsa typographiae infantia, cum plerumque omnia illa praemissa omitti solebant, et nondum elegantiorum typorum usus esset.

[Col. 0064D] Initium libri sic habet: Incipit praefatio beati Hieronymi presbyteri, in primum librum de Vita sanctorum Patrum. Deinde: Benedictus Deus, etc. Desinit totus liber in Marino monacho, cujus initium est: Erat quidam saecularis, finis: Ubi usque modo Christus orationibus sanctae Virginis multa facit mirabilia, ad laudem et gloriam nominis sui, qui cum Patre, etc.

Constat autem haec editio omnino V libris.

Primus liber incipit a prologo (qui beato Hieronymo tribuitur, uti et totus is liber) Benedictus Deus, etc. Deinde a Vita sancti Joannis abbatis: Primum igitur tanquam verum fundamentum. Finit hic liber in septem periculis itineris, quod caput ita inchoatur: In [Col. 0065A] aliis quoque quamplurimis locis. Clauditur: Qui nos de tantis periculis liberavit, et tanta in nobis ostendit mirabilia, ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen.

Secundus liber incipit a prologo: Vere mundum quis dubitet meritis stare sanctorum, etc. Inde sequitur dictum primum: Quidam sanctorum Patrum seniorum, interrogantibus se monachis de causa abstinentiae, etc. Finit in dicto Syncleticae de infirmitate: Quia interiori homini nostro sanitas inde crescit.

Tertius liber incipit a prologo Palladii episcopi: Multa quidem et varia diversis temporibus a diversis conscripta, etc. Inde sequitur caput primum: Cum primum ad Alexandriam perrexissem, etc.; secundum caput: Beatus autem Isidorus, etc. Finit in dicto abbatis Sisoi: Ignosce, mi frater, quia nondum factus sum [Col. 0065B] monachus. Inde subnectitur velut appendix narratio quaedam de sancto Macario, quae est de daemone noctu ad ostium cellulae ejus pulsante, cujus initium est: Confirmatum est nobis de eo ab his qui de ore ejus audierunt, etc. Finis: Et accedentium ad altare vel indignitas eum, vel merita non laterent.

Quartus liber ita inchoatur: Incipit argumentum in librum quartum de verbis et exemplis SS. Patrum eremitarum, cujus principium Pelagius S. R. E. diaconus, extrema vero Joannes subdiaconus de Graeco transtulit in Latinum, ad instructionem vitae monachorum. Sequitur: [LX] Cum omnis praefatio textum opportune praeveniens, etc., ubi dicitur liber hic divisus in decem et novem partes. Prima autem pars est De profectu monachi. Incipit: Ad profectum conversationis [Col. 0065C] quidam frater pervenire cupiens. Decima nona et ultima pars: Exempla monasticae conversationis. Incipit: Duo quidam Patres rogaverunt Deum. Finit: Sic erit et animae. Additur: Finitur liber quartus Vitas Patrum. Inde subnectitur: Haec sunt verba septem quae misit abbas Moyses abbati Pastori, in quibus continetur consummata virtus et perfectio monachi. Primum est: Quia debet homo quasi mortuus esse. Septimum est: Interrogat eum iterum frater, dicens: Ecce homo caedit servum suum. Finit: Modico tempore est labor, et in sempiternum est requies.

Quintus liber inchoatur: Incipit prologus in quintum librum Vitas Patrum. Initium prologi est: Licet ab exordio conscriptionis nostrae. Deinde: Incipit liber quintus de conversatione et institutione sanctorum [Col. 0065D] Patrum. Initium textus est: Replicans senex quidam beneficia per humanitatem Christi nobis exhibita. Finis textus est: At ille cognovit quia justa sunt judicia Dei. Inde subjungitur: De sancto Marino monacho, incipiendo: Erat quidam saecularis. Finit: Ubi usque modo Christus orationibus sanctae Virginis multa facit mirabilia, ad laudem et gloriam nominis sui, qui cum Patre et Spiritu sancto regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Atque ut aliquid de tempore hujus editionis investigem, hoc certo affirmare posse videor, editum hunc librum saltem ante annum 71 post 1400. Nam Dionysius Carthusianus, de quatuor novissimis, artic. 52, narrat historiam Macarii de cranio sacerdotis [Col. 0066A] gentilis invento, eamque citat ex libro IV Vitarum Patrum, quae in hac prima editione libro IV habetur. Obiit autem ipse, teste Trithemio in catalogo illustrium virorum, eo ipso anno. Imo et ante annum 69 post 1400 editionem eam curatam colligere est ex Ms. Cortracensi monasterii Sion. Qui liber verbotenus cum impresso hoc convenit, ut appareat ex eo exscriptum. In ejus autem Ms. fine habetur: «Completus in domo sororum beatae Catharinae de monte Sinai, vulgariter nuncupato de Sion, in Curtraco, anno Domini 1469, mensis Novembris die 17, ipso festo beati Niniani episcopi et confessoris.»

Atque haec prima editio, ea forma et ordine quo eam descripsi, tertio typis fuit submissa, quas omnes tres editiones primo loco suggerit catalogus editionum [Col. 0066B] jam prolegomeno 17 datus. Posteriores tamen duae editiones summaria capitum adjecere et interseruere, quae in harum trium prima omnium desiderantur.

[LXI] Secunda editio (nescio an plane secunda, certe ea quae a prima variat) est Norimbergensis, anno 1478, quae ita in fine habet: «Anno Christi nativitatis 1478, Nonas vero Maii, ob beatorum Patrum profectum Vitam eremitarum degentium, gesta quorum haud immerito memoriter sunt commendanda, opus (Vitas Patrum appellatum) insigne a quamplurimis excerptum codicibus, per sacrarum Scripturarum viros admodum peritissimos ornatum, in oppido [Col. 0066C] Nornbergensi per Antonium Coburger oppidi praefati incolam, quam compte impressum, finit feliciter.»

Nulla quoque huic editioni praefigitur inscriptio seu titulus, sed initium sumitur a praefatione, qua ille, qui primus ordinem primae editionis immutavit, facti sui rationem reddit. Ait igitur:

«Ne occasione styli in hoc opere observati, quisquam legentium aut audientium offendiculum patiatur, quia non per omnia procedit, uti antea hujus materiae exemplaria perspexit, facile veniam dabit, postquam multorum diversitatem confusam intuetur.

«Ea propter idipsum in quatuor partes divisas differentesque distinxi, in cujus prima collegi in unum historialia. In parte secunda libellos et doctrinalia. [Col. 0066D] In parte tertia de regulari observantia. Et finali parte de laude et virtutum efficacia. Ita sane ut pars prima per historias, secunda per libellos et §, pars tertia per rubricas, et quarta per rubricarum capitula distinguatur.

«Et ut clarior notitia tabulae super eo habeatur, primum numerum foliis connumeravi, adjectas vero quatuor tantummodo litteras, quatuor columnis foliorum deputavi; ita ut si versale fuerit, remissa quaerat in prima medietate columnae; si vero communis minorve littera fuerit, in altera medietate.

«Haec exordio praesentis operis, ad generalem ejus notitiam sufficit praemisisse, ad cujus complementum me promoveat illa quae omnium est artifex, [Col. 0067A] sapientia increata, in saeculum saeculi benedicta. Amen.»

Quae hic praefationis auctor de tabula sua dicit, intelligi non possunt, nisi ipsa editio inspiciatur. A qua tabula video omnes posteriores editiones, quae tamen eumdem libri ordinem habent, variare.

Hoc igitur servat hic editor in tabula sua:

Primo post rem, quae ordine alphabetico in tabula exprimitur, designat litteris numeralibus folii numerum.

Secundo utitur quatuor litteris majoribus, seu capitalibus (quas in praefatione versale vocat, an quod initium versus iis soleat scribi?) A, B, C, D, [LXII] et quatuor minoribus a, b, c, d. Has post folii numerum in tabula affigit pro ratione quatuor columnarum, [Col. 0067B] quibus quodque folium constat. Et quidem priori medietati cujusque columnae serviunt majores litterae, ita ut A serviat priori medietati primae columnae, B secundae, C tertiae, D quartae. Posteriori autem medietati cujusque columnae serviunt minores litterae a, b, c, d, pari tenore, ut jam dictum est de majoribus.

Haec dicenda fuerunt, tum ne quis causaretur minus me accurate primam variationem expressisse; tum quia posteriores hujus generis editiones, vel praefationem hanc omittunt, ut editiones incerti loci anno 1483 et 1485, quae in tabula non utuntur quatuor illis majusculis et minusculis litteris, sed post foliorum numerum totius alphabeti litteras affigunt, quas et in textu exprimunt; vel praefationem certe [Col. 0067C] decurtant, ut editio Veneta anni 1508 et Lugdunensis anni 1536: quae verba illa, adjectas vero, etc., usque ad, haec exordio, etc., omittunt, tabulamque suam dirigunt per folia tantum, sine ullis additis litteris, quod postea servarunt caeterae editiones.

Constat autem haec editio, ut jam dictum, quatuor partibus.

Prima pars habet initium: Incipit prologus sancti Hieronymi, Cardinalis presbyteri, in libros Vitas Patrum sanctorum Aegyptiorum, etiam eorum qui in Scythia, Thebaida, atque Mesopotamia morati sunt; non solum quos oculis vidit, maximoque labore conspexit, verum et quam plura a fide dignis relata conscripsit notabili diligentia. Denique aliorum etiam [Col. 0067D] authenticorum libellos fideliter e Graeco in Latinum transtulit; et ab aliis translata pro sui perfectione huic operi inseruit. Inde sequitur: Benedictus Deus, etc., Mox, Primum igitur tanquam vere fundamentum, etc., ut supra in prima editione, eodemque modo finitur.

Sed haec editio in prima parte haec praeterea habet: Vita S. Pauli primi eremitae. Vita S. Antonii. Vita S. Hilarionis. Vita Malchi captivi. Vita S. Pauli Simplicis. Vita S. Paulae. Vita S. Pelagiae. Vita B. Mariae Aegyptiacae. Vita S. Marinae virginis. Vita S. Euphrosynae. Vita S. Frontonii abbatis. Vita S. Simeonis eremitae, qui in columna stetit. Vita S. Eufraxiae virginis. Vita servi Dei, Macarii Romani. Vita S. Posthumii. Vita S. Onuphrii eremitae. Vita B. Abrahae eremitae. Vita B. Pachomii abbatis. De Christiano monacho. Vita S. Joannis Eleemosynarii. Vita S. Eugeniae virginis. Vita S. Basilii episcopi. Vita S. Patris Ephraem.

Atque ita finis imponitur primae parti.

[LXIII] Secunda pars incipit a registro secundi libri sanctorum Patrum, quod aliis omnibus editionibus hoc quidem loco deest, excepta Veneta anni 1508. In Lugdunensi 1536 ponitur registrum hoc initio totius libri post indicem generalem; in Complutensi [Col. 0068B] anno 1596, in fine totius libri post indicem generalem. Inde sequitur Prologus: Vere mundum quis dubitet, etc. Mox: Incipiunt adhortationes sanctorum Patrum, profectionesque monachorum, caeteri quoque subsequentes libelli; quos de Graeco in Latinum transtulit sanctus Hieronymus cardinalis presbyter. Editio Lugdunensis habet professiones loco profectiones. Inde sequitur § primus: Quidam sanctorum Patrum seniorum, interrogantibus se monachis de causa abstinentiae, etc. Et subsequuntur usque ad ducentos et septem paragraphi. Inde subjiciuntur varii libelli, numero viginti, qui in prima editione vocantur novem decim partes, ubi deest unus, qui hic decimus sextus est De poenitentia; sed prima editio eum mixtum habet cum libello [Col. 0068C] septimo, qui est De patientia, ut et hic decimus sextus in Parisiensi editione inscribitur. Post subditur: Incipiunt septem capitula, quae misit abbas Moyses abbati Pimenio, et qui custodierit ea, liberabitur a poena, etc., ut in prima editione; sed post septimum sequuntur hic triginta duo variorum Patrum dicta, finiunturque in hoc paragrapho seu numero qui incipit: Erat quidam in coenobio jam senex probatissimus monachus. Finit: qui protegit omnes in sinceritate et veritate sibi servientes.

Tertia pars hoc habet principium: Incipit tertia pars libri Vitas Patrum, videlicet de regula vel conversatione Aegyptiorum monachorum, et eorum qui degunt apud Palaestinam vel Mesopotamiam. Prologus: [Col. 0068D] Frequenter ac saepius a me, fratres, flagitatis. Capitulum primum: Ante hoc triennium. Constat haec pars capitulis 55, quorum ultimum est: Quodam autem tempore quidam duo philosophi, audientes famam beati Antonii, etc.

Quarta pars hoc modo inchoatur: Incipit prologus sancti Paschasii, ad exhortationem sanctorum Patrum tam Graecorum quam Aegyptiorum. Initium prologi: Domino venerabili Patri, Martino presbytero, et abbati. Inde titulus initii textus: Incipit liber exhortationum, et primo contra gastrimargiam, ad evitandum gulae desiderium. Textus initium: Quidam frater, quemadmodum in cella propria degere deberet. Constat autem tota haec pars titulis XLVI, quorum ultimus [Col. 0069A] est De mediationibus anachoretarum. Inde subnectitur opusculum De laude et effectu virtutum.

Hanc editionem, sive hujus editionis ordinem, post ad verbum prope expressere omnes sequentes (quas supra prolegomeno 17 exhibui) Coloniensi excepta, de qua mox.

[LXIIII] Et quidem omnes editiones Lugdunenses praeferunt epistolam dedicatoriam Celsi Hugonis Dissuti, in utroque jure doctoris, Cabilonensis canonici, qua reverendissimo in Christo Patri et domino D. Joanni de Ponpeto jurium celeberrimo doctori, Cabilonensique episcopo, ac abbatialis monasterii Sancti Petri prope muros Cabilonenses commendatario, administratorique perpetuo operae suae pretium exponit in volumine hoc edolando: «Tantis, inquit, erat mendis [Col. 0069B] refertum, in hoc ut antiqui vix libri vestigia comperiat quispiam. Pro enim dictionibus, aliae etiam diversae positae dictiones, sensum divi Hieronymi pervertebant. Nec deerant pro aliis syllabae, proque veris diversa seu impressorum incuria correctorumve inertia praetermissa elementa vim dictionis ac sensum permutantia. Hoc tandem, sed ut prius quam vetustissimo adhibito exemplari, tantis extersum mendis.» Cujus conatum lectori considerandum relinquo.

Tertia editio, varians est Coloniensis anno 1547 quae primo prodiit hoc titulo: Prototypon veteris [Col. 0069C] Ecclesiae, continens Vitas, gesta, dictaque sanctorum Dei amicorum utriusque sexus, auctore seu rhapsodo sancto Hieronymo partim, partim aliis atque aliis, Coloniae per Gasparem Gennepaeum

Adornavit hanc editionem frater Theodoricus Loher a Stratis, Carthusiae aulae Mariae in Buxia prior ac provincialis visitator, eamque dedicavit reverendissimo et iilustrissimo principi Othoni S. R. E. cardinali, episcopo Augustano, quem in epistola sua dedicatoria, quam Ratisponae anno 1546 scripsit, de sua in hoc libro recensendo opera edocet.

«Vitas Patrum ego ex antiquis et fide dignis exemplaribus manuscriptis octo aut decem simul collatis, non exiguo labore utcunque recognovi, et ei integritati restituisse me puto, qua vel Hieronymo, [Col. 0069D] Athanasio, Leontio, Amphilogio, Anthero, Nicephoro, Evagrio, Petronio, Eutropio, Heraclide, et id genus aliis sanctis Patribus scriptum non ambigitur.

«Deinde in certum ordinem quoad fieri potuit, juxta seriem et rationem temporum digessi, ut lector statim cognoscat quo quisque Patrum tempore per gratiam Dei in hoc illuxerit mundo, aut potius quo tempore gratia Dei luxerit in illorum singulis. Non solum autem de viris, sed etiam de claris et sanctis mulieribus, narrationis hujus seriem institui.»

Secundo vero haec eadem editio eodem loco, et apud eumdem typographum, iisdem typis prodiit [Col. 0070A] anno 1548 qui priori proximus, hac inscriptione: Vitae sanctorum Patrum, veteris catholicae atque apostolicae Ecclesiae dicta, gestaque insignia et admiranda excellentium [LXV] aliquot Dei amicorum utriusque sexus complectentes, auctore divo Hieronymo partim, partimque aliis atque aliis quos versa pagella nosse poteris. Accepta et approbata ab Ecclesia catholica ante annos plus mille quinquaginta.

Atque huic editioni novam epistolam dedicatoriam praemisit, quam exaravit Augustae XII Kal. Feb., anno 1548, ad reverendissimum in Christo Patrem ac dominum D. Henricum, abbatem insignis coenobii ordinis divi Benedicti in Wiblinghen Constantiensis dioecesis, in qua operae suae praestitae hanc rationem reddit:

[Col. 0070B] «Vitas Patrum modo a plus mille erroribus qui passim intercurrebant, ad vetustissima pariter ac diversa exemplaria repurgavimus. Nam multa sunt restaurata, pleraque adjecta, nonnulla adempta, omnia denique adeo adamussim examinata, ut non modo renovatus, sed pene renatus tantus thesaurus (haud sine gravi tamen labore) ab omnibus piis merito excipi possit. Addidimus praeterea novum quemdam ordinem ac novum indicem qui semper durabit. Nullis sane laboribus pepercimus, quo istud tam insigne opus prodire posset emunctius ac tersius quam hactenus.»

Equidem an editio haec secunda Coloniensis plane nova sit, an vero titulus tantum mutatus, quod Prototypi nomen minus notum esset, affirmare non possum. [Col. 0070C] Certe secundae editionis folia et typi cum prioris editionis foliis ac typis plane quadrant: omissa tantum hic est paraphrasis Cassiani et Climaci, quae priori editioni in calee adjuncta erat, et eorum loco substituta est Vita Barlaam et Josaphat.

Quidquid sit, non dubito multum laboris insumptum a viro optimo in veteribus exemplaribus castigandis.

Constat autem haec editio libris quinque, uti et prima editio; sed ordine multum immutato, et quibusdam ex secunda editione, et aliunde additis.

Primus liber constat tribus partibus, quarum prima est de sanctis viris; secunda de sanctis mulieribus: quae utraque pars permixta et conflata est ex libro primo Ruffini (qui est ordine secundus in nostra [Col. 0070D] editione) et aliis Vitis quae in secunda editione post librum primum Ruffini subnectuntur; quibus praeterea interserit Vitam Epicteti et Actionis, Fabiolae, et Marcellae. Tertia pars continet excerpta ex Severo Sulpicio, et Joanne Cassiano.

Secundus liber continet sanctorum Patrum Vitas, verba, doctrinas, et exhortationes, qui est liber tertius Ruffini in nostra editione.

Tertius liber est Palladii, isque ex antiqua versione, uti eam habet prima editio.

Quartus liber est, quem Pelagius S. R. E. diaconus, et Joannes ejusdem subdiaconus e Graeco verterunt.

[LXVI] Quintus liber est breviorum sententiarum, [Col. 0071A] uti et quintus est in prima editione. Eidem adjungitur liber Paschasii abbatis; inde Vita sanctorum Barlaam eremitae, ac Josaphat.

Post omnes editiones jam enumeratas (quae etsi typorum varietate ad XIX vel XX inspexerim, ad tria tamen genera, ut supra monui, referri possunt) succedit nunc quarta haec editio, quae et libris aliquot auctior, et auctorum stylo ad manuscripta exemplaria reformato correctior prodit. Constat autem decem potissimum libris.

Primus liber varias continet Patrum Vitas, tam virorum [Col. 0071B] quam mulierum, qui asceticam excoluere, satis fuse ab auctoribus conscriptas Virorum quidem XVI.

• S. Pauli primi eremitae.
• S. Antonii abbatis.
• S. Hilarionis monachi.
• S. Malchi, captivi monachi.
• S. Onuphrii eremitae.
• S. Pachomii abbatis Tabennen
• S. Abraham eremitae.
• [Col. 0071C] S. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi.
• S. Ephraem Syri, diac. Edessae.
• S. Simeonis Stylitae.
• S. Joannis Eleemosynarii.
• SS. Epicteti presbyteri et Astionis monachi
• S. Macarii Romani, servi Dei, qui inventus est juxta Paradisum
• B. Posthumii, Patris quinque millium monachorum.
• [Col. 0071C] S. Frontonii abbatis.
• SS. Barlaam et Josaphat.

Mulierum vero XI.

• S. Eugeniae virginis ac martyris.
• S. Euphrasiae virginis.
• S. Euphrosynae virginis.
• S. Mariae meretricis, neptis Abrahae eremitae.
• S. Thaisis meretricis.
• S. Pelagiae meretricis.
• S. Mariae Aegyptiacae meretricis.
• S. Marinae virginis.
• B. Fabiolae.
• S. Paulae Romanae viduae.
• S. Marcellae viduae.

Potuissent plures Vitae utriusque sexus addi, qui [Col. 0071D] in eodem vivendi instituto se exercuit; sed et liber excrevisset nimium, et extra propositum meum abiissem, quo suscepi vulgatas Patrum Vitas, quae multorum olim manibus fuere circumlatae, recensere et nitori suo pristino restituere.

Librum hunc primum divo Hieronymo presbytero potissimum inscripsi, tum quod Hieronymus potiores in eo partes ageret, qui [LXVII] unus plures tum virorum tum mulierum Vitas conscripsit, quam ullus alius; tum ut quam minime ab inveterata, quae multorum etiam veterum animos occupavit, opinione recederem, qua divus Hieronymus Vitarum Patrum auctor creditus fuit. Dedi igitur hoc libro primo quidquid fere Hieronymus in eo genere praestitit.

[Col. 0072A] Ne quem tamen titulus falleret, non soli Hieronymo inscripsi, sed et aliis variis, quorum nomina singulae sibi Vitae praeferunt, quarum quidem auctores indagare potuimus. Anonymae Vitae eo loco sint, quo eas olim Patres esse censuerunt, qui et eas legerunt, et ex iis virtutum exempla expresserunt, licet inter receptas in Ecclesia lectiones referri vetuerint

Secundus liber continet Patrum Vitas breviori stylo comprehensas, qui Ruffinum Aquileiensem presbyterum agnoscit auctorem, vel interpretem; et XXXIII capitibus absolvitur.

Tertius liber comprehendit non tam Vitas quam Verba seniorum eodem Ruffino auctore, vel interprete. Constat autem paragraphis seu numeris CCXX.

[Col. 0072B] Quartus liber ex Severo Sulpicio et Joanne Cassiano conflatus et concinnatus, illius quidem Dialogis, hujus vero Institutionibus et Collationibus, varia continet Patrum exempla et monita; constatque capitibus LV.

Quintus liber auctore Graeco quidem incerto, certo tamen interprete Pelagio S. R. E. diacono, Verba seniorum complectitur, libellis XVIII comprehensa: quorum primus est De Profectu Patrum; constatque paragraphis seu numeris XXIII; secundus De Quiete, numerorum XVI; tertius De Compunctione, numerorum XXVII; quartus De Continentia, numerorum LXX; quintus De Fornicatione, numerorum XLI; sextus De eo quod monachus nihil debeat possidere, numerorum [Col. 0072C] XXII; septimus De Patientia seu Fortitudine, numerorum XLVII; octavus De eo quod nihil per ostensionem fieri debeat, numerorum XXIV; nonus De eo quod non oporteat judicare quemquam, numerorum XII; decimus De Discretione, numerorum CXV; undecimus De eo quod oporteat sobrie vivere, numerorum LIV; duodecimus De eo quod sine intermissione et sobrie debet orari, numerorum XV; decimus tertius De eo quod oporteat hospitalem esse, et misericordem in hilaritate, numerorum XV; decimus quartus De Obedientia, numerorum XIX; decimus quintus De humilitate, numerorum LXXXIX; [LXVIII] decimus sextus De Patientia, numerorum XIX; decimus septimus De Charitate, numerorum XXV; decimus octavus De Praevidentia sive Contemplatione, numerorum [Col. 0072D] XX.

Sextus liber auctore Graeco quoque incerto, certo tamen interprete Joanne S. R. E. subdiacono, etiam Verba seniorum exsequitur libellis IV: quorum primus est De Praevidentia sive Contemplatione, estque pars ultimi libelli praecedentis. Constat autem numeris XVII; secundus De sanctis senioribus, qui signa faciebant, numeris XVII; tertius De conversatione optima diversorum sanctorum, numeris XVIII; quartus Septem capitula verborum, quae misit abbas Moyses abbati Paemenio; et qui custodierit ea, liberabitur a poena, constatque numeris XXXVII.

Septimus liber auctorem habet Graecum incertum, certum interpretem Latinum Paschasium S R. E. [Col. 0073A] diaconum. Continet autem Verba seniorum in locos communes digesta, absolviturque capitibus XLIV.

Atque quae hactenus enumeravimus, prioribus editionibus varie dispersa pro cujusque concinnatoris captu prodiere, quae vulgato Vitarum Patrum libro fuere comprehensa. Nunc sequentia praeterea accedunt.

Octavus liber certum auctorem agnoscit Graecum, Palladium Helenopoleos episcopum, certum quoque Latinum interpretem Gentianum Hervetum. Continet autem breves Patrum Vitas, et quarumdam feminarum ascetriarum, in Lausi praepositi gratiam in unum volumen congestas, unde Lausiacae Historiae nomen obtinuit. Absolvitur capitibus CLI.

Nonus liber Dei amantium historiam virorum pariter [Col. 0073B] ac mulierum complectitur, quae Philotheus, seu Theophiles dicitur, certo auctore Graeco, Theodoreto Cyri episcopo, certo quoque Latino interprete Gentiano Herveto; constatque capitibus XXX.

Decimus liber auctorem Graecum habet Joannem Moschum, interpretem Latinum Ambrosium Camaldulensem, et nomen obtinuit Prati spiritualis, quod variis sanctorum floribus niteat. Comprehendit autem capita omnino CCXIX.

Post decem hos de Vitis Patrum et verbis seniorum libros accedit Appendix, quae quia eadem pene omnia continet prioribus libris comprehensa, ideo eam in calcem libri rejeci, et minore charactere exprimi curavi. Placuit autem hanc appendicem subnectere, quod non ingratam rem me antiquariis facturum [Col. 0073C] existimarem, si veteres Palladii interpretes producerem, ut et textus varietas vel conformitas appareret, et styli quoque antiquitas repraesentaretur. Continentur autem appendice haec sequentia: [LXIX] Heraclidis Paradisus, incerto sed veteri interprete capitibus LVIII; Palladii Lausiaca, incerto sed veteri interprete, capitibus XX; Aegyptiorum Patrum sententiae, auctore Graeco incerto, interprete Martino Dumiensi episcopo. Constant numeris CXIX.

Ut res haec clare ob oculos ponatur, statui quamque editionem inter se comparare. Et ne confusio [Col. 0073D] detur, per paragraphos comparationes distinguam.

§ I. Comparatio primae et secundae editionis.

Prima editio quinque constans libris haec habet peculiaria et diversa a secunda editione:

Primo, totum librum tertium, seu Palladii Lausiacam, incerto sed veteri interprete.

Secundo, in libro quarto habet praefationem, quae secundae editioni deest. Ne quis eam desideret, ecce hic habe: «Cum omnis praefatio textum opportune praeveniens, aut sequentis materiae praedicit qualitatem, aut defensatum sui commendet auctorem; tum vero praesentis libri seriem proprio contingit hac de causa prologo indigere, quia speciales quasdam virtutes, [Col. 0074A] quasi pretiosos lapides, passim proponens, utilitatem suam toto in corpore lectoris oculis probatur offerre. Decem quippe et novem divisus in partes, distinctas licet videatur habere virtutes, attamen dum occasione unius plerumque virtutes caeterae promiscue commendantur, collisis inter se unionibus, hoc est, collatis ad invicem virtutibus, gemmarum spiritualium immortalis claritas sese reverberans, mutuati luminis detrimenta non novit.»

Tertio, totum librum quintum, qui continet De coelesti Aegyptiorum Patrum conversatione breviores sententias. Quanquam hae sententiae in secunda editione per varios libros sparsae habeantur, ut ex iis nihil in ea desideretur praeter solam praefationem, quam hic repraesento:

[Col. 0074B] «Licet ab exordio conscriptionis nostrae voluntas nobis fuerit, omnia quae de conversatione sanctorum Patrum scire potuimus, quatuor libris comprehendere; postmodum tamen considerantes singula, quintum superaddimus, ne forte legentibus aut librorum quantitas, aut sententiarum displiceret continuata numerositas. Cum enim in toto voluminis hujus corpore brevium sententiarum tanta sit copia, ut eas prolixae sententiae addecimare vix possint; habito nobiscum rationis judicio, arbitrati sumus hoc modo laborem nostrum lectoris atque auditoris gratiae commendandum. Siquidem [LXX] et breves et longae sententiae per quatuor anteriores libros mistim relevandi causa fastidii ponerentur, collecta vero sententiolarum plurima parte in unum [Col. 0074C] libellum, quasi minutiae quaedam, et gemmarum fragmina in massam aliquam conflarentur. Sententiolas autem dicimus, quantum ad numerum dictionum. Caeterum quaedam inveniuntur in eis quanto verbis breviores, tanto sensibus fortiores: adeo ut si quis eas profusius exponere quaerat, totus sibi adesse necessario debeat. Sane nobis aliter disponentibus, a Domino factum esse credimus ut Aegyptiorum Patrum coelestis conversatio legalium librorum numero signaretur, quos ipse Dominus de potestate Aegypti, id est tenebrarum, eripuit, et in cordibus eorum Evangelicae legis decreta Spiritus sancti stylo conscripsit. Horum ergo intuentes exitum conversationis, fidem, propositum imitemur et studium, ut socii passionum effecti, consortes efficiamur [Col. 0074D] et praemii.»

In nullo manuscripto eam praefationem inveni, uti nec breviores sententias, quibus ea praefatio praemittitur; quare existimo a primo concinnatore Vitarum Patrum, quisquis ille sit, eas sententias ex reliquis libris excerotas, quod ipsa praefatio loquitur.

Secunda editio quatuor constans partibus, haec propria habet, quae in prima desiderantur: primo, Vitas illas in prima parte quas prolegomeno 19 nominatim dedi, excepta Vita Marinae, seu Marini, quam prima editio habet in fine quinti libri; secundo, totam tertiam partem, quam ex Severo et Cassiano excerptam esse docui in hac quarta nostra editione; [Col. 0075A] tertio, totam quartam partem, id est, librum Paschasii, et opusculum De laude et effectu virtutum.

§ II. Comparatio primae et tertiae editionis.

Prima editio nihil peculiare continet, quod non et in tertia reperiatur.

Tertia vero editio haec a prima diversa habet in primo libro, quae tribus constat partibus. Peculiaria habet in prima et secunda parte:

Primo, omnes Vitas illas quas et secunda editio habet post Vitas a Ruffino conscriptas; quibus addit Vitam Epicteti et Astionis; necnon De muliere Vercellensi septies icta, auctore divo Hieronymo et in fine quinti libri, Vitam Barlaam et Josaphat. Peculiarem etiam habet totam tertiam partem quae continet excerpta ex Severo et Cassiano.

[Col. 0075B] Secundo, in quinto libro peculiarem habet librum Paschasii.

§ III. Comparatio primae et quartae editionis.

[LXXI] Prima editio nihil habet, quod non in quarta hac nostra reperias, excepta praefatione quam libro suo quarto (qui apud nos quintus est) praefigit, quam jam paulo ante hic expressi. Excepto item libro V primae editionis, qui brevioribus constat sententiis. Eae tamen sententiae omnes aliis libris quartae editionis intermistae occurrunt.

Quarta editio haec distincta a prima habet, 1 ^o totum primum librum, qui variis Vitis sanctorum constat, excepta Vita sanctae Marinae, quae in prima editione in calce libri V reperitur; 2 ^o totum librum [Col. 0075C] quartum, qui ex Severo et Cassiano conflatus est; 3 ^o totum librum septimum, interprete Paschasio; 4 ^o totum librum octavum, seu Palladii Lausiacam; 5 ^o totum librum nonum, seu Theodoreti Philotheum; 6 ^o totum librum decimum, seu Joannis Moschi Pratum spirituale; 7 ^o ex appendice Heraclidis Paradisum, et Aegyptiorum Patrum sententias, interprete Martino Dumiensi.

§ IV. Comparatio secundae et tertiae editionis.

Secunda editio in fine habet opusculum De laude et effectu virtutum, quod deest tertiae editioni.

Tertia editio haec particularia continet, quae in secunda desiderantur; primo, Vitam Epicteti et Astionis, et Vitam Barlaam et Josaphat, et Vitas Fabiolae et Marcellae. Item epistolas sancti Antonii, et [Col. 0075D] epistolam Macarii, et Miraculum aliquod sancti Antonii e Germanico in Latinum translatum, necnon De muliere Vercellensi septies icta, auctore divo Hieronymo; secundo, totum tertium librum, quae est Lausiaca Palladii ex veteri interpretatione; tertio, partem libri quinti, eam videlicet, in qua continentur breviores sententiae.

§ V. Comparatio secundae et quartae editionis.

Secunda editio nihil singulare habet, quod non in quarta reperiatur. Omisi tantum ex prima parte Vitam sancti Christiani Cenomanensis, quae nihil ad Vitas Patrum Aegyptiorum et Orientalium facit, et nescio quomodo inter has Vitas irrepserit. Ne quis tamen eam desideret, eccistam:

[Col. 0076A] VITA CHRISTIANI MONACHI.

«Quidam Cenomanensis, nomine Christianus, juvenis conversus ingressus est eremitorium quoddam in archiepiscopatu Turonensi, [LXXII] quod dicitur Castinetum: ubi cum fortiter tentaretur a carne sua, affligebat se in quadragesima jejunans et abstinens se ab omni potu praeter unum diem in septimana. In hieme stabat vestitus in aqua frigida usque ad collum, disciplinam sibi dabat usquequo virgae dirumperentur. Qui cum quadam die hoc faceret, et se cecidisset usque ad sanguinem, audivit vocem a parte Occidentis dicentem: Nihil prodest tibi quod facis, iste Deus quem inclamas, non dabit tibi quod petis; sed convertere ad me, et auxiliabor tibi. Quod ille audiens intellexit vocem esse inimici. [Col. 0076B] Et cum orasset Deum ut auxiliaretur sibi contra tentationes, proposuit aggredi peregrinationem ad diversos sanctos, ut ita finiret vitam suam peregrinando. Et cum diu hoc cogitasset, accepto baculo egressus est nudis pedibus. Et cum venisset ante quamdam ecclesiam, flexis genibus rogavit Deum ut daret ei bonum consilium. Vix ab oratione surrexerat, et ecce sensit fetorem magnum, per quod intellexit diabolum astantem, qui ei suggerebat relinquere habitum religionis et locum suum. Et gratias agens Domino de tali signo, reversus est ad fratres suos. Hic aliquando in festo sancti Stephani dormiebat ad matutinas. Et cum legeretur illa lectio, ubi legitur: Et lapidaverunt Stephanum, expergefactus ad hoc verbum, reprehendit se de somnolentia, [Col. 0076C] dicens: Vae mihi, quia sic dormio ad obsequium Dei. Iste sanctus non dormiebat quando lapidabatur, et pro persecutoribus orabat; et ego miser debueram rogare istum sanctum martyrem ut oret pro me. Et post hoc coepit intentissime vigilare, et rogare sanctum Stephanum ut oraret pro se. In crastino cum esset in refectorio, antequam aliquid gustaret, venit vox ad eum, dicens: Tu intendis ad terrenas escas, et non cogitas de glorioso protomartyre qui orat pro te. Tunc aperti sunt oculi ejus, et levans oculos in coelum, vidit martyrem orantem pro se, sicut vox ei dixerat. Quod cum dixisset, statim surrexit et petiit locum secretum in quo oraret, et dixit: Sancte Stephane, quas tibi gratias agam de tanto beneficio tuo? Nihil habeo proprium quod tibi [Col. 0076D] dem; sed tamen hoc do tibi quod amodo pro amore tui non induar lineis, sed laneis tantum, quod et fecit. Hic cum postea moneret caeteros ut in bono proposito persisterent, narrabat, dicens: Eram aliquando in Castineto jacens in lecto pleno paleis in solario quodam, et cum vellem repausare, sentiebam nescio quid quod se movebat sub renibus meis. Dixi quoque hoc magistro meo, sed illa motio non quievit. Quadam autem die inspirante mihi Domino, coepi evertere paleam fecti mei, et eversa palea cum nil invenirem, levavi unum de asseribus solarii, sub quo inveni unum pedulem, et in eodem magnam massam denariorum. Quos cum invenissem, relictis illis cucurri ad magistrum nostrum, et [Col. 0077A] confessus sum quid invenissem. Ille jussit mihi ut referrem illos ad se. Quod cum fecissem, omnes fratres jussit congregari; qui omnes excommunicaverunt illum qui hoc fecerat. Quod cum audisset carpentarius quidam, dixit [LXXIII] se hoc fecisse; et petivit veniam, humiliter correctionem promittens. Magister autem indulsit ei, et injunxit ei poenitentiam. Sed denarios male acquisitos retinere noluit, imo divisit eos pauperibus et egentibus.» Quae desumpta sunt ex Speculo Historiali Vincentii, lib. XXIX, cap. 11, qui ea citat ex Helinando. Idem, cap. 12, tradit quomodo Christianus iste transierit ad ordinem Cistertiensem. Vixit autem circa annum 1160.

Continet praeterea secunda editio in calce libri epistolam [Col. 0077B] Macarii, et opusculum De laude et effectu virtutum. Quae quia didactica sunt, nec proprie ad Vitas vel verba seniorum spectant, rectius reservantur alteri asceticorum tomo, qui omnia Patrum ascetica et didactica scripta comprehendat.

Quarta editio haec distincta a secunda habet: Primo, in primo libro, Vitam sancti Ephraem distinctam ab hactenus vulgata; et Vitam Epicteti et Astionis, et Vitam Barlaam et Josaphat; secundo, totum librum octavum, seu Palladii Lausiacam; tertio, totum librum nonum, seu Theodoreti Philotheum; quarto, totum librum decimum, seu Joan. Moschi Pratum spirituale; quinto, totam appendicem.

§ VI. Comparatio tertiae et quartae editionis.

Tertia editio nihil peculiare diversum a quarta habet [Col. 0077C] praeter Vitam Christiani Cenomanensis, quam jam dixi nihil huc facere; et De muliere septies icta, auctore divo Hieronymo, quae etiam huc non spectat; et sententias breviores, quas etiam dixi sparsim in aliis quartae editionis libris occurrere; et epistolas sancti Antonii, et epistolam Macarii, quae reservantur alteri Asceseos didacticae tomo. Habet praeterea miraculum aliquod sancti Antonii ex Germanico in Latinum translatum, quod nescio unde promptum sit, nec qua fide.

Quarta editio haec distincta a tertia habet: Primo, in primo libro Vitam sancti Ephraem, distinctam ab ea quae hactenus in aliis editionibus fuit; secundo, totum librum octavum, seu Palladii Lausiacam, auctiorem quam habeat tertia editio, ex recenti versione [Col. 0077D] Gentiani Herveti; tertio, totum librum nonum, seu Theodoreti Philotheum; quarto, totum librum decimum, seu Joan. Moschi Pratum spirituale; quinto, ex appendice, Paradisum Heraclidis, et Aegyptiorum Patrum sententias, interprete Martino Dumiensi episcopo.

Accedunt praeterea quae omnibus aliis editionibus desunt, prolegomena, praeludia, notationes, onomasticon, et varii variarum rerum indices.

[LXXIV] Italica editio in-folio, Venetiis, anno 1476, apud Antonium Bartholomaei. Constat autem haec editio [Col. 0078A] sex libris. Libri plane miscelli sunt, insertis etiam quibusdam Vitis, quae in nulla editione Latina Vitarum Patrum comparent. Primus liber auctorem praefert sanctum Hieronymum. Sed pleraque sunt aliorum auctorum, maxime Ruffini, ex secundo hic libro. Secundus liber Eradium monachum agnoscit. Est Paradisus Heraclidis, cujus nomen in Eradium depravatum fuisse existimo. Tertius liber tribuitur Joanni monacho Jerosolymitano. Quartus liber ascribitur Leontio Neapoleos Cypri episcopo. Est Vita Joannis Eleemosynarii, ab eo conscripta, cui aliae aliquot adduntur. Quintus liber inscribitur Theophilo, Sergio et Elchino. Est Vita Macarii Romani iis auctoribus, cui et alia quaedam subnectuntur. Sextus liber auctorem habet Joannem Eviratum. Est Pratum spirituale [Col. 0078B] Joannis Moschi.

Rursus Italica haec editio iterata fuit in-quarto cum figuris, novo interprete Joanne Mario Verdizotto Venetiis, ex typographia de i Guerra, 1589.

Gallica editio in-folio, cum figuris, interprete anonymo, Parisiis, anno 1494, apud Joannem du Pré. Expressa est ex secunda editione Latina. Quare quidquid dixi prolegomeno 19 continere secundam editionem Latinam, etiam haec Gallica continet. Unde facile est ex prolegomeno 22, ubi Latinas editiones inter se et cum hac quarta comparavi, dispicere qui haec Gallica cum nostra quarta Latina conveniat.

Alia editio Gallica in parvo folio seu magno quarto cum figuris, Parisiis, sine indicio anni vel typographi. Plane cum praecedente convenit, et fors ea prior [Col. 0078C] est.

Alia editio Gallica in-quarto, cum figuris, interprete recentiore anonymo, Parisiis, apud Guilielmum Chaudière, anno 1605. Expressa est haec ex tertia editione Latina, continetque tantum quatuor libros, omisso toto quinto libro, et Paschasio, qui post quartum additur in Latino textu.

Alia Gallica editio in octavo, interprete M. Jacobo Gaultier, Parisiis, apud Guilielmum de la Noue, anno 1606. Continet primum [LXXV] et secundum librum juxta exemplar secundae editionis Latinae.

Flandrica editio in-folio parvo, sine indicio loci, per Petrum van Os, anno 1490. Constat tribus partibus varie dispositis et mistis. Continet tantum ex nostro libro primo, Vitam Pauli, sancti Hilarionis, Malchi, [Col. 0078D] Onuphrii, Abrahae eremitae, Simeonis Stylitae, Thaisis meretricis, Marinae. Librum secundum. In tertia parte continet varia exempla et dicta ex variis libris excerpta. Haec editio etsi nullum loci indicium praeferat, existimo tamen Swollae impressum, quod librum viderim Flandricum de Bono universali, seu librum Apum, impressum Swollae, anno 1488, apud Petrum van Os, qui et hujus libri de Vitis Patrum Flandrice typographus est. Utrique libro idem insigne affigebatur.

Alia editio Flandrica in-folio parvo, Delphis apud Henricum Eckert van Homberch, anno 1498. Constat tribus partibus, uti prior editio.

Alia editio Flandrica in folio parvo, Leydae apud [Col. 0079A] Joannem Seversoen, anno 1511. Sequitur priores editiones.

Germanica editio in-folio cum figuris. Convenit fere cum Flandrica editione.

Anglicana editio in-folio cum figuris, interprete Guilielmo Capton Westmonasteriensi, Westmonasterii apud Wiinkiin de Worde, anno 1495, juxta exemplar Gallicum impressum Lugduni anno 1486. Eam editionem Lugdunensem Gallicam non vidi, sed ex Anglicani Codicis ordine video eamdem esse cum aliis editionibus Latinis Lugdunensibus. Quare editio Anglicana comprehendit omnia quae dixi supra prolegomeno 19 comprehendere secundam editionem. Unde ex prolegomeno 22, ubi editiones omnes Latinas cum hac quarta nostra contuli, facile est videre quomodo [Col. 0079B] haec Anglicana editio cum hac nostra conveniat. Nactus sum hunc Codicem ex Carthusia Mechliniensi, admodum R. D. priore promptissime suppeditante.

Prima mihi cura fuit, ne quid temere in textu mutarem: nihil magnopere ingenio, nihil blandientibus in speciem conjecturis dedi. Primum mihi a manuscriptis subsidium fuit, etiam e Germanica evocatis, unde mihi quinque exemplaria [LXXVI] submisit R. P. Jacobus Gretzerus noster. Secundum a vetustissimis editionibus. Tertium rarissime tamen, a conjectura, non remota tamen ea, sed propinqua. Cum autem decem libros demus Vitarum Patrum, quorum tres [Col. 0079C] posteriores nunc primum accedunt ex interpretatione recentiorum qui vixere Patrum memoria, non est quod omnium librorum manuscripta exemplaria exspectes. Eorum igitur tantum librorum manuscripta exspecta exemplaria qui jam olim translati fuere, quales septem priores, quique hactenus titulo Vitarum Patrum impressi sunt.

Manuscriptorum quibus usus sum, ecciste catalogus, quem do juxta vetustatem characteris, quantum quidem mihi colligere licuit, vel ex anno ascripto, vel ex charactere. Sciunt antiquarii aliquod saeculi indicium a characteris genere sumi. Cito autem eos referendo ad editionem hanc quartam.

Ms. Vedastinus, e celeberrimo sancti Vedasti monasterio membranaceus in-folio, vetustissima manu, [Col. 0079D] quippe characteribus capitalibus conscriptus. Descriptus hic erat rogatu abbatis Nomedii, qui eum basilicae sancti Medardi obtulerat. Unde Suessione, ubi insignis sancti Medardi basilica, librum hunc profectum auguror. Titulus autem libri hic erat: Liber sermonum vel adhortationis Patrum ad profectum monachorum. Liber autem hic ms. tantum continet ex libro nostro quinto libellos XV, et finit in numero 26 libelli XV. Quare non habet integre quae vertit Pelagius. Finis totius libri erat: Explicit liber quod vocatur Vitas Patrum ad profectum monachorum sive imitatores eorum. Vix dubium mihi, ante annos DCCC librum hunc conscriptum. Ex Nomedii aetate res certior statui poterit.

[Col. 0080A] Ms. sancti Floriani, in-folio, membrana, vetustissimus, ante annos prope DCCC scriptus. Ita enim in fine habet: Hic liber fuit inchoatus in Hunia, in exercitu, anno Domini 819, IV Non. Junii, et perfinitus apud Sanctum Florianum II Id. Septembr. ineha. XVma. An ultimum hoc est indict. XV? Rectius divinaveris, in hebdomada XVma, id est, quinta decima. Atque ita Aventinus loco mox citando olim legit, cum litterae nondum ita evanuissent. Continet ex libro primo, Vitam Pauli, Antonii, Hilarionis et Malchi. Librum secundum. Ex libro quinto nonnulla hoc titulo: Incipiunt adhortationes sanctorum Patrum, perfectiones monachorum, quas de Graeco in Latinum transtulit beatus Hieronymus. Librum septimum. Ex appendice, Aegyptiorum Patrum sententias, hoc titulo: Interrogationes [Col. 0080B] vel responsiones Aegyptiorum Patrum, quas de Graeco [LXXVII] in Latinum transtulit Martinus episcopus in monasterio Domense.

Nota hic libri hujus meminisse Aventinum, lib. IV Annalium Boiorum, ubi agit de Ludovico Pio imperatore qui curavit ex Dalmatia, quam invaserat, profligari Lindewitum Slavum. «Hoc, inquit, bello scriptus est Codex, qui ex membranis compactus, monstratur in monachorum monasterio, quod a patria mea decem millia passuum Occidentem versus hiemalem, in ripa Ilmi conditum exstat. Sunt in illo libro descriptae Vitae divorum a Paschasio e Graeca lingua in Romanam translatae. Item Hilarion divi Hieronymi, adeo antiquis litteris, ut mihi repuerascendum, et ad prima elementa redeundum fuerit.» [Col. 0080C] Hactenus ille. Hundius, in Metropoli sua Salisburiensi, scribit, eum librum olim fuisse in monasterio Munichmunsteriensi in Bavaria ad Danubium infra Vohburg; sed anno 1580 se eum ibi non reperisse; existimare autem translatum esse Monachium ad Bibliothecam ducalem cum quibusdam aliis libris. Ita Hundius. Irrepsit error in Chronicon ordinis Benedict. ab admodum reverendissimo D. Auberto Miraeo concinnatum, cum liberille scriptus dicitur anno 918; omnino 819 oportuit.

Ms. Ingolstadiensis, collegii nostri in-folio, membrana, valde vetustus. Continet librum secundum, tertium, quartum.

Ms. Amandinus e celeberrimo sancti Amandi coenobio, a vetusta manu, qui Heraclidis Paradisum [Col. 0080D] continebat, sed mutilum, ad cujus tamen fidem paucula in appendice recognovi.

Ms. Audomarensis ex ecclesia collegiata sancti Audomari, vetustus, et maxime perfectus, qui maximo mihi ad hanc recognitionem adjumento fuit, tum quod plures libros contineret, tum quod egregie scriptus esset. Continebat autem ex libro primo: Vitam sancti Antonii per sanctum Athanasium, interprete Evagrio; Vitam sancti Hilarionis auctore sancto Hieronymo; Vitam Malchi monachi captivi per eumdem; Vitam Abrahae eremitae per beatum Ephraem; Vitam beati Frontonii; Vitam Marinae puellae; librum secundum, hoc initio: Incipit praefatio Ruffini de Vita monachorum. Benedictus, [Col. 0081A] etc.; librum tertium, per paragraphos seu numeros CCVII; librum quartum, exceptis primis XIV capitibus, quae ex Severo Sulpicio sunt excerpta, ea enim deerant; librum quintum, cujus titulus est: Incipiunt adhortationes sanctorum Patrum, perfectionesque monachorum, quas de Graeco in Latinum transtulit Hieronymus presbyter. Manifesto errore. Nam idem liber [LXXVIII] manuscriptus in fine libelli XVIII, qui in hoc quinto libro ultimus est, haec habet: Hucusque de Graeco in Latinum transtulit Pelagius diaconus Ecclesiae Romanae, et abhinc deorsum Joannes subdiaconus. Librum sextum, interprete Joanne S. R. E. subdiacono.

Ms. Affligemiensis ex insigni abbatia, sancti Petri apud Alostrum in-folio, membrana, bonae notae. Continet [Col. 0081B] ex libro primo Vitas sancti Pauli, Antonii, Hilarionis, Malchi, Pachomii, Abrahae, Simeonis Stylytae, Frontonii, Euphrosynae, Mariae neptis Abrahae, Pelagiae, Mariae Aegyptiacae, Marinae; librum secundum, quintum, sextum.

Ms. Gemblacensis, ex vetusta abbatia sancti Petri, ordinis sancti Benedicti in oppido Gemblacensi apud Namurcum, in quarto, membranaceus, charactere vetusto. Continebat tantum ex libro primo Vitas sancti Pachomii, sancti Basilii, Joannis Eleemosynarii, Mariae Aegyptiacae.

Ms. Crispiniensis, ex monasterio ordinis sancti Benedicti apud Valentianas, in-folio, membrana, vetusta manu. Continebat ex libro primo Vitas sancti Pauli, sancti Antonii, sancti Hilarionis, Malchi, Joannis [Col. 0081C] Eleemosynarii, Frontonis, Paulae, sanctae Marinae; totum librum secundum; totum librum quartum; totum librum quintum; totum librum sextum.

Ms. Aquicinctinus, ex coenobio ordinis sancti Benedicti apud Duacum, in membrana, bonae notae, in-folio. Exhibebat hic manuscriptus ex libro primo Vitas sancti Pauli, sancti Antonii, sancti Hilarionis, Malchi, sancti Joannis Eleemosynarii, sanctae Euphrosinae virginis, Mariae neptis Abrahae, Pelagiae meretricis, Mariae Aegyptiacae, Paulae. Exhibebat praeterea librum secundum, hoc titulo: Incipiunt actus SS. Patrum a Posthumiano monacho editi et ad Fidosum missi. Librum tertium, qui ibi constat paragraphis seu numeris CXII. Librum quartum hoc initio: Incipit liber Posthumiani de gestis sanctorum Patrum. Unde [Col. 0081D] occasio nata sit Posthumiano aliquos libros inscribendi. Vide dicta supra, prolegomeno 4, § 9.

Ms. Laetiensis major ex formatissimo ad regulam sancti Benedicti sub patrocinio sancti Lamberti monasterio, in-folio, pergameno, bonae notae. Continet autem ex libro primo Vitas sancti Pauli primi eremitae; sancti Antonii; sancti Hilarionis; sancti Malchi, captivi monachi; sancti Simeonis Stylitae; sancti Joannis Eleemosynarii; [LXXIX] sancti Frontonii, quam Hieronymo tribuit; sanctae Euphrosinae; sanctae Pelagiae meretricis; sanctae Mariae Aegyptiacae; sanctae Marinae; sanctae Paulae. Librum secundum, qui a Ms. hoc Posthumiano monacho ascribitur, et dicitur ad Phydosum missus. Ex libro tertio, tantum [Col. 0082A] num. 24, qui eidem Posthumiano tribuitur. Librum quartum, qui Joanni Cassiano assignatur. Librum quintum. Titulus autem hic est: Incipiunt capitula libri sancti Hieronymi de Vita et actibus SS. Patrum eremitarum, translatus ab eo de Graeco stylo in Latinum. In medio vero libelli XVI (qui vere XVIII est, sed duo libelli XIII, de Hospitalitate, et XIV, de Obedientia in hoc Ms. sunt omissi) habetur: Hucusque Hieronymus de Graeco in Latinum dicitur transtulisse, sive, ut plerique autumant, Pelagius diaconus Romanae Ecclesiae. Inde Joannes subdiaconus, quatuor distinguens libris idem opus. Librum sextum.

Ms. Laetiensis minor, in quarto, pergameno, notae non inferioris a priore. Qui liber olim fuit Sancti Michaelis in Sarto. Continet hic liber ex libro primo, [Col. 0082B] Vitam sancti Pauli primi eremitae, auctore divo Hieronymo; Vitam sancti Hilarionis, auctore eodem; Vitam seu Poenitentiam Thaidis, seu Thaisis; librum secundum, tertium, quartum. Ms. Bonae Spei, ex abbatia ejusdem nominis, ordinis Praemonstratensis, apud Binchium Hannoniae oppidum, in-quarto, forma oblonga, pergameno, charactere bono et vetere. Continet varia tantum fragmenta ex variis hinc inde libris excerpta, ex libro II et III Ruffini, item ex aliquot libellis Pelagii et Joannis.

Ms. Moretianus, in-folio, pergameno, non valde quidem vetustus, sed plurima continens, quem mihi D. Moreti filii suppeditarunt. Continebat ex libro primo Vitas Pauli; Antonii; Hilarionis; Malchi; Pachomii; Abrahae; Joannis Eleemosynarii; Frontonii, [Col. 0082C] quam Hieronymo ascribit; Euphrosynae; Mariae neptis Abrahae; Thaisis meretricis; Pelagiae meretricis; Mariae Aegyptiacae; Marinae; Paulae. Librum secundum, quem ascribit Posthumiano monacho, et dicitur ad Phydosum missus. Librum tertium, qui etiam Posthumiano ascribitur, et ad Phydosum mittitur. Librum quartum, quem tribuit Joanni Cassiano. Librum quintum, quem de Graeco in Latinum ab Hieronymo presbytero [LXXX] translatum asserit. In fine tamen libri XVIII, ait, sive ut plerique autumant, transtulit de Graeco in Latinum Pelagius diaconus S. R. E. Librum sextum, quem Joanni S. R. E. subdiacono ascribit. Ex appendice, Heraclidis Paradisum, integrum; sed eum ascribit Paschasio, vel Palladio diacono. Ita titulum concipit: Incipit epistola [Col. 0082D] Paschasii sive Paladii diaconi ad Eugippium presbyterum in libro qui vocatur Paradisus, de Miraculis sanctorum Patrum et Vita eorum. Vide prolegomenon 25.

Ms. sancti Jacobi fratris Domini in Insula, ubi est abbatia ordinis sancti Benedicti Leodii, in-folio, pergameno, scriptus anno Domini 1312. Continet ex libro primo Vitas sancti Pauli primi eremitae, et Malchi. Librum secundum, quintum, sextum.

Ex eadem abbatia habui libellum in-octavo, chartaceum, in quo erat Vita sancti Onuphrii, recenti manu. Distinctus hic erat stylus a vulgata Onuphrii Vita, vulgatum tamen stylum retinui.

Ms. Camberonensis, ex abbatia sanctae Mariae de [Col. 0083A] Camberone ordinis sancti Bernardi apud Athum, in membrana, folio, recentiore manu. Continebat ex libro primo Vitas sancti Pauli, sancti Antonii, sancti Hilarionis, Malchi, Joannis Eleemosynarii, Paulae. Librum secundum hoc titulo: Incipiunt actus SS. Patrum a Posthumiano monacho editi, et ad Fidosum missi. Librum tertium. Nulli certo auctori hic inscribitur. Librum quartum, qui Posthumiano tribuitur.

Ms. Claromarescanus, ex abbatia sanctae Mariae de Claromaresco, juxta Audomarum, ordinis sancti Bernardi, in-folio, membrana, charactere bono, sed non valde veteri. Continebat ex libro primo Vitas Thaisis meretricis, Mariae Aegyptiacae, Marinae puellae. Librum secundum, nulli auctori inscriptum; librum [Col. 0083B] tertium etiam anonymum; librum quartum similiter anonymum.

Ms. sanctae Mariae Bibrach in Germania, in membrana, folio, charactere utcumque vetusto. Continebat ex libro primo Vitas Pauli, Antonii, Hilarionis, Malchi, Frontini, Thaisis meretricis. Totum librum secundum, totum librum septimum Paschasii. Et quaedam alia mixta ex variis libris.

Ms. Rebdorffiensis in-quarto, pergameno, charactere satis recenti. Continet ex libro primo Vitas [LXXXI] Pauli, Hilarionis, Malchi, Simeonis Stylitae, Euphrosynae. Librum secundum, quem tribuit sancto Hieronymo; librum tertium et quartum.

Ms. sancti Petri in Munster, folio, pergameno, recentiore charactere. Continet tantum excerpta [Col. 0083C] quaedam ex Vitis Patrum. Ex libro primo Vitas Pauli, Antonii, Hilarionis. Quaedam ex libro secundo et septimo.

Mss. Insulenses duo membranacei clarissimi viri, mihique amicissimi, Tussani Desbarbieux, in-folio, non valde vetusti, quorum alter continebat: Ex libro primo tantum Vitam Mariae Aegyptiacae, Mariae neptis Abrahae, Pelagiae meretricis, et Thaisis meretricis. Ex appendice solum Heraclidis Paradisum. Alter vero, ex libro primo tantum vitam sanctae Marinae virginis, et sanctae Paulae viduae. Totum librum quintum Pelagii S. R. E. diaconi. Totum librum sextum Joannis S. R. E. subdiaconi.

Ms. Sancti Sepulcri major, ex monasterio Sancti Sepulcri, quod Cameraci est, ordinis sancti Benedicti, [Col. 0083D] in-folio, chartaceus, recenti manu. Continet ex libro primo Vitas: Malchi monachi captivi, auctore divo Hieronymo; sanctae Euphrosynae, Thaidis meretricis, Mariae Aegyptiacae, Marinae virginis. Librum secundum, quem tribuit Palladio, aitque ab Hieronymo de Graeco in Latinum conversum. Librum tertium, librum quartum. Ex libro quinto, qui octodecim libellis constat, habet tantum sine ulla libellorum distinctione numeros CCXL. Vocanturque Admonitiones sanctorum Patrum de diverso genere virtutum, quas Pelagius diaconus Ecclesiae Romanae de Graeco in Latinum transtulit.

Ms. Sancti Sepulcri minor, in membrana, in quarto, manu quoque recenti. Complectitur autem: [Col. 0084A] ex libro primo, Vitas Malchi, monachi captivi; Frontonii, sanctae Marinae. Librum secundum, quem tribuit divo Hieronymo. Librum quintum, qui inscribitur: Adhortationes sanctorum Patrum, perfectionesque monachorum, quas de Graeco in Latinum transtulit beatus Hieronymus presbyter. Rectius in fine libri decimi octavi: Hucusque de Graeco in Latinum transtulit Pelagius diaconus Ecclesiae Romanae, et abhinc deinceps Joannes subdiaconus. Librum sextum.

Ms. Carthusianorum Nostrae Dominae de Gratia prope [LXXXII] Bruxellas, in-folio, scriptus in membrana anno Christi 1460, Kal. Decembris, per Fr. Petrum Weins. Continet ex primo libro Vitas Pauli primi eremitae, auctore divo Hieronymo; Antonii, [Col. 0084B] auctore Athanasio, interprete Evagrio; sancti Hilarionis, auctore divo Hieronymo; Malchi captivi monachi, auctore eodem; sancti Pachomii, Abrahae monachi et eremitae, Simeonis Stylitae, Macarii Romani, Frontonii, sanctae Euphrosynae virginis, Thaisis meretricis, Pelagiae meretricis, Mariae Aegyptiacae, Marinae virginis, Paulae. Librum secundum. Librum quintum. Deerat quidem suo ordine libellus decimus sextus de Poenitentia, sed in manuscripto comprehendebatur sub libello septimo qui est de Patientia, quo titulo in nonnullis manuscriptis etiam liber XVI inscribitur. Librum sextum. Hic autem titulus libro sexto et quinto praefigebatur: De verbis seniorum sanctorum Patrum. Quod opus de Graeco in Latinum transtulit Pelagius diaconus Ecclesiae Romanae, extremam [Col. 0084C] partem Joannes subdiaconus transtulit.

Ms. Ruraemundanus, ex collegio nostro Ruraemundae in pergameno, in-folio, a recenti manu: Constat quinque libris, uti prima editio. Ex qua, quod pauca typographiae infantia imprimerentur exemplaria, videtur exscriptus. In fine has praeterea Vitas complectitur: Pauli primi eremitae, sancti Antonii, Hilarionis, Malchi, Pachomii, Abrahae, Frontonii, Barlaam et Josaphat, Thaidis meretricis, Pelagiae meretricis, Mariae Aegyptiacae, Paulae.

Ms. Sionius, monasterii religiosarum de Sion, ordinis sancti Augustini Cortraci, in-folio, charta, charactere recentiore, scriptus anno 1469. Convenit plane cum prima editione, ex eaque descriptum non dubito. In fine has Patrum Vitas addit: sancti Antonii, [Col. 0084D] sancti Pachomii, Epicteti et Astionis.

Atque haec dicta sint de manuscriptis libris qui integros quosdam libros vel magnam librorum partem ex iis, quos damus, comprehenderunt; nam subinde et alia manuscripta citamus quae vel unam Vitam aliquam, vel simile quid huc spectans tantum habent, uti invenies Bertinianum apud Audomaropolim, Laurentianum apud Leodium, Brugense societatis nostrae, et si quae alia.

Praeter haec manuscripta Latina, nonnulla quoque Graeca nactus sum, e quibus Latina sunt expressa; sed pauca, eaque satis imperfecta, quae subinde ad lucem citata invenies. Nam alia quaedam serius ad manus meas pervenere.

[LXXXIII] Placuit hanc appendicem reliquis de Patrum Vita libris jungere, tum ob vetustatem interpretum, tum ut lux subinde locis dubiis ex interpretationis varietate affulgeat, tum etiam quod quaedam, etsi paucula, haec appendix contineat quae in prioribus non sit reperire.

Continet autem haec appendix tria opuscula, Heraclidis Paradisum, et Palladii Lausiacam, ex veteri utrumque interpretatione, de quibus vide dicta prolegomeno 4, § 3, et prolegemeno 14.

Quem hic damus Paradisum nomine Heraclidis, in manuscripto Moretiano inscribitur: Paschasii sive Palladii diaconi ad Eugippium presbyterum, in libro, [Col. 0085B] qui vocatur Paradisus de miraculis sanctorum Patrum et vita eorum. Cui titulo subjungitur haec epistola:

«Domino suo semperque charissimo presbytero Paschasius diaconus.

Frater in Christo charissime, dum nos peritiae tuae facundia . . . . . . . Sed optatis successibus eatenus ampliatur ⁜ * .»

[LXXXIV] Inde sequebatur: Prologus primus Paschasii, sive Palladii diaconi ad Lausum episcopum. In hoc libro, etc. Inde: Secundus prologus: Multi quidem multos. Inde caput primum Paradisi: Cum primum Alexandriam.

Similem Codicem ms. cum his titulis et praefationibus invenit Vezelii in Heduis, apud nobilissimum [Col. 0085C] ejus loci abbatem Erardum Rupefortium, amicissimus mihi Lucas Holstenius, uti per litteras me monuit, si forte usui esset ad secundam hanc Moretianam editionem adornandam. Parem quoque Codicem eodem ordine digestum submisit clarissimus D. Tussanus Desbarbieux, de quo monui Prolegomeno 24.

Equidem Paschasio huic, qui Eugippii tempore vixit, liber hic velut auctori tribui non potest, cum auctor in hoc libro interloquens certo vixerit saeculo sancti Hieronymi, et Patrum magna ex parte, quorum Vitam describit. Quare recte additum sive Palladii; vere enim Palladius, vel Heraclides, vel quispiam alius eorum aequalis, hujus Paradisi auctor est.

An igitur Paschasius hic dicendus est vetus hujus [Col. 0085D] Paradisi interpres? Nec hoc affirmare habeo. Certe nihil tale insinuat haec Paschasii ad Eugippium missa epistola. Imo epistola haec potius praefigenda est Vitae sancti Severini Noricorum apostoli. Et pridem anno 1595 eam Vitae sancti Severini praefixit doctissimus scholiastes Marcus Velserus: Epistola autem Eugippii, cui Paschasius hic respondet, exstat tomo sexto Antiquarum lectionum, pagina 455 (Vide Patrol. tom. LXII, col. 1167) . Si aliunde probari possit Paschasium hunc interpretem esse hujus Paradisi, ei posthac inscribatur ea interpretatio. Equidem viri [Col. 0086A] docti interpretatio est, nec stylus multum abludit a stylo Vitae sancti Severini. Ego ob hanc epistolam hic fortuito praefixam, non ausus fui ei interpretationem asserere. De Paschasio hoc plura vide Prolegomeno 14.

[LXXXV] Continet praeterea Aegyptiorum Patrum sententias, interprete Martino Dumiensi episcopo, quas ex Codice Bibliothecae Toletanae excerptas, ex Hispania ad me transmisit R. P. Christophorus a Castro Sacrarum Litterarum in Collegio nostro Salmanticensi professor. Quas etiam reperi in Codice pervetusto sancti Floriani, e Germania mihi suppeditato.

Martini Dumiensis episcopi varii meminere auctores: Isidorus, libro de Illustribus Ecclesiae Scriptoribus, [Col. 0086B] cap. 22. Sigebertus in simili Scriptorum catalogo, cap. 19 et 118. Fuit hic abbas et episcopus, qui Dumiense in Gallaecia monasterium construxit, postea episcopus Braccarensis, cujus fit honorifica mentio in concilio Toletano decimo, cap. 7 ex concilio Valentino; et in synodo Braccarensi prima, aera 598; et in secunda, aera 610, quibus praefuit. Curavit ille quidem nonnulla ex Graeco verti per alios; ita enim Sigebertus supra, cap. 108: «Martinus episcopus transtulit per manus Paschasii diaconi interrogationes et responsiones plurimas sanctorum Aegyptiorum Patrum in Dumiensi coenobio.» Quae Paschasius ejus jussu transtulit, habes libro septimo. Fors idem Paschasius et haec ejus rogatu transtulit. Quia tamen Martini nomine in duobus manuscriptis [Col. 0086C] inveniuntur, et ipse asserit se collectionem Orientalium canonum emendasse, et ad Graecum textum rursus contulisse (quae habetur in tomis conciliorum, post concilium Lucense II), potuit ipse e Graeco et haec transtulisse. Quare ejus nomine in appendice dedi.

Adverte primo, primam mihi curam fuisse ut textum cujusque auctoris perquam fidelissime ex fide veterum Codicum exprimerem, servatis phrasibus etiam minus usitatis, nec valde semper Latinis, ut et illae seculum auctoris sui proderent.

Adverte secundo, orthographiae eam servatam rationem, quam Typographus optimam judicavit. Quorumdam [Col. 0086D] tamen propriorum nominum diversas subinde orthographias reperies, sed apud diversos interpretes, ut nunc Scete, nunc Scithi, nunc Poemenius, nunc Pimenius, et similia aliquot alia. Quae plerumque sua interpretibus reliqui, quod singuli forte diversimode nomina illa in Graeco exemplari scripta invenerint.

Adverte tertio, ne saepius quarumdam difficultatum et verborum [LXXXVI] rariorum ratio reddenda esset, quod variis locis eadem occurrerent, contentus brevi in notationibus explicatione, ad Onomasticon porro remisi, in quo plenius de iis agitur. In quo etiam [Col. 0087A] nonnulla reperies, quorum nullum in notationibus datum indicium.

Adverte quarto mirandum non esse, si compluscula eadem in diversis libris, variato tantum stylo, reperias. Evenit hoc quod olim diversi eremum obiere, et Vitas dictaque Patrum vel coram vel ab aliis excepere. Quisque quod vidit vel audivit, in commentarium retulit. Accedit, quod quidam aliorum scrinia compilarunt, et praeterea quaedam ex suis quoque armariolis adjunxere. Dedimus igitur omnia prout apud diversos auctores et interpretes invenimus, ut suus cuique constaret labor, et plurium testificatione plus quoque Patrum dictis accederet auctoritatis. Vide quae de hac convenientia diximus prolegomeno 4, § 3.

[Col. 0087B] Adverte quinto: sicubi ea auctorum convenientia occurrat in margine ⁜ * fere notavi singulorum loca, ut se mutuo illustrarent. Qualem in multis reperies inter librum secundum Ruffini, Palladium Herveti, Heraclidis Paradisum, et Palladium ex veteri interpretatione. Ruffinum et Palladium Herveti inter se commisi; Paradisum Heraclidis per Palladium Herveti illustravi; Palladium ex veteri interpretatione cum Heraclidis Paradiso comparavi. Multa quoque eadem reperies in libro III Ruffini, Pelagio, Joanne, Paschasio, quorum concordiam in margine notatam invenies.

Adverte sexto: ut compendio convenientiam illam citarem, cum novem posteriores libri, in quibus ejusdem rei repetita narratio maxime occurrit, vel [Col. 0087C] auctorem certum habeant vel interpretem, ubi auctor certus est, eum citavi; ubi de eo minus constat, interpretis nomen margini apposui. Verbi gratia, quae paria occurrunt libris secundo, tertio, qui Ruffinum agnoscunt vel auctorem vel interpretem; quarto, qui excerpta habet ex Severo Sulpicio et Joanne Cassiano; octavo, qui Palladium; nono, qui Theodoretum; decimo, qui Joannem Moschum repraesentant auctores; tantum in margine cito auctorum nomina cum capitibus vel numeris, prout cujusque liber vel per capita vel per numeros digestus hic reperitur. Rursus vero cum in margine citandi sunt liber quintus, sextus, septimus, qui Graecis auctoribus incertis circumferuntur, certos tamen habent interpretes, cum quintus citandus est, cito Pelagium; cum sextus, [Col. 0087D] Joannem; cum septimus, Paschasium; quorum singuli suorum singulorum librorum sunt interpretes. [Col. 0088A] Quia vero Pelagius et Joannes librum quisque suum in varios libellos [LXXXVii] distinctum habet, dum eos in margine cito, libellorum simul ordinem cum dictorum numero in margine assigno.

Adverte septimo, in Chorographiae studiosi gratiam, tabulam nos curasse concinnari mansionum et expeditionum eremitarum. Et quia maxime Aegyptus et Syria et Palaestina ab eremitis fuit exculta, particularem quoque earum delineationem habes, quod in generali tabula particularis locorum distinctio servari non posset. Tabulam eam proximum folium exhibebit.

Adverte octavo, me nunc hoc anno 1627, cum prima editio Moretiana anni 1615 distracta esset, uti et Lugdunensis Galliae, rursus rogatu D. Balthasaris [Col. 0088B] Moreti Vitas Patrum recensuisse; maxime textum octavi libri per Palladium, et noni per Joannem Moschum, qui ante Graece non prodierant. Nunc Graeca eorum editio Parisiensis varios interpretum errores detexit, et multis tenebrosis locis facem praeluxit. Notationes quoque subinde auxi, et inprimis Onomasticon, quod id multorum votum esset, maxime religiosorum, quibus non suppetit librorum copia, nec usum lexicographorum et criticorum habent, qui rem antiquariam tractant. Accessere quoque tres novi indices, unus sacrarum Scripturarum, alter concionum, et tertius auctorum in notationibus adductorum; quos reliquis ante datis insertos vel subsertos invenies.

Adverte nono, etsi aliae nonnullae vitae Eremitarum [Col. 0088C] Orientalium hinc inde typis editae sint, et plures ex Mss. erui possint, quia tamen institutum meum non fuit omnium eremitarum Vitas conquirere, et in unum fascem colligere, sed tantum decantatissimum Vitarum Patrum librum, qui ante centum annos toties cusus recususque fuit, recensere et illustrare; studio abstinui a reliquis indagandis. Is enim labor novum facile tomum extundere posset. Mihi nunc satis fuit SS. Patrum insistere vestigiis, qui has vitas olim et legerunt et commendarunt.

Ego vero te, mi lector, non unis votis rogatum velim ut Deum mihi tuis precibus propitium facere digneris, uti ea quae his libris tractantur vel ex parte aliqua moribus vitaque exprimere possim; ne sim plane velut aes sonans et cymbalum tinniens. Ita tibi [Col. 0088D] Deus, eremitarum suffragantibus meritis, favorem omnem opemque aspiret. Vive, vale, mei apud Deum memor.

Anno Christi 342. Baron. tom. III, Adam, 372.—Natus est Stridone, oppido in Dalmatia, honestis quidem parentibus, et substantiis haud infimis, quas postea pro aedificatione monasterii per Paulinianum fratrem distraxit (Hier. ep. 26) ; non enim de seipso, sed de voluptuosis clericis atque monachis, ex persona tamen sua illa ait (Hier. epist. 2) : «Natus in paupere domo et in tugurio rusticano, qui vix milio et cibario pane rugientem saturare poteram ventrem, nunc similam et mella fastidio,» etc.

Bonosum habuit collactaneum (Hier. epist. 41) , et cum eodem coaluit in liberalibus disciplinis, praedivite adolescente; a puero enim excolendus bonis litteris traditus est praeceptori; de quo ipse (Hieron. Apolog. advers. Ruffin.) : «Memini me puerum cursitasse per cellulas servulorum, diem feriatum duxisse lusibus, et ad Orbilium saevientem, de aviae sinu tractum esse captivum.»

Romam veniens cum eodem ipsius gentili Bonoso, [Col. 0090A] Donatum audivit; ipsum enim suum nominat praeceptorem (Hieron., in Chron., anno 20 Constantii) , tum, ut ipse tradit (Hier., lib. I cont. Pelag. et in Epist. ad Gal. cap. II) , scholastico more lusit in controversiis declamandis. Ibi adulta aetate sacro baptismo initiatus est (Hier., epist. 57) : quo suscepto, paulo solutiorem vitam, quam gesserat, continuo emendavit; nam 4 priori amissa corporis integritate, secundam, quam vocat continentiam post baptismum, servavit immaculatam totus piis officiis deditus una cum ejusdem instituti sodalibus (Hier., Apolog. pro lib. adv. Jovin.) , singulis diebus Dominicis (ut ipse tradit [Hieron., in Ezech. c. XL] ) invisebat in subterraneis coemeteriis reliquias sanctorum martyrum; nihilque caeteris diebus otii sibi relinquens, [Col. 0090B] totus erat in describendis libris; sic enim bibliothecam Romae summo studio atque labore sibi confecisse testatur (Hier. ep. 22) .

In Gallias post haec peregrinatus cum ipso Bonoso, eadem siti librorum, Treveris sancti Hilarii libros de [Col. 0091A] Synodis manu sua descripsit; aliosque ibi positus antiquos Codices, usus opera amicorum atque inter alios Florentii, describendos curavit (Hier., epist. 6 et 41) . Profectio Syriaca post varias orbis provincias lustratas.

Anno Christi 370. Baron., ad ann. 372.—Contigit autem post haec ut qui semel peregrinari coeperat, proficisci quoque in Orientem in animum induxerit; id quidem cum eruditionis, tum etiam religionis causa; ut ex his, quae gessit inspicere licet. Porro peregrinationis ejus quae remanent vestigia assectantes, dicimus eum cum Bonoso comite e Galliis revertentem, Aquileiam pervenisse ⁜ (a) , consedisseque ibi aliquo temporis spatio, fruiturus consortio sanctissimorum virorum, nimirum sancti Valeriani, ejus civitatis post Fortunatianum episcopi, Heliodori, [Col. 0091B] Nepotiani, Ruffini, Chromatii, Jovini, Eusebii, Bonosi, Florentii, Nicaeae subdiaconi, Chrysogoni monachi: ad quos omnes, intimae necessitudinis testes, ejusdem Hieronymi litterae exstant (Hier., epist. 41, 42, 43, 44) .

Horum igitur suavissima consuetudine aliquantisper detentus est sanctus Hieronymus Aquileiae; cum inde discedere cogitur, nescio quo improviso rerum eventu, ut ipse, ex eremo ad Ruffinum scribens, testatur verbis illis: «Postquam me a tuo latere subitus turbo convulsit, postquam glutino charitatis haerentem impia distraxit avulsio (Hier. epist. 41) ,» etc., tunc Aquileia recedens, in Dalmatiam, patrium solum, veniens, sororem juvenculam, aetatis lubrico lapsam, primum viro maxime pio Juliano, [Col. 0091C] qui eam ad meliorem frugem restituit, deinde etiam per litteras Chromatio commendavit (Hier. epist. 37 et 43) .

Quando autem contigerit ut ipse sic monasticae vitae arripuerit institutum, diligenti rerum ac temporum discussione pervestigandum est. Caeterum, quod in re dubia et incerta versemur, nitendum est conjecturis, aliisque argumentis, quantumlibet videri possint a longe petita; sic enim saepe accidit per angustas rimulas perspicere quae indagatur sollicite veritas.

At, quod ad hanc rem pertinet, haud assentiri possumus affirmanti, Hieronymum cum Ruffino atque collegis, itineris sociis, primum Jerosolymam petiisse, inde vero inter se divisos, Ruffinum in Aegyptum, [Col. 0091D] Hieronymum autem in diversas provincias peregrinationem instituisse, atque illinc deserta Syriae petiisse (Marian. Victor. in vit. S. Hier.) . Nam Ruffinum Roma recessisse cum Melania profectumque in Aegyptum, indeque Jerosolymam pervenisse, cum jam sanctus Hieronymus in Syria monachus degeret, tum quae superius dicta sunt, tum quae dicentur inferius, perspicue demonstrabunt. Ex peregrinatione vero ipsius Hieronymi, a se descripta, possumus pariter intelligere tempus ipsius ex Occidente in Orientem migrationis; ad Ruffinum enim, cum ille jam pervenisset in Aegyptum, ex eremo Syriae scribit, se primo profectum in Thraciam, inde in Pontum atque Bithyniam, postea in Galatiam et Cappadociam, [Col. 0092A] deinde per Ciliciam in Syriam descendisse, 5 ubi consedit in solitudine monachus (Hier., epist. 4) . Haec totius ejus est peregrinationis periodus, una cum fidissimis comitibus, Evagrio presbytero Antiocheno ⁜ (b) , Innocentio, Heliodoro, et, ut ait, cum Hyla sancti Melanii famulo.

Cum igitur reperiamus Evagrium individuum comitem fuisse sancti Hieronymi, aeque etiam cum eo Hieronymum peregrinatum ex Occidente in Cappadociam, par est credere, cum de se tradat ipse Hieronymus, cum eo profectum esse in Cappadociam. Haec igitur ut asseramus, eadem certe Hieronymi atque Evagrii in Cappadociam peregrinatio persuadet. Huncque ipsum Evagrium, de quo sanctus Basilius meminit (Basil., epist. 8) , eumdem esse cum [Col. 0092B] Evagrio, Hieronymi socio atque comite, cum nomen, tum munus presbyterii, tum patria, nempe Antiochia, nec non locus ipse, unde venit, nimirum ex Italia, aeque demonstrant, eumdemque Evagrium illum esse, qui egregiam navaverat operam Mediolani adversus Auxentium, de quo, ad unum ex comitibus Innocentium, ante Hieronymus scripserat, nos suo loco retulimus (Hier., epist. 49).

Quando autem acciderit Evagrium ad sanctum Basilium in Cappadociam pervenisse, ex eadem Basilii epistola possumus intelligere, qua, antequam de Evagrio faciat mentionem, de vehementi morbo, in quem tunc inciderat, agit, cum ait: «Quinquaginta his diebus aeger decubui, quibus mihi sedulo adfuit dilectus et omnium studiosissimus frater noster et [Col. 0092C] cooperator Elpidius. Multum enim febre consumptus, penuria nutrientis materiae, arida hac carne, ceu lucernarum papyro, circumdatus, marcida longaque aegritudine laboravi: antiquum vulnus huic accedens, a cibis me abstraxit, oculis somnum ademit, tandem morti et vitae confinem me effecit, tantum vivere permittens, quantum ad dolorem sentiendum opus est (Basil., epist. 8) .» Haec et alia plura de eadem corporis infirmitate Basilius, quam ei contigisse superius diximus anno (Anno 369 et 370) quo creatus est Caesareae episcopus, qui numeratur Domini 370, quo pariter dixerimus Hieronymum, cum eodem Evagrio et aliis sociis, devenisse in Syriam; inde vero ejusdem provinciae deserta petiisse, non ante (mea sententia) annum Domini trecentesimum septuagesimum [Col. 0092D] primum: quod quidem et insinuare videntur citatae ejusdem superius litterae ad Ruffinum (Hier., epist. 4) . Ex his igitur inducimur ut credamus, praesentem annum esse secundum ejus in eremo incolatus.

Anno Christi 371. Baron., ad an. 372.—Cum autem primum in Syriam venit, ibi cum Evagrio Antiocheno, in via comite, Antiochiae consedit. Erat Evagrius praedives ac nobilis, dominusque villae, Maronia dictae; ubi aliquando agens Hieronymus cum Evagrio, nactus ibi sanctissimum illum Malchum monachum, totius vitae ipsius cursum, quam postea factus senex conscripsit, accepit: testatur id quidem Hieronymus ipse, cum ait: «Maronia triginta fere millibus ab [Col. 0093A] Antiochia, urbe Syriae, haud grandis ad Orientem distat viculus: hic, post multos vel dominos vel patronos, dum ego adolescentulus morarer in Syria, ad papae Evagrii ⁜ (c) , necessarii mei, possessionem devolutus est, quem idcirco nunc nominavi, ut ostenderem, unde nossem, quod scripturus sum (Hieron. in Vita Malchi) .» Post vero descriptam egregie vitam Malchi, ista ad postremum: «Haec, inquit, mihi senex Malchus adolescentulo retulit, haec ego vobis narravi senex, et castis historiam castitatis expono.» Quo plane Malchi exemplo, et aliorum plurimorum monachorum, quibus (ut vidimus) Syria tunc florebat, incaluit cor ejus ad consectandum vitae monasticae institutum: cum et ad Theodosium, magni nominis virum ⁜ (d) , et alios praeclaros anachoretas litteras [Col. 0093B] dedit, petens eorum precibus solvi vinculis saeculi; ubi haec inter alia: «Nunc vestrum est ut voluntatem sequatur effectus; meum est ut velim; obsecrationum vestrarum est ut quod velim et possim (Hier., epist. 38) .»

Inter haec temporis spatia, cum quid esset decernendum de statu suo Deum servosque Dei ita consuleret, agens Antiochiae docentem audivit Apollinarem, 6 de quo ipse ad Pammachium: «Apollinarem Laodicenum audivi Antiochiae frequenter et colui; et cum me in sanctis Scripturis erudiret, nunquam illius contentiosum super sensu dogma suscepi.» Haec ipse. Porro cum (ut superius dictum est) Apollinaris nondum perfecte cognitus neque damnatus esset, licenter docebat, audiebaturque licentius.

[Col. 0093C] De loco vero, a sancto Hieronymo in Syriae solitudine, ad habitandum delecto, ad Chromatium scribens, ita ipse meminit: «In ea parte delatae sunt (tuae scilicet litterae) quae inter Syros et Sarracenos vastum limitem ducit.» Eadem habet ad Florentium. Chalcidis provinciae ea erat (ut alibi ipse testatur) solitudo (Hier., epist. 43, 6; Praef. in Abdiam) .

Fuere ejus comites Innocentius atque Hylas, accessitque postea Heliodorus. His omnibus Evagrius Antiochenus cuncta necessaria ministrabat; quin et ejus impensis Hieronymo ad scribendos libros suppeditati sunt antiquarii; illis enim se ibi abundasse testatur; ejusdemque Evagrii opera, litterae quae diversis ex locis Antiochiam afferebantur, eidem reddebantur; vicissimque ad alios mittendas, ab ipso [Col. 0093D] ille accipiebat (Hier., epist. 41, 43, 6) .

Sed rebus in hunc modum probe dispositis, illud funestum in primis accidit, ut dulcissimo comite Innocentio morte exstincto privaretur, Heliodorusque cito recesserit, spe tamen redeundi; ipse vero crebris laboraret corporis infirmitatibus. Quod saepe queritur ad diversos amicos scribens (Hier., epist. 41, 1, 37, 3, 37, 41) .

Quas insuper praeter haec passus sit impugnationes daemonum, et quae eum exercuerint praelia carnis, hic retexam ex ejusdem epistola ad Eustochium (Hier., epist. 22) : «O quoties ego ipse in eremo constitutus, et in illa vasta solitudine, quae, exusta solis ardoribus, horridum monachis praestat habitaculum, [Col. 0094A] putabam me Romanis interesse deliciis! Sedebam solus, qui amaritudine plenus eram; horrebant sacco membra deformia, et squalida cutis situm Aethiopicae carnis obduxerat: quotidie lacrymae, quotidie gemitus; et si quando repugnantem somnus imminens oppressisset, nuda humo vix ossa haerentia collidebam. De cibis vero et potu taceo, cum etiam languentes monachi aqua frigida utantur, et coctum aliquid accepisse, luxuria sit. Ille igitur ego, qui ob gehennae metum tali me carcere ipse damnaveram, scorpionum tantum socius et ferarum, saepe choris intereram puellarum: pallebant ora jejuniis, et mens desideriis aestuabat in frigido corpore, et ante hominem sua jam carne praemortuum [ leg., suum, jam carne praemortua] sola libidinum incendia [Col. 0094B] bulliebant. Itaque omni auxilio destitutus, ad Jesu jacebam pedes, rigabam lacrymis, crine tergebam, et repugnantem carnem hebdomadarum inedia subjugabam. Non erubesco confiteri infelicitatis meae miseriam; quin potius plango me non esse quod fuerim. Memini me clamantem, diem crebro junxisse cum nocte, nec prius a pectoris cessasse verberibus, quam rediret, Domino increpante, tranquillitas. Ipsam quoque cellulam meam, quasi cogitationum mearum consciam, pertimescebam; et mihimet iratus et rigidus, solus deserta penetrabam: et sicubi concava vallium, aspera montium, rupium praerupta cernebam, ibi meae orationis locus, ibi illud miserrimae carnis ergastulum; et, ut ipse testis est Dominus, post multas lacrymas, post coelo inhaerentes [Col. 0094C] oculos, nonnunquam videbar mihi interesse agminibus angelorum; et laetus gaudensque dicebam: Post te in odorem unguentorum tuorum cucurrimus (Cant. I) .» Hactenus ipse

Verum non jejunia solum, aliasque afflictiones, ad carnis impetus infrenandos, adhibebat, sed et juge studium litterarum: unde ipse ad Rusticum scribens haec ait (Hier., epist. 4) : «Dum essem juvenis, et solitudinis me deserta vallarent, incentiva vitiorum, ardoremque naturae ferre non poteram: quem cum crebris jejuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat; ad quam edomandam, cuidam fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi, ut post Quintiliani acumina, Ciceronis fluvios, gravitatemque Frontonis, et lenitatem Plinii, [Col. 0094D] alphabetum discerem, et stridentia anhelantiaque 7 verba meditarer. Quid ibi laboris insumpserim, quid sustinuerim difficultatis, quoties desperaverim, quoties cessaverim, et contentione discendi rursus inceperim, testis est conscientia, tam mea qui passus sum, quam eorum qui mecum duxerunt vitam. Et gratias ago Deo meo, quod de amaro semine litterarum dulces fructus carpo.» Haec ipse.

Baron., ad an. 372 et 378.—Ex multis vero aerumnis, quibus ibi graviter afflictatus est, illae quidem sibi maximae visae sunt; quod Occidentalis ipse homo, collegis parum cognitus, suspectae illis fidei haberetur. Nam eamdem prorsus calumniam, quam Paulinus episcopus Antiochenus (ut vidimus ex Epiphanio [Col. 0095A] atque Theodoreto) passus est a Vitale primum, ac deinde a Flaviano, cum ab eis Sabellianus appellaretur, pati cogitur sanctus Hieronymus in Syriae solitudine apud Chalcidem in eremo agens, quod communicaret cum eodem Paulino, a Meletii, puto, studiosis exagitatus; nominatus et ipse ab iisdem Sabellianus, adeoque vexatus, ut coactus fuerit inde recedere. Tradit haec omnia ipse (Hier. epist. 77) scribens ad Marcum presbyterum Chalcidensem ⁜ (e) .

Anno Christi 378. Baron., ad eumdem an. —Quo autem profectus sit ipse egressus ex Syriae eremo, certe quidem Jerosolymam ante abiisse, quam Romam veniret ad Damasum, ex ipsius assertione probatur, dum in praefatione ad Paulinum in Didymi [Col. 0095B] commentarium de Spiritu sancto, recedens tunc Roma post obitum Damasi, se postliminio Jerosolymam reversum affirmat; et in epistola ad Asellam, quam, Roma egressus, navem conscensurus conscripsit, ait: « Ora autem ut de Babylone Jerosolymam regrediar (Hier. epist. 99) .» Quibus intelligas jam ante ipsum Jerosolymis versatum fuisse, quam Romam veniret ad Damasum. Quantum vero temporis Jerosolymis manserit, haud satis liquet.

Anno Christi 379. Baron., ad eumdem an. —Gregorii Nazianzeni fama permotus, impulsusque sanctus Hieronymus, una cum collega Vincentio, e Syria, tam longinquo terrarum spatio, contulit se Constantinopolim. [Col. 0095C] Quantum autem temporis contigerit Hieronymum apud Gregorium Constantinopoli commorari, exactius inquiramus, ex consignata ab ipso superius ejus scriptionis chronographia, cum testatur se illa scripsisse, Gregorio ipso jam facto Constantinopolitano episcopo. Contigit id post annum sequentem.

Quod insuper se ibi Gregorium Nyssenum cognovisse testetur, quem tempore indictae Constantinopolitanae synodi illuc cum aliis episcopis contigit proficisci; ex his, inquam (si a praesenti anno numeres) invenies Hieronymum tribus ferme annis Constantinopoli audisse Gregorium. Ipse vero de Gregorio Nysseno ita meminit: «Gregorius, Nyssenus episcopus, frater Basilii Caesariensis, ante paucos annos, [Col. 0095D] mihi et Gregorio Nazianzeno contra Eunomium legit libros (Hieron., de Script. Eccles., in Gregor. Nyssen.) ,» etc.

Anno Christi 382. Baron., ad eumdem an. —Trecentesimus octogesimus secundus Domini annus, consulatu Syagrii secundo cum collega Antonio annotatur: quo Romae concilium celebratum est, ex episcopis diversarum provinciarum, nempe Orientis, aliarumque catholici orbis regionum.

Sanctus Hieronymus ad Principiam scribens tradit, se quoque tum Romam ex Oriente venisse, cum iisdem sanctis episcopis; nam ait de sancta Marcella: «Denique cum et me Romam, cum sanctis pontificibus [Col. 0096A] Paulino et Epiphanio, ecclesiastica traxisset 8 necessitas (Hier. epist. 61) , etc. Indicat his sane verbis Hieronymus, se vocatum a Damaso.

Sed quod ait venisse Romam cum iisdem nominatis episcopis, haud puto intelligendum, eum Antiochia una cum Paulino solvisse, vel cum Epiphanio e Cypro insula. Nam cum ipsius sententia, ut dictum est superius, constet ipsum apud Gregorium Nazianzenum permansisse Constantinopoli usque ad tempus, quo idem Gregorius episcopatum ejus Ecclesiae consecutus est, plane apparet eum non ante praeteritum annum recessisse Constantinopoli: quem quidem haud existimo Antiochiam reversum esse, ut cum Paulino et Epiphanio se Romam conferret; sed Damasi monitum litteris venturum Romam, iter per [Col. 0096B] Graeciam suscepisse, eoque tempore Athenas adire voluisse. Ipsum namque petiisse Athenas, verba haec in commentariis in Zachariam fidem faciunt: «In arce, inquit, Atheniensium juxta simulacrum Minervae, vidi sphaeram aeream gravissimi ponderis, quam ego pro imbecillitate corpusculi movere vix potui. Cum quaererem quidnam sibi vellet, responsum est ab urbis ejus cultoribus, athletarum in illa massa fortitudinem comprobari, nec prius ad agonem quemquam descendere, quam ex levatione ponderis sciatur quis cui debeat comparari (Hieron., in Zachar. cap. XII) .» Haec ipse. Sic igitur, qui Constantinopoli recedens per Graeciam in Italiam venit, iisdem episcopis eodem tempore vocatis Romam venientibus potuit occurrisse. Venisse creditur et ipse vocatus a [Col. 0096C] Damaso papa, qui eo in responsionibus synodalibus uteretur. Contigisse autem videtur ipsius Hieronymi et aliorum episcoporum Romam adventus autumnali tempore; nam cum ad Asellam scribens dicat, se prope triennium Romae mansisse, minime tamen absolvisse; rursumque ejusdem Hieronymi in apologia adversus Ruffinum assertione certum sit, ipsum mense Augusto Roma profectum, certe quidem ipsum hoc anno, autumnali (ut dictum est) tempore, vel hieme Romam venisse oportuit.

Anno Christi 385. Baron., ad ann. eumdem. —Anni trecentesimi octogesimi quinti exordio, nempe pridie Idus Januarii, cum vacasset sedes post obitum Damasi triginta et uno diebus, Siricius Romanus ex patre [Col. 0096D] Tiburtio in ejus locum subrogatus est.

Cum autem non, ut Damasus fecerat, Siricius papa in conscribendis ejusmodi litteris, Hieronymi opera uteretur, neque eum, ut ille, quod par erat, amplecteretur atque foveret, mox pontificis Romani destitutus praesidio, idem Hieronymus acerbissimos pati coepit persecutores, illos scilicet clericos quorum mores improbos scriptis editis suggillasset. Quamobrem ut se a concitato turbine liberaret, tranquillum cogitans portum, nempe tutam Jerosolymae mansionem, illuc navigaturus, hoc anno ab urbe recedens, navim conscensurus, ad Romanum portum se contulit. Id quidem hoc anno factum esse, ex eo perspicuum redditur; cum enim ipse testetur (Hier. epist. 99) se pene triennium Romae mansisse, pariterque post obitum Damasi recessisse, constetque ex his quae superius dicta sunt venisse Romam sub consulatu Antonii et Syagrii, anno Domini trecentesimo octogesimo secundo, ipsum hoc anno ab urbe oportuit recessisse. Praesenti igitur anno, Augusti mense, ad Romanum portum se conferens, navem conscendit, prout ipse satis aperte demonstrat in apologia adversus Ruffinum (Hier., lib. II advers. Ruffinum) .

Porro qui fuerint ipsius Hieronymi in navigatione comites, et quando solverit e portu, idem in apologia adversus Ruffinum his verbis describit: «Vis nosse profectionis meae de urbe ordinem? narrabo breviter. Mense Augusto, flantibus Etesiis, cum sancto Vincentio presbytero, et adolescente fratre (Paulinianus [Col. 0097B] hic erat, quem ultimo loco natum, Romae dum esset, ad se ut veniret accersivit) et aliis 9 monachis, qui nunc Jerosolymis commorantur, navim in Romano portu securus ascendi, maxima me sanctorum frequentia prosequente. Veni Rhegium, in Scyllaeo littore paululum steti, ubi veteres didici fabulas, et praecipitem fallacis Ulyssis cursum, et Sirenarum cantica, et insatiabilem Charybdis voraginem. Cumque mihi accolae illius loci multa narrarent, darentque consilium ut non ad Protei columnas, sed ad Jonae portum navigarem; illum enim fugientium et turbatorum, hunc securi hominis esse cursum, malui per Malaeas et Cycladas Cyprum pergere; ubi susceptus a venerabili episcopo Epiphanio, cujus tu testimonio gloriaris, veni Antiochiam, ubi fruitus sum [Col. 0097C] communione pontificis confessorisque Paulini; et deductus ab eo, media hieme et frigore gravissimo, intravi Jerosolymam. Vidi multa miracula; et quae prius ad me fama pertulerat, oculorum judicio comprobavi.» Hactenus Hieronymus de suo adventu Jerosolymam.

Anno Christi 386. Baron., ad eumdem an. —Cum igitur Jerosolymam sanctus Hieronymus advenisset media hieme, haud dubium ibi moratus; profectus vero est postea in Aegyptum, discendi cupiditate pellectus. Nam licet orbis pene totius magister exstitisset, cum eum jam pridem etiam Damasus papa consulere consuevisset, cujus nomine ad consultationes episcoporum rescribens, omnes ferme Ecclesias [Col. 0097D] docuisset; ibi tamen Didymum Alexandrinum conveniens, ipsi se tradidit, ut discipulum, sacris litteris imbuendum. Testatur id ipse ad Pammachium [Col. 0098A] scribens his verbis: «Jam canis spargebatur caput, et magistrum potius quam discipulum decebat; perrexi tamen Alexandriam; audivi Didymum, et in multis ei gratias ago: quod nescivi, didici; quod sciebam, illo docente non perdidi (Hier. epist. 65) .» Atque alibi ad eumdem: «Cum essem Alexandriae, vidi Didymum, et eum frequenter adivi, virum sui temporis eruditissimum; rogavique eum ut quod Origenes non fecerat ipse compleret, et scriberet in Oseae commentarios; qui tres libros me petente dictavit, quinque quoque alios in Zachariam (Hieron., prooem. in Oseam) .» Hactenus ad Pammachium. Et ad sanctam Paulam: «Denique nuper ob hanc vel maxime causam Alexandriam perrexi, ut viderem Didymum, et ab eo in Scripturis omnibus, [Col. 0098B] quae habebam dubia, sciscitarer (Hieron., in prooem. l. IV Comment. in Epist. ad Ephes.) .» Haec ad Paulam: quibus cum nullam mentionem habeat quod eam comitatus fuerit peregrinantem in Aegyptum, nec alibi, cum de ejusdem Paulae profectione in eamdem provinciam agit, se illi comitem inhaesisse dicat (Hier. Epist. 27) , plane conjectura ducimur, Hieronymum nequaquam cum ea peregrinationem illam suscepisse. Caeterum ad modicum temporis spatium, nempe triginta tantum diebus commoratum esse Hieronymum Alexandriae, Ruffinus exprobrat in invectiva; sed an vere, ipse scit.

Caeterum qui aliquantipser Didymum auditurus Alexandriae consedit, antequam rediret in Palaestinam, Aegypti monasteria peragravit; de quibus ipse: [Col. 0098C] «Contendi Aegyptum, lustravi monasteria Nitriae, et inter sanctorum choros aspides Iatere perspexi (Hier., Apolog. advers. Ruffinum) .» Per aspides enim se significasse Origenistas, ipsemet alias saepe declarat; sed nos de his suo loco pluribus.

At quid postea egerit, mox subdit: «Protinus concito gradu Bethleem meam reversus sum, ubi adoravi praesepe et incunabula Salvatoris. Vidi quoque famosissimum lacum; nec me inerti tradidi otio, sed multa didici quae ante nesciebam.» At quaenam ista? alibi declarat his verbis post recensitum reditum ex Aegypto in Palaestinam: «Putabant me homines post auditum Didymum finem fecisse discendi; veni rursum Jerosolymam et Bethleem: quo labore, quo pretio Barrabanum nocturnum habui [Col. 0098D] praeceptorem? timebat enim Judaeos, et mihi alterum exhibebat Nicodemum (Hier. epist. 65) .» Haec ipse.

Hieronymus, de illustr. Eccl. Script., cap. 88.

Antonius monachus, cujus vitam Athanasius Alexandrinae urbis episcopus insigni volumine prosecutus est, misit Aegyptiace ad diversa monasteria Apostolici sensus sermonisque epistolas septem, quae in Graecam linguam translatae sunt, quarum praecipua est ad Arsenoitas. Floruit sub Constantino et filiis ejus regnantibus. Vixit annos centum quinque

Idem, in Chronico anno 19 ⁜ (a) Constantii.

Antonius monachus centesimo et quinto aetatis anno in eremo moritur, etc

Gelasius dist. 15, cap. Sancta Romana Ecclesia.

Vitas Patrum, Pauli. Antonii, Hilarionis et omnium [Col. 0115C] eremitarum, quas tamen vir beatus scripsit Hieronymus, cum omni honore suscipimus.

Honorius, de illustr. Eccl. Script. c. 88, carptim ex divo Hieronymo.

27 Antonius monachus, cujus vitam Athanasius insigni volumine prosecutus est, misit septem epistolas ad diversa monasteria, apostolici sensus et sermonis.

Trithemius, de Script. Eccl.

Antonius monachus et abbas, natione Aegyptius, vir sanctissimus, eremique cultor insignis, cujus praeconia laudum universus personat orbis, multis religiosae ac beatae vitae normam praebuit; qui etsi litteras non didicerit, in divinis tamen Scripturis adeo eruditus fuit, ut nullus doctorum se ei praeferre praesumeret. Habebat memoriam pro libris, intellectum et [Col. 0115D] sensum pro litteris, gratiam pro studio lectionis Dictavit Aegyptiaco sermone ad diversa coenobia, apostolici sensus atque sermonis varias Epistolas ⁜ (b) . E quibus exstat insignis illa Ad Arsenoitas epist. 1, Ad alia coenobia epist. 6. Ejus vitam beatus Athanasius episcopus Alexandrinus insigni volumine, Graeco sermone descripsit. Claruit sub Constantino Magno, et filiis ejus regnantibus, anno Domini 330, multis coruscans miraculis.

Menaea Graecorum 17 Januarii in Vita Antonii.

Ὁ δὲ βίος αὐτοῦ συνεγράφη ὑπὸ τοῦ μεγάλου Ἀθανασίου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας.

[Col. 0116B] «Vita Antonii conscripta est a magno Athanasio, episcopo Alexandrino.»

Gregorius Nazianzenus, oratione XXI, in laudem sancti Athanasii.

Πάντα μέν τοι τὰ ἐκείνου (τοῦ Ἀθανασίου) λέγειν τε καὶ θαυμάζειν, μακρότερον ἂν εἴη τυχὸν, ἢ κατὰ τὴν παροῦσαν ὁρμὴν τοῦ λόγου· καὶ ἱστορίας ἔργον, οὐκ εὐφημίας· ἃ καὶ ἶδίᾳ παραδοῦναι γραφῇ παίδευμά τε καὶ ἥδυσμα τοῖς εἶς ὕστερον, εὐχῆς ἔργον ἐμοὶ, ὥσπερ ὃν ἐκεῖνος Ἀντωνίου τοῦ θείου βίον συνέγραψε, τοῦ μοναδικοῦ βίου νομοθεσίαν ἐν πλάσματι διηγήσεως.

«Atque omnem quidem illius (Athanasii) vitam sermone prosequi ac laudibus efferre longius fortasse fuerit, quam orationis institutum ferat; atque historiae opus fuerit, non encomii: quam etiam, ut posteris [Col. 0116C] documento atque oblectationi futuram, proprio scripto mandare cum primis optarem; quemadmodum ipse divi Antonii Vitam conscripsit, cum vitae monasticae leges sub narrationis specie promulgaret.»

Ephraem, serm. asc et. in illud: Attende tibi ipsi, cap. 10; sive, serm. 10 de moderatione risus.

Cujusmodi sanctus Antonius exstitit, quemadmodum et sanctus Athanasius archiepiscopus meminit in Vita quam de eo conscripsit.

Palladius. Histor. Lausiac. cap. 8 in Ammone.

Hoc autem miraculum (quomodo Ammon ultra Lycum fluvium divinitus translatus sit) narravit beatus Athanasius, Alexandriae episcopus, scribens in Vita Antonii.

[Col. 0116D] Auctor Vitae sancti Pachomii, interprete Dionysio Exiguo, cap. 1.

28 Cui (Antonio) sanctus Athanasius Alexandrinae civitatis antistes, proprio stylo testimonium praebuit; dignus sane relator conversationis Antonii, qui juxta supplicationem fratrum, Vitam ejus pro multorum commoditate perscriberet et aemulandum eum viris spiritalibus exhiberet

Socrates, Eccl. Histor. lib. 1, cap. 17.

Ὁποῖος ἦν ἐπὶ τῶν αὐτῶν χρόνων καὶ ὁ μοναχὸς Ἀντονίος ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς Αἶγύπτου, ὡς φανεφῶς τοῖς δαίμοσιν ἀντεπάλαιεν ἐφευρίσκων τε αὐτὸς τὰς τἔχνας καὶ τοὺς ἄθλους, καὶ ὅπως πολλὰ ἐποίει τεράστια, περιττὸν λέγειν ἡμᾶς. Ἔφθασε γὰρ Ἀθανασίος, ὁ Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος, μονόβιβλον εἶς τὸν αὐτοῦ βίον ἐκθέμενος.

[Col. 0117A] «Qualis vita et moribus Antonius monachus in solitudine Aegypti eisdem fuerit temporibus, quomodo cum daemonibus palam et aperte dimicarit, illorum astutias et callidas pugnas deprehenderit, multa prodigia et miracula ediderit; quoniam ab Athanasio Alexandriae episcopo in libro separatim de ejus Vita conscripto jam pridem expositum est, eadem nos commemorare plane videtur supervacaneum.»

Idem, lib. IV, cap. 18, Eccl. Hist.

Τούτου τοῦ Ἀμμοῦν τὴν ψυχὴν μετὰ θάνατον, ἀναλαμβανομένην ὑπὸ ἀγγέλων, ὁ κατ` αὐτὸν βιώσας Ἀντώνιος ἐθεάσατο, ὥς φησιν ἐν τῷ βίῳ αὐτοῦ ὁ τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος Ἀθανάσιος.

«Hujus Ammonis animam post mortem ab angelis [Col. 0117B] in coelum sublatam, Antonius, qui eisdem vixit temporibus, vidit; quemadmodum ab Athanasio, Alexandriae episcopo, in ejus Vita commemoratum est.»

Nicephorus, lib. VIII, cap. 40.

Verum haec, tanquam gustus quidam, et exigua imago Antonii vitae et instituti sint exposita, ut ex his universam ejus, qualis fuerit, philosophiam colligamus. Quam rebus omnibus optimus Athanasius, cui etiam fuit charissimus, copiose memoriae posteritatis litteris mandavit; certaminibus ejus contra daemones, et artibus, quas adversus illos adinvenit, aliisque vitae prodigiis et rebus quibusvis conscriptis, ut liber is monastici instituti ceu finis quidam esset.

Hieronymus, Catal. illustr. Eccles. Script., cap. 88.

Antonius monachus, cujus Vitam Athanasius, [Col. 0118A] Alexandrinae urbis episcopus, insigni volumine prosecutus est.

Idem, ibidem, cap. 87.

Fertur Athanasii historia, Antonii monachi vitam continens.

Ruffinus, lib. I Hist. Eccl. cap. 8.

De virtutibus Antonii, atque institutis et sobrietate mentis, ut in solitudine vitam degens, usus solummodo sit consortio bestiarum, et de daemonibus crebros agens triumphos, placuerit Deo supra cunctos mortales, utque institutionis suae praeclara usque in hodiernum monachis exempla reliquerit, volentem me aliqua exponere ille libellus exclusit, qui ab Athanasio scriptus, etiam Latino sermone editus est.

Paulinus, prologo Vitae sancti Ambrosii 4 Aprilis.

[Col. 0118B] Hortaris, venerabilis Pater Augustine, ut sicut beati viri, Athanasius episcopus et Hieronymus presbyter, stylo prosecuti sunt Vitam sanctorum Pauli et Antonii in eremo positorum, etc.

Hieronymus, Catal. illustr. Eccl. Script., cap. 125.

29 Evagrius ⁜ (d) Antiochiae episcopus, acris ac ferventis ingenii, cum adhuc esset presbyter, diversarum hypotheseon tractatus mihi legit, quos necdum edidit. Vitam quoque beati Antonii de Graeco Athanasii in sermonem nostrum transtulit.

Similia habet Honorius, cap. 125 de illustr. Eccl. Script.

35 Presbyter Evagrius Innocentio charissimo filio in Domino salutem.

Ex alia in aliam linguam ad verbum expressa translatio, sensus operit, et veluti laetum gramen sata strangulat. Dum enim casibus et figuris servit oratio, quod brevi poterat indicari sermone, longo ambitu circumacta vix explicat. Hoc igitur ego vitans, vitam beati Antonii, te petente, ita transposui, ut nihil desit ex sensu, cum aliquid desit ex verbis. Alii syllabas aucupentur et litteras, tu quaere sententiam.

Athanasius episcopus ad peregrinos fratres.

Optimum, fratres, iniistis certamen; aut aequari Aegypti monachis, aut superare nitentes virtutis instantia. Etenim apud vos jam plurima sunt monasteria; monachorum quoque nomen est celebre; et hanc voluntatem vestram juste quisque mirabitur; orantibusque vobis optatum Deus tribuet effectum. Quoniam igitur exegistis a me ut vobis scriberem de conversatione beati Antonii, volentibus discere quemadmodum coeperit, quive fuerit ante sanctum propositum, qualem etiam habuerit terminum vitae, et si vera sint ea quae de ipso fama dispersit, ut ad ejus aemulationem atque exemplum vos instituere possitis, magna cum laetitia suscepi vestrae charitatis imperium. Etenim mihi ingens lucrum est atque utilitas hoc ipsum quod recordor Antonii [Col. 0127] ⁜ (2) , et vos cum admiratione audientes, scio ejus propositum cupere sectari: perfecta est siquidem ad virtutem via, Antonium scire quis fuerit.

Ergo ut breviter dicam, et omnibus, quae de eo referentium sermo jactavit credite, et minima vos existimate audisse de maximis; quia non ambigo nec eos omnia potuisse 36 cognoscere, cum et ego rogatus a vobis, quantacunque per epistolam significavero, non aequalia sim ejus meritis narraturus. Sed et vos omnes hinc navigantes studiose percontamini, quo, singulis quae norunt referentibus, congrua dignaque tanti nominis relatio compleatur. Disponebam itaque post lectionem litterarum vestrarum aliquos ad me monachos invitare, et maxime eos qui crebro ad eum ire consueverant, ut plenius aliquid addiscens, munera vobis majora transmitterem. Sed quoniam et navigationis tempora labebantur, et litterarum portitor vehementissime festinabat, ideo ea quae et ipse noveram (frequenter enim eum visitavi ⁜ (3) ) et quae ab eo didici, qui ad praebendam ei aquam non paululum temporis cum eo fecit ⁜ (4) , dilectioni vestrae indicare properavi: utrobique curam veritatis habens, ut neque plus aliquis audiens, miraculorum congestionem non credat, nec rursum meritis ejus inferiora cognoscens, non putet dignum esse miraculo pro tanti nominis viro.

[Col. 0127A] CAP. I.—Antonius ⁜ (5) nobilibus religiosisque parentibus natus, in Aegypto oriundus fuit ⁜ (6) , tanta suorum nutritus cura, ut nihil aliud praeter parentes domumque cognosceret. Et cum jam puer esset, non se litteris erudiri ⁜ (7) , non ineptis infantium jungi passus est fabulis; sed Dei desiderio flagrans, secundum quod scriptum est (Gen. XXV) , innocenter habitabat domi ⁜ (8) . Ad ecclesiam quoque cum parentibus saepe conveniens, nec infantum lascivias, nec puerorum negligentiam sectabatur; sed tantum ea quae legebantur auscultans, utilitatem praeceptorum vitae institutione servabat; non suis, ut solet illa aetas, pro variis et delicatis cibis unquam taedio fuit; non escae mollioris blandimenta sectatus est; his solum quae dabantur contentus, nihil amplius [Col. 0127B] requisivit.

CAP. II.—Post mortem autem parentum, annorum circiter decem et octo seu viginti, cum sorore admodum parvula derelictus, et domus et sororis honestam curam gerebat. Necdum vero sex fluxerant menses, quibus ad ecclesiam (ut solebat) accurrens, recordabatur quomodo et apostoli, omnibus spretis, secuti fuissent Salvatorem (Matth. X) : et multi, ut legitur in Actis apostolorum (Actor. IV) , facultatibus suis venditis, pretia ad pedes eorum detulissent egentibus partienda, quaeve aut quanta spes iisdem reposita esset in coelis (Coloss. I) . Talia secum volvens, intravit ecclesiam, et accidit ut tunc evangelium legeretur ⁜ (9) , in quo Dominus dicit ad divitem: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia tua quaecunque [Col. 0127C] habes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et habebis thesaurum in coelo (Matth. XIX) . Quo audito, quasi divinitus hujusmodi ante memoriam concepisset, et veluti propter se haec esset Scriptura recitata, ad se Dominicum traxit imperium; statimque regressus, possessiones quas habebat vendidit. Arurae autem erant ei trecentae uberes, et valde optimae ⁜ (10) , quas vicinis largitus est, ne in aliquo aut sibi aut sorori molestia gigneretur. Caetera vero, quae in mobilibus possidebat, universa vendidit; et aggregato non exiguo pretio, indigentibus dedit, paucis tamen [Col. 0128A] ob sororem reservatis, quae et sexu et aetate videbatur infirmior.

CAP. III.—Rursus autem ecclesiam ingressus, cum audisset Dominum in Evangelio dicentem: Nolite cogitare de crastino (Matth. VI) , reliquam quoque portionem pauperibus distribuit; neque se versari passus est domi, sed sorore fidelibus ac notis virginibus commendata, ut earum nutriretur exemplo, ipse jam omnibus saeculi vinculis liber, asperum atque arduum arripuit institutum.

Necdum autem tam crebra erant in Aegypto monasteria, neque omnino quisquam aviam solitudinem noverat; sed quicunque in Christi servitute sibimetipsi prodesse cupiebat, non longe a sua villula separatus instituebatur. Erat igitur in agello vicino [Col. 0128B] senex quidam, vitam solitariam a prima sectatus aetate: hunc Antonius cum vidisset, aemulatus est ad bonum. Et primo quidem incipiens etiam ipse, in locis paululum a villa remotioribus manebat: exinde autem, si quem vigilantem in hoc studio compererat, procedens, quaerebat ut apis prudentissima; nec ad habitaculum suum ante remeabat, nisi ejus quem cupiebat frueretur aspectibus; et sic, tanquam munere mellis accepto, abibat ad sua. Tali ibidem institutus exordio, cum per dies singulos ita animum roboraret, ut nec opum paternarum, nec suorum meminisset affinium, omne etiam desiderium et sollicitudinem erga id quod coeperat exerceret, operabatur manibus suis, sciens scriptum esse: Qui non operatur, non manducet (II Thess. III) . Mercedem tamen [Col. 0128C] operis sui, pretio panis excepto, egentibus largiebatur. 37 Orabat frequenter, quippe qui didicerat quod oporteret sine intermissione Dominum orare (I Thess. V) .

Auditioni etiam Scripturarum ita studium commodabat, ut nihil ex ejus animo laberetur; sed universa Domini praecepta custodiens, memoriam pro libris haberet ⁜ (11) . Sic suam vitam instituens, ab universis fratribus puro diligebatur affectu; et omnibus, ad quos studio discendi pergebat, obediens, proprias singulorum gratias hauriebat: hujus continentiam, [Col. 0129A] jucunditatem illius sectabatur; istius lenitatem, illius vigilantiam, alterius legendi aemulabatur industriam; istum jejunantem, illum humi quiescentem mirabatur; alterius patientiam, alterius mansuetudinem praedicabat. Omnium quoque vicariam erga se retinens charitatem, atque universis virtutum partibus irrigatus, ad sedem propriam regrediebatur. Ibi secum universa pertractans, omnium in se bona nitebatur exprimere. Neque vero adversum coaevos aliquando movebatur, sed ea tantummodo flamma egregio viro crescebat in pectore, ne secundus cuiquam in praedictis operibus inveniretur. Et hoc ita faciebat, ut cum omnes gloria anteiret, omnibus tamen charus esset. Nam et vicini et monachi, ad quos saepe veniebat, Antonium videntes, Deicolam nuncupabant; [Col. 0129B] indultisque naturae vocabulis, quidam ut filium, alii ut fratrem diligebant ⁜ (12) .

CAP. IV.—Dum haec gereret Antonius, quibus omnium in seprovocaret affectum, inimicus nominis Christianidi abolus, impatienter ferens tantas in adolescente virtutes, veteranis eum aggressus est fraudibus. Et primo quidem tentans, si quo modo posset ab arrepto eum instituto detrahere, immittebat ei memoriam possessionum, sororis defensionem, generis nobilitatem, amorem rerum, fluxam saeculi gloriam, escae variam delectationem, et reliqua vitae remissioris blandimenta; postremo virtutis arduum finem, et maximum perveniendi laborem, necnon et corporis fragilitatem suggerebat, et aetatis spatia prolixa: prorsus maximam ei cogitationum caliginem suscitabat, [Col. 0129C] volens eum a recto proposito revocare.

Postquam autem diabolus orationibus ejus ad Deum, per passionis fidem se intellexit elidi, consueta adversum omnes adolescentes arma arripiens, nocturnis eum inquietabat illecebris. Et primum noctibus infesta multitudine et horribili metu sonitus eum exagitare conabatur. Per dies etiam tam apertis in eum telis irruebat, ut nullus ambigeret, quin Antonius contra diabolum dimicaret. Nam et ille cogitationes sordidas conabatur inserere, et hic eas oratu submovebat assiduo. Ille titillabat sensus naturali carnis ardore; hic fide, vigiliis et jejuniis corpus omne vallabat. Ille per noctes in pulchrae mulieris vertebatur ornatum, nulla omittens figmenta lasciviae; [Col. 0129D] hic ultrices gehennae flammas et dolorem vermium recordans, ingestae sibi libidini opponebat.

Ille lubricum adolescentiae iter ⁜ (13) , et ad ruinam facile proponebat; hic aeterna futuri judicii tormenta considerans, illaesam animae puritatem per tentamenta servabat. Ista autem omnia ad confusionem diaboli fiebant; qui enim similem se Deo fieri posse existimabat, nunc ab adolescente ut miserrimus deludebatur; et qui contra carnem et sanguinem saeviebat, ab homine, qui carnem portabat elisus est. Adjuvabat enim servum suum Dominus, qui nostri gratia carnem suscipiens, victoriam corpori contra diabolum largitus est, ut, singulis ita certantibus, apostolicum liceret proferre sermonem: Non [Col. 0130A] autem ego, sed gratia Dei, quae mecum est (I Cor. XV) .

Postremo cum nec hoc argumento destruere posset Antonium draco teterrimus, et videret se semper ab ejus cogitationibus repelli, secundum quod scriptum est (Marc. IX) , stridens dentibus et ejulans, qualis est, talis merito apparebat et vultu: puer horridus atque niger, ad ejus se genua provolvens, humana voce flebat, dicens: Multos seduxi, plurimos decepi; nunc autem ut a caeteris sanctis, ita et tuo sum labore superatus. Quem cum interrogaret Antonius quisnam esset, qui talia loqueretur, ait: Ego sum fornicationis amicus, ego multimoda adversum omnes adolescentes turpitudinis arma suscepi; hinc et spiritus fornicationis vocor ⁜ (14) . Quantos pudice vivere [Col. 0130B] disponentes fefelli! quot tenuiter incipientes, ad sordes pristinas redire persuasi! Ego sum, propter quem propheta lapsos increpat, dicens: Spiritu fornicationis seducti estis (Oseae IV) , et revera per me et illi fuerant supplantati. Ego sum qui te ipsum saepe tentavi, et semper repulsus sum. Cum hoc Christi miles audisset, gratias agens Deo, et largiore adversus inimicum confortatus audacia, ait: Multum ergo despicabilis, multumque contemptibilis es; nam et obscuritas tua et aetas infirmarum signa sunt rerum. Nulla mihi jam de te cura est. Dominus mihi adjutor est, et ego exsultabo super inimicos meos (Psal. CXVII) . Et statim, ad vocem cantantis, phantasma quod videbatur, evanuit.

CAP. V.—Haec autem Antonii contra diabolum [Col. 0130C] fuit prima victoria, imo virtus in Antonio Salvatoris: qui peccatum in carne condemnavit, 38 ut justificatio legis in nobis compleretur, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum (Rom. VIII) . Sed neque Antonio securitatem dedit hic unus triumphus, nec diabolo semel fractae defecere vires. Nam et iste, ut leo rugiens (I Pet. V) , quaerebat aditum per quem posset irrumpere; et ille Scripturarum doctus eloquio, multas esse daemonum captiones (Ephes. VI) , solerti propositum labore servabat; considerans quia posset Satanas in carnis colluctatione superatus, novarum adversus se artium machinas acrius commovere. Idcirco magis ac magis subjugabat corpus suum, ne victor aliorum, in aliis vinceretur (I Cor. IX) . Disponens igitur duriori se vitae [Col. 0130D] lege constringere, cum omnes infatigabilem adolescentis mirarentur instantiam ⁜ (15) , sanctum toleranter ferebat laborem, quia voluntariae servitutis longum in Dei opere studium, consuetudinem in naturam verterat.

CAP. VI.—Inediae autem et vigiliarum in tantum patiens erat, ut incredulitatem viribus vinceret. Pernoctabat in oratione saepissime, edebat semel in die post solis occasum, nonnunquam biduo triduoque sic permanens, quarta demum die reficiebatur. Sumebat vero panem et sal, potumque aquae perparvum. De carnibus vero et vino tacere melius puto quam quidquam dicere, quando nec apud plurimos quidem monachorum istiusmodi aliquid reperiatur. [Col. 0131A] Quieti autem membra concedens, junco contexto atque cilicio utebatur. Nonnunquam etiam super nudam humum jacebat, unguenta penitus repudians. Dicebat enim minime posse utentium, et praecipue juvenum corpora roborari, si olei essent lenitate mollita; oportere vero asperos carni labores imperari, secundum Apostoli praeceptum, dicentis: Quando infirmor, tunc fortior sum (II Cor. XII) . Asserebatque sensum animi sic posse reviviscere, si corporis fuisset impetus fatigatus. Unde nec temporum longitudine laborum merita pensabat, sed amore et famulatu spontaneo semper, tanquam in principiis constitutus, ad profectum divini metus desiderium concitabat. Novisque cupiens augeri praeterita, supra memorati Doctoris sermonum recordabatur, qui ait: [Col. 0131B] Praeterita obliviscens, et in futurum convalescens (Philip. III) . Meminerat quoque Eliae prophetae dicentis: Vivit Dominus, cui asto hodie ante ipsum (III Reg. XVIII) ; et disserebat cur hodie esset appositum, quia non computabat Elias praeteritum tempus, sed tanquam quotidie in certamine constitutus, talem se praebere cupiebat, qualem sciebat dignum Dei esse conspectibus, purum corde, et paratum obedire voluntati ejus.

CAP. VII.—Igitur sanctus Antonius secum reputans oportere Dei famulum ex instituto magni Eliae exemplum capere, et ad illud speculum vitam suam debere componere, ad sepulcra non longe a villa constituta secessit, uni de cognitis mandans ut statutis diebus sibi alimenta deferret. Et cum in una [Col. 0131C] memoria ⁜ (16) supra dictus frater eum clausisset, solus ibidem morabatur. Metuens ergo diabolus ne accessu temporis eremum quoque habitari faceret, ita eum aggregatis satellitibus suis, varia caede laceravit, ut doloris magnitudo et motum auferret et vocem. Nam et ipse postea saepe referebat, vulnera fuisse tam gravia, ut universa hominum tormenta superarent; sed Dei providentia, quae nunquam in se sperantibus deest, conservavit eum.

Alio die, is quem supra diximus frater advenit, cibos deferens assuetos; atque eum jacentem in terra semimortuum, fractis foribus, invenit. Quem impositum humeris, ad villulae domicilium reportavit. Quo audito, ingens vicinorum atque affinium multitudo concurrens, triste in medio positi funeris reddebat [Col. 0131D] officium. Et jam media noctis parte transgressa, gravis pervigiles omnium oculos vicerat sopor. Tum Antonius anima paululum redeunte suspirans, elevavit caput; caeteris vero alta quiete prostratis, eum, a quo delatus fuerat, vigilare conspexit; eumque nutu advocans, obsecravit ut, nullo penitus excitato, ad pristinum se referret habitaculum.

CAP. VIII.—Relatus ergo, juxta consuetudinem solus iterum permanebat; et stare quidem propter recentes plagas non poterat, orans vero prostratus, post orationem clara voce dicebat: Ecce hic sum ego Antonius, non fugio vestra certamina, etiamsi majora faciatis, nullus me separabit a charitate Christi (Rom. VIII) . Psallebatque dicens: Si consistant [Col. 0132A] adversum me castra, non timebit cor meum (Psal. XXVI) . Talia eo dicente, bonorum hostis diabolus, admiratus quod post tot verbera fuisset ausus reverti, congregatis canibus suis, et proprio se furore dilanians: Videtis, ait, quia nec spiritu fornicationis, nec corporis doloribus superatus, insuper audacter lacessit nos. Omnia arma corripite, acrius a nobis impugnandus est. Sentiat, sentiat. Debet scire quos provocet. Dixit, et ad hortantis vocem audientium turba consensit, quia innumeras diabolus habet artes nocendi. Sonitus igitur repentinus increpuit, ita ut loco funditus agitato, et parietibus patefactis, multifaria daemonum exinde turba se effunderet; nam et bestiarum et serpentium formas induentes, omnem protinus locum replevere phantasiis 39 leonum, [Col. 0132B] taurorum, luporum, aspidum, serpentium, scorpionum, necnon et pardorum atque ursorum. Et haec singula secundum suam fremebant naturam. Rugiebat leo, occidere volens; taurus mugitu et cornibus minabatur; serpens sibilo personabat; luporum impetus ingerebantur; pardus discoloriter ⁜ (17) auctoris sui calliditates varias indicabat. Truces omnium vultus, et vocis horridae dirus auditus. Antonius flagellatus atque confossus sentiebat quidem asperiores corporis dolores, sed imperterritus durabat mente pervigili. Et licet gemitum vulnera carnis exprimerent, sensu tamen idem permanens, quasi de inimicis luderet, loquebatur: Si virium aliquid haberetis, sufficeret unus ad praelium; sed quoniam Domino vos enervante frangimini, multitudine tentatis inferre [Col. 0132C] terrores, cum hoc ipsum infirmitatis indicium sit, quod irrationabilium induitis formas bestiarum. Rursumque confidens, aiebat: Si quid valetis, si vobis in me potestatem Dominus dedit, ecce praesto sum, devorate concessum. Si vero non potestis, cur frustra nitimini? Signum enim crucis et fides ad Dominum, inexpugnabilis nobis murus est. Multa contra sanctum Antonium minantes, fremebant dentibus suis, quod nullus eorum tentamenta consequeretur effectus, sed maxime e contrario gigneretur illusio.

CAP. IX.—Non oblitus Jesus ⁜ (18) colluctationis servi sui, eidem protector factus est. Denique cum elevaret oculos, vidit desuper culmen aperiri, et, deductis tenebris, radium ad se lucis influere. Post cujus splendoris adventum nec daemonum aliquis [Col. 0132D] apparuit, et corporis dolor extemplo deletus est. Aedificium quoque, quod paulo ante dissolutum fuerat, instauratum est. Illico praesentiam Domini intellexit Antonius, et ex intimo pectore trahens longa suspiria, ad lumen quod ei apparuerat loquebatur, dicens: Ubi eras, bone Jesu? ubi eras? Quare non a principio affuisti, ut sanares vulnera mea? Et vox ad eum facta est, dicens: Antoni, hic eram, sed expectabam videre certamen tuum. Nunc autem, quia dimicando viriliter non cessisti, semper auxiliabor tibi, et faciam te in omni orbe nominari. His auditis, exsurgens, in tantum roboratus, orabat ut intelligeret se plus recepisse tunc virium quam ante perdiderat. [Col. 0133A] Erat autem tunc Antonius annos natus triginta quinque.

CAP. X.—Exinde cum voluntate prompta per merita religiosa succresceret, vadens ad supradictum senem, precabatur ut in deserto habitarent pariter. Causante illo senile aevum et rei novitatem, solus contendit ad montem, et eremi adhuc monachis ignotae, vitae rupto metu, viam conatus est pandere. Sed nec tunc cessavit infatigabilis adversarius; nam impedire ejus propositum volens, argenteum discum in itinere projecit; quo viso, Antonius callidi artificis agnovit astutiam, stansque intrepidus, et discum torvis intuens oculis, doli auctorem in phantasmate objurgabat argenti, talia secum reputans: Unde hic in deserto discus? avium hoc iter est, nulla sunt [Col. 0133B] vestigia commeantium; lapsus de sarcina, prae magnitudine latere non potuit; sed et qui perdiderat reversus, ob solitudinem locorum, invenisset profecto quod ruerat. Hoc artificium, diabole, tuum est, non impedies voluntatem meam, argentum tuum tecum sit in perditionem. Haec illo dicente, discus ut fumus a facie ignis evanuit.

CAP. XI.—Dehinc non ut ante in phantasmate, sed ingentem auri massam jacentem in itinere conspexit. Verum hanc utrum diabolus simulaverit, an ad Antonium comprobandum, quia nec veris opibus inescaretur, virtus coelestis ostenderit, ignoratur. Hoc tamen agnovimus, quia quod visum est, aurum fuit. At ille magnitudinem admiratus radiantis metalli, rapido cursu, quasi quoddam vitaret incendium, [Col. 0133C] ad montem usque perrexit, ibique flumine transvadato, invenit castellum desertum, plenum (ob tempus et solitudinem) venenatorum animalium, in quo se constituens novus hospes habitavit. Statim ad ejus adventum ingens turba serpentium, quasi persecutorem passa, profugit. At ille obstructo lapidibus introitu, panes mensium sex, ut Thebaeis mos est ⁜ (19) , secum recondens (nam crebro per annum incorrupti durare solent) necnon et exiguum habens aquae, solitarius perdurabat; nusquam inde procedens, nunquam aliquem suscipiens, intantum ut cum bis in anno per tectum desuper panes acciperet, nullum cum deferentibus haberet alloquium.

CAP. XII.—Multis igitur, videndi eum desiderio et studio requirendi, ante ostium ejus pernoctantibus, [Col. 0133D] audiebantur ut vulgi voces adversum Antonium, tumultusque dicentium: Quid te nostris ingeris habitaculis? quid tibi et deserto? Abscede a finibus alienis, non potes hic habitare, non nostras insidias sustinere. Et primo quidem, qui foris erant existimabant aliquos homines scalis appositis introisse, ibique contendere. Postquam autem per cavernas introspicientes, nullum viderunt, daemones intellexerunt contra eum contendere; et nimio metu perterriti, Antonii auxilium flagitabant. At ille 40 ostio propinquans ad consolandos fratres, ne timerent, atque ut inde recederent, precabatur, trepidantibusque asserebat cunctis a daemonibus incuti metum: Signate vos, inquiens, et abite securi, ipsosque semetipsos [Col. 0134A] sinite deludere. Itaque illis revertentibus, hic remanebat illaesus, nec unquam in certamine lassabatur. Accedentium autem augmenta profectuum, vel debilitas repugnantium, maximum ejus contentioni levamen addiderant, et ejus animo constantiam suggerebant. Rursusque ad eremum venientibus turbis quae jam mortuum eum se existimaverant reperturos ⁜ (20) , ille psallebat intrinsecus: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Sicut deficit fumus, deficiant; ut liquescit cera a facie ignis, ita pereant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII) . Et iterum: Omnes gentes circumdederunt me, et in nomine Domini vindicavi in eis (Psal. CXVII) .

CAP. XIII.—Sic Antonius annis viginti solitarie [Col. 0134B] transactis, atque ab hominum segregatus conspectibus perduravit. Cum ergo multorum et propositum imitari cupientium, et notorum multitudo ad eum concurreret, necnon et patientium infinita se caterva conglomeraret ⁜ (21) , tandem pene jam per vim foribus evulsis, quasi ex aliquo coelesti aditu consecratus apparuit ⁜ (22) . Obstupuerunt universi et oris gratiam et corporis dignitatem, quod nec per quietem intumuerat ⁜ (23) , nec jejuniis, daemonumque certamine faciem ejus pallor obsederat; sed e contrario, quasi nihil temporis exegisset, antiquus membrorum decor perseveravit. Pro quanto miraculo! quae in illo animi puritas fuit! Nunquam hilaritate nimia resolutus in risum est, nunquam recordatione peccati tristitia ora contraxit, non magnis stupentium se elatus est laudibus. [Col. 0134C] Nihil in illo indecens solitudo, nihil asperum quotidiana cum hostibus bella contulerant; sed temperata mens aequali ad cuncta ferebatur examine. Plurimos igitur ab immundis spiritibus et infirmitatibus variis Dei gratia per Antonium liberavit. Sermo ejus sale conditus consolabatur moestos, docebat inscios, concordabat iratos, omnibus suadens nihil amori Christi anteponendum. Proponebatque ante oculos bonorum magnitudinem futurorum, et Dei clementiam, et beneficia retexebat indulta, quod proprio Filio suo non pepercerit Deus, sed pro nostra omnium salute eum tradiderit (Rom. VIII) . Nec mora, plura audientium corda ad humanarum rerum contemptum haec ejus suasit oratio, et habitandae eremi istud ejus exordium fuit.

[Col. 0134D] CAP. XIV.—Quid sane et in Arsinoitarum oppido ⁜ (24) gestum sit, non transibo silentio. Nam cum fratres vellet invisere, et rivulum fluminis Nili, qui crocodilis et multis saevis fluminis bestiis plenus erat, transvadare esset necesse ⁜ (25) , tam cum comitibus suis transivit illaesus, quam inde redibat incolumis. Rursusque in pristinis laboribus perseverans, multos magisterio suo fratres confirmavit, ita ut brevi tempore plurima fierent monasteria ⁜ (26) . Novos antiquosque monachos, pro aetate vel tempore, paterno moderabatur affectu.

CAP. XV.—Quadam autem die, cum sanctus Antonius a congregatis fratribus rogaretur ut eis institutoria largiretur praecepta, cum prophetica fiducia [Col. 0135A] exaltans vocem, aiebat ad omnem quidem mandatorum disciplinam Scripturas posse sufficere ⁜ (27) ; sed et hoc optimum fore, si mutuis se invicem fratres sermonibus consolarentur. Et vos ergo, inquit, ut patri referte quae nostis, et ego quae per longam aetatem consecutus sum quasi filiis indicabo. Hoc sit autem primum cunctis in commune mandatum, nullum in arrepti propositi vigore lassescere, sed quasi incipientem augere semper debere quod coeperit, praesertim cum humanae vitae spatia, aeternitati comparata, brevissima sint ac parva. Ita exorsus, paululum siluit; et admiratus nimiam Dei largitatem, rursus adjecit, dicens: In praesenti hac vita aequalia sunt pro rerum commutatione commercia, nec majora recipit ab emente qui vendit. Promissio autem vitae [Col. 0135B] sempiternae vili pretio comparatur. Scriptum est enim: Dies vitae nostrae septuaginta anni; si autem multum ⁜ (28) , octoginta; quidquid reliquum est, labor et dolor est (Psal. LXXXIX) . Quando ergo octoginta, aut centum, ut multum, annis laborantes, in Dei opere vixerimus, non pari tempore regnaturi sumus in futuro; sed pro annis praedictis, omnium nobis saeculorum regna tribuentur. Non terram haereditabimus, sed coelum; corpus quoque corruptum relinquentes, idipsum cum incorruptione recipiemus. Ergo, filioli, non vos aut taedium defatiget, aut vanae gloriae delectet ambitio: Non sunt enim condignae passiones hujus temporis, ad superventuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .

Nemo, cum despexerit mundum, reliquisse se arbitretur [Col. 0135C] ingentia, quia omnis terra, ad infinitatem comparata coelorum, brevis ac parva est. Si ergo nec universo orbi renuntiantes, dignum aliquid habitaculis possumus compensare coelestibus, se unusquisque consideret, et statim intelliget, parvis aruris et parietibus, vel modica auri portione contempta, nec gloriari se debere, quasi magna dimiserit; nec taedere, quasi 41 parva sit recepturus. Ut enim contemnit aliquis unam aeream drachmam, ad drachmas centum aureas conquirendas; ita etiam, qui totius orbis dominium dereliquit, centuplum de melioribus praemiis in sublimi sede recipiet. Ad summum, illud perspicere debemus, quod etsi nostras velimus retentare divitias, lege mortis ab ipsis devellamur inviti, ut in libro Ecclesiastis (Eccl. II) scriptum est ⁜ (29) . Cur [Col. 0135D] ergo non facimus de necessitate virtutem ⁜ (30) ? cur non ad lucranda regna coelestia ultro relinquimus quod lucis istius fine perdendum est? Nihil eorum curae sit Christianis, quae secum auferre non possunt; illud potius debemus expetere, quod nos ducat ad coelum, sapientiam scilicet, castitatem, justitiam, virtutem, sensum pervigilem, pauperum curam, fidem in Christo robustam, animum irae victorem, hospitalitatem. Haec sectantes, mansionem nobis in terra quietorum, secundum Evangelium (Joan. XIV) , praeparabimus. Consideremus Domini esse nos famulos, et servitutem debere ei a quo creati sumus. Ut enim servus praeteriti gratia famulatus, praesens aut futurum non contemnit imperium, nec audet asserere [Col. 0136A] quod ex labore transacto instantis operis habere debeat libertatem, sed jugi studio (ut in Evangelio [Lucae XII] scriptum est) eamdem semper exhibet servitutem, ut et Domino placere possit, et ne metum lucretur et verbera; sic et nos divinis congruit parere praeceptis, scientes quod aequus ille retributor, in quo quemque invenerit, in eo sit judicaturus, quod prophetica per Ezechielem voce testatur (Ezech. XXXIII) . Nam et infelix Judas propter unius noctis impietatem, omni praeteriti temporis labore privatus est. Idcirco tenendus est continuus instituti rigor, habentibus Deum auxiliatorem, sicut scriptum est: Quia omni proponenti bonum Deus cooperatur (Rom. VIII) .

Ad inertiam autem calcandam, Apostoli praecepta [Col. 0136B] replicemus, quibus se mori quotidie testabatur (I Cor. XV) : similiter et nos humanae conditionis vitam ancipitem retractantes, non peccabimus. Cum enim excitati a somno, ad vesperam nos pervenire dubitemus, et quieti corpora concedentes, de lucis non confidamus adventu, et ubique naturae ac vitae incertae memores, Dei nos intelligamus providentia gubernari; hoc modo non delinquemus, aut aliqua fragili cupiditate raptabimur; sed nec irascemur quidem adversus aliquem, nec terrenos congregare thesauros ambiemus: quin potius metu quotidiani recessus, et sejungendi corporis jugi meditatione, omnia caduca calcabimus. Cessabit mulierum amor, libidinis exstinguetur incendium, invicem nobis debita nostra donabimus, ante oculos semper habentes [Col. 0136C] ultimae retributionis adventum: quia major formido judicii et poenarum timor horridus, simul et lubricae carnis incentiva ⁜ (31) dissolvit, et ruentem animam quasi ex aliqua rupe sustentat ⁜ (32) . Ideoque precor ut ad finem propositi omni labore tendamus (Philip. III) . Nemo post tergum respiciens Lot imitetur uxorem (Gen. XIX) , praesertim cum Dominus dixerit nullum ponentem manum super aratrum et respicientem retrorsum, dignum esse regno coelorum (Lucae IX) . Respicere autem retrorsum nihil aliud est quam in eo poenitere quod coeperis, et mundanis rursus desideriis obligari.

Nolite, quaeso, virtutis tanquam impossibile nomen pavere, nec peregrinum vobis aut procul positum videatur hoc studium, quod ex nostro pendet [Col. 0136D] arbitrio ⁜ (33) . Hujus operis homini inserta natura est ⁜ (34) , et ejusmodi res est, quae nostram tantummodo exspectat voluntatem. Graeci studia transmarina sectentur ⁜ (35) , et in alieno orbe constitutos, inanium litterarum quaerant magistros; nobis vero nulla proficiscendi ⁜ (36) , nulla transfretandi fluctus necessitas imminet, in omni sede terrarum constituta sunt regna coelorum. Unde et Dominus in Evangelio ait: Regnum Dei intra vos est (Lucae XVII) ; virtus quae in nobis est, mentem tantum requirit humanam. Cui enim dubium est quia naturalis animae puritas, si nulla fuerit extrinsecus sorde polluta, fons sit et origo omnium virtutum? Bonam eam necesse est creaverit bonus Creator. Quod si forte cunctabimur, [Col. 0137A] audiamus Jesum filium Nave populo dicentem: Rectum facite cor vestrum ad Dominum Deum Israel (Josue XXIV) . Nec Joannes dissonam tulit de virtute sententiam. praedicans: Rectas facite semitas ejus (Lucae III) . Siquidem hoc est rectam esse animam, cum ejus principalis integritas nulla vitiorum labe maculatur; si naturam mutaverit, perversa tunc dicitur; si bona conditio servetur, et virtus est. Animam nostram commendavit nobis Dominus, servemus depositum quale accepimus. Nemo causari potest extrinsecus situm, quod in se nascitur; facturam suam qui fecit agnoscat, opus suum inveniat ut creavit. Sufficit nobis naturalis ornatus; ne deturpes, homo, quod tibi largitio divina concessit. Opera Dei immutare velle, polluere est.

[Col. 0137B] Illud etiam sollicite providere debemus, ut tyrannicam irae superemus insaniam, quia scriptum est: Iracundia viri justitiam Dei non operatur (Jac. I) . Et iterum: Desiderium concupiscens parit peccatum, quo perfecto, mors gignitur (Ibid.) . Divinae vocis praeceptum est (Prov. IV) , ut jugi custodia tueamur animam nostram, 42 quia exercitatos ad supplantandum habemus inimicos, daemones scilicet, contra quos nobis, secundum apostolicam contestationem, pugna sine intermissione est. At enim: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates hujus mundi, adversus spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) . Ingens eorum turba istum pervolat aerem, non procul a nobis hostium caterva discurrit. Et diversitatem [Col. 0137C] quidem eorum non est meae parvitatis exponere, sed hanc majoribus concedo rationem. Quod autem in promptu est, et ignorare non expedit, dolos scilicet eorum adversum nos compositos breviter indicabo.

Hoc primum debemus mentibus affigere, nihil Deum fecisse quod malum est ⁜ (37) , nec ab ejus institutione daemonum coepisse principia: perversitas ista, non naturae, sed voluntatis est vitium. Boni etenim, utpote a Deo conditi, ex proprio mentis arbitrio ad terras ruere de coelis; ibique in coeni sordibus volutati, gentilitatis impias constituere culturas; et nunc de nobis torquentur invidia, atque universa mala commovere non cessant, ne pristinis eorum sedibus succedamus.

[Col. 0137D] Diversa autem eorum et partita nequitia est ⁜ (38) . Quidam enim ad summum nocendi verticem pervenere, alii ex comparatione pejorum videntur esse leviores; atque omnes pro possibilitate virium, diversa contra singulas sumpsere certamina. Idcirco necessarium est donum spirituum discernendorum a Domino petere (I Cor. XII) , ut possimus tam fraudes eorum quam studia pervidentes, adversus disparem pugnam unum Dominicae crucis elevare vexillum. Hoc munere Paulus accepto, docebat dicens: Non enim ejus ignoramus astutias (II Cor. II) . Ad cujus exemplum etiam nos oportet ex his quae passi sumus, mutuis nos invicem instruere sermonibus.

Hostile illis contra omnes Christianos, maxime [Col. 0138A] vero contra monachos et virgines Christi, odium est. Eorum semitis laqueos praetendunt, eorum mentes impiis atque obscoenis cogitationibus nituntur evertere; sed nihil vobis in hoc terroris incutiant. Fidelium enim orationibus atque jejuniis ad Dominum statim corruunt; nec tamen si paululum cessaverint, prorsus plenam putetis esse victoriam. Solent etiam saucii gravius assurgere, et mutata arte pugnandi, cum in cogitatione nihil egerint, pavoribus terrent, assumentes nunc mulierum, nunc bestiarum, nunc serpentium formas, necnon et ingentia quaedam corpora, et usque ad tectum domus porrectum caput, infinitas species et militum catervas. Quae omnia ad primum quodque crucis signum evanescunt ⁜ (39) . His quoque agnitis fallaciarum modis, incipiunt praesagire, [Col. 0138B] et futurorum dierum eventus velle praedicere. Cumque et in his contempti fuerint, ipsum jam suae nequitiae principem ac totius mali summitatem, ad subsidium sui certaminis vocant.

CAP. XVI.—Crebro denique Antonius talem a se visum diabolum asserebat, qualem et beatus Job, Domino revelante, cognoverat (Job XLI) . Oculi ejus ac si species Luciferi, ex ore ejus procedunt lampades incensae. Crines quoque incendiis sparguntur, et ex naribus ejus fumus egreditur, quasi fornacis aestuantis ardore carbonum. Anima ejus ut pruna, flamma vero ex ore ejus glomeratur. Cum hujusmodi terroribus visus est princeps daemonum, inquit Antonius, et ingentia saepe, ut dixi, promittens, impietatis suae defurit lingua magniloqua. De qua [Col. 0138C] Dominus triumphavit, ad Job dicens (Ibid.) : Arbitratur enim ferrum ut paleas, aeramentum ut lignum putridum, maria ut terram, tartarum profundi tanquam captivum aestimavit, abyssum ut deambulatorium. Per prophetam quoque increpat, dicens: Persequens comprehendam (Exodi XV) , et omnem orbem terrarum manu mea ut nidum obtinebo, et ut ova derelicta auferam (Isaiae X) . Sic iniquus funereas evomens voces, bene viventium aliquos frequenter illaqueat, sed nos nec ejus pollicitationibus credere, nec minas formidare debemus; fallit enim frequenter, nihilque verum promittit. Nam si non mendacia cuncta loqueretur, quomodo talia et tam infinita promittens, hamo crucis ut draco aduncatus a Domino est ⁜ (40) , et capistro ligatus ut jumentum, [Col. 0138D] et quasi mancipium fugitivum vinctus circulo, et armilla labia perforatus (Job XL) , nullum omnino fidelium devorare permittitur? Nunc miserabilis ut passer, ad ludum irretitus a Christo est ⁜ (41) , nunc comites suos quasi scorpiones et serpentes, calcaneo Christianorum substratos gemit. Ille qui universa maria a se deleta plaudebat, ille qui orbem terrarum manu sua teneri pollicebatur, ecce a vobis vincitur, ecce me adversum se prohibere non potest disputantem. Contemnenda est, filioli, penitus cum inanibus verbis superba jactantia; fulgor ille, qui lucere se simulat, non veri splendor est luminis, sed quibus arsurus est indicat flammas. Nam dicto citius recedens, suarum secum refert simulacra poenarum.

[Col. 0139A] Solent etiam cum modulatione nonnunquam apparentes psallere, proh nefas! ad haec et impuro ore sacra Scripturarum eloquia meditantur. Frequenter enim legentibus nobis, quasi Echo ad extrema verba 43 respondent. Dormientes quoque excitant ad orandum, ut totius noctis somnum eripiant; plerosque etiam, dum se in monachorum nobilium habitu transferunt, monachos coercent, et pristina, quibus conscii sunt, peccata imputant; sed spernendae sunt eorum increpationes, et admonitiones jejunandi, vigiliarum quoque fraudulenta suggestio. Ob id enim familiares nobis species assumunt, ut affinitate virtutum nocentes, facilius virus interserant, et innocentes quosque per speciem honestatis elidant. Impossibile postea durumque hoc studium praedicant, [Col. 0139B] ut dum onerosum esse videtur quod coeptum est, ex desperatione taedium, et ex taedio succedat ignavia. Idcirco propheta missus a Domino, luctuosa denuntians, sublimi voce dicebat: Vae qui potat proximum suum subversione turbida (Habac. II) . Hujusmodi enim exhortamenta, depravatoria sunt itineris, quod ducit ad coelum. Idcirco cum venisset Dominus ad terras, et vera de eo daemones inviti praedicarent, (vere enim dicebant [Lucae IV] : Tu es Christus Filius Dei vivi), vociferantium ora claudebat, qui vinctas hominum linguas solvebat, ne cum praeconio veri perversitatis venena miscerent; et ut nos ejus exemplo, etiamsi profutura suaderent, in nullo his commodaremus assensum, quia profecto non congruit nos post libertatem a Domino concessam, et Scripturarum [Col. 0139C] praecepta vitalia, a diabolo vivendi capere consilia, qui suum deserens ordinem, sacrum Christi temeravit imperium. Propterea etiam Dominus eum de Scripturis loquentem jubebat tacere, quia peccatori dicit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX) ? Omnia daemones simulant, colloquuntur saepe cum fratribus, saepe cum turba inconditos excitant sonitus, manus apprehendunt, sibilant, insipienter cachinnant, ut vel in puncto peccati Christianum pectus introeant. Cumque ab universis fuerint repulsi, ad extremum debilitatem suam lamentatione testantur. Et Dominus quidem quasi Deus, et suae conscius majestatis, obmutescere his imperabat; nos autem vestigiis sanctorum inhaerentes, eamdem gradiamur [Col. 0139D] viam, qui memoratas subtilius fallacias pervidentes, canebant: Cum consisteret adversum me peccator, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII) . Et iterum: Ego vero tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum; et factus sum ut homo non audiens (Psal. XXXVII) . Christus silentium ut Dominus imperavit, nos diabolo nihil credamus, et vincemus. Si orare compellunt, si jejunia suadent, non ex eorum nos monitis, sed ex nostra consuetudine id agamus. Denique etiam si irruentes mortem nobis intentare videantur, ridendi potius sunt quam timendi, quia cum sint debiles, minantur cuncta, nec faciunt. Equidem de istis jam transitorie me dixisse memini, [Col. 0140A] tamen eadem nunc explicanda sunt latius, quia non mediocrem affert repetitio cautelam.

Adveniente Domino, destructus est inimicus ⁜ (42) , et omne penitus ejus robur elanguit. Propter quod pristinae virtutis memor, quasi tyrannus jam senescens, cum ruisse se videat, in perniciem grassatur humanam; nec tamen potest firmum Deo pectus cogitationum et caeterarum fraudum arte pervertere. Nam luce clarius est quoniam adversarii nostri, cum nec humana carne sint septi, ut causari valeant, idcirco nos a se non posse superari, quia, clauso ostio interiore ⁜ (43) , intrare non valeant. Et revera si fuissent hoc fragili corpore colligati, observato introitu, iisdem negaretur accessus. Cum autem (ut diximus) hoc impedimento sint liberi, et obstructa [Col. 0140B] penetrent, atque in omni licenter volitent aere, manifestum est ob enervationem eorum permanere ecclesiae corpus illaesum. Denique satellites impii cum principe suo diabolo, quem Salvator in Evangelio homicidam et patrem malitiae ab initio fuisse firmat (Joan. VIII) , nobis adversum se dimicantibus fortiter, nullo modo cessissent, si potestas eorum non fuisset ablata. Nam si mentior, cur nobis, Satanas, parcis, qui ubique discurris? cur, qui nullo clauderis loco, adversum te bene viventium et disputantium non potes labefactare constantiam?

Sed fortasse nos diligis, quos quotidie conaris obruere; aut credibile est te esse bonitatis magistrum, et favere magis optimis quam nocere? Et quid tam charum tibi esse potest quam laedere, maxime eos [Col. 0140C] qui tuis sceleribus viriliter repugnant, secundum quod scriptum est: Quia abominatio est pietas peccatori (Eccli. I) . Quis tam secundum ad malitiam possidet pectus? quis tam meditatas implere conatur insidias? Scimus te impurissimum cadaver; scimus quia idcirco vivimus Christiani, et contra te nobis est secura congressio, quia infirmatus es a Domino. Ideo de tuis confoderis jaculis, quia minationem tuam non sequitur effectus: quod si fallimur, cur cum terrore simulato, cur magnitudine corporum nostram aggrederis fidem? Si voluntatem sequitur possibilitas, tantum tibi velle sufficiat. Is enim potentiae mos est, non extranea fallaciae adjumenta conquirere, sed sua virtute implere quod cupiat. At nunc dum theatrali mutatione formarum ⁜ (44) , quasi rudem infantiam scenica 44 [Col. 0140D] niteris simulatione deludere, exhaustas vires manifestius probas. Nunquidnam verus ille angelus contra Assyrios missus a Domino (IV Reg. XIX) , aut populorum eguit societate, aut sonitus quaesivit, aut plausus; et non potius tacitam exercens potestatem, centum octogintaquinque millia hostium, sermone velocius, juxta jubentis Domini prostravit imperium? Vos ergo cum fragiles sitis viribus, perpetuus vos consequitur interitus.

CAP. XVII.—At dicet aliquis: Cur diabolus egrediens, beati Job omnem in ruinam impulit domum (Job I) ? cur ejus opibus penitus dissipatis, parietum quoque fundamenta subvertens, unum numerosae sobolis coacervavit sepulcrum (Ibid., II) ? cur ipsum ad [Col. 0141A] extremum diri vulneris novitate percussit? Qui hoc opponit, audiat e diverso: non diabolum potuisse hoc, sed Dominum, a quo potestas adversum nos dupliciter datur, vel ad gloriam, si probamur, vel ad poenam, si delinquimus. Quin potius ex hoc animadvertat, ne contra unum quidem hominem diabolum quidquam potuisse, si non potestatem accepisset a Domino. Nullus enim quod suae ditionis est ab alio deprecatur. Sed quid Job memoro, quem nec expetitum potuit vincere? sed nec contra jumenta quidem ejus, nec contra oves suas, sine concessu Dei proprium robur exercuit. Sic etiam in Evangelio scriptum est: Daemones autem rogabant eum, dicentes: Si ejicis nos hinc, mitte nos in gregem porcorum (Matth. VIII) . Quomodo igitur qui porcorum expetunt mortes, imaginem [Col. 0141B] Dei hominem, et tam charum Conditori animal suo valebunt jure pervertere?

Magna, dilectissimi, adversum daemones ⁜ (45) arma sunt vita sincera et intemerata ad Deum fides. Credite mihi experto: pertimescit Satanas recte viventium vigilias, orationes, jejunia, mansuetudinem, voluntariam paupertatem, vanae gloriae contemptum, humilitatem, misericordiam, irae dominatum, et praecipue purum cor erga Christi amorem. Novit teterrimus coluber, ex praecepto Domini sub justorum se jacere vestigiis, qui ait: Ecce dedi vobis potestatem calcare super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Lucae X) .

Si autem et divinationem se habere simulantes, venturos fratres nuntiaverint, et adfuerint quos venire [Col. 0141C] praedixerant, nec sic fides est commodanda mendacibus: ob id enim praecessere venientes, ut credulitas sibi paretur ex nuntio, et postea aditus ex credulitate fallaciae. Verum in hoc nullum Christiano debet esse miraculum, cum non tantum qui levitate naturae per cuncta discurrunt, valeant pervenire gradientes; sed homines quoque equorum velocitate praevecti, nuntiant adfuturos. Non enim ea quae nondum fieri coepta sunt referunt, quia Deus solus conscius est futurorum (Dan. XIII) ; sed quorum conspiciunt in actu initium, eorum sibi tanquam fures apud ignaros vendicant notionem. Nam quantos nunc putatis qui possint velocitate puerili istum coetum nostrosque contra se sermones, ante relatum alicujus hic positi, longe manentibus indicare? Hoc quod dico vobis, [Col. 0141D] perspicuum fieri potest exemplis. Si quis a Thebaide aut alicujus regionis oppido coeperit proficisci, et hunc daemones viderint in itinere ambulantem, pernicitate memorata possunt praedicere venientem. Ita et de Nili inundatione solemni ⁜ (46) , cum multas in Aethiopia viderint pluvias, e quibus fluvius intumescens, ultra alveum effluere consuevit, praecurrentes ad Aegyptum, nuntiant amnis adventum. Hoc autem et homines, si illis celeritatis esset tanta natura, facile nuntiarent. Ut enim speculator beati David ad verticem loci celsioris ascendens (II Reg. XVIII) , prior quam hi qui in terra erant prospiciens venientes, non quaedam incerta de futuris, sed de his qui venire coeperant nuntiabat; sic et daemones cura pervigili omnia [Col. 0142A] considerantes, rapido cursu sibi invicem nuntiant. Sed si forte contigerit ut Dei nutu ad finem coepta non veniant, hoc est, si aut viator e media regrediatur via, aut suspensae nubibus aquae ad altum coeli cardinem deferantur, tunc decipientium una cum credentibus error aperitur. Haec gentilitatis fuere principia, his praesagitorum dolis apud delubra daemonum quondam credebantur oracula: quae adventu Domini nostri Jesu Christi, indicto sibi silentio ⁜ (47) , obmutuerunt, suosque perdidere captivos. Quis (rogo) aut medicum ex observatione morborum, cum animae aestuantis incendium de venarum pulsu levi digitorum scrutatur attactu, divinam arbitratur habere notitiam? Quis gubernatorem navigationis suae viam inter coeli sidera requirentem majestatis honore veneratur? Quis [Col. 0142B] agricolam de aridis aestatis fervoribus, aut de hiemali aquarum largitate vel frigore disputantem, non potius experientia laudat, quam dei consecrat nomine?

Verum, ut concedamus paulisper vera daemones nuntiare, respondete mihi, quis fructus est nosse venientia? Nunquid aut sciens haec aliquando laudatus, aut punitus est nesciens? In hoc unusquisque sibi praeparat, seu tormenta, seu gloriam, si vel negligat Scripturarum mandata, vel faciat. Nullus ob id nostrum hanc arripuit vitam, ut habeat praescientiam futurorum, sed ut praeceptis Domini 45 obediens, amicus esse incipiat de servo. Curandum est non praescire quae veniunt, sed implere quae jussa sunt; nec institutionibus bonis hanc flagitare mercedem, cum magis debeamus victoriam contra diabolum ab auxiliatore [Col. 0142C] Domino postulare. Sed si forte aliquis hoc libenter assumat, ut futura cognoscat, habeat purum cor; quia credo animam Deo servientem, si in ea perseveraverit integritate qua nata est ⁜ (48) , plus scire posse quam daemones. Talis erat anima Elisaei, quae aliis incognitas virtutes faciebat.

CAP. XVIII.—Nunc jam caeteras vobis daemonum explicabo fallacias. Solent nocte venientes, angelos Dei se fingere, laudare studium, mirari perseverantiam, futura praemia polliceri. Quos cum videritis, tam vos quam domos vestras crucis armate signaculo, et confestim solventur in nihilum: quia metuunt illud trophaeum in quo Salvator aereas exspolians potestates, eas fecit ostentui. Solent etiam variis simulationibus membra torquere, et nostris procaciter [Col. 0142D] offerre se visibus, ut mentem pavore, et corpus horrore concutiant. Sed et in hoc fides Deo tuta fugat eos quasi infirma ludibria.

Non est autem difficilis bonorum spirituum malorumque discretio ⁜ (49) , quae sic Deo tribuente panditur: Sanctorum angelorum amabilis et tranquillus aspectus est, quia non contendunt neque clamant, neque audiet aliquis vocem eorum; verum tacite leniterque properantes, gaudium, exsultationem, fiduciam pectoribus infundunt, siquidem cum illis est Dominus, qui est fons et origo laetitiae. Tunc mens nostra non turbida, sed lenis et placida angelorum luce radiatur; tunc anima coelestium praemiorum aviditate flagrans, effracto (si posset) humani [Col. 0143A] corporis domicilio, et membris exonerata mortalibus, cum his quos videt abire festinat ad coelum. Horum tanta benignitas est, ut si quis pro conditione fragilitatis humanae, miro fuerit eorum fulgore perterritus, omnem continuo ex corde auferant metum. Ita Gabriel cum Zachariae loqueretur in templo (Lucae XII) ; et angeli cum divinum Virginis partum pastoribus nuntiarent (Matth. XXVIII) , et qui Dominici corporis agebant excubias, securis videntium se mentibus ostendentes, ne metuerent imperabant. Metus enim non tantum ex pavore animi, quantum ex magnarum rerum saepe incutitur aspectu. Pessimorum vero vultus truces, sonitus horridi, sordidi cogitatus, plausus motusque indisciplinatorum adolescentum vel latronum; e quibus confestim timor [Col. 0143B] animae, sensibus torpor incutitur; odium Christianorum, monachorum moeror et taedium, suorum recordatio, metus mortis, cupido nequitiae, lassitudo virtutis, cordis hebetatio. Si igitur post timorem horrore conceptum, successerit gaudium et ad Deum fiducia atque ineffabilis charitas, venisse sciamus auxilium, quia securitas animae praesentis majestatis indicium est. Sic namque et Abraham patriarcha videns Deum, gavisus est (Joan. VIII) ; et Joannes cum Mariam supervenisse sentiret, quae in sacri ventris hospitio universitatis gestabat parentem, exsultavit necdum natus in gaudium. (Lucae I) . Si autem incussa formido permanserit, hostis est qui videtur: quoniam nec refovere novit, ut Gabriel paventem Virginem ne timeat jubet (Lucae I) ; et [Col. 0143C] sicuti pastores nuntio consolati sunt (Ibid.) . Quinimo pavorem duplicat, et usque ad profundam impietatis foveam, ut sibi homines prosternantur impellit. Exinde misera gentilitas, dominicae interdictionis ignara, falso daemones deos opinata est. Christianorum autem populos his fallaciis irretiri non passus est Dominus, qui diabolum in Evangelio audacter sibi principatum omnium praesumentem repulit, dicens: Vade retro, Satana. Scriptum est enim: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV; Deut. VI et X) . Horum verborum etiam nobis licentia est tributa; quia idcirco locutus est talia, ut similitudo tentamentorum auctoris nostri frangeretur eloquiis.

CAP. XIX—Illud quoque, mei charissimi, admoneo, [Col. 0143D] ut vitae magis sit vobis, quam signorum sollicitudo. Nullus ex vobis haec faciens, aut ipse superbia intumescat, aut despiciat eos qui facere non possunt. Conversationem magis scrutamini singulorum: in hac vita et imitari vos quae perfecta sunt convenit, et implere quae desunt. Nam signa facere non est nostrae parvitatis, sed Domini potestatis, qui ad discipulos gloriantes, in Evangelio ait: Ne gaudeatis quia daemones vobis subjecti sunt, sed quod nomina vestra scripta sunt in coelis (Lucae X) . Nominum enim in libro vitae conscriptio, testimonium est virtutis et meriti; expulsio autem Satanae, largitio Salvatoris est. Unde his qui non in vitae laboribus, sed in prodigiis exsultabunt, dicentibus: Nonne in [Col. 0144A] nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus (Matth. VII) ? respondebit Dominus: Amen dico vobis, non novi vos, discedite a me, operarii iniquitatis. Non enim novit Dominus vias impiorum. Hoc ergo magnopere postulemus, ut donum spirituum discernendorum mereamur accipere; quo, secundum sententiam Scripturarum, omni spiritui non credamus (I Joan. IV) .

CAP. XX.—Volueram quidem jam finire sermonem, et silentio premere quaecunque meae acciderant 46 parvitati; sed ne putetis me frustra commemorasse quae evenire non possent, idcirco (licet insipiens fiam, tamen Dominus, qui secretae mentis est inspector, novit non me causa jactantiae, sed vestri gratia profectus hoc facere, pauca replicabo de [Col. 0144B] plurimis. Quoties me nimiis laudibus efferre conati sunt, cum a me in nomine Domini maledicta reciperent ⁜ (50) ! quoties augmenta Nili fluminis futura dixerunt, cum a me audirent: Et hoc ad vestram quid pertinet curam? quoties minitantes ut milites armati, scorpionibus, equis, belluis, et variis serpentibus circumdederunt me, et domum in qua eram repleverunt, cum ego e contra psallerem: Hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri magnificabimur (Psal. XIX) . Et statim misericordia Christi fugabantur. Quodam autem tempore cum ingenti luce venientes, dixerunt: Venimus, Antoni, nostrum tibi praebere fulgorem. Et ego, clausis oculis, quia lucem diaboli dedignabar aspicere. orabam, et dicto citius impiorum lumen exstinguebatur. [Col. 0144C] Post menses autem paucos, cum coram me psallerent, et de Scripturis sibimet sermocinarentur, ego tanquam surdus non audiebam. Commoverunt aliquando monasterium meum ⁜ (51) , et ego mente immobili Dominum deprecabar. Saepe strepitus, saepe saltationes, saepe sibilos ingesserunt; et me psallente, sonus eorum in voces flebiles vertebatur

Creditisne, filioli, quod dicturus sum vobis? Vidi aliquando diabolum excelsum corpore, qui se Dei virtutem et providentiam ausus est dicere, et ait ad me: Quid vis, ut a me tibi donetur, Antoni? At ego sputaculum ⁜ (52) maximum in os ejus ingeminans, totum me in eum Christi nomine armatus, ingessi: et statim ille procerus aspectu inter medias manus [Col. 0144D] exolevit. Jejunanti etiam mihi visus est ut monachus; et panes offerens, his sermonibus suadebat ut vescerer, et huic aliquid indulgerem corpusculo: Et tu, inquit, homo es, et humana fragilitate circumdaris; labor paululum conquiescat, ne aegritudo subripiat. Illico luridam faciem serpentis agnovi; et cum ad consueta Christi munimenta confugerem, tanquam per fenestram fumus laberetur, evanuit. Auri quoque decipulam mihi in deserto frequenter tetendit; quod ideo offerebat, ut aut visu irretiret me aut tactu commacularet. Saepe quoque me a daemonibus non denego verberatum. Canebam autem sic: Nullus me separabit a charitate Christi (Rom. VIII) . Ad cujus vocis auditum, in se invicem defurentes, non meo, [Col. 0145A] sed Domini fugabantur imperio, qui ait (Lucae X) : Vidi Satanam quasi fulgur cadentem de coelo. Haec ergo, filioli, apostolici memor eloquii, in me transformavi, ut propositum vestrum nec daemonum terror, nec aliqua lassitudo dissolveret.

Sed quoniam ob vestram utilitatem multa memorando, insipiens factus sum, et hujus rei vobis impertiri cupio notionem, quam veram esse nullus ambigat audientium. Pulsavit aliquando daemon monasterii ostium: egrediens, video hominem enormi sublimitate, porrectum caput usque ad coelum. Cum ab hoc quisnam esset inquirerem, ait: Ego sum Satanas. Et ego: Quid, inquam, hic quaeris? Respondit: Cur mihi frustra imputant monachi? cur mihi omnes Christianorum populi maledicunt? Et [Col. 0145B] ego: Juste faciunt, tuis enim frequenter molestantur insidiis. At ille ait: Nihil ego facio, sed ipsi se invicem turbant. Nam ego miserabilis factus sum. Rogo, nonne legisti: Quia defecerunt inimici frameae in finem, et civitates eorum destruxisti (Psal. IX) ? En nullum jam habeo locum, nullam possideo civitatem, jam mihi nulla sunt arma: per omnes nationes cunctasque provincias Christi personat nomen, solitudines quoque monachorum stipantur choris. Ipsi se, quaeso, tueantur, et me sine causa non lacerent. Tunc ego Dei gratiam cum alacritate miratus, sic ad eum locutus sum: Non tuae veritati, quae nulla est, tam novam et tam inauditam ascribo sententiam. Nam cum fallaciae caput sis, hoc sine mendacio coactus es confiteri. Vere enim Jesus tuas funditus [Col. 0145C] subruit vires, et honore nudatus angelico, volutaris in sordibus. Vix dum verba compleveram, et ille sublimis aspectu Salvatoris nominatione dejectus est.

Quae ergo jam, o filioli, poterit residere cunctatio? quae trepidatio manebit ulterius? Quis nos eorum turbo poterit convellere? Securae sint animae singulorum: non sibi fingat vana cogitatio vana discrimina; non aliquis timeat a diabolo sublatum ad praecipitia se posse deferri. Pellatur omnis anxietas; Dominus enim, qui nostros prostravit inimicos, manens, ut promisit, in nobis (Joan. XIV) , a variis nos Satanae munivit incursibus. En ipse diabolus, qui hujusmodi cum suis satellitibus exercet astutias, nihil se posse contra Christianos fatetur.

Jam curae Christianorum et monachorum sit ne [Col. 0145D] per eorum inertiam vires daemonibus praebeantur. Nam quales nos et nostras repererint cogitationes, tales se nobis praestare consueverunt. Et si quod in pectoribus malae mentis et pavoris semen invenerint, quasi latrones, qui deserta obtinent loca, coeptos cumulant timores, et crudeliter imminentes, infelicem puniunt animam. 47 Si autem alacres fuerimus in Domino, et futurorum bonorum cupido nos succenderit; si semper omnia manibus Dei committamus, nullus daemonum ad expugnandum valebit accedere; magis enim, cum munita in Christo corda conspexerint, confusi revertentur. Ita et Job firmatum in Domino diabolus refugit; et infelicissimum Judam exspoliatum fide, vinculis captivitatis innexuit. [Col. 0146A] Una est ergo ratio vincendi inimicum, laetitia spiritualis, et animae Dominum semper cogitantis jugis recordatio: quae daemonum ludos quasi fumum expellens, persequetur adversarios potius quam timebit. Non est enim nescius Satanas ignium futurorum, et aestuantis gehennae copiosa novit incendia.

Sed ut mea jam claudatur oratio, illud in finem commemoro: Cum aliqua se vobis obtulerit visio, audacter requirite, quis sit ille, et unde venerit; ac sine mora, si sanctorum fuerit revelatio, angelica consolatione timor vertetur in gaudium. Si vero diaboli fuerit oblata tentatio, fidelis animae percunctationibus evanescet; quia maximum est securitatis indicium, interrogare quisnam est et unde. Sic et [Col. 0146B] Nave filius auxiliatorem suum interrogando cognovit (Josue V) ; nec Danielem percontantem latere potuit inimicus (Dan. X) .

Postquam Antonius dicendi finem fecit, laetantibus cunctis, in aliis virtutis cupido exardescebat, in aliis infirma refovebatur fides, ex aliorum mentibus falsae opiniones pellebantur, ex aliorum sensibus inanium terrorum pellebatur accensio: simulque universi, cum jam daemonum insidias contemnerent, mirabantur in Antonio tantam gratiam spirituum discernendorum, quam Domino tribuente perceperat.

CAP. XXI.—Erant igitur in monte monasteria tanquam tabernacula, plena divinis choris psallentium ⁜ (53) , legentium, orantium: tantumque jejunandi et vigiliarum ardorem cunctorum mentibus sermo [Col. 0146C] ejus afflaverat, ut futurae spei aviditate, ad charitatem mutuam et misericordias indigentibus exhibendas jugi studio laborarent, qui infinitam regionem quamdam, et oppidum a mundana conversatione sejunctum, plenum pietatis et justitiae videbantur incolere. Quis tantum monachorum agmen aspiciens, quis virilem illum concordiae coetum cernens, in quo nullus nocens, nulla detractio susurronis, sed multitudo abstinentium et certamen officiorum erat, non in hanc statim erumperet vocem: Quam bonae domus tuae, Jacob! tabernacula tua, Israel, tanquam nemora obumbrantia, tanquam paradisus super fluvios, tanquam tabernacula quae fixa sunt a Domino, tanquam cedri circa aquas (Num. XXIV) !

CAP. XXII.—Dum haec ita geruntur, quibus in [Col. 0146D] dies beatae vitae studium cresceret, Antonius mansionum in coelo positarum recordans, et praesentis vitae despiciens inanitatem, quasi parva essent quaecunque jam gesserat, separatus a fratribus instituebatur. Cumque eum sive cibum sive somnum indulgere corpusculo, aut alias naturae necessitates, cogeret humana conditio, miro afficiebatur pudore, quod tantam animae libertatem modici carnis termini coercerent. Nam frequenter cum fratribus sedens, a cibo cui fuerat appositus, memoria escae spiritualis, abstrahebatur. Edebat tamen, utpote homo, saepe solus, saepe cum fratribus. Et cum haec mira (ut praedixi) ageret, cum confusione animae adhibendam magnopere corpori diligentiam persuadebat [Col. 0147A] dicens, nec corpus esse penitus enecandum, ne operatio contra voluntatem Creatoris dissolveretur; et nec ob id omne studium animae conferendum, ne vitiis superata corporeis, ad aeternas inferni tenebras truderetur; quinimo indultum sibi in carne imperium vindicans, domicilium suum, ut apostolus Paulus (II Cor. XII) , ad tertium coelum sublevaret. Asserebatque hoc a Salvatore praeceptum, in quo ait: Nolite solliciti esse animae vestrae quid manducetis aut quid bibatis, nec corpori quid vestiamini, quia haec gentes quaerunt; vester autem Pater novit quod indigetis his omnibus. Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .

CAP. XXIII.—His rebus transactis, cum persecutio [Col. 0147B] impiissima Maximiani ⁜ (54) furore vesano vastaret Ecclesiam, sanctis quoque martyribus Alexandriam perductis, relicto et ipse monasterio secutus est futuras Christi victimas, dicens: Pergamus ad gloriosos fratrum triumphos, aut ipsi congrediamur, aut spectemus alios praeliantes. Et amore quidem jam martyr erat, sed cum tradere se ultro non valeret, et sociari confessoribus in metallis vel in carceribus constitutis, magna cum libertate et cura ingrediens ad judicem, exhortabatur, ne terrore impiorum subacti, Dominum negarent. Jamque sententia coronatos exsultans, quasi ipse vicisset, usque ad locum felicis sanguinis prosequebatur. Quamobrem motus judex, ob Antonii sociorumque ejus constantiam, praecepit nullum penitus monachorum aut observare judicium, [Col. 0147C] aut in civitate versari. Et caeteris quidem omnibus in illa die placuit abscondi; Antonius autem impavidus, neglecto persecutoris imperio, lavit ependyten suum ⁜ (55) . Et alia die, stans in quodam eminenti loco, 48 candente praecinctus veste ⁜ (56) , procedentem judicem suo provocabat aspectu, flagrans cupiditate martyrii; ostendebatque nobis, contemptorem poenarum et mortis in Christianis animum perseverare debere, intantum, ut contristaretur quia volenti pati pro Dei nomine martyrium non dabatur. Sed Dominus qui suo gregi parcebat, magistrum servavit Antonium, ut institutum (sicuti factum est) monachorum non solum oratione ejus, sed et conspectibus firmaretur. Nunquam tamen a sanctorum confessorum vestigiis separatus est, quin, anxia circa eos [Col. 0147D] cura et charitatis vinculis colligatus, magis carcerem patiebatur exclusus. Postquam autem persecutionis turbo defluxerat, et beato episcopo Petro jam ob martyrii gloriam coronato ⁜ (57) , ad pristinum monasterium regressus, quotidianum fidei ac conscientiae martyrium merebatur, acrioribus se jejuniis vigiliisque conficiens ⁜ (58) , vestimento cilicino intrinsecus, desuper pellicio utebatur, nunquam corpus lavans, nunquam pedibus sordes abluens, nisi cum per aquas transire necessitas compulisset. Nullus denique Antonii corpus nudum, antequam moreretur, unquam vidit.

CAP. XXIV.—Quodam autem tempore, cum ab omnium se amovisset oculis, et clauso monasterio neminem omnino susciperet, Martinianus militum [Col. 0148A] praepositus ⁜ (59) , cujus filia immundi spiritus infestationibus quatiebatur, pulsans ostium obsecrabat, ut suo pignori subveniret, et exiens, Deum pro filia precaretur. Tum ille aperire quidem minime voluit: prospiciens vero desuper, ait: O homo, quid meum poscis auxilium? mortalis et ego sum, et tuae socius fragilitatis; si autem credis in Christum, cui deservio, vade, et secundum fidem tuam ora Deum, et sanabitur filia tua. Confestim ille credens abiit; et invocato Jesu, filiam reduxit incolumem. Multa et alia mirabilia per illum Dominus operatus est, et merito; qui enim promisit in Evangelio, Petite, et dabitur vobis (Matth. VII) , invento qui ejus gratiam mereretur accipere, suam potentiam non negavit. Nam plures vexatorum ante monasterium ejus, clauso [Col. 0148B] introitu, dormientes, fidelibus per eum ad Christum precibus curabantur. Haec illi multitudo venientium, desideratam solitudinem auferens, taedio fuit.

Metuens itaque ne signorum copiosa concessio aut suos animos extolleret, aut alios plus de se quam videbant in ipso cogeret aestimare, ad superiorem Thebaidem pergere cogitavit, ubi nullus eum agnosceret. Et a fratribus acceptis panibus, sedebat super fluminis ripam, transitum navis observans. Illo talia cogitante, vox ad eum desuper facta est, dicens: Antoni, quo pergis, et quare? At ille intrepide, quasi consuetam vocem loquentis agnosceret respondit: Quoniam non sinunt me quiescere populi, idcirco ad superiorem Thebaidem ire optimum duxi; praecipue, quia ea exigor quae virtutem meae pusillanimitatis [Col. 0148C] excedunt. Et vox ad illum ait: Si ad Thebaidem vadas, et ad pastoralia ⁜ (60) , ut cogitas, pergas, majorem ac duplicem sustinebis laborem. Si autem vere quiescere cupis, vade nunc ad interius desertum. Cumque Antonius diceret: Quis mihi locum avium poterit ostendere, ignarus enim sum locorum? confestim ei qui loquebatur Saracenos indicavit, qui mercandi gratia ad Aegyptum venire consueverant. His appropinquans Antonius, rogavit ut se pariter abducerent in desertum. Nullus obnisus est, sed tanquam a Deo missum comitem suscipientes, amplexi sunt ejus societatem.

Tribus autem diebus et noctibus itinere confecto, invenit montem ⁜ (61) valde excelsum, ad cujus radices fons aquae dulcis labebatur, et campus haud magnus [Col. 0148D] totum ambiens montem, qui palmis perpaucis, et his neglectis, consitus erat. Hunc Antonius locum, quasi a Deo sibi offerretur, amplexus est. Is enim erat quem sibi ad fluminis ripam sedenti qui loquebatur ostenderat. Et primo quidem accipiens a comitibus panes, solus remansit in monte, nullo alio cum eodem conversante. Quasi propriam enim domum agnoscens, habebat locum illum. Saraceni quoque videntes ejus fiduciam, optato per eum transitu, panes eidem cum laetitia deferebant; necnon palmarum, licet mediocri, attamen aliquanto solatio refovebatur.

CAP. XXV.—Exinde cum fratres, agnito loco, tanquam ad patrem filii, sollicite alimenta transmitterent, videns Antonius quod ob suum refrigerium [Col. 0149A] multis onerosus labor indiceretur, et parcens etiam in hoc monachis, rogavit unum de advenientibus, ut sarculum sibi, bis acutum cum frumento deferret ⁜ (62) . Quibus allatis circumiens montem, haud grandem culturae aptum reperit locum, ad quem derivata aqua desuper poterat influere; ibique seminavit; atque exinde annuum sibi panem laborans, gaudebat, quod sine cujusquam molestia ex propriis manibus viveret in deserto. Sed cum rursus etiam illuc quidam venire coepissent, misertus est lassitudini eorum, et olus in parvo terrae cespite coluit, ut post asperum iter aliquo venientes solatio refoverentur. Hoc fratrum refrigerium et parvulam messem bestiae, propter aquas illuc convenientes, depastae 49 sunt: e quibus unam apprehendens dixit omnibus: Cur me laeditis, nihil [Col. 0149B] a me laesae? abite, et in nomine Domini ne huc appropietis ulterius. Quis non credat, post hanc denuntiationem, quasi timentes, nunquam illuc bestias appropinquasse? Sic Antonio impenetrabilia montium et deserti interiora captanti, orationibus etiam dedito, introeuntes fratres magnis vix precibus extorserunt, ut olivas et legumen et oleum, quod post menses aliquot ministrabant, dignaretur accipere, et senili modicum laxaret aetati

Proh nefas! quantas ibi conversans expertus est luctas. Vere, secundum quod scriptum est, non illi adversus carnem et sanguinem fuisse colluctationem, sed adversus principatus et potestates (Ephes. VI) ; ab his qui ad eum ingrediebantur agnovimus. Illi enim tumultus et voces populi, armorumque sonitus, [Col. 0149C] prorsus plenum montem daemonum multitudine sevidisse referebant: ipsum etiam quasi contra inimicos palam resistentem et fortiter colluctantem. Qui tamen et advenientes suo refovebat hortatu, et flexis genibus, armis quoque orationum omnem Satanae prosternebat exercitum. Admiratione plane dignum est, in tam immani solitudine, unum hominem nec daemonum quotidianas expavisse congressiones, nec tantarum bestiarum, quadrupedum sive reptilium, diversae cessisse feritati. Juste David cecinit: Qui confidunt in Domino, sicut mons Sion non commovebitur in aeternum (Psal. CXXIV) . Immobilem et tranquillam retinens animi firmitatem, et daemones fugabat, et feras, sicut scriptum est (Job. V) , secum pacificabat. Sed et diabolus, ut supra dictus propheta [Col. 0149D] ait (Psal. LXIII) , observans eum, frendebat dentibus suis; et ille Salvatoris auxilio, ab universis tutus perseverabat insidiis. Quadam ergo nocte cum pervigil Antonius obsecraret Dominum, tantos in monasterium ejus bestiarum greges coacervavit, ut omnes eremi belluas ⁜ (63) circum se aspiceret. Quae cum rictu oris morsum corpori minitarentur, intellexit hostis astutias, dixitque: Si a Domino in me vobis est tributa licentia, devorate concessum; si autem daemonum huc venistis impulsu, quantocius abite, quia Christi famulus sum. Ita factum est, et cum jubentis voce omnis bestiarum multitudo, quasi majestatis verbere caederetur, aufugit.

CAP. XXVI.—Non multi post haec fluxerant dies, [Col. 0150A] et alia oritur cum eodem hoste certatio. Operante illo (nam semper, ut venientibus pro his quae sibi detulerant, aliquod munusculum rependeret, laborabat) traxit quidam sportellae, quam texebat, tricinam sive funiculum ⁜ (64) . Ad cujus motum exsurgens, vidit bestiam pubetenus humanam faciem praeferentem quae exinde in asinum finiebatur. Post cujus aspectum, vexillum crucis in fronte sua pingens, hoc tantum ait: Christi servus sum, si ad me missa es, non fugio. Nullum in medio spatium, et statim informe prodigium dicto ocius cum satellitum turba fugit, et in medio cursu ruens exstinctum est. Ista autem explosi mors atque enecati prodigii, daemonum erat communis interitus; qui omni studio laborantes, Antonium a deserto deducere non valuerunt. Mirandis [Col. 0150B] plus miranda succedunt.

CAP. XXVII.—Non grande post ista tempus excesserat, et tantarum victoriarum homo fratrum precibus vincitur. A monachis enim rogatus, ut eos dignaretur invisere, una cum his profectus est, impositis camelo aqua et panibus, quia nusquam, praeter monasterii locum ex quo hauserant, potabilis aqua per arentem viam reperiebatur. Verum in medio itinere bibendi subsidia defecerunt. Ardor nimius, aestus intolerabilis, mortem cuncta minitantur. Circumeunt, et quaerunt saltem collectam pluviis lacunam, nihil prorsus remedii, nihil occurrit penitus ad salutem. Camelus quasi periturus et ipse aestuans dimittitur, aestuantis pectus exuritur, et sitis desperatione fervescit. Movit senem fratrum secum commune [Col. 0150C] discrimen, et vehementissime contristatus ingemuit. Dehinc ad solita precum auxilia confugiens, paululum ab eis secessit; ibique, genibus fixis, supplices manus tetendit ad Dominum. Nec mora, et ad primas rogantis lacrymas, in orationis loco fons ebulliens erupit, ibique exstincta sitis, et arentia membra refecta sunt, et plenis utribus inventum potant camelum. Ita enim casu evenerat, ut camelus errans per eremum, dum funiculum trahit, in quodam lapide ejusdem alligatione funiculi teneretur. Tandem confecto itinere ad monachos qui invitaverant pervenit. Tunc vero quasi patri omnes obviam occurrerunt et honorifico salutatu in oscula ejus et amplexus certatim ruunt. Proposito ferventi gaudet Antonius; et laetantibus de adventu suo cunctis, quasi xenia [Col. 0150D] ⁜ (65) de monte portans, spiritualia impartitur alimenta. Laudat veterum studia, hortator novorum. Sororem quoque jam vetulam virginem videns, et aliarum puellarum magistram, mira exsultatione sustollitur. Exinde, quasi diu abesset ab eremo, rursum festinavit ad montem.

CAP. XXVIII.—Plurimis jam ad illum venientibus, cum etiam vexati a daemonibus, malo necessitatis coacti, auderent deserta penetrare; quos ille consolans, et monachis in commune praecipiens, aiebat: Credite in Jesum fideliter: 50 mentem a malis cogitationibus, carnem ab immunditiis servate puram, et juxta eloquia divina, ne seducamini in saturitate ventris (Prov. XXIV) , odite vanam gloriam, orate [Col. 0151A] saepissime, psallite vespere, et mane, et meridie, et mandata Scripturarum revolvite. Recordamini gestorum, quae sancti quique fecerunt, ut exempli memoria animam incitet ad virtutem, refrenet a vitiis. Suadebat etiam jugi meditatione retinendum Apostoli sermonem, quo ait: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV) . Non tantum autem super iracundiam solem occidere non debere interpretabatur, sed et super omnia delicta hominum, ne peccatorum unquam nostrorum aut in nocte luna, aut in die sol, testes abscederent. Illius quoque admonebat praecepti memores esse, quod dicit de his: Dijudicate vosmetipsos, et probate (II Cor. XIII) ; ut rationem diei noctisque facientes, si in se delictum deprehendissent, peccare desisterent; sin autem [Col. 0151B] nullus error decepisset, perseverantes instarent potius incepto, quam arrogantia tumidi aut alios contemnerent, aut sibi justitiam vendicarent, juxta supradicti Doctoris eloquium dicentis: Nolite judicare ante tempus (I Cor. IV) ; magis debere eos Christi, cui soli occulta patent, reservare judicio (Rom. II) . Multas esse (ut scriptum est) vias quae videntur hominibus justae, sed fines earum ad profundum respicere inferni (Prov. XIV et XVI) ; saepe nostra non posse nos intelligere peccata, saepe falli in ratione gestorum; aliud esse Dei cuncta cernentis judicium, qui non ex superficie corporum, sed ex mentium judicat arcanis. Aequum autem esse nos nobis compati, et invicem onera nostra portare (Gal. VI) , ut concesso examine Salvatori, proprias conscientias nosmetipsos judicantes intueremur.

[Col. 0151C] Necnon dicebat magnam esse ad virtutem viam, si singuli vel observarent quod gererent, vel universas mentium cogitationes fratribus referrent. Non enim posse aliquem peccare, cum relaturus esset ad alium quaecunque peccasset, et subire pudorem in publicum turpia proferendi. Denique nullum peccantem coram alio audere peccare; etiamsi peccet, tamen testem vitare peccati, mentiri magis et negare, et vetus delictum novo inficiandi augere delicto. Igitur quasi sub oculis, aiebat, nostris, et cogitatu confundimur et actu, si omnia referenda faciamus, multo autem magis, si peccata nostra fideliter describentes digeramus in ordinem. Tunc vero annotatio delictorum fratrum videbitur oculis. Si timebimus peccati ceras [Col. 0151D] conscias ⁜ (66) , ipsi nos arguent apices. Et quomodo meretricibus membra miscentes, confunduntur ad praesentiam caeterorum, ita et nos erubescemus ad litteras, si haec agamus. Hanc virtutis gradiamur viam, et corpora mentibus subjugantes, perniciosas diaboli conteramus insidias. Talibus sermonibus hortamentisque et venientes ad se monachos incitabat ad studium, et patientibus condolebat, pluresque eorum Dominus per Antonium liberavit. Nunquam tamen aut de incolumitate curatorum est inflatus ad gloriam, aut contristatus de obsessis adhuc corporibus murmuravit; magis autem eodem semper animo et vultu manens, gratias Deo referebat, suadens occupatis ut correptionem qua vexabantur, patientius [Col. 0152A] ferrent. Non enim Antonii aut cujusquam hominum omnino hanc esse medicinam, sed Dei solius, qui et quibus vellet, et quo vellet tempore daret sanitatem. Ita consolatione sua et vexatos aequanimiter ferre tentationem, et jam liberatos, non sibi, sed Deo gratias referre docebat.

CAP. XXIX.—Fronto autem quidam, vir ex Palaestinis, qui infestissimo daemonio vexabatur (nam et linguam ejus laniabat dentibus, et oculorum nitebatur lumen exstinguere), perrexit ad montem, rogabatque beatum senem ut pro se Dominum rogaret. Oravit Antonius, dixitque ad eum: Vade, et curaberis. Illi incredulo sibi, et violenter ibidem contra praeceptum remoranti, eadem geminabat Antonius, dicens: Hic curari non poteris: egredere, et calcata [Col. 0152B] Aegypto, statim te misericordia Christi consequetur. Tandem credidit, et profectus est; ac visa Aegypto, secundum professionem senis, quam ei Dominus oranti revelaverat, infestatio cessavit inimici.

CAP. XXX.—Virgo vero quaedam, quae de Busiris Tripolitanae regionis ⁜ (67) civitate ibidem erat, inauditis ac flebilibus morbis laborabat. Etenim narium purgamenta, oculorum lacrymae, aurium putridus humor in terram cadens confestim in vermes vertebantur. Augebat calamitatem corpus paralysi dissolutum, oculos quoque perversos contra naturam habens. Hanc parentes ejus deferentes, cum ad Autonium monachos ire didicissent; credentes in Domino, qui pertinacem sanguinis fluxum in Evangelio tactu fimbriae stare praeceperat (Matth. IX) rogaverunt ut miserabilem filiae comitatum susciperent. [Col. 0152C] Illis renitentibus eam usque ad Antonium perducere, remansere parentes ejus foris cum filia debili apud beatum confessorem et monachum Paphnutium ⁜ (68) , qui effossis pro Christo oculis sub Maximiano persecutore, tali dehonestamento ⁜ (69) corporis plurimum gloriabatur. Pervenerunt igitur ad Antonium monachi. Cumque de morbo puellae referre 51 disponerent, relationem eorum senis sermo praevenit; et omnem debilitatis et itineris usque ad sanctum Paphnutium causam, quasi ipse interfuisset, exposuit. Rogantibus autem eum monachis, ut parentibus cum filia permitteretur ingressus, non concessit, sed ait: Ite, et invenietis puellam, si non est mortua, curatam. Et adjecit: Nullus debet ad meam humilitatem [Col. 0152D] venire, quia largitio curationum non est humanae miseriae, sed Jesu Christi misericordiae, qui ubique in se credentibus praestare consuevit auxilium. Quamobrem et illa, pro qua petitis, suis precibus liberata est; et cum ad Dominum orarem ego, mihi praescientia sanitatis ejus indulta est. Dixit, et verba ejus puellae incolumitas secuta est. Nam exeuntes foras ad beatum Paphnutium, et filiam sospitem, et parentes laetos repererunt.

CAP. XXXI.—Non multos autem post ista dies, cum duobus fratribus euntibus ad Antonium aqua in itinere defecisset, et uno siti mortuo, alter jaceret in terra mortem exspectans, Antonius sedens in monte, celeriter ad se duos monachos vocavit, qui forte ibidem [Col. 0153A] sunt reperti; et festinato praecepit ut lagenam aquae assumentes, invaderent iter quod ducit ad Aegyptum, dixitque: unus e fratribus huc advenientibus modo migravit ad Dominum; alter, si non succurreritis addetur; hoc enim mihi nunc oranti revelatum est. Sic ait; et juxta praeceptum ejus monachi festinantes, exstinctum corpus inveniunt, terraque id operientes, alterum refocillatum suo junxerunt comitatui. Erat autem spatium itineris unius diei. Fortasse aliquis quaerat: cur non antequam moreretur, Antonius dixerit? Incongruo prorsus Christianis argumento, quia non Antonii, sed Dei judicium fuit, qui et de recedente, quam voluit, sententiam tulit, et de sitiente revelare dignatus est. Hoc tantum in Antonio mirabile est, quod in monte remotissimo sedens, [Col. 0153B] corde pervigili cuncta procul posita, Domino indicante, cognosceret.

CAP. XXXII.—Alio rursus in tempore cum sederet in monte, et oculos subito tetendisset in coelum, vidit nescio quam animam, laetantibus in ejus occursum angelis, ad coelum pergere. Cujus spectaculi novitate stupefactus, beatum dixit sanctorum chorum, oravitque ut sibi rei praesentis agnitio panderetur. Et statim vox ad eum facta est, inquiens istam esse Ammonis monachi animam ⁜ (70) qui Nitriae morabatur. Erat autem Ammon vir grandaevus, qui perseveranter a pueritia usque ad senectutem in sanctitate vixerat (Ruffin., l. II, c. 28; Pallad., c. 7, 8) . Itinere quoque dierum tredecim ⁜ (71) , a Nitria, locus in quo sedebat Antonius, dividebatur. Videntes autem eum [Col. 0153C] monachi admirantem, qui venerant, deprecati sunt ut causam hilaritatis ediceret. Quibus ait modo Ammonem quievisse quem propter frequentem ejus ad Antonium commeatum, et propter celebritatem indultorum ei a Domino signorum optime noverant.

De quibus etiam hoc unum dicendum est: Necesse ei fuit aliquando flumen nomine Lycum ⁜ (72) subitis aquis inundatum transvadare (Ruffin. et Pallad., supra) ; rogavitque Theodorum, qui cum ipso erat, ut paululum a suo separaretur aspectu, ne nuditatem corporis invicem uterque conspicerent. Recessit Theodorus, nihilominus ille seipsum cum nudare vellet, erubuit. Cogitantem autem eum in alteram ripam virtus divina transposuit. Rursusque Theodorus, vir et ipse Deo devotus, transiens ad senem mirari coepit, [Col. 0153D] quod tam velociter fluvium transvadasset. Cumque nihil humoris in pedibus, nulla in vestibus ejus aquae signa conspiceret, rogavit eum ut tam incredibilem translationem quasi filio pater exponeret. Nolente illo dicere quae acciderant, amplexus est pedes ejus, juravitque non se dimissurum, priusquam sibi id quod celabat referret. Videns ergo senex contentiose vincere volentem fratrem, exegit vicissim ab eo ut nulli hoc ante suam mortem indicaret; atque ita confessus est se subito in alteram ripam fuisse transpositum, neque omnino undis impressisse vestigia; Dominici corporis hoc tantummodo privilegium asserens, et eorum quibus ipse, ut apostolo Petro, donaverit ut aquarum levitati humanum corpus insisteret [Col. 0154A] (Matth. XIV) . Haec autem Theodorus, promisso tempore non dixit, post ejus mortem retulit.

Monachi vero, quibus dixerat Antonius de morte Ammonis, notaverunt diem: et venientibus de Nitria fratribus post dies triginta, sciscitantes repererunt illo die illaque hora dormisse Ammonem, qua animam ejus ferri senex viderat; utrique igitur puritatem mentis in Antonio mirati sunt, quomodo rei tam longe gestae statim ad eum fuisset perlata cognitio.

CAP. XXXIII.—Archelaus quoque comes, cum eum invenisset in exteriori monte ⁜ (73) , rogavit ut oraret pro Polycratia ⁜ (74) , quae in Laodicea erat ⁜ (75) , admirabili et Christo dedita virgine. Patiebatur enim pessimos stomachi et lateris dolores, quos jejuniis nimiis vigiliisque contraxerat, et erat penitus toto debilis [Col. 0154B] corpore. Oravitque Antonius, et diem quo oratio fuerat facta annotavit Archelaus. Redit Laodiceam, et invenit virginem incolumem. Percontatus diem sanitatis, reperit tempus medelae cum annotatione congruere 52 . Et omnes admirati sunt, agnoscentes eo tempore illam a Domino fuisse a doloribus liberatam, quo orans Antonius pro ipsa bonitatem Salvatoris invocaverat.

CAP. XXXIV.—Saepe etiam ad se venientium turbarum, ante dies et menses, et causas praedixit et tempora. Nam quosdam videndi eum tantum desiderium, alios imbecillitas, nonnullos obsessa a daemonibus corpora pertrahebant: nemo tamen unquam vexationem aut detrimentum laboriosi itineris conquestus est, regrediebantur omnes spiritali cibo pleni. [Col. 0154C] At ille praecipiebat, non suae laudi hanc admirationem ab eis applicari debere; sed Domini, qui sui notionem hominibus pro capacitate mortalitatis indulserit.

CAP. XXXV.—Quodam autem tempore, cum exisset ad exteriora monasteria, et rogatus esset a fratribus ut in navi quadam cum monachis proficiscentibus oraret, ascendit, et solus ex omnibus odorem sensit teterrimum. Asserebant cuncti, piscium salsorum et tarichorum ⁜ (76) in navi positorum hunc esse putorem. At ille alterius rei fetorem se sentire affirmavit. Adhuc loquente illo, adolescens quidam possessus a daemone, qui procidens juxta carinam se navis absconderat, repente exclamavit. Quo statim per Antonium in nomine Domini nostri Jesu Christi [Col. 0154D] curato, intellexere universi, diaboli illum fuisse putorem.

CAP. XXXVI.—Alius quoque ad eum vir, inter suos nobilis, daemoniosus adducitur, tanta oppressus insania, ut non sciret se esse apud Antonium, necnon et corporis sui superflua comederet. Quamobrem rogatus senex ab his qui eum adduxerant ut pro illo Dominum oraret, intantum juvenis miseriae condoluit, ut tota nocte pervigilans cum eo, adversus patientis insaniam laboraret. Sed cum jam lucesceret, et obsessus, impetu in Antonium facto, vehementer eum impulisset, irasci coeperunt qui eum adduxerant, cur seni fecisset injuriam. Quibus Antonius ait: Nolite alienam culpam juveni misero ascribere: furor iste [Col. 0155A] obsidentis est, non obsessi. Idcirco autem in hanc proruit dolens hostis audaciam, quia Dominus ad aridam regionem ire eum jussit; et expulsi Satanae indicium iste adversum me impetus fuit. Nulla post verba mora, adolescens recepto sensu, et gratias agens Deo, et locum ubi esset, agnovit, et toto Antonium complexans deosculatus est affectu.

CAP. XXXVII.—Innumera et alia istiusmodi signa sunt, quae monachorum concordi saepe relatione cognovimus. Verum non tantum his adhibendus est stupor, quia multo plus quae sequuntur conditionem nostrae fragilitatis excedunt. Hora circiter nona ⁜ (77) , cum ante cibum orare coepisset, raptum se sensit in spiritu, et ab angelis in sublime deferri: prohibentibus transitum aeris daemonibus, coeperunt angeli [Col. 0155B] contradicentes requirere quae esset causa retinendi, nullis existentibus in Antonio criminibus. Illis vero ab exordio nativitatis replicare peccata nitentibus, calumniosa angeli ora clauserunt, dicentes non debere eos a nativitate ejus delicta narrare, quae jam Christi essent bonitate sopita; si qua autem scirent ex eo tempore quo factus esset monachus ⁜ (78) , et Deo se consecrasset, licere proferri. Accusabant daemones multa procaciter mentientes; et cum deessent probamenta fallacibus, liber Antonio conscensus aperitur. Et statim rediens in se, in eo loco in quo stare coeperat, hoc se rursum vidit esse quod fuerat. Tunc vero oblitus escae, ex illa hora noctem gemitu ac lamentatione transegit, reputans secum humanorum hostium multitudinem, et colluctationem tanti [Col. 0155C] exercitus, et laboriosum per aerem iter ad coelum, et hoc Apostoli dictum, quo ait: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principem potestatis hujus aeris (Ephes. VI) . Qui sciens aereas potestates ob id semper tentare, luctari et contendere, ne nobis liber transitus esset ad coelum, hortabatur monens: Assumite arma Dei, ut possitis resistere in die mala (Ibidem) ; ut nihil mali habens quod de vobis dicere possit inimicus (Tit. II) , confundatur. Nos autem apostolici sermonis recordemur, dicentis: Sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (II Cor. XII) . Et Paulus quidem usque ad tertium coelum raptus est, ibique auditis verbis ineffabilibus, descendit; Antonius autem usque ad aereum sublatus, post colluctationem liber apparuit.

[Col. 0155D] CAP. XXXVIII.—Habebat etiam istiusmodi donum: si cujus rei sedens in monte ignarus fuisset, et ejus secum inquireret notionem, oranti ei a Domino revelabatur; et erat, secundum quod scriptum est, a Deo doctus (Joan. VI; Isa. LIV) . Denique cum a fratribus haberetur iste tractatus, et ab eo sedule sciscitarentur quemadmodum se post corporis sarcinam anima gereret, quive ei locus post exitum concederetur; proxima nocte vox desuper nomen ejus inclamitans, ait: Antoni, exsurge, exi et vide. Qui exsurgens, egressus est; sciebat enim quibus respondere deberet. Et elevatis ad coelum oculis, vidit quemdam longum atque terribilem ⁜ (79) , caput usque [Col. 0156A] ad nubes attollentem; vidit etiam pennatos quosdam ⁜ (80) se elevare cupientes ad coelum (Pallad., c. 27; Pasch., c. 19, n. 4) , atque illum extensis manibus prohibere transgressum; e quibus alios apprehensos elidebat ad terram 53 alios frustra retinere contendens, dolebat super se ad coelestia transvolare, et maximum gaudium mixtum moerore victi victoresque tribuebant. Statimque ad eum vox facta est dicens: Animadverte quod vides. Et tunc coepit illuminato corde intelligere animarum esse conscensum, et diabolum prohibentem; qui et sibi retineret obnoxios, et in sanctorum, quos decipere non poterat, cruciaretur volatu. His visionum exemplis incitatus, quotidie ad meliora crescebat

CAP. XXXIX.—Neque vero id, quod sibi revelatum [Col. 0156B] fuerat, causa jactantiae fratribus indicabat; sed cum orans jugiter Dei laudaret auxilium, interrogantibus compellebatur edicere; nec spirituales filios pura in Christo anima occultare quidquam volebat, praesertim cum hujusmodi signorum relatio et amorem ministraret proposito, et fructum laboris ostenderet. Nunquam ille aut ira subita concitatus patientiam rupit, aut humilitatem erexit in gloriam. Nam omnes clericos usque ad ultimum gradum ⁜ (81) ante se orare compellens, episcopis quoque atque presbyteris, quasi humilitatis discipulus, ad benedicendum se caput submittebat ⁜ (82) . Diacones vero, qui ad eum utilitatis causa veniebant, cum pro adjutorio eorum ejus praesentibus disputaret, ad orandum Dominum sibi praeponebat, non erubescens, et ipse discere. [Col. 0156C] Nam et interrogabat frequenter eos cum quibus erat; et si aliquid ab eis necessarium audierat, se fatebatur adjutum.

CAP. XL.—Habebat autem et in vultu magnam gratiam, et admirabile a Salvatore etiam hoc munus acceperat. Si quis enim ignarus ejus, inter multitudinem monachorum eum videre desiderasset, nullo indicante, caeteris praetermissis, ad Antonium currebat, et animae puritatem agnoscebat ex vultu, et per speculum corporis gratiam sanctae mentis intuebatur. Nam semper hilarem faciem gerens, liquido ostendebat se de coelestibus cogitare, sicut Scriptura ait: Corde laetante vultus floret, et in moerore constitutus tristatur (Prov. XVII) . Ita et Jacob agnovit Laban socerum suum insidias sibi machinantem, [Col. 0156D] dicens ad filias ejus: Non est facies patris vestri sicut heri et nudiustertius (Gen. XXXI) . Sic Samuel agnovit David: Laetificatos enim habebat oculos, et dentes sicut lac candidos (I Reg. XVI) . Similiter agnoscebatur Antonius, quia semper eamdem faciem inter prospera et adversa retinens, nec secundis extollebatur, nec frangebatur adversis. Erat enim et in vultu amabilis, et in fidei puritate mirabilis.

CAP. XLI.—Nunquam schismaticorum se miscuit communioni, antiquam eorum sciens pravitatem atque transgressionem. Nunquam Manichaeis ⁜ (83) aut aliis haereticis saltem amicabilia verba largitus est, nisi tantum ea quae eos possent ab iniquitatis errore [Col. 0157A] revocare, denuntians talium amicitias atque sermones perditionem esse animae. Sic etiam Arianos detestabatur, ut omnibus diceret nec juxta eos quidem esse accedendum. Nam cum venissent quidam Ariomanitae ⁜ (84) , reperta eorum post examinationem infidelissima secta, effugavit eos de monte, dicens multo serpentibus deteriores horum esse sermones. Mentientibus autem Arianis ⁜ (85) aliquando Antonium ita ut se credere, admiratus eorum audaciam, et justi doloris ira commotus, rogatusque ab episcopis atque universis fratribus, Alexandriam descendit ⁜ (86) ; ibique Ariomanitas publico sermone condemnavit, ultimam hanc esse haeresim et praecursorem Antichristi affirmans; praedicavitque in populo Filium Dei, non facturam, non ex nullis exstantibus, sed proprium, [Col. 0157B] unius cum Patre substantiae, ne creatura potius, aut adoptio, aut appellatio videretur, impium esse dicens vel mente concipere: Erat quando non erat, cum Verbum Dei Deus, qui est semper, Patri sit coaeternus, quia ex eo natus est Patre, qui semper est. Unde aiebat: Cum Arianis vobis nulla sit conjunctio. Quae enim societas luci ad tenebras? Vos fideliter credentes, Christiani estis; illi Verbum, id est Filium, qui ex Deo Patre est, creaturam docentes, nullo intervallo a gentibus separantur, qui serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula (Rom. I) . Ipsa, mihi credite, irascuntur elementa, et omnis contra Arianum furorem, secundum Apostoli dictum, ingemiscit creatura (Rom. VIII) , quod sibi Dominum suum, per quem [Col. 0157C] omnia, et in quo omnia facta sunt (Rom. XI) , videat aggregari

CAP. XLII.—Haec tanti viri praedicatio exprimi non potest quantum ad fidem populos roboraverit. Laetabantur quippe hostilem et Christo mimicam haeresim anathematizari ab Ecclesiae columna. Nulla tunc aetas, nullus sexus domi remansit. Taceo de Christianis: pagani quoque et ipsi idolorum sacerdotes ad dominicum imperium convolabant, dicentes: Precamur ut videamus hominem Dei, quia hoc apud universos conspicuum erat nomen Antonii. Ambiebant quoque saltem fimbriam vestimenti ejus attingere, multum sibi et tactum prodesse credentes. Quot tunc diabolica obsidione et variis infirmitatibus liberati! quot simulacris erepta sunt spolia! quanti [Col. 0157D] etiam ab errore gentilium retracti, nostro juncti sunt gregi! Tanti certe, ut paucorum dierum spatio ex idolorum 54 superstitione conversio omnem per annum credentium vinceret turbam. Praeterea cum irruentem multitudinem comites repellerent, aestimantes taedio illi conventum populi fore, ille tranquillo animo dicebat: Nunquid hic coetus daemonum major est turbis? nunquid obsequentium multitudo colluctatorum in monte nostrorum catervis est numerosior?

CAP. XLIII.—Accidit etiam ut cum eum redeuntem circa portam prosequeremur, a tergo quaedam mulier clamitaret, dicens: Exspecta, homo Dei, filia mea atrocissimo vexatur daemonio; exspecta, obsecro; exspecta [Col. 0158A] ne et ego corruens inteream. Hoc audito, mirabilis senex a nobis admonitus, volens tamen et ipse, paululum substitit. Cumque appropinquante muliere, puella jaceret explosa, oravit tacitus Dominum Jesum, et ad comminationem ejus statim spiritus impurus egressus est. Puella incolumis, populus in laudibus Dei, mater in gaudio fuit. Ipse autem laetabatur, quia ad desideratam solitudinem repedabat. Erat autem valde sapiens, et hoc in se mirabile habebat, quia cum litteras non didicisset, ingeniosissimus et prudentissimus erat.

CAP. XLIV.—Aliquando etenim philosophi duo ⁜ (87) gentiles venerunt ad eum, putantes Antonium se posse decipere. Erat vero in superiori monte. Quos cum vidisset, paganos intellexit ex vultu; et [Col. 0158B] procedens ad eos, per interpretem ⁜ (88) ita coepit loqui: Quare tam longe ad stultum hominem sapientes se vexare voluerunt? Illis dicentibus, non esse illum stultum, sed et nimium sapientem, vigilanter respondit: Si ad stultum venistis, superfluus est labor vester; si autem putatis me sapientem esse, et sapientiam habere, bonum est ut imitemini quod probatis, quia bona convenit imitari. Si ego ad vos venissem, vos imitarer; sed quia vos ad me quasi ad sapientem venistis, estote, sicut ego sum, Christiani. Abscesserunt philosophi, utrumque mirantes, et acumen ingenii, et daemonum expulsiones.

CAP. XLV.—Alios quoque similiter mundi sapientes ⁜ (89) , qui eum irridere cupiebant, quia litteras ignoraret, tali disputatione colligavit, dicens: Respondete [Col. 0158C] mihi, quid prius, sensus an litterae? et quid cujus exordium? Sensus ex litteris, an litterae oriuntur ex sensu? Illis asserentibus quia sensus esset auctor atque inventor litterarum, ait: Igitur si cui sensus incolumis est, hic litteras non requirit. Quis praesentium post hanc colluctationem non exclama verit, cum obstupuerint et ipsi qui victi sunt, tantam in imperito litterarum sagacitatem animi admirantes? Neque enim, ut in solitudine et montibus versatus, atque omnem ibidem exigens vitam, agrestis et rigidus erat, sed jucundus atque affabilis, sermonem, secundum Apostoli praeceptum, divino conditum sale (Coloss. IV) proferebat, ita ut invidia careret, et amore omnium potiretur.

CAP. XLVI.—Inter haec, quasi parum esset bis [Col. 0158D] gentilitatem fuisse separatam, et tertio venerunt viri ad eum omnis secularis prudentiae nube caecati, atque universis philosophiae studiis artium suarum aestimatione doctissimi. Hi cum rationem ab eo exigerent fidei, quam in Christo habemus, et niterentur arguta sophismatum interrogatione de divina cruce eum illudere, in silentium paululum voce compressa, primum eorum miseratus errorem est; deinde per interpretem, qui ejus verba diligentissime in Graecum solebat exprimere sermonem, ita exorsus est, dicens: Quid pulchrius est, quidve honestius, crucem colere, an adulteria, parricidium, vel incestum his assignare quos colitis; cum in altero sit contemptus mortis insigne virtutum, in altero turpis religio [Col. 0159A] obscenitatis magistra? Quid melius est dicere quod Dei Verbum, manens ut erat, ob salutem nostram humanum corpus assumpserit, ut societate mortalitatis nos eveheret ad coelum, participesque naturae coelestis efficeret; an, ut ipsi asseritis, divinae mentis haustum ⁜ (90) , ad terrena veneranda caput submittere, et pecudum atque serpentum formis coeleste nomen includere? Quo ore Christianorum credulitatem audetis irridere ⁜ (91) , dicentium Christum Filium Dei sine sui detrimento, et coepisse esse quod non erat, et mansisse quod fuerat; cum ipsi animam de coelestibus detrahentes, non tantum hominum sed et serpentium et pecudum soleatis sepelire corporibus ⁜ (92) ? Christiana credulitas pro salute mundi Deum suum venisse testatur; vos vero innatam [Col. 0159B] animam praedicantes, ultro citroque transfertis. Christiana fides, quae omnipotentiam Dei clementiamque veneratur, consequenter incarnationem dicit Deo fuisse possibilem, ita tamen, ut non evacuaverit dignatio dignitatem; vos qui animam ex splendidissimo Dei fonte manentem turpiter decidisse jactatis, qui mutabilem et convertibilem eam post sui diminutionem audetis asserere, jam illam quoque naturam dominam saeculorum per animae contumelias impia lingua temeratis. Imago enim, quae secundum vos naturalem similitudinem sui retinet auctoris, cui una est ex quo defluxit eademque substantia, humilitates proprias et injurias consequenter ad suam originem remittit. Igitur animadvertite, contumelias animarum, ad patrem (ut appellatis) 55 carum per vestram blasphemiam redundare.

[Col. 0159C] Crux Christi Domini Dei nostri hic nobis ingeritur. Rogo, quae haec est religionis obscenitas? nonne potius est crucem aut alicujus generis mortem, ab iniquis hominibus illatam patienter sustinere, quam Isidis ⁜ (93) plangere post Osirim ⁜ (94) vagos incertosque discursus? Pudeat, quaeso, vos insidiarum Typhonis ⁜ (95) ; pudeat Saturni ⁜ (96) fugae et devorationis crudelissimae liberorum. Erubescite parricidium Jovis ⁜ (97) et incestum, erubescite raptum ejus et coitum mulierum atque puerorum. Ille, sicut vestri fingunt poetae, ad explendum immanissimae libidinis furorem, molles dedit in amore vagitus; ille in Danaes ⁜ (98) fluxit sinus, ipse amator et pretium; ille modulatus ales Ledaeos ⁜ (99) petivit amplexus; [Col. 0159D] ille in proprium saeviens sexum, regium puerum ministris avibus polluit. Haec vos creditis, haec colitis, haec sunt vestrorum ornamenta templorum. Aequo, deprecor, pro vestra salute, nostra dicta pensate judicio. Cuncta, an nihil credendum in libris Christianis est? Si nihil, nec crucis quoque, cui detrahitis, nomen agnoscitis. Si universa credenda sunt, cur, cum in iisdem libris cruci resurrectio copuletur, passionem divinam stolido laceratis eloquio, et non statim jungitis caecorum visum, surdorum auditum, claudorum gressum, leprae emundationem, serviens ambulanti Deo suo mare, daemonum fugas, resurrectionem mortuorum et defunctorum ab inferis reditus? Haec omnia Scripturis divinis, quas interpolatis, [Col. 0160A] inserta sunt, et iisdem voluminibus continentur praeconia majestatis et mortis dedecora. Quamobrem odio, quo imbuti estis, abjecto, invenietis illico, et Deum verum esse Jesum, et salutis humanae gratia fragilem assumpsisse naturam.

CAP. XLVII.—Vestram tamen nobis, si non pudet, narrate religionem. Sed quas error infelix poterit referre culturas de tanta rerum foeditate atque vecordia? nisi forte (ut audio) fabulas asseratis deorum vestrorum, et obscenitates, et crudelitates, et vanitates, et mortes, tegentes eas allegoricis velaminibus ⁜ (100) ; Liberae raptum, terram ⁜ (101) ; semiclaudum Vulcanum et debilem, ignem ⁜ (102) ; Junonem, aerem ⁜ (103) ; Apollinem, solem ⁜ (104) ; Dianam, lunam ⁜ (105) ; Neptunum, maria ⁜ (106) ; et libidinum principem [Col. 0160B] Jovem, aetherem ⁜ (107) interpretantes. Nec post hanc excusationis procacitatem Deum, sed creaturas, contempto Creatore, suscipitis. Quod si pulchritudo vos elementorum ad suam traxit venerationem, modum fas erat custodire; et oportebat mirari tantum, nec colere, ne facturae veneratio Creatoris esset injuria. Nam secundum istiusmodi, quam vos sequimini, rationem praeposteram, et architecti honor migravit ad domum; et medici scientia ad remedia conferetur, omnium quoque artificum merita vel laudes ad opera transferentur. Quid ad haec dicitis, ut agnoscamus quae sit crucis ridiculae vobis ignominiosa confessio?

CAP. XLVIII.—Hac disputatione convertentibus inter se philosophis oculos, simulque mussitantibus, subridens Antonius rursum per interpretem ait: Praedurum [Col. 0160C] ⁜ (108) namque cuncto videtur operi, quoties justo universae rei tenore calcato, laboris merita factis magis quam factoribus astruuntur. Elementa quidem, ut memoravi, ex ipso conspectu suam comprobant servitutem. Sed quoniam vos observatione dialectica necessaria, ut putatis, quaeque colligitis, hoc quoque artificio etiam nos nostram religionem compellitis affirmare. Respondete mihi: Cognitio Dei quemadmodum manifestius approbatur, per collectionem verborum, an per operationem fidei? Et quid antiquius ⁜ (109) est, operatio fidei, an disputatio per argumenta procedens? Illis respondentibus firmiorem sermonibus operationem esse, et hanc liquidam de Deo cognitionem, bene eos et ipse dixisse consensit, quia operationem, quae ex fide descendit, animi generat affectus, [Col. 0160D] dialectica vero disputatione ex artificio componentium sumpsit oppositionis exordium. Cum ergo, ait, operationem fidei animo sitam quis habuerit, superflua erit verborum compositio, per quam conceptam sensu nostro credulitatem tentatis evellere, et tamen saepe nostras explicare intelligentias non valetis. Ita solidiora sunt mentis opera, quam sophismatum fraudulenta conclusio.

CAP. XLIX.—Nos Christiani mysterium vitae nostrae non in sapientia mundi habemus repositum, sed in virtute fidei, quae nobis a Deo tributa per Christum est. Hanc orationis meae veritatem, rerum, quae quotidie geruntur, ordo commendat; nobis imperitis et litterarum vestrarum ignaris ad Dei cognitionem [Col. 0161A] ejus solum verba sufficiunt. Ecce nos tot gentilitatis gregibus abstracti, in universum orbem quotidie propagamur; vobis vero post adventum Domini, nodosae sophismatum defecerunt versutiae. Ecce nos, simplicem Christi fidem docentes, idololatriam debellavimus, et per praedicationem ignominiosae crucis aurata templa ceciderunt. Vos, si potestis, ostendite quibus contextione verborum gentilitatem Christo praeponere suaseritis. Per omnes jam terras verus Dei Filius Christus est agnitus. Nihil eloquentia sophismatum, nihil disputatio philosophiae multitudini 56 potest obesse credentium. Crucifixum nominamus, et universi daemones, quos vos ut deos colitis, rugiunt, atque ex obsessis corporibus ad primum dominicae crucis signum fugantur. Ubi sunt illa fabulosa oracula? ubi [Col. 0161B] Aegyptiorum incantationes ⁜ (110) ? quo magorum profecere carmina ⁜ (111) ? Certe tunc vastata sunt omnia, cum de sua Cruce mundo Christus intonuit. Nihilominus vos, praetermissis debilitatorum catervis, gloriosam Jesu mortem irridere conamini.

Illud autem quale est, quod numquam infestatione regali concussa gentilitas, imo saeculo chara et hominum praesidiis fulta, jam corruit. Nos famuli Christi quo plus premimur, eo magis assurgimus et floremus. Vestra simulacra ornatis quondam septa parietibus, jam vetustate collapsa sunt. Christi vero doctrina, quae vobis stultitia videtur et ludus, licet tyrannica persequentium principum tentamenta pertulerit, licet variis sit incursata terroribus, nullo tamen terrarum orbe concluditur, nullo gentium barbararum [Col. 0161C] fine prohibetur. Quando enim divinae scientiae tantus splendor illuxit? quando tot simul in se convenere virtutes? Continentia in matrimonio ⁜ (112) , virginitas in Ecclesia. Floret martyrum pro Domino suo gloriosa constantia, quorum omnium crux Christi principium est.

Cum interim vos inter tantos virtutum choros syllogismorum retia tenditis, et veram rerum lucem tenebrosis conamini argumentationibus obvolvere, ecce nos, ut dixit Doctor noster, non in gentili persuasione (I, Cor. II) , sed in fide apertissima suademus, quae verborum affirmationem praevenire consuevit. Adsunt quippe patientes a daemonibus vexati. Quos cum in medium produxisset, verba repetivit, dicens: Nunc vos collectionibus vestris, et quo vultis malefico [Col. 0161D] carmine deos vestros, quos putatis, expellite; sin autem non potestis, victas submittite manus, et ad Christi trophaea confugite, et statim Crucifixi credulitatem majestatis potentia prosequetur. Dixit, et invocato nomine Jesu, cum vitale signum in sacro numero Trinitatis pressisset in frontibus, una cum expulsis daemonibus vana praesentium philosophorum confutata sapientia est. Expaverunt enim stupentes hominem, cui post tantum ingenium afflueret signorum divina largitio. At ille universa Christo, qui curat, ascribens, usus est affatu reciproco, et ait: Nolite me putare his sanitatem dedisse, Christus per servos suos facit ista miracula. Credite et vos, et videbitis quia devota Deo fides, non eloquentiae vanus [Col. 0162A] tumor talia signa mereatur. Confugite ad Crucifixi legem, nosque ejus imitamini famulos; et hoc scientiae fine contenti, nulla deinceps saecularis imprudentiae argumenta quaeratis. Hactenus Antonio dicente, miro philosophi stupore perculsi, cum honorifico salutatu ab eo recedentes, multum ejus sibi fatebantur profuisse conspectum.

CAP. L.—Hoc in eo vero mirabile est, ut hominem in extremo mundi limite conditum, et favor principum, et omnis celebraret aula regalis. Nam et Constantinus Augustus ⁜ (113) , et ejus liberi Constans atque Constantius, talia cognoscentes, crebro ad eum, quasi ad patrem, missis litteris, obsecrabant ut reciprocis eos scriptis hilararet. At ille ejusmodi manens, qualis et antequam litterae ad eum venirent [Col. 0162B] fuerat, nec salutatione principum movebatur, et tanquam non acceptis litteris, convocatis monachis aiebat: Reges saeculi epistolas ad nos miserunt, quae hic Christianis adhibenda miratio est? Licet enim diversa sit dignitas, attamen eadem nascendi moriendique conditio est. Ista sunt veneratione omni percolenda, illa toto animi affectu retinenda sunt, quod hominibus Deus legem scripserit, quod per Filium suum propriis Ecclesias ditaverit eloquiis. Quae monachis est ratio cum epistolis regum? cur accipiam litteras, quibus consueta nesciam reddere salutationis obsequia? Igitur rogatus ab universis fratribus ut Christianos reges suis litteris refrigeraret, ne scilicet per silentium ejus exasperarentur, ad susceptas epistolas convenientia rescripsit. Laudavit primum, quod [Col. 0162C] Christum colerent, deinde salutaria persuasit, ne magnam putarent regiam potestatem, ne praesentis carnis imperio tumentes, et se homines esse nescirent, et judicandos a Christo obliviscerentur; ad postremum, clementiae circa subjectos et justitiae, curae quoque inopum admonuit, atque unum sempiternum esse Regem omnium saeculorum Jesum Christum epistolis testatus est. His principes susceptis vehementissime laetabantur. Sancta quoque apud cunctos Antonii flagrabat opinio, ita ut ejus se filios cuperent nominari. Magna etenim cum advenientibus affabilitas omnium in se studium converterat.

CAP. LI.—Postquam ergo gentiles confutati, reges admoniti, fratres ab eo sunt consolatione relevati, ad interiorem montem ⁜ (114) et ad rigorem solitum regressus [Col. 0162D] est, ibique saepe cum introeuntibus deambulans ac residens stupebat, sicuti in Daniele scriptum est (Dan. VIII) ; et interjectis horarum spatiis, consequentia respondebat, ut intelligeretur aliqua revelationis vidisse secreta. Nam et in monte positus, ea quae in Aegypto longe gerebantur, 57 praevidens, episcopo Serapioni ⁜ (115) ibi constituto narravit.

Lamentabilis sequitur visio ⁜ (116) , et omni lacrymarum fonte plangenda. Cum enim fratribus circa se sedentibus operaretur, intente fixit oculos in coelum, gemens atque suspirans; et post aliquantum spatium revelationis incoeptae nimio dolore contremuit; et statim fixis genibus ante Dei vultum provolutus oravit, ut clementia sua futurum scelus averteret. [Col. 0163A] Succedunt orationi lacrymae, metus ingens invadit praesentes, obsecrant, ut tantae calamitatis exponeret visionem. Singultus occupant vocem, lingua fletibus praepeditur, et in medio conatu sermo gemitu interrumpitur. Vix tamen cum vociferatione luctuosa ait: Melius erat, o filioli, impendens piaculum cita morte lucrari. Sic incipiens rursum lacrymis vincitur, et inter aegra suspiria tandem pectori commodans vocem: Magnum, inquit, quoddam et universis saeculis inauditum imminet nefas. Magno fides catholica turbine subvertetur, et homines jumentis similes Christi sancta diripient. Vidi enim altare Domini mulorum circumdatum multitudine ⁜ (117) , qui crebris calcium ictibus omnia dissipabant. Haec est causa gemituum meorum, quos audistis. Et facta est vox Domini dicens: [Col. 0163B] Abominabitur altarium meum. Nec mora, visionem sequitur effectus; nam post annos duos ⁜ (118) saeva Arianorum irrupit insania. Tunc ecclesiarum fuerunt rapinae, tunc divinorum temeratio vasorum, tunc pollutis ethnicorum manibus sacra polluta sunt ministeria, tunc paganorum opificum praesidia adversus Christum comparata cum assumptione palmarum (quod idololatriae apud Alexandriam insigne est), ad ecclesiam pergere compellebantur Christiani, ut Arianorum populi crederentur ⁜ (119) . Proh scelus! horret animus replicare quae gesta sunt: virginum matronarumque ereptus pudor: sanguis ovium Christi in Christi templo effusus veneranda respersit altaria; baptisterium pro voluntate gentilium pollutum est. Nihil defuit visionis veritati, ut monstravit effectus, [Col. 0163C] quod calcitrantium multorum indisciplinatio Arianorum esset impietas.

Sed istam tristitiam consequentis revelationis prosperitate solatus est, et ait: Nolite, filioli, moerori vos penitus dare; ut enim iratus est Dominus, sic rursum miserebitur, et suum cito Ecclesia recuperabit ornatum; eosque, qui in persecutionibus fidem Domini servaverint, solito videbitis fulgore relucentes. Revertentur ad foveas suas serpentes, et religio longius propagabitur; tantum videte, ne fidei vestrae sinceritas Ariana labe sordescat. Non apostolorum, sed daemonum et patris eorum diaboli ista doctrina est; ob id per insipientiam jumentorum similis pecudum eorum expressus est animus.

CAP. LII.—Hucusque Antonius. Sed nos minime [Col. 0163D] convenit diffidere, tam grande miraculum per hominem potuisse portendi. Salvatoris enim promissio est, ita dicentis: Si habueritis fidem ut granum sinapis, dicetis huic monti, Transfer te, et transferetur, et nihil impossibile erit vobis (Matth. XVII) . Et iterum: Amen amen dico vobis, omne quod petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis. Petite et accipietis (Joan. XVI) . Ipse enim suis discipulis et universo credentium gregi nunc subjectionem daemoniorum, nunc variarum infirmitatum pollicens curationem, aiebat: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) . Nunquid suae virtutis imperio curabat Antonius? Nunquid suae possibilitatis arbitrabatur esse quod fecerat? Orationibus, non praeceptis ⁜ (120) daemones morbique [Col. 0164A] cesserunt, et ad Christi Dei nostri nominationem semper universa perfecta sunt. Nemo sapientum sanitatum admirationem ascribat Antonio, sed Domino Jesu, qui solitam erga creaturas suas exhibens benevolentiam, nunc quoque per electum famulum suum indulgenter exercuit. Antonius tantum orabat, et ob vitae ejus merita cuncta Dominus largiebatur.

CAP. LIII.—Saepe autem, et contra voluntatem, ad exteriorem montem ⁜ (121) a fratribus perducebatur. Et cum judices, qui ad interius archisterium ⁜ (122) propter asperitatem itineris, et ob sequentium multitudinem, et horridam solitudinem ire non poterant, pervenirent, et quaererent ut ejus fruerentur aspectibus, nec impetrare possent, quia molestissime ferebat vexationem discursuum, ipsos catenatos, [Col. 0164B] quos aut noxietas, aut vigor publicus constrinxerat, ad eum destinabant, scientes tales ab Antonio non posse contemni; quorum fletibus superatus pertrahebatur ad exteriorem montem, agnoscens laborem suum utilem miseris fore; suadebatque judicibus, qui eum invitaverant, ut in sententia proferenda, et odio et gratiae, Dei timorem anteponerent; nec ignorare eos debere quod scriptum est: Quocunque judicio judicaveritis, in eo judicabitur de vobis (Matth. VII) ; attamen inter medios sermones charae sibi solitudinis recordabatur. Post coactam itaque praesentiam, quam ducis preces, et, quod verius est, miserorum fletus extorserat, post salutaria monita, post reorum commendationem, quorumdam etiam absolutionem, postulanti duci, ut paulo largius eidem [Col. 0164C] suam praesentiam indulgeret, ait non posse se diutius 58 ibidem morari, grato usus exemplo, quod sicuti pisces ab aqua extracti, mox in arenti terra morerentur (Pelag., l. II, n. 5) , ita et monachos cum saecularibus retardantes, humanis statim resolvi confabulationibus. Ob id ergo, inquit, convenit ut pisces ad mare, ita nos ad montem festinemus, ne tardantibus nobis aliqua propositi succedat oblivio ⁜ (123) . Pro tanta hominis sapientia dux miratus, justam de eo tulit veramque sententiam, dicens: Vere justum esse Dei famulum, nec in rustico homine potuisse tantam aliquando inesse sapientiam, nisi divino amore regeretur.

CAP. LIV.—Praeterea cum Balacius ⁜ (124) , qui sub Nestorio praefecto Alexandriae dux Aegypti fuit, [Col. 0164D] homo Arianae iniquitatis studiosissimus fautor, ita Christi Ecclesiam persequeretur, ut animo vesano virgines monachosque nudatos verberaret in publico, ad eum Antonius litteras misit, quarum ista sententia est: Video iram Dei venientem super te, desine persequi Christianos, ne te ira occupet, quae proximum jam tibi minatur interitum. Legit infelix epistolam, et irrisit, atque in eam exspuens, projecit in terram; portitores quoque multis afficiens injuriis, Antonio talia renuntiari praecepit: Quoniam cura tibi tantopere monachorum est, etiam ad te mei vigoris transibit disciplina. Sed confestim minatorem oppressit supplicium, et post quinque dies os effrenatum ultio divina compescuit. Egreditur enim ad primam [Col. 0165A] mansionem Alexandriae, quae appellatur Chaereum ⁜ (125) , cum supradicto Aegypti praefecto Nestorio. Vehuntur equis, quos inter omnes Balacius, cujus erant, mansuetissimos nutrierat. Cum ergo pariter solito sibimet equi alluderent, mitior, quo Nestorius vehebatur, morsu repentino Balacium decussit in terram, et sic in eum inhians, femora ejus laceravit atque corrosit, ut statim relatus ad civitatem post tertium diem moreretur; universique agnoscerent minarum ab Antonio praedictarum effectum quantocius consecutum, digno persecutoris fine completo.

CAP. LV.—Caeteros ad se venientes mira cum modestia Antonius admonebat, ut, oblita saeculi dignitate, remotioris vitae beatitudinem appeterent. Si qui autem majori potestate premebantur, nec poterant [Col. 0165B] obtinere justitiam, ita eos obnixe defendebat, ut ipse pro illis pati videretur injuriam. Multis utilis fuit praeclari senis oratio; multi, magnis divitiis et altiori gradu militiae derelicto, ejus haerere curriculis cupiebant. Et ut infinita brevi sermone comprehendam, bonum Aegypto medicum Christus indulserat. Quis non tristitiam apud Antonium mutavit in gaudium? quis non iram vertit in pacem? quis orbitatis luctum non ad ejus temperavit aspectum? quis non moerore paupertatis, quo premebatur, abjecto, statim et divitum despexit opulentias, et in sua laetatus est paupertate? quis post lassitudinem monachus non ejus vegetatus est hortamentis? quis adolescens succensus ardoribus, non ex ejus admonitu pudicitiae amator fuit? quis vexatus a diabolo, sine medela rediit? [Col. 0165C] Quis inimici cogitationibus distractus, non caeca tempestate sopita, sereno regressus est animo? Sciebat enim quo quisque laboraret incommodo, et ex vitae meritis discretionem spirituum agnoscens, adhibebat morborum, prout erant vulnera, sanitatem. Unde effectum est ut post ejus doctrinam omnes diaboli panderentur insidiae. Multae quoque desponsatae puellae ⁜ (126) , ad ejus conspectum ab ipso pene thalamo recedentes, in Ecclesiae matris gremio consederunt. Quid plura? Totius orbis homines ad eum confluebant, et universarum gentium varietas bellicosissimum contra daemones virum conspicere gestiebant. Nullus se frustra illuc venisse conquestus est, omnibus delectabile atque jucundum laboris commercium fuit. Fatigatio enim itineris emolumentum viatici reportabat, [Col. 0165D] sicut rei probavit effectus. Nam post resolutionem ejus, quasi communi vulnere orbitatis excepto, proprium singuli parentem luxerunt.

CAP. LVI.—Quis autem finis vitae ejus fuerit, dignum est et me commemorare, et vos cum desiderio audire, quia et hoc in eo imitabile cunctis fuit. Juxta consuetudinem ad visendos fratres qui in exteriori monte erant, venit, ibique a divina providentia de sua morte condiscens, ita exorsus est: Ultimam, filioli, patris audite sententiam, non enim arbitror quod in hoc saeculo iterum vos visuri simus. Cogit conditio naturae, ut post centenarium numerum, quem annis quinque supergredior ⁜ (127) , jam resolvar. Ita locutus, audientium pectora contristavit: gemitus [Col. 0166A] lacrymaeque dicta moerentia consecutae sunt. Amplexabantur eum universi, quasi jam de saeculo recessurum. At ille, tanquam aliena deserens, ad propriam patriam profecturus, magna cum laetitia praecipiebat, desidiam instituto non debere subrepere, sed tanquam quotidie morituros, ut ante praedixerat, a sordidis cogitationibus animam custodire, et omnem aemulationem ad sanctos quoque convertere, ad schismaticos vero ne prope quidem accedere. Scitis enim, aiebat, eorum antiquam perversitatem; neque cum Arianis communione jungamini, quia impietas eorum jam omnibus manifesta est. His etiam illud addebat, nullum debere 59 Christianum, cum saeculi viderit potestates pro Arianorum et Meletianorum ⁜ (128) pugnare nequitia, a Christi territum discedere [Col. 0166B] veritate; mortalium illam esse defensionem, nec diu fallacem permanere posse phantasiam. Quapropter, aiebat, custodienda est pia fides in Christo, et patrum religiosa traditio ⁜ (129) , quam ex Scripturarum lectione et crebro meae parvitatis didicistis admonitu.

CAP. LXVII.—Finito sermone, fratres eum vehementissime retardabant, glorioso Patris cupientes termino decorari. Sed multas ob causas, quas et silentio demonstrabat, praecipue tamen ob praesumptam Aegypti consuetudinem contradixit. Mos etenim Aegyptiis est, nobilium et praecipue beatorum martyrum corpora linteamine quidem obvolvere ⁜ (130) , et studium funeri solitum non negare; terra vero non abscondere, sed super lectulos domi posita reservare ⁜ (131) . Hunc honorem quiescentibus reddi, [Col. 0166C] inveteratae consuetudinis vanitas tradidit. De hoc Antonius saepe et episcopos deprecatus est, ut populos ecclesiastica contestatione corrigerent; et laicos viros ac mulieres rigidius ipse convenit, dicens, nec licitum hoc esse, nec Deo placitum; quippe cum patriarcharum et prophetarum sepulcra, quae ad nos usque perdurant, haec facta convincerent. Dominici quoque corporis exemplum oportere intueri jubebat, quod in sepulcro positum, lapide usque ad resurrectionis diem tertium clausum fuerit (Joan. XVI; Matth. XXVII) . Atque his modis vitium circa defunctos Aegypti ⁜ (132) , etiamsi sancta essent corpora, coarguebat, dicens: Quid majus aut sanctius corpore potest esse Dominico, quod juxta consuetudinem gentium caeterarum humo conditum esse scimus? [Col. 0166D] Haec justa persuasio multorum insitum evellit errorem, et repositis in terra cadaveribus, Domino gratias pro bono magisterio retulerunt. Metuens ergo consuetudinem supradictam, ne eodem etiam circa se laberentur errore, celeriter valedicens monachis, qui confluxerant, ad amicum virtutis habitaculum repedavit.

CAP. LVIII.—Post menses autem paucos, cum non mediocre incommodum senilia membra turbasset, vocatis ad se duobus fratribus ⁜ (133) , quos ibidem ante quindecim annos modico intervallo sejunctos instituerat, quique etiam ei jam seni coeperant ministrare, ait: Ego quidem, filioli, secundum eloquia Scripturarum (Josue XXIII; III Reg. II) , patrum gradior [Col. 0167A] viam; jam enim Dominus me invitat, jam cupio videre coelestia. Sed vos, o viscera mea, admoneo, ne tanti temporis laborem repente perdatis. Hodie vos religiosum studium arripuisse arbitremini, et quasi coeptae voluntatis fortitudo succrescet. Varias daemonum nostis insidias, vidistis eorum et impetus feroces, et vires effeminatas. Jesum suspirate, et credulitatem nominis ejus vestris figite mentibus, et a certa fide universi daemones fugabuntur. Mementote etiam admonitionum mearum et incertae conditionis, vitam quotidie ancipitem retractate, et coeleste vobis praemium sine cunctamine tribuetur. Schismaticorum quoque et haereticorum venena vitate, meumque circa eos odium sectamini, quia Christi sunt inimici. Scitis ipsi quod nullus mihi nec pacificus quidem sermo cum eis aliquando fuerit, [Col. 0167B] propter pravam eorum voluntatem, et pertinax contra Christum bellum. In hoc autem magis estote solliciti, ut Domini praecepta servetis, ut post mortem vestram sancti quique, quasi amicos et notos, in aeterna vos recipiant tabernacula (Lucae XVI) . Haec cogitate, haec sapite, haec retexite; et si qua mei vobis cura, si qua patris memoria est, si mihi vicarium repraestatis affectum ⁜ (134) , nullus ad Aegyptum meas perferat reliquias, ne vano corpus honore servetur, ne vituperati, ut nostis, a me ritus etiam circa me serventur obsequia. Hujus enim rei gratia maxime huc sum regressus. Vos igitur humo tegite, vos patris operite corpusculum, et illud quoque senis vestri custodite mandatum, ut nemo praeter vestram dilectionem locum tumuli mei noverit. Confido in [Col. 0167C] Domino, quia necessario resurrectionis tempore hoc corpusculum resurget incorruptum. Vestimentorum autem meorum sit ista divisio ⁜ (135) : Melotem et pallium tritum, cui superjaceo, Athanasio episcopo date, quod mihi novum ipse detulerat ⁜ (136) . Serapion episcopus ⁜ (137) aliam accipiat melotem; vos cilicinum habetote vestimentum, et valete, viscera mea; Antonius enim migrat, et jam non erit in praesenti saeculo vobiscum.

CAP. LIX.—Verba finierat, et osculantibus se discipulis, extendens paululum pedes, mortem laetus aspexit ⁜ (138) ; ita ut ex hilaritate vultus ejus, angelorum sanctorum, qui ad perferendam animam ejus descenderant, praesentia nosceretur. Hos intuens, tanquam amicos videret, animam exhalavit, et additus [Col. 0167D] est patribus secundum ordinem Scripturarum. Servaverunt mandata discipuli ⁜ (139) , involutum (ut praeceperat) corpus humo operientes; et nemo interim usque ad hanc diem, praeter eos, ubi sit conditum, novit. Legatarius autem Antonii benedicti, qui tritum pallium cum melote imperio ejus meruerat [Col. 0168A] accipere, Antonium in Antonii muneribus amplectitur; et tanquam magna haereditate ditatus, laetanter per 60 vestimentum recordatur imaginem sanctitatis ⁜ (140) .

CAP. LX.—Hic Antonio vitae terminus fuit, ista principia meritorum: quae licet parciori, ut praedixi, sermone narraverim, tamen ex his potestis advertere qualiter homo Dei a pueritia ad senectam usque pervenerit; et quod omni semper dubitatione calcata, nec languori, nec longaevae quidquam aetati aliquando concesserit. Magis autem aequalitatem propositi tenens ⁜ (141) , nec vestimentum mutavit, nec pedes lavit, nec escam sectatus est molliorem; oculorum quoque aciem, et numerum dentium, licet paululum ob aetatem viderentur attriti, necnon et pedum incessum, [Col. 0168B] totius etiam corporis firmitatem, ita contra jura naturae meritorum gratia custodivit, ut lautorum corporum, quae balneis atque deliciis confoventur, hilarior ejus caro videretur.

CAP. LXI.—Hoc etiam, fratres, quod per omnes provincias amor ejus famaque volitavit, quem nec librorum disseminatorum oratio luculenta ⁜ (142) , nec mundanae sapientiae disputatio, nec nobilitas generis, nec opum infinita congestio commendavit, cui omnium ore est ascribendum, nisi Christo, cujus hoc donum est? qui devotos ejus animos erga suam praevidens majestatem, hominem alio pene orbe celatum, et inter tantas positum solitudines, Africae, Hispaniae, Galliae, Italiae, Illyrico, ipsi etiam, quae urbium caput est, Romae ⁜ (143) , ut in exordio promiserat, demonstravit. Creatoris est ista benignitas, [Col. 0168C] qui famulos suos, licet nolentes, nobilitare consuevit, ut virtus possibilis nec extra humanam esse naturam sanctorum doceatur exemplis, et ad beatae vitae imitationem, ex fructu laboris optimus quisque impellatur.

CAP. LXII.—Hunc itaque fratribus librum magnopere perlegere curate, ut, agnita fideli vita sublimium Christianorum et monachorum, sciant quod Salvator noster Jesus Christus glorificantes se glorificat, et servientibus sibimet, non tantum regna coelorum, sed etiam hic in ipsis montium secretis latere cupientibus, famae tribuit nobilitatem; scilicet, ut et ipsi fruantur laude meritorum, et caeteri eorum provocentur exemplis. Si autem necessarium fuerit, et gentibus legite, ut vel sic agnoscant quia Dominus [Col. 0168D] noster Jesus Christus non solum est Deus, Dei Filius, sed etiam his qui eum sollicite colunt, et in eum fideliter credunt, hanc dedit potestatem, ut daemones, quos illi deos esse arbitrantur, conculcent atque ejiciant, deceptores scilicet hominum, et totius corruptionis artifices.

Itaque prudentes, qui legere voluerint hanc scripturam, obsecramus ut dent veniam, si Graeci sermonis vim exprimere non potuimus, transferentes eum in Latinam linguam, licet contra nostrum propositum haec fecerimus. Sed non quasi invidentes nolebamus facere, sed sufficienter sciens quantam infirmitatem sustinet Graecus sermo translatus in Latinitatem; tamen maluimus Graecum sermonem hoc sustinere, quam fraudem [Col. 0169] pati eos lucri deifici, qui quomodocunque interpretatum Graecum sermonem legere possint. Deus autem omnipotens, qui tanto viro cooperatus est ad facienda talia, et nobis cooperetur ad imitandum ipsum, vel ex parte, ut in omnibus clarificetur nomen ejus per magistrum, et hortatorem, et redemptorem, et Salvatorem nostrum Jesum Dominum cum Spiritu sancto, cui est claritas et perpetua potestas in saecula saeculorum.

99 Beati Onuphrii Vitam inter Graecorum commenta scriptam nuper reperi, ut quondam a venerabili ac prudentissimo viro, scilicet Gregorio ⁜ (3) , ipsius gesta narrante, cognovi. Hanc Paphnutius, vir quoque sanctissimus, Graeco sermone retexit ab exordio. Quem ego secutus, e Graeco transtuli in Latinum, largiente Domino, ut ejus probabilis vita secundum vires meas manifestata, admirationem legentibus praebeat et imilationem. Non perpendite, quaeso, mei sermonis rusticitatem, sed tanti laboris animo revolvite longanimitatem: quam vir Deo plenus patienter sustinuit, dum mundanae vanitatis gloriam sprevit, et coeleste regnum districte vivendo sibimet haereditavit.

[Col. 0211A] Beatae memoriae Paphnutius quaedam cogitationum et actuum suorum secreta taliter reseravit, dicens;

CAP. I.—Quodam die, dum ego Paphnutius solus tacitusque sederem, cogitavi in corde meo quod deserta peterem, et universa loca sanctorum monachorum, piaeque conversationis habitum lustrarem, ac qualiter Deo ministrarent, considerarem. Unde factum est ut tacitus iter arriperem, et in eremum cursu desiderabili properarem. Panes itaque cum aqua exigua mecum portavi, ne deficerem a labore itineris coepti. Quarto autem die peracto, alimenta quae mecum sumpsi defecerunt, meaque membra nullo victu refocillata vires perdiderunt. Moxque divina illustrante gratia, mors imminens ablata est; [Col. 0211B] assumptisque viribus iter arripui, atque dies alios quatuor nihil gustando peregi. His itaque completis, nimium fessus, humo prostratus jacui velut mortuus. Extemplo quoque coelesti solatus adjutorio, assistere mihi vidi virum, gloria mirabilem, splendore terribilem, pulchritudine laudabilem, magnitudine procerum, aspectu praeclarum. Quem ut aspexi, vehementer obstupui; sed tamen ille vultu placido accedens, nunc manus, nunc labia mea tetigit, mihique vires potenter restauravit (Joannes, libello III, n. 12) . Continuo laetus surrexi, Deoque favente, per solitudinem exinde decem et septem dierum cursum direxi, quousque ad locum quem Dominus mihi famulo suo indigno providebat ostendere, perveni; illic ab itineris labore cessavi.

[Col. 0211C] CAP. II.—Igitur dum fessus requiescerem, et quam aegre ⁜ (4) profectus essem cogitarem, virum procul aspectu terribilem vidi, in modum bestiae pilis undique circumseptum; cui tanta scilicet capillorum prolixitas erat, ut corpus illius ipsorum diffusione tegeretur [Col. 0212A] ⁜ (5) . Pro vestimento quoque foliis herbisque utebatur, quibus subteriora renum ⁜ (6) tantummodo cingebat. Tali viso homine, nimio perterritus sum terrore, anxiatus ultra quam credi potest timore et admiratione, quoniam tam mira forma meis oculis nunquam fuit ostensa in humana specie. Quid facerem ignoravi; sed quantum valui, fugam petii, montemque propinquum concito cursu ascendi; ibique tremefactus corrui, atque me sub frondium densitate a facie illius abscondi, multa dans suspiria. 100 Defeci pene aetate et labore abstinentiae. Hic vero dum me cernebat in monte jacentem, voce nimia clamavit, et dixit: Vir Dei, descende de monte. Noli timere; ego enim sum homo passibilis, tibi similis. His itaque consolatus verbis, mentem recipi, moxque [Col. 0212B] descendi, et ad virum sanctum perveni, atque pedibus ejus me timidus prostravi. Ille quoque me prohibens ante se jacere, Surge, inquit, surge; tu enim es Dei servus, et vocaris Paphnutius, sanctorum amicus. Statim surrexi; et quamvis fessus, tamen laetus ante eum sedi, jam ferventi desiderio, quis ipse, et qualis ejus esset vita, cupiens dignoscere, dicens: Ecce votum adimplevit, qui me per hanc eremum direxit. En artus mei fatiscentes aliquod sentiunt solatium, sed mens sitibunda non adhuc invenit refrigerium. Idcirco te, senior, corde devoto deprecor, atque per illum, ob cujus amorem hujus solitudinis deserta habitas, te contestor, ut unde sis aut quomodo voceris, seu quando huc adveneris, apertis mihi verbis denunties. Et vir Dei [Col. 0212C] recognoscens quam libenti animo sententiam sui laboris audirem, dixit mihi:

CAP. III.—Quoniam te, frater dilecte, avida mente vitae meae longas aerumnas velle scire video, repetere me tibi non dubites has ab exordio. Ego, [Col. 0213A] licet immeritus, vocor Onuphrius. Et ecce non minus sunt quam septuaginta anni ⁜ (7) , quod in hoc deserto laboriose vixi. Cum feris conversatus sum crebrius, pro pane comedi jugiter herbarum fructus, in montibus et in speluncis et in vallibus meum reclinavi miserabile corpus. Tot annis neminem nisi te solum adspexi, alimentum a nullo hominum sumpsi, in monasterio Hermopolim dicto nutritus, in provincia Thebaida ⁜ (8) nominata, ubi simul pene centum monachi degebant. Porro vita illorum talis exstitit, ut more et actione aequanimiter omnes viverent, et uno corde et uno spiritu, jugo ac disciplinae sanctae regulae colla submitterent, atque fluctus hujus saeculi omnino non formidarent. Quidquid uni placebat, cunctis placebat. Mente [Col. 0213B] sancta, fide pura, charitate perfecta ante Deum incedebant, cui die noctuque omni mansuetudine et patientia ministrare non cessabant. Tanta his erat taciturnitas cum abstinentia, ut nullus auderet nisi cum justa interrogatione, vel recto responso, reddere verbum. Ibi quoque pabulum sanctae doctrinae ab adolescentia suscepi; ibi regularis vitae normam a fratribus didici, a quibus amabiliter diligebar; ab his, qualiter instituta mandatorum Dei servare deberem, diligenter instruebar.

CAP. IV.—Profecto vitam beati Patris nostri Eliae venerabiles fratres meos audivi frequenter laudare, qui se in eremo in tanta abstinentia et oratione studuit affligere, ut maximam virtutem a Domino meruisset accipere; et igneo curru transvectus, spiritus [Col. 0213C] sancti dona quae habuerat, discipulo impartiri, ac adhuc longaevus senio, mortis poenam non videre. Insuper ad exemplum, beatum Baptistam Joannem protulerunt, qui in novi Testamenti serie clarissimus effulsit, perque plurima annorum spatia divino mancipatus officio, corpus suum maceravit, donec in Jordanis unda Redemptorem mundi baptizare dignus existeret, atque ipsum Dei Agnum esse digito suo demonstraret.

CAP. V.—Ego vero cum talia eos recitantes audirem, dicebam illis: Quare, seniores mei, vitam et miracula eorum obstupescitis? aut cur illorum facta tam assidue commemoratis? An sunt vobis fortiores, qui desertum habitant, an leviores? At illi respondentes, dixerunt: Fili, fortiores nobis sunt, quia [Col. 0213D] sine adjutorio humano vivunt. Nos itaque alter ab altero conspicimur, pariterque divinum officium a nobis celebratur. Si quando cibum cupimus, paratum reperimus; si quando infirmitas aut aliqua corporis imbecillitas irrepserit, statim cura fratrum cum omni sollicitudine nos adjuvat. In aedificiis lucide constructis habitamus, in quibus et ab aestu solis cooperti sumus, et ab inundatione pluviae, et a turbine venti ac tempestate manemus defensi. Monachi vero, qui in deserto sunt, nihil consolationis nisi a Deo recipiunt. Si quando angustias aut tribulationes perpessi fuerint, vel cum diabolo antiquo humani generis inimico pugnare coeperint, quis eis astat? a quo adjuvantur? Sed quibus humanum deest solatium, [Col. 0214A] constat eos habere divinum ⁜ (9) . Et si esuriunt, quis eis panem dabit? Si sitiunt, quis eis aquam tribuit, ubi panis et aqua non est? Maximus labor in desertis locis esse non dubitatur, ubi nihil necessarium reperitur. Primum ergo, quando in solitudine definiunt habitare, in Dei timore certant firmiter stare. In fame et siti, in labore et passione corpora sua cruciant; contra diabolicas insidias viriliter dimicant; et ut vincant, contra tela nequissimi ignea gladiis spiritualibus pugnant. Antiquus etenim ille hostis, totius inventor iniquitatis, studet eos subvertere, et in consortium malitiae suae implicare, atque de bona voluntate, quam inchoabant, retrahere; et mentes eorum mundanis voluptatibus iterum irretire, ut in opere 101 coepto fatiscant persistere. Omnipotens [Col. 0214B] ergo Deus, qui non derelinquit sperantes in se, circumdat eos armis suae potentiae, ut hos incursio Satanae non valeat prosternere, quos protegit celsitudo divinae misericordiae. Quapropter ad eos angeli Dei jugiter mittuntur, ac per manus illorum quaecunque necessaria crebrius eis administrantur. Aquam de petra hauriunt, quod interpretatur Christus. Scriptum est enim: Sancti qui sperant in Domino, habebunt fortitudinem, assument pennas ut aquilae; volabunt, et non deficient; current, et gressus eorum non labentur (Isa. XL) . Et alibi: Qui sitiunt, de superno fonte condiuntur ⁜ (10) , et herbarum folia in ore eorum tanquam favus mellis dulcescunt. Si autem aliquando diabolus adversus eos colluctatur, protinus surgunt: manus suas ad [Col. 0214C] Dominum expandunt, preces ante divinam majestatem fideliter fundunt; mox auxilio coelesti sublevantur, et dolosa jacula inimici penitus destruuntur. Non intelligis, fili, qualiter in Psalmo legitur: Quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in aeternum (Psal. IX) ? Et iterum: Exaudivit eos Dominus in die tribulationis, et de omni angustia liberavit eos (Psal. CVI) . Enimvero unusquisque propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem (I Cor. III) . Beatus est enim vir qui semper est pavidus, et voluntatem Dei in hac praesenti vita et fragili studiosus agit (Prov. XXVIII) . Certissime scias, o fili, quoniam angeli Dei sanctis ac justis viris quotidie famulantur, atque virtute superna corpora et animae illorum jugiter [Col. 0214D] illuminantur.

CAP. VI.—Tali denique ratione ego pauper Onuphrius a sanctissimis Patribus in meo monasterio subtiliter instructus, coepi tacita mente tractare quam gloriosa felicitate perfruuntur in coelis qui certamina laboriosa propter amorem Domini tolerarunt in terris: cor meum ardebat, mens mea desiderabiliter fervebat mundi gaudia penitus spernere, patriae coelesti totis viribus appropinquare, sicut Psalmista edocet, dicens: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) .

CAP. VII.—Dumque haec sollicitus excogitarem, nocte silenti concitus surrexi, parvum panem [Col. 0215A] mecum detuli cum exiguis leguminibus, ut vix usque in quartam diem sufficeret; sicque secundum Dei dispensationem et ejus pietatem profectus sum, ut mihi ostenderet meae habitationis locum. Egrediente autem me de monasterio in montana, veni in desertum; cogitansque ut manerem ibi, continuo lumen splendidum ante me, quasi obvians mihi, vidi. Quo viso, valde timui. Idcirco quoque putavi me debere ad monasterium regredi, unde exivi. Extemplo autem de radio praeclari luminis vir aspectu pulcherrimus accessit ad me, et dixit mihi: Noli pavescere, ego enim sum Dei angelus, tibi ad custodiendum ab ortu tuo ⁜ (11) providentia divina destinatus, ut jubente Deo tecum manerem, et te in hanc eremum ducerem. Perfectus esto, humilis incede [Col. 0215B] coram Domino, cum gaudio labora, cor tuum in omni custodia conserva, vive sine querela, in bono opere persevera. Ego vero te non derelinquam, donec animam tuam in praesentiam summae majestatis offeram. Haec locutus est mihi angelus, iter inceptum mecum comitatus.

CAP. VIII.—Pergebamus ita simul sex milliaria vel septem, et ad quamdam venimus speluncam nimis decoram. Appropiavi, volens sciscitari, si forte quispiam intus maneret. Secundum consuetudinem monachorum clamare coepi, benedictionem humillime petii ⁜ (12) . Inde virum sanctissimum exire vidi, quem prostratus humo tenus adoravi. Ille vero manus suas mihi porrexit, de terra me elevavit, osculum mihi pacis tribuit ⁜ (13) , atque dixit: Tu es enim [Col. 0215C] frater meus, eremiticae cooperator vitae, o fili, ingredere. Deus tibi concedat, ut timor ejus in te permaneat, opus tuum in illius conspectu complaceat. Statim cum eo specum introivi, diesque plures apud illum pausavi, opera ejus cupiens discere, et solitariam habitationem curiosius investigare; ipse quoque ut meum desiderium agnovit, consilium honorabile mihi praebuit; ac qualiter insidias diaboli superare deberem, verbis charitativis gratanter patefecit. Transactis itaque quibusdam diebus, talibus admonuit me verbis, dicens: Fili, surge, mecum perge; interiora deserti debes intrare, et in alia spelunca solus habitare: ibi si viriliter dimicas, omnia daemoniorum tentamenta superas. Idcirco vero Deus in hoc deserto vult te probare, si mandatis ejus fideliter [Col. 0215D] velis obedire. Fidelia omnia mandata ejus, confirmata in saeculum saeculi, facta in veritate et aequitate (Psal. CX) . Vir autem sanctus haec dicens, surrexit, et mecum in interiora deserti iter quatuor dierum perrexit. Quinta vero die devenimus in locum qui ⁜ (14) Calidiomea dicitur, ibi palmae propinquae erant. Tunc vir Dei inquit: Ecce, fili, vide locum quem tibi Dominus praeparavit ad manendum. Fuit autem ille mecum spatio triginta dierum, edocens me servare cauta diligentia ⁜ (15) doctrinam Dei mandatorum. Quibus ita peractis, oratione sua sancta Domino 102 me commendavit; et separatus a me, ad propria remeavit. Per singulos vero annos solitus erat me visitare, ac quali industria et simplicitate [Col. 0216A] deberem vivere, divinis alloquiis non cessabat admonere.

CAP. IX.—Quodam autem tempore, juxta consuetudinem ad me veniens, inter verba salutationis prostratus in terram corruit: Dominoque remittens animam, obdormivit. Quod cum viderem, nimis sum contristatus; et devolutus humi, lacrymis obortis uberrime flevi. Corpus ejus mox accepi, et secus Calidiomeam terrae commendavi

CAP. X.—Dum autem ego Paphnutius a viro sanctissimo Onuphrio, rationis hujus loquelam audirem, inquam ad eum: Pater sancte, laborem esse non modicum jam sentio, quem pro nomine Christi tolerasti in hoc eremo. Vir sanctus respondit: Mihi, frater, crede dilectissime: in deserto sustinui, ut [Col. 0216B] saepius putarem me morte superari. Abspes etiam ⁜ (16) multoties vitae, ut vix halitum in corpore sentirem remanere. Per diem aestu et igne solis ardentis urebar, per noctem rore et pruina infectus, fame et siti defectus. O quanta et qualia passus sum! Non sufficit, neque quempiam decet plagas ac labores enarrare, quos homo moriturus pro Dei viventis amore debet tolerare. Reddet Dominus mercedem laborum sanctorum suorum (Sap. X) . Cujus divitiae sicut non augentur, ita nequaquam minuentur. Per quem enim famem, sitim, frigus et aestum, atque multigenarum cruciamenta molestiarum sustinui, potens est cum divitiis coelestibus inter angelorum catervas me consolari: alimenta vero sprevi corporalia, ut dignus acciperem spiritalia. Sanctus enim [Col. 0216C] angelus quotidie panem mihi offerebat, et aquam pro mensura ministrabat, ut corpus meum confortaretur, ne deficeret, et jugiter in laude Dei perseveraret. Arbores palmarum ibidem constitutae erant, quae duodecies in anno dactylorum fructus germinabant ⁜ (17) . Quos per singulos dies colligens, pro pane edebam, mixtos herbarum foliis, et erant in ore meo tanquam favus mellis. Nam in Evangelio legitur: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV) . Frater Paphnuti, si implere studes voluntatem Dei, omnia tibi necessaria praeparantur ab eo. Unde ipsa Veritas admonet, dicens: Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, aut quid bibatis, neque corpori vestro quid induamini, scit enim Pater vester quia [Col. 0216D] his omnibus indigetis. Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .

CAP. XI.—Cumque hoc a beato viro Onuphrio intentius auscultarem, mirans in sermonibus et actibus ac laboribus illius, dixi: Pater benigne, die Dominico vel Sabbato communionem percipiebas ⁜ (18) ab aliquo? At ille respondens, ait: Omni die Dominico vel Sabbato angelum Domini paratum invenio, sacrosanctum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi secum deferentem: de cujus manu mihi pretiosissima donantur munera, vitaeque meae salus perpetua. Verum etiam omnes qui vitam spiritalem ducunt in eremo monachi tali participantur [Col. 0217A] gaudio. Hi vero sancti eremitae, qui hanc solitudinem habitant, si fortasse aliquando videre hominem desiderant, illico in coelum ab angelo deportantur: visionem illic animae justorum, fulgentium sicut sol in regno Patris eorum, ibi multitudinem contemplantur angelorum, suasque animas coetibus mixtas beatorum. Quare omnes qui in agone contendunt, tota mente, toto corde, totis viribus in bono opere fervent, quatenus gloriam coelestis patriae cum Christo et cum sanctis mereantur possidere. Ista denique omnia, venerando Onuphrio narrante, cognovi juxta summitatem ipsius monticelli ⁜ (19) , ubi obviavit mihi. Ita videlicet gaudium meum impletum est, ut omnem adversitatem, quam in itinere tuleram, traderem oblivioni.

[Col. 0217B] CAP. XII.—Credo, inquam, Pater, inter felices me deputari, quia videre te et opera tua egregia promerui. Verba tua nimis pulchra, omni dulcedine mellita, ita mei penetrant cordis intima, ut possim dicere cum Psalmista: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) ! Qui ait: Fili, mecum vade; locum meae habitationis conspice, parcamus paululum verbis. Continuo surrexit, praeivit, secutus sum. Duxit me secum quasi trium milliariorum iter: venimus Calidiomeam in spiritalem locum, arboribus palmarum gratanter ornatum. Ibi preces Domino fudimus; eisque completis in terram sedimus, in divinis altercantes eloquiis. Sole jamjamque in occasum verso, vidi panem positum cum aqua exigua. Vir etenim [Col. 0217C] Dei sentiens me fatigari, dixit mihi: Profecto, fili, cerno te periclitari, nisi cibum capias. Surge ergo et comede. Cui inquam: Vivit Dominus (III Reg. XVII) , et benedictus Dominus Deus meus, in cujus conspectu erimus; non manduco, neque bibo, donec charitate pura pariter cibum sumimus. Igitur vix eum coegi ut faceret quod volui. Verumtamen ut meum agnovit desiderium, panem fregit, tribuit mihi; manducavimus, et saturati sumus 103 nobisque fragmenta superfuerunt edentibus. Noctem illam insomnem pene duximus, divinisque laudibus immorati sumus.

CAP. XIII.—Mane facto, post horam orationis, videbam vultum ejus pallore ita mutatum, et quid acciderit quaesivi ab eo. Qui ait: Non expavescas, [Col. 0217D] frater Paphnuti, quoniam omnipotens Deus recto itinere in hanc solitudinem direxit te, ut honorifice sepelias me, atque corpus meum commendes terrae. Hac etenim hora anima carnis vinculis absolvitur, atque ad creatorem suum in coeleste regnum deportatur. Frater amantissime, (scio namque desiderium tuum) quando redieris in Aegyptum, memorare mei in praesentia fratrum tuorum, et in conspectu omnium Christum colentium. Haec est postulatio mea ⁜ (20) , quam impetravi a Domino Deo. Si quis oblationem ob amorem nominis mei ante conspectum Domini nostri Jesu Christi, et ad laudem ejus ⁜ (21) immolat, ab omni tentatione diaboli, et a vinculo pravitatis humanae liber existit, atque cum sanctis angelis in [Col. 0218A] regno coelorum aeternae haereditatis capax fiet. Si quis vero oblationem non valet offerre, vel prae inopia redimere, is in nomine Domini et ad honorem illius eleemosynam ⁜ (22) pauperi tribuat, et ego orabo pro eo in conspectu Dei, ut dignus in coelestibus vita superna perfrui valeat. Si quis neque oblationem, nec eleemosynam potest offerre, pro charitate mea incensum Domino Deo nostro in odorem suavitatis accendat, et ego rogo pro eo, ut gaudium perenne possideat. Cui inquam: Pater mi, ne irascaris si loquar: Si incensum nec quis habet, nec facultatis aliquid, unde Deum placare potest ⁜ (23) , ut tamen tua benedictione non careat, in quacunque tribulatione te invocat? Tunc ille respondit: Si quis pauper in deserto, vel in aliquo alio loco oblationem aut [Col. 0218B] eleemosynam, seu incensum non habeat ad immolandum, surgat, et manus suas ad Dominum extendat, ter Dominicam orationem, id est, Pater noster, pro me cum intenta mente, et in nomine sanctae Trinitatis psallat. Ego vero pro ipso ad Dominum intercedo, ut vitae coelestis mereatur particeps fieri cum omnibus sanctis Dei.

CAP. XIV.—Iterum dixi ad eum: Domine, si dignus essem, aut si donis gratiae tuae mihi liceret, post obitum tuum locum istum libentissime obtinerem. At ille ait: Nequaquam tibi, fili, conceditur, nec idcirco misit te Deus in peregrinationem istius solitudinis, ut hic obtineres locum habitationis; sed ut cum justis qui in deserto sunt gratuleris; et intimare ea studeas mundo, quae cognovisti in eremo. [Col. 0218C] In Aegyptum perge: ibi esto usque ad finem vitae tuae; opus bonum perfice, et accipies coronam perpetuae gloriae.

CAP. XV.—Haec cum homo Dei loqueretur, ad volutus sum pedibus ejus, dicens: Pater chare, scio enim quia quidquid petieris a Deo, dabit tibi Dominus propter immensum laborem certaminis longissimi, quo corpus tuum afflixisti septuaginta annis pro nomine Domini; praebe ergo mihi munera tuae sanctae benedictionis, quatenus tibi in virtute efficiar similis, et tua interventione spiritus meus dirigatur, et in futuro tecum participari merear. Qui mox econtra respondens, protulit ista: Paphnuti, ne contristeris: petitio tua, tribuente Domino, erit stabilis. Sta in fide, viriliter age, oculos cum mente ad Deum [Col. 0218D] erige, in mandatis corroborare, bonum facere impiger contende, et vitam aeternam apprehende (I Cor. XVI) . Protegant te angeli Dei, et conservent te ab omni consilio pravitatis, ut purus ante Deum et immaculatus in die sui examinis inveniaris. Post haec surrexit, et ad Dominum lacrymans oravit, genua flexit, atque subito dixit: In manus tuas, Deus, commendo spiritum meum. Cumque haec dixisset, lumen splendidum corpus ejus obumbravit, et in ipsius claritate luminis anima sancta carne soluta est.

CAP. XVI.—Repente vero vocem angelorum multorum audivi, laudantium Deum, et in discessu sanctissimae animae sancti Onuphrii, aethera scilicet angelicis canticis resonantia ⁜ (24) , gaudium ineffabile [Col. 0219A] astris intulerunt, per quem coelestes exercitus animam militis inclyti coelis invexerunt. Mox oculi mei fletu profluunt, interiora gemitus producunt, lacrymarum rivi manarunt, planctus mei miseri Paphnutii exuberant: illud flebilis planxi, quia quem vix inveni, diutius habere non potui. Deinde tunicam ⁜ (25) meam per dimidium scidi, una parte indutus sum, in alteram collocavi corpus beatum, et sepelivi illud in sepulcro quod excisum erat de petra. Tunc videns me solum remanere, iterum coepi lugere. Ita moerens surrexi, specusque illius habitaculum intrare volui. [Col. 0220A] Denique me astante, ipsa spelunca cecidit cum magna ruina, et palmae radicitus erutae simul procubuerunt. Cognovi itaque ego Paphnutius, quia non esset voluntas Domini, me in loco illo habitare; secessi inde, in Aegyptum redii: ibique Ecclesiae retuli quae vidi et audivi.

Sanctus igitur Onuphrius obiit mense Junio, die undecimo ⁜ (26) , id est, III Idus ejusdem mensis. Ibi beneficia ejus praestantur usque in praesentem diem: ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, cui est honor et potestas in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0221C] Sozomenus, Hist. Eccl., lib III, cap. 13.

106 Πάχωμιος ἀρχηγὸς ἐγενέτο τῶν καλουμένων Ταβινισιωτῶν. σχῆμα δὲ τούτοις ἦν καὶ πολιτεία ἔν τισι παρηλλαγμένη τῆς ἄλλης μοναχικῆς, πρὸς ἀρετὴν μέντοι ὁρῶσα, καὶ τὴν ψυχὴν προσερεθίζουσα, τῶν ἐπὶ γῆς καταφρονεῖν. ἄνω δὲ ὁρᾷν, ἵν` εὐμαρῶς ἐπὶ τὰ οὐράνια χωρόιη, ἡνίκα τοῦ σώματος ἀπαλλαγείη, etc.

«Pachomius praeses fuit eorum qui vocantur Tabinisiotae. Quibus quidem habitus erat et vitae institutio a reliquorum monachorum disciplina in quibusdam rebus discrepans, in virtutis contemplatione aciem mentis defigens: animum sic tum ad rerum terrenarum despicientiam, tum ad coelestium indagationem excitans, ut cum e corporis custodia migraret, aditum ad coelum haberet perfacilem.» etc.

[Col. 0221D] Gennadius, de illustr. Eccles. Script., cap. 7.

Pachumius monachus, vir tam in docendo quam in signa faciendo apostolicae gratiae, et fundator Aegypti coenobiorum, Scripsit

Regulam ⁜ (b) utrique generi monachorum aptam, quam angelo dictante perceperat. Scripsit et

Ad collegas praepositurae suae epistolas ⁜ (c) , in quibus alphabetum mysticis tectum sacramentis, velut humanae consuetudinis excedens intelligentiam, clausit, solis, credo, eorum gratiae vel meritis manifestatum.

[Col. 0222C] Unam ad Abbatem Syrum, Unam ad abbatem Cornelium.

Ad omnium monasteriorum praepositos, ut in unum antiquius monasterium, quod lingua Aegyptiaca Baum vocatur, congregati, Paschae diem velut aeterna lege celebrent, epistolam unam.

Similiter et ad diem remissionis, quae mense Augusto agitur, ut in unum Praepositi congregarentur, epistolam unam. Et

Ad fratres qui foras monasterium missi fuerant operari, epistolam unam.

Trithemius, libro de Script. Eccles.

107 Bachomius abbas, et monachorum sui temporis institutor permagnificus, fundator multorum coenobiorum, ac vir sanctissimae conversationis, [Col. 0222D] multis in vita et post mortem coruscans miraculis, cum esset vir doctus, et in divinis Scripturis eruditus, scripsit ad aedificationem fratrum multas epistolas, de quibus subjectae referuntur:

Ad Cornelium abbatem, epist. I; Ad Syrum abbatem, epist. I; Ad praepositos coenobiorum, epist. I; Ad fratres operantes, epist. I; Regulam quoque monachorum, lib. I.

Claruit sub Valentiniano et Theodosio principibus, anno 390

Cassiodorus, Instit. divin. cap. 23.

Dionysius monachus, Scytha natione sed moribus omnino Romanus, in utraque lingua valde doctissimus, reddens actionibus suis, quam in libris Domini legerat aequitatem; qui Scripturas divinas tanta curiositate discusserat atque intellexerat, ut undecunque interrogatus fuisset, paratum haberet competens sine aliqua dilatione responsum; qui mecum dialecticam legit, et in exemplo gloriosi magisterii plurimos annos vitam suam, praestante Domino, gloriose transegit. Pudet me de consorte dicere quod in me nequeo reperire.

Fuit enim in illo cum sapientia magna simplicitas, [Col. 0223B] cum doctrina humilitas, cum facundia loquendi parcitas; ut in nullo se vel extremis famulis anteferret, dignus esset regum sine dubitatione colloquiis. Interveniat pro nobis, qui nobiscum orare consueverat; ut cujus hic sumus oratione suffulti, ejus possimus nunc meritis adjuvari.

Qui petitus a Stephano episcopo Salonitano, ex Graecis exemplaribus Canones Ecclesiasticos ⁜ (d) moribus suis, ut erat planus atque disertus, magnae eloquentiae luce composuit, quos hodie usu celeberrimo Ecclesia Romana complectitur. Hos etiam oportet vos assidue legere, ne videamini tam salutares Ecclesiasticas regulas culpabiliter ignorare.

Alia quoque multa ex Graeco transtulit in Latinum ⁜ (e) , quae utilitati possunt Ecclesiae convenire. Qui [Col. 0223C] tanta Latinitatis et Graecitatis peritia fungebatur, ut quoscunque libros Graecos in manibus acciperet, Latine sine offensione transcurreret, iterumque Latinos Attico sermone relegeret, ut crederes hoc esse conscriptum, quod os ejus inoffensa velocitate fundebat.

Longum est de illo viro cuncta retexere, qui inter reliquas virtutes hoc habuisse probatur eximium, ut cum se totum Deo tradidisset, non aspernaretur saecularium conversationibus interesse. Castus nimium, cum alienas quotidie videret uxores; mitis, cum fere gentium vesano turbine pulsaretur. Fundebat lacrymas motus compunctione, cum audiret garrula verba laetitiae. Jejunabat sine exprobratione prandentium, et ideo conviviis gratanter intererat, ut inter corporales epulas inquisitus, spiritales copias semper exhiberet. [Col. 0223D] Quod si tamen aliquando comederet, parvo quidem cibo, sed tamen escis communibus utebatur. 188 Unde summum genus aestimo patientiae, inter humanas esse delicias, et abstinentiae custodire mensuram. Sed, ut bona mentis ejus infucata laude referamus, erat totus Catholicus, totus paternis regulis perseveranter addictus, et quidquid possunt legentes per diversos quaerere, in illius scientia cognoscebatur posse fulgere. Cujus nomini aliqua pravi homines calumniose nituntur ingerere, unde sua videantur errata aliquatenus excusare. Sed ille jam saeculi perversitate derelicta, praestante Domino, in Ecclesiae pace sepultus, inter Dei famulos credendus est habere consortium.

[Col. 0224A] V. Beda, de ratione Temp., cap. 45.

Primi decemnovennalis circuli versu temporum ordo praefigitur, quem Graeci calculatores a Diocletiani principis annis observavere; sed Dionysius, venerabilis abbas Romanae urbis, et utriusque linguae, Graecae videlicet et Latinae, non ignobili praeditus scientia, Paschales scribens circulos, noluit eis (sicut ipse testatur) memoriam impii persecutoris innectere, sed magis eligit ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi tempora praenotare, quatenus exordium spei nostrae notius nobis existeret, et causa reparationis humanae, id est, passio Redemptoris nostri evidentius eluceret.

Sigebertus, catalogo illustr. Eccles. Script., cap. 27.

Dionysius abbas Romanus, cognomento Exiguus, [Col. 0224B] gemina scientia Graece et Latine clarus, transtulit de Graeco in Latinum Proterii ⁜ (f) Alexandrini episcopi scripta ad Leonem papam de celebrando Pascha in anno Domini 455. Transtulit etiam de Graeco in Latinum librum Gregorii Nysseni de conditione hominis ⁜ (g) , et Vitam Pachomii abbatis ⁜ (h) . Scripsit et ipse, post Cyrillum, Cyclum quinque cyclorum, incipiens ab anno nati Jesu Christi 532 qui est ultimus annus magni cycli, qui est annorum DXXXII semel exacti a nativitate Christi, etc.

Trithemius, libro de Script. Eccles.

Dionysius, abbas Romanus, cognomento (ut fertur) Exiguus, vir certe ingenio et scientia magnus atque clarissimus, in Scripturis sanctis eruditus, et in disciplina saecularium litterarum nobiliter doctus, Graeco [Col. 0224C] et Latino eloquio clarus, computista et calculator temporum egregius. Scripsit Latino sermone nonnulla opuscula, de quibus ego tantum reperi subjecta:

Cyclum Paschalem magnum annorum DXXXII, lib. I;

De ratione festi Paschatis, lib. I; Paschatis festi rationem.

De caeteris ⁜ (i) nihil repperi. Transtulit autem de Graeco in Latinum: Vitam sancti Pachomii abbatis; librum quoque Gregorii Emisseni, de conditione hominis; et scripta Proterii, Alexandrini episcopi, ad Leonem papam ⁜ (j) . Et quaedam alia ⁜ (k) .

Inchoavit autem Cyclum suum anno Domini 532, qui fuit ultimus annus magni cycli paschalis, qui semel exactus in eumdem semper revertitur.

Claruit ergo sub Justiniano imp. magno, anno Domini [Col. 0224D] 540

Idem de Viris illust. ord. sancti Benedicti, lib. II, cap. 4.

Dionysius, abbas Romanus, cognomento Exigui, vir in divinis Scripturis valde eruditus, et in saecularibus litteris peritissimus, calculator et geometer insignis, Graeco et Latino instructus eloquio: qui doctrinae suae magnam apud veteres auctoritatem consecutus, edidit non spernenda opuscula, de quibus pauca ad meam notitiam pervenerunt.

De ratione Paschae librum. 109 Cyclum quoque magnum quingentorum triginta duorum annorum. Epistolas etiam nonnullas composuit.

De Graeco in Latinum transtulit: Scripta Proterii Alexandrini ad Leonem papam de Pascha celebrando; [Col. 0225A] Et librum Gregorii Emisseni de hominis conditione; Vitam quoque sancti Pachomii Latinam fecit.

Claruit anno Domini 570.

Baronius, Notat. ad Martyrol. Rom., 14 Maii.

Pachomii praeclaras res gestas Graece conscriptas Dionysius, abbas Romanus, Exiguus cognomento, Latine convertit ante annos plus mille accentum. [Col. 0226A] Exstat ejus praefatio ante Vitam sancti Pachomii: habes eam in prima parte Vitae sanctorum Patrum, capp. 54. Miramur eam a Lipomano et Surio praetermissam; quae, ut tanti viri ingenii laudatissimi monumentum, praetereunda non fuit; qualis enim quantusve sanctitate et eruditione fuerit, consule Cassiodorum illi aequalem, lib. Instit. ad lect. divin.

[Col. 0227] Dominae ⁜ (1) venerandae mihi, et in Christo quoque magnificentissimae Dionysius Exiguus.

Pio venerationis vestrae proposito, qua valui facultate, respondi, sancti Pachomii Vitam, sicut in Graeco reperta est, fide translatoris exsolvens: in qua re cum diu me morantem vestra compulisset auctoritas, integrum non erat ut qui reus jam sponsionis exstiteram, promissa differrem, praesertim vobis, quae votum potius quam vires attendere consuevistis. Plura namque per Christi gratiam legenda simul atque imitanda peragentes, avida voluntate beatorum Patrum cupitis instituta cognoscere, quatenus eorum studiis facta propria componentes, futuris saeculis documentum divini muneris singulare praestetis; fatemini quippe maximam vos operam dare virtutibus, quas diligitis in conversatione sanctorum, quibus etiam illustrium operum qualitate cohaeretis; quia virtutem nullus amat, nisi qui sequitur, et similitudo morum magnum profert conjunctionis indicium: sicut e contrario vita dispar grandis est et in ipsa sanguinis affinitate 112 discordia. Sic frequenter inter propinquos prava succedunt odia, sic jurgia nascuntur infensa, sic usque ad sanguinem saevit inexplebilis et caeca malitia, dum bonis invident pravi, liberalibus cupidi, quietissimis turbulenti, studiosis inertes, placidis implacabiles, tranquillis immites, modestis temerarii, sapientibus stulti, simplicibus callidi, mitissimis quoque furiosi. Sed melius horum mores apostolica tuba redarguit; nam cum novissimorum pericula temporum gentium Doctor exprimeret, intulit, dicens: Erunt enim homines semetipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei (II Tim. III) . Hic beatissimus Paulus quae superius diffuse protulit, mira brevitate collegit; ostendens eos ideo tales fore, quia voluptatum amatores existerent, et quia vitiosissimis se cupiditatibus subjugarent. Hinc enim mala cuncta proveniunt, dum Deus contemnitur, voluptates vero amantur. Per has diabolus illicit ut decipiat, delectat ut fallat, blanditur ut perimat; et ne futura praesentibus, coelestia terrenis, aeterna brevibus anteponantur, insistit: Voluptatum, inquit, amatores magis quam Dei, habentes speciem quidem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (Ibid.) , hoc est, tantum nomine videntur esse Christiani, non opere, qui etiam velut interiores hostes pejus quam exteriores saeviunt, et in Ecclesia constituti pia Ecclesiae membra discerpunt. Quos Apostolus nos protinus vitare praecepit, ut ab eorum societate, [Col. 0229] non tam locorum quam morum dissimilitudine dividamur. Nec videatur cuipiam mirum, quod hujusmodi pestes ⁜ (2) justis hominibus adversentur, quando pleni dolis, pleni fallaciis sibi quoque non parcant, et secum ipsi plerumque dissentiant. Tales expertus vir beatus atque gloriosus genitor vester ⁜ (3) Dominus meus, non solum patienter ac fortiter insectationes eorum semper pro justitia pertulit, sed etiam felice fine pro veritate (quae Christus est) constanter atque sublimiter totius mundi adversa superavit. Cujus perfectam vitae regulam sanctorum meritis propemodum consonantem nimis exopto perfectorum virorum docta atque facunda oratione perscribi, ut tanta claritudo vestri generis, tantumque decus ex aliqua noscatur parte, et virtus admiranda viri vix antiquis effabilis, quae favente Christo a vobis haereditario jure perficitur, lectionis officio posteris intimetur.

Dominus noster Jesus Christus, sapientiae fons, et scientiae verum lumen, verumque Dei patris Verbum, per quod facta sunt omnia, sciens infirmitatem nostram ad peccata pronam atque praecipitem, plura circa nos remedia suae pietatis ostendit. Abraham namque pater noster, cum divinis jussis obtemperans, filium suum offerret in sacrificio, placuit Deo, et merito fidei mox et haeredem recepit et praemium (Gen. XXII) . Cui etiam per semetipsum Deus juravit, dicens: Nisi benedicens benedixero te, et multiplicans multiplicabo te sicut stellas coeli in multitudinem, et sicut arenam quae est ad oram maris innumerabilis. Et iterum: In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae (Ibid.) . De quo semine manifeste nos edocet Apostolus, dicens: Non dicit et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, quod est Christus (Gal. III) . Omnes etiam sancti prophetae, tantae salutis arcanum revelante Spiritu sancto, praevidentes, scientesque Deum nullo modo posse mentiri, ad sanandos languores nostros coelestem medicum nuntiabant esse venturum, atque ut celeri praesentia sua prospiceret humano generi, continua supplicatione poscebant. At misericors Deus, qui pia vota semper antevenit, nec unquam deserit eos qui se toto corde quaesierint, promissiones suas novissimis diebus implevit, mittens Filium suum natum ex muliere, factum sub lege, 113 qui pro similitudine mortalitatis nostrae carne pateretur, eumque qui habebat mortis imperium sua morte destrueret (Hebr. II) . Denique divinitate sua manens impassibilis, a corruptione atque interitu nos redemit, et a vinculis absolvit insolubilibus inferorum; perfectaque dispensatione nostrae redemptionis, omnibus gentibus per lavacrum regenerationis peccatorum indulgentiam contulit, cunctosque ad veram fidem per doctrinam apostolicam confluentes, juxta illud quod in Evangelio ait, Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , gremiis infinitae pietatis suae amplexus est.

Igitur cum per universam terram Evangelii praeconia coruscarent, et plures in adoptionem filiorum per gratiam Christi concurrerent, inimicus humani generis vehementer exarsit; multoque severiora tentationum praelia, quam prius servis Dei excitaverat, nisus est commovere; suspicatus infelix quod posse nobis iter indulgentiae coelestis obstruere. Sed hac ipsa intentione sua deceptus est et elisus. Adjutorio namque divini muneris, a fidelibus et vigilantibus virium ejus proteruntur insidiae, ut ipsi quidem confusio, famulis autem Christi perennis gloria comparetur. Nam juxta Domini permissionem, cum ad examen patientiae ac fidei eorum qui spiritualia bella prudenter exercent, pagani imperatores existerent, et ubique contra Christianos persecutionis procella desaeviret; multi apud Aegyptum martyres sancti per varia supplicia usque ad mortem in Christi nomine perstiterunt, et simul cum Petro Alexandrinae civitatis episcopo, perpetuas coronas et immortalia praemia sunt adepti.

Crescebat autem in dies fidelium multitudo, et per omnia loca mirabiliter augebatur; nec non ecclesiae quam plurimae et martyrum memoriae construebantur impensius; monasteria quoque frequentissima eorum qui continentiae studentes, renuntiaverunt saeculo, solitudinis ipsius secreta decorabant. Hi namque qui de gentibus in Christo crediderant, considerantes martyrum passiones, eorumque sincerum circa Christum confessionis affectum, coeperunt et ipsi per gratiam Domini sanctorum vitam conversationemque sectari, et hujus institutionis esse, ut etiam his illud aptaretur Apostoli: Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus non erat dignus mundus, in solitudinibus errantes et montibus, in speluncis et cavernis terrae (Hebr. XI) . Quietem denique solitudinis appetentes, gaudia propriae salutis ac fidei divino munere sunt consecuti, caeterisque mox exempla sublimioris vita: sacratiorisque praebuerunt. Omnibus enim terrenis exuti negotiis, adhuc morantes in corpore, angelorum aemulati sunt sanctitatem: per quam fastigia scandentes celsa virtutum, ultra admirationem enituere mortalium, ita ut in nullo prorsus antiquissimis Patribus inferiores existerent: aequiparantes etiam illorum merita qui pro nomine Christi Jesu Domini nostri certaverunt usque ad sanguinem, invisibilium hostium molimina destruens, de quibus ait Apostolus: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates, contra mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) . Quorum multiformes praecaventes incursus, et caput serpentis antiqui fortiter conterentes, sempiternis praemiis sunt potiti, de quibus scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se (Isa. LXIV; I Cor. II) .

[Col. 0231A] CAP. PRIMUM.—Erat per id tempus beati Antonii Vita cunctis ad imitandum praeclare proposita, qui magni Eliae atque Elisaei, necnon et sancti Joannis Baptistae aemulator existens, secreta interioris eremi studio sectatus est singulari, vitamque coelestium in terris gessit amore virtutis. Cui sanctus Athanasius, Alexandrinae civitatis antistes, proprio stylo testimonium praebuit: dignus sane relator conversationis Antonii, qui juxta supplicationem fratrum, vitam ejus pro multorum commoditate perscriberet, et aemulandum eum viris spiritalibus exhiberet. In quo opere sancti quoque Patris Ammon ⁜ (4) meminit, a quo per Dei gratiam primum jacta sunt fundamenta conversationis eorum fratrum qui nunc in monte Nitriae commorantur, necnon et Theodorum, sanctum [Col. 0231B] admodum virum, qui cum sene praefato fuerat, idem nobis pontifex indicavit; quem singulari ac perfecto proposito et fide non ficta Deo subditum multiplicia retulit diaboli machinamenta superasse. Igitur ubique divina gratia copiose diffusa, illud quod in Psalmis scriptum canitur, declaravit expletum: Visitasti terram, et inebriasti eam, multiplicasti locupletare eam (Psal. LXIV) . Nam pro tristitia et gemitu, gaudium provenit et laetitia; et pro sollicitudine atque miseria, felicitas securitasque successit.

Hinc itaque Patres monachorum, viri mirabiles, in universis propemodum regionibus 114 exstiterunt, quorum nomina in libro viventium probantur ascripta. Paucissimi sane tunc adhuc per Aegyptum [Col. 0231C] et Thebaidam monachi esse ferebantur. Post persecutionem namque Diocletiani et Maximiani crudelium principum, multitudo gentium intravit (Rom. XI) , sicut divinitus praeordinatum est, et fecunditas Ecclesiae fructus amplissimos coepit exhibere, sanctis episcopis juxta doctrinam tunc apostolicam, iter fidei sincera quoque conversatione monstrantibus.

CAP. II.—Per idem tempus Pachomius quidam, secundum ritum ac traditionem parentum gentilis, apud Thebaidam commanens, divina gratia gubernante, Christianus effectus est. Hic ab adolescentia sua praecipuam frugalitatis dicitur arripuisse virtutem. Idcirco autem pro gloria Christi, qui nos de tenebris vocavit ad lucem, et pro utilitate eorum qui ista lecturi sunt, strictim conversationem ejus [Col. 0231D] quae fuerit a parvulo, refero, quia a tanta perfectione ejus initia quoque ipsa non discrepant.

CAP. III.—Hic etenim cum adhuc puer esset, cum parentibus suis ad simulacrum quoddam daemonis super ripam Nili fluminis collocatum, tanquam victimas oblaturus advenit. Cumque sacerdos impurissimus sacra sacrilega solito celebrare voluisset, praesentia Pachomii daemonis prorsus evanuere praestigia. Tum diu multumque idem sacerdos haesitans, in modum simulacri, quod colebat, mansit immobilis; vehementer admirans cur solemnia daemones [Col. 0232A] responsa non redderent: tandemque immundo spiritu revelante, cognovit pueri Pachomii causa insolita provenisse silentia, atque in haec verba prorupit attonitus: Quid inimicus deorum huc venit? procul hinc eum procul pellite, et quantocius amovete. Quod cum parentes ejus audissent, eumque suo conspexissent separari consortio, moerore magno repleti sunt: eo praecipue, quod inimicus deorum tali fuisset contestatione declaratus. Ambigebant ergo parentes ejus, quid de eo fieret, quia et antea cum paululum degustasset de vino libationis daemonum, protinus evomuerat illud. Haec itaque cum se viderent non posse discernere, quieverunt. Instabant autem ut Aegyptiacis imbueretur litteris, et antiquorum studiis informaretur

[Col. 0232B] CAP. IV.—Eodem tempore Constantino post persecutionem in imperio perdurante ⁜ (5) , et contra tyrannum Maxentium ⁜ (6) gerente praelium, praecepta regalia cucurrerunt ⁜ (7) , ut lectissimi quique juvenum ad tirocinii militiam ubique tenerentur ⁜ (8) : inter quos et Pachomius annos natus viginti detentus est, ut ipse postea retulit. Cumque navi fuisset inter alios ad peregrina transvectus, ad civitatem quamdam ⁜ (9) vespera urgente delati sunt. Cives ergo loci illius, videntes tirones arctius custodiri ⁜ (10) , et quid illis accidisset edocti, pietate moti sunt, et, juxta mandatum Christi, solatia in maximo moerore positis, et necessaria corporis attulerunt. Tunc Pachomius animadvertens quod ab eis factum est, et nimis admirans, ab his qui simul aderant inquirit qui sint [Col. 0232C] viri isti, sic erga misericordiam atque humilitatem prompti ac faciles; audivitque Christianos esse, qui circa omnes, et maxime peregrinantes, impenderent prona liberalitatis officia. Sciscitabatur autem quid ipsa sibi velit appellatio nominis Christiani; dictumque est ei et homines esse pios, et verae cultores religionis, credentes in nomine Jesu Christi filii Dei unigeniti, cunctisque pro viribus benefacientes, et sperantes a Deo retributionem bonorum operum in futura vita percipere. Haec audiens Pachomius, corde compunctus est; et illustratus divino lumine, Christianorum miratus est fidem; atque divini timoris igne succensus, paululum praesentium conspectibus sese subtraxit; et ad coelum manus elevans, ait: Omnipotens Deus, qui fecisti coelum et terram, si [Col. 0232D] respiciens respexeris ad precem meam, et sancti tui nominis mihi veram contuleris perfectamque regulam, atque ab hac me compede moeroris exemeris, servitio tuo me tradam cunctis diebus vitae meae, et spreto saeculo jugiter tibi adhaerebo. Quae cum orasset, ad suos reversus est comites; et die sequenti de civitate illa profecti sunt. Cumque diversa loca navigio circuirent, si quando Pachomium voluptas corporis et mundana titillasset illecebra, nimis aversabatur, sponsionis suae memor, qua se Domino serviturum esse devoverat. Nam divina gratia suffragante, [Col. 0233A] jam ab annis puerilibus amator exstiterat castitatis.

CAP. V.—Igitur Constantinus imperator pietate ac fide, qua Christo credidit, victoriam de hostibus consecutus, tirones jussit absolvi. Sic Pachomius optata sibi libertate concessa, protinus ad Thebaidis ulteriora regreditur, et ingressus ecclesiam, quae est in vico, cui cognomen est Chinoboscium ⁜ (11) , fit illico catechumenus, et post paululum gratiam lavacri vitalis adipiscitur. Et ipsa nocte, qua mysteriis sacris imbutus est, vidit in somnis veluti rorem coelitus allapsum suam replesse dexteram, et in mellis ⁜ (12) crevisse pinguedinem; audivit quoque vocem dicentem sibi: Considera, Pachomi, quod geritur. Est enim 115 hoc signum gratiae, quae tibi a Christo [Col. 0233B] collata est. Hinc itaque divino inflammatus affectu, et ex dilectionis jaculo salubri vulnere sauciatus, totum se disciplinis atque institutionibus divinis subjugavit.

CAP. VI.—Audivit autem quemdam anachoretam, cui nomen erat Palaemon ⁜ (13) , intra eremi secreta Domino servientem; ad quem confestim, cum eo cupiens habitare, perrexit, et pulsans ostium cellulae ejus, precabatur ingressum. Cui senex aliquantulum patefaciens aditum, dixit: Quid vis? aut quem quaeris? Erat enim severo aspectu, propter quod multo tempore solitarius vitam rigidae conversationis exegerat. Respondens autem Pachomius, ait: Deus me misit ad te, ut monachus fiam. Cui senior: Non potes hic, inquit, monachus fieri; non enim parva [Col. 0233C] res agitur, si veri monachi conversatio casta pensetur; nam plures huc dudum venientes, affecti taedio, perseverantiae non tenuere virtutem. Et Pachomius: Non sunt, inquit, aequales omnium mores. Idcirco precor ut me digneris excipere, et processu temporis tam voluntatem meam quam possibilitatem plenius approbabis. Et senior ait: Jam tibi praefatus sum quod hic fieri monachus nullo modo possis. Perge magis ad aliud monasterium, et cum tantisper ibidem continentiae operam dederis tunc ad me regredere, teque sine mora suscipiam. Verumtamen adverte quod dico. Ego hic, fili, satis frugaliter vivo. Nam nimis ardua et durissima conversatione me castigo, nullius rei ciborum utens, nisi tantum panis et salis. Oleo autem et vino in totum prorsus abstineo. [Col. 0233D] Vigilo dimidium noctis, quod spatium vel in oratione solemni, vel in meditatione divinae lectionis insumo; interdum quoque totam noctem duco pervigilem. Haec autem audiens Pachomius, expavit, ut solent pueri magistrorum vereri praesentiam; sed gratia Domini roboratus, omnem hunc laborem tolerare proposuit, senique respondit: Credo in Domino Jesu Christo, qui mihi fortitudinem patientiamque praestabit, ut dignus efficiar tuis adjutus precibus, in sancta conversatione per omnia vitae meae curricula permanere.

CAP. VII.—Tunc sanctus Palaemon spiritualibus oculis intuens Pachomii fidem, tandem patefecit aditum; eumque suscipiens, habitu monachi consecravit ⁜ (14) . [Col. 0234A] Morabantur ergo simul, abstinentiae atque precibus operam dantes. Texebant quoque cilicia, et laborabant manibus suis, juxta beatum Apostolum, non tantum pro sua refectione vel requie, sed ut haberent unde tribuerent necessitatem patientibus (Ephes. IV) . In vigiliis etiam cum nocturnas orationes celebrarent, si quando senior vidisset somno Pachomium premi, educens eum foras, arenam portare praecipiebat de loco ad alterum locum; et tali exercitio mentem ejus gravatam somni pondere sublevabat, instituens ac formans eum, ut sollicitus esset in precibus, dicens ei: Labora, Pachomi, et vigila, ne quando (quod absit) ab hoc nunc incepto proposito te amoveat is qui tentat, et inanis fiat labor noster. Quae cuncta Pachomius obedienter ac sollicite [Col. 0234B] suscipiens, ac de die in diem sanctae continentiae profectibus crescens, venerabilem senem nimis alacrem laetumque reddebat, ita ut Christo semper pro conversatione ejus gratias ageret.

CAP. VIII.—Per idem tempus sacratissimus dies Paschalis advenerat, et ait ad Pachomium senior: Quoniam cunctorum Christianorum universalis est ista festivitas, nobis quoque para quae usui nostro sunt congrua. Tunc ille promptus ad obtemperandum, id quod sibi praeceptum est implevit; praeter solitum namque parumper accipiens olei, cum salibus tritis admiscuit. Lapsanas enim, id est, agrestia olera ⁜ (15) , et herbas alias praeter oleum consueverant edere. Cum ergo praeparasset, ait ad senem: Feci quod tua paternitas imperavit. Cumque post [Col. 0234C] orationes beatus Palaemon accessisset ad mensam, vidissetque olei apparatum cum salibus, fricans manibus frontem, et ubertim fundens lacrymas, ait: Dominus meus crucifixus est, et ego nunc oleum comedam? Cumque rogaret eum Pachomius ut modicum quid ex eo sumeret, nullatenus acquievit. Tunc pro more sale et pane allato ad manducandum pariter consederunt. Quae senex crucis Christi signo, sicut consueverat, benedicens, cibum uterque sumpserunt, Domino gratias (ut par fuerat) humiliter exhibentes.

CAP. IX.—Una vero dierum, cum vigilantes simul Palaemon et Pachomius accenderent ignem, quidam frater superveniens, apud eos manere voluit. Qui cum susceptus esset, inter verba (ut fieri solet) [Col. 0234D] erupit, et dixit: Si quis fidelis est ex vobis, stet super hos carbones ignis, et orationem Dominicam sensim lenteque pronuntiet. Quem beatus Palaemon intelligens superbiae tumore deceptum, commonuit dicens: Desine, frater, ab hac insania, nec tale quid ulterius loquaris. Qui correptione senis non solum non profecit in melius, sed plus elatione mentis inflatus, super ignem stare coepit audacter, nullo sibi penitus imperante; eratque conspicere, quomodo cooperante inimico humani generis, et Domino permittente, nequaquam perustus fuerit ignis attactu. Hoc ipsum 116 vero quod gessit impune, ad augmentum profecit ejus insaniae, secundum quod scriptum est: Ad pravos pravas vias mittit Dominus [Col. 0235A] (Prov. XXVIII; Eccli. II) . Hoc itaque cum fuisset factum, postera die idem frater mature proficiscens, ac velut exprobrans eis, aiebat: Ubi est fides vestra? Post non multum vero temporis cernens diabolus, eum sibi per omnia mancipatum, et facile ad quae vellet facinora eum posse compellere, transfiguravit se in mulierem pulchram, splendidis vestibus adornatam, et coepit ostium cellae ejus vehementer extundere. Qui cum aperuisset, ait ei diabolus in habitum mulieris immutatus: Obsecro te, quia nimis a creditoribus urgeor, et metuo ne me aliqua pericula comprehendant, recipias me in tuam cellulam, quo niam debitum solvere nequeo, quatenus per te salva facta, gratias referam; Deus enim me direxit ad te. Qui a caecitate mentis penitus obscuratus, nec valens [Col. 0235B] discernere quis esset, qui sibi talia loqueretur, diabolum miser in suum recepit exitium. Tunc hostis nostrae substantiae, videns eum ad omne scelus esse praecipitem, immisit ei turpem concupiscentiam. Qui mox cessit inimici suggestionibus, et ejus quasi muliebres petivit amplexus. Quem spiritus immundus invadens, elisit atrociter; et revolutus super pavimentum, veluti mortuus diu multumque permansit. Post aliquantos autem dies tandem in se reversus, et dementiae propriae sero poenitens, ad sanctum Palaemonem venit; et cum magno fletu quid sibi accidisset exposuit, vociferans et dicens: Agnosco, Pater, agnosco, quod ego causa perditionis meae existam. Bene enim me commonere dignatus es, sed ego infelix, qui te audire contempsi. Quapropter obsecro [Col. 0235C] ut me sanctis orationibus tuis adjuvare digneris, ne sub ingenti periculo constitutum discerpat inimicus et perimat. Cumque ista cum lamentis prosequeretur et fletibus, et sanctus Palaemon beatusque Pachomius lacrymas pro eo funderent compatientis affectu, subito correptus ab immundo spiritu, de conspectu eorum prosiliit, et per deserta discurens, agebatur infrenis. Pervenit autem ad civitatem Panos ⁜ (16) nomine, ac deinceps in fornace balnei per amentiam sese praecipitans, incendio protinus interiit.

CAP. X.—Haec audiens vidensque Pachomius, magis ac magis incubuit abstinentiae tenere mensuram; et cum in omnibus, tum maxime in orationibus animum servare pervigilem, juxta illud quod [Col. 0235D] scriptum est: Omni custodia serva cor tuum (Prov. IV) . Intantum, ut eum senex miraretur attonitus, quia non solum consuetam abstinentiae regulam alacer extrinsecus exsequebatur, sed etiam intrinsecus conscientiam suam juxta coelestium formam studebat exigere purissimam, sicut beatus Apostolus dicit: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) , certus ex hoc magnam sibi in coelestibus parare mercedem. Nam et cum divinas Scripturas legeret, memoriaeque mandaret, non id passim negligenterque faciebat, sed unumquodque praeceptum solerter examinans, ac pia mente pertractans, studebat in dies opere perficere, quae memoria retentabat. Praecipue vero humilitatis ac patientiae [Col. 0236A] munere, et erga Deum proximumque purissima dilectione prae multis nitebatur excellere. Haec autem aliaque ejus plurima didicimus a sanctis hominibus Dei, qui simul cum eo multo tempore sunt morati; quibus etiam vitae spiritualis exempla contulerat, post lectionem divinae legis ea quae ad aedificationem animarum pertinent diligenter exponens. Quae quia multa sunt, et vires nostrae parvitatis excedunt, non omnia praesenti stylo perscripsimus. Non enim sumus idonei, tanti viri merita eloquio pari depromere.

CAP. XI.—Igitur erga locum montis, ubi sancti morabantur, plena spinis eremus adjacebat; ad quam saepe Pachomius veniens ligna legere, super spinas nudis pedibus incedebat; et cum infigerentur [Col. 0236B] ei plurimae, laetabatur, patienter ac fortiter ferens, recolens quod Dominus noster in cruce clavis fuerit dignanter affixus. Diligebat autem anachoresim plurimum, frequenter expetens solitudinem. Et illic diu in oratione persistens, Domino supplicabat, ut a tantis se fraudibus clementer eriperet.

CAP. XII.—Quodam vero tempore contigit ut Pachomius procul a cella sua progressus, veniret ad quemdam vicum, cui nomen est Tabennense ⁜ (17) , in quo tunc nullus penitus habitator existebat. Ubi cum pro more diutius in orationibus perduraret, vox ad eum coelitus delata est, dicens: Mane hic, o Pachomi, et monasterium construe. Venturi sunt namque ad te quamplurimi, tua cupientes institutione proficere; quibus ducatum praestabis, juxta regulam [Col. 0236C] quam monstravero tibi. Et protinus apparuit angelus Domini, deferens ei tabulam, in qua erat omnis forma institutionis ascripta, qua docendi forent, quicunque ad ejus magisterii studia pervenissent. Quam regulam Tabennenses hodieque custodiunt, eodem cibo semper utentes et habitu, ipsam quoque disciplinam sollicita circumspectione servantes. Nam monachi qui ibidem commanent, non solum more, sed et robore corporis et locorum 117 situ prae caeteris longe diversi sunt, et necesse est eos diversam quoque regulam custodire.

Hanc ergo vocem Pachomius mentis sinceritate discernens, quam illi divina gratia et merita vitae contulerant, agnovit ad se coelitus delatam, regulasque valde mirabiles approbavit. Tunc reversus [Col. 0236D] ad venerabilem senem Palaemonem, retulit quemadmodum voce sit divina commonitus, obsecrans ut secum pariter veniret ad locum quo possent Domini mandata explere. Qui nolens eum in aliquo contristare, utpote charissimum filium, precibus ejus illico paruit, atque ad praefatam villam cum eo pervenit, modicamque ibi cellulam construentes, laetabantur in Domino, promissionum ejus beneficia praestolantes. Post aliquantum vero temporis ait Palaemon ad Pachomium: Quoniam cerno gratiam a Deo tibi collatam, et deinceps istic permanere disponis, veni, statuamus inter nos pactum, ut non dividamur ab invicem, sed quandiu in hac luce versamur, visitatione nos consolemur assidua. Utrisque placuit haec pactio, [Col. 0237A] quam omni tempore vitae suae tam beatus senex quam beatus Pachomius sollicitius sunt exsecuti.

CAP. XIII.—Inter haec venerabilis idem Palaemon dolore splenis, qui ex nimia continentia illi provenerat, toto corpore gravi coepit aegritudinis incommodo laborare. Nam sumebat escam, potu saepius abstinens; item solummodo bibebat, nihil cibi percipiens. Rogatus igitur ab aliquibus fratribus, qui ad eum gratia visitationis advenerant, ne penitus corpus debile frangeret, sed ei aliquantulum solatii pateretur impendi, tandem cessit orantibus, ut victu congruo attenuata membra refoveret. Sed non hoc diutius pertulit. Nam graviores solito dolores splenis expertus, relicta ciborum insolentia, ad antiquum victum sine dilatione revertitur, dicens: Si martyres [Col. 0237B] Christi alii per frusta lacerati, alii capite caesi, nonnulli etiam ignibus sunt cremati, et tamen usque ad finem fortiter pro fide toleraverunt, cur ego patientiae praemia, parvis cedens doloribus, impatienter abjiciam, et desiderio vitae praesentis afflictiones momentaneas inaniter expavescam? Denique suadentibus acquievi cibos insolitos sumere, qui mihi dolores auxerunt potius quam ullam requiem praestiterunt. Recurram igitur ad prisca remedia, et continentiae subsidia non relinquam, in quibus est (ut ego certus sum) omnis post Deum requies et vera laetitia. Non enim propter homines haec arma suscepi, sed ob amorem Christi his certare diposui. Sic itaque viriliter agens, intra mensem dierum valido languore consumptus est. Ad quem Pachomius veniens, fovebat [Col. 0237C] eum ut patrem, deosculans pedes ejus, atque complectens; et veluti valefaciens, sic eum videbatur affari. Venerabilis autem senex, omni virtutum gratia cumulatus, et plenus dierum, sicut scriptum est, quievit in pace (Job. XLII) . Tunc sanctus Pachomius corpus ejus sepelivit: cujus anima suscepta choris angelicis, ad coelos evecta est. Quo peracto. Pachomius ad proprium diversorium revertitur

CAP. XIV.—Et non post multum temporis, germanus ejus, Joannes nomine, cuncta de illo comperiens, venit ad eum. Quem cum vidisset, gavisus est plurimum. Nam ex quo baptizatus in Christum crediderat, et solitariam vitam elegerat, nullum suorum viderat propinquorum. Igitur Joannes, ut vere Pachomii frater, imitator ejus effectus, cum eo permansit, [Col. 0237D] unum habentes idemque propositum, eumdemque circa Deum dilectionis affectum. Et quia in lege Dei diebus meditabantur ac noctibus, nullis terrenorum negotiorum curis eorum animi deprimebantur. Nam etsi quidquam supererat illis ex his, quae suis manibus operabantur, id continuo distribuebant egentibus, ut juxta praeceptum Domini Jesu Christi de crastino minime cogitarent (Matth. VI) . In tantum vero vestimentorum penuria sese constrinxerant, ut nunquam lebitone alio uterentur, nisi cum indumenti sordes necessitas coegisset eluere. Lebiton ⁜ (18) autem linea vestis erat, instar colobii, qua monachi utuntur hodieque per Thebaidam et Aegyptum. [Col. 0238A] Sed beatus Pachomius ad humiliandum corpus proprium induebat se plerumque cilicio.

Et per annos quindecim, post illos ingentes sudores atque labores eximios vigiliarum et abstinentiae, non jacens somnum capiebat noctibus, sed in medio cellulae suae residens, adeo ut nec dorsum saltem parieti pro sustentatione reclinaret. Cumque nimis ex hoc affligeretur, ferebat tamen aequanimiter hunc laborem, spe quodammodo praelibans illam requiem, quae sibi parabatur in coelis. Plurimorum namque Patrum considerans instituta, dabat semper operam, cum proprio fratre ad majora virtutis augmenta consurgere. Operabantur etiam sedilia, et unusquisque sicut poterat, ita vivebat, cum summa scilicet humilitate et patientia, et fide non ficta.

[Col. 0238B] CAP. XV.—Inter haec Pachomius iterum divinitus admonetur pro regulis quibus deberent institui qui erant per eum Domino credituri; coepitque cum germano suo habitaculum in quo manebant capacius reddere, et aedificiis ampliare quamplurimis, eorum (ut diximus) gratia qui saeculo renuntiantes, 118 ad serviendum Christo erant sine dubitatione venturi; quatenus essent spatia digna membrorum ⁜ (19) , in quibus eorum possit recipi multitudo. Cum ergo sanctus Pachomius in majus, ut dictum est, locorum ambitus extenderet, et monasterii membra dilataret, idem frater ejus solitudinem atque anachoresim cogitans, habitaculi diligebat angustias; et nimium indigne ferens, erat enim natu major, ait beato Pachomio: Desine ab hac intentione tua; quid agis rem [Col. 0238C] superfluam, inaniter temetipsum dilatare contendens? Qui cum haec audisset, graviter quidem tulit quod insolitam audisset injuriam; verumtamen nihil omnino ei respondit, sed mansuete sustinens, sese continuit. Consequenti vero nocte ad inferiora domus descendens, cujus aliquam partem ipse construxerat, prostravit se in orationem; coepitque flere vehementer, ac dicere: Vae mihi, quia prudentia carnis adhuc in me sibi vendicat locum. Adhuc enim secundum carnem ambulo, sicut nuper expertus sum. Tantae namque conversationis instituta suscipiens, aequum non est ut me modo impatientia praecipitet, modo moeror vexet, modo furor exagitet, quamvis jure ac merito videar irasci. Miserere mei, Domine, ne peream, ne diaboli deceptus fraude succumbam. [Col. 0238D] Si enim me tua gratia deseruerit, et aliquam in me partem suorum actuum repererit inimicus, durissimae ejus servituti subjiciar, quia scriptum est: A quo quis superatur, huic et servus addicitur (II Pet. II) . Et iterum scriptum est: Si totam legem quis impleverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II) . Credo, Domine, quod miserationes tuae multae sunt; quae me nullis meritis subnixum adjuvabant, viamque sanctorum tuorum per te illuminatus ingrediar; et in anteriora me semper extendens, obliviscar ea quae retro sunt (Philip. III) . Sic enim famulorum tuorum chorus, qui tibi a saeculo placuit, tuo protectus auxilio, diaboli vitavit incursus, longe lateque pro multorum salute mirabili decore [Col. 0239A] resplenduit. Ego autem, Domine, quomodo alios docere tentabo, quos per me ad monachorum propositum vocare dignaberis; cum nec passiones carnis, quae adversus animam militant, ante devicerim, nec legem tuam immaculata mente servaverim? Sed confido, Christe, quod tua mihi virtus in omnibus semper assistat, eaque geram quae tuis conspectibus placeant. Remitte, clementissime Deus, remitte, precor, omnia peccata mea, et cor meum tua jugiter inspectione purifica. Haec igitur cum lacrymis Domino confitebantur et fletibus, tota nocte pervigil in oratione consistens; et prae nimietate sudoris atque lacrymarum (nam tempus erat aestatis) ita pavimentum ubi oraverat humectum reddidit, ut fusa illic aqua crederetur. Consueverat autem stans in oratione [Col. 0239B] manus expandere, quas per aliquot horarum spatia minime colligebat; sed extensione diuturna, veluti cruci confixum corpus retinebat immobile, et sic animum suum ad vigilandum in precibus excitabat. Et quamvis esset in omni virtutum genere praepotens, incredibili tamen humilitate et mira mansuetudine cum suo germano cohabitans, eum per omnia sustitinebat. Qui non post multum temporis, vitae praesentis cursum implevit. Cujus funus debito curavit honore Pachomius. Nam totam noctem super ejus cadaver psalmis egit hymnisque pervigilem; et animam quidem ejus Domino commendavit, cui et ipse crediderat, corpus vero sollicite reddidit sepulturae.

CAP. XVI.—Tunc infatigabilis Pachomius arcta et singulari conversatione semetipsum affligens, studebat [Col. 0239C] integrum se atque immaculatum in omnibus exhibere. Si quando namque eum cogitatio pulsasset illicita, mox eam divino munere repellebat, atque in timore Domini perseverabat affixus, aeternarum memor poenarum, et dolorum sine fine manentium, ignis scilicet illius inexstinguibilis, et vermis nunquam omnino morientis. Cum his itaque Pachomius modis et ab illicitis abstineret, et ad meliora proficeret, dilatandi monasteria curam gerebat immodicam pro susceptione multorum: cui diabolus vehementer coepit obsistere, stridensque super eum dentibus, veluti singularis ferus ⁜ (20) , tentationes ei varias excitabat, si forsan adversus eum fraudis suae reperisset ingressum. Sed hic scuto fidei communitus, vigilanter inimici declinabat insidias, sanctas [Col. 0239D] Scripturas memoria retinens atque decantans.

CAP. XVII.—Quadam vero die, cum Pachomius supplicaret Domino, et genua vellet in oratione curvare, ante conspectum ejus daemonum praestigiis lacus apparuit. Hujuscemodi namque figuras inanes atque superfluas, hostis humani generis semper exhibere festinabat, ut aliqua subreptione vel fraude mens orantis a propria intentione distracta, preces Domino purissimas offerre non posset. Pachomius ergo daemonum machinas, Christo revelante cognoscens, pariterque despiciens, maxima fidei capiebat augmenta; hos quidem constanter arguens, Deum vero solita gratiarum actione benedicens.

Consueverat quoque sanctus vir procul 119 a monasterio [Col. 0240A] suo causa orationis ad loca remotiora descendere. Qui cum exinde reverteretur, immundi spiritus illudentes, frequenter eum facto velut ordine praecedebant, exhortantes alter alterum, quasi ante judicem directis agminibus, ac dicentes: Date locum homini Dei. Pachomius autem spe Christi Redemptoris armatus, spernebat eorum ridiculosa figmenta, et ac si canum latratus ineptissimos deputabat. Qui magnam viri considerantes instantiam, quod in nullo prorsus tantis luctaminibus frangeretur, irruunt super eum magno cuneo conglobati; et circumdantes ejus habitaculum, visi sunt illud a fundamento convellere, ita ut putaret sanctus locum penitus fuisse collapsum. Qui manens intrepidus, consuetam citharam spiritalis plectri modulatione pulsabat, ingenti [Col. 0240B] voce decantans: Deus noster refugium et virtus, adjutor in tribulationibus, quae invenerunt nos nimis; propterea non timebimus dum turbabitur terra (Psal. XLV) . Quo psallente, protinus est facta tranquillitas, et impetus inimicorum velut fumus evanuit; paululum quidem recedentes, ut canes, qui cum fatigati fuerint, ad praesens videntur abscedere, sed impudentiores postea revertuntur; nam cum idem sanctus post orationes ad opus solitum consedisset, instar galli gallinacei nimiae magnitudinis coram eo visus est inimicus, crebras iterans voces, et clamores inconditos excitans; deinde insiliens in eum, suis velut unguibus foede laceravit. Qui signo crucis frontem suam muniens, exsufflavit in eum ⁜ (21) , moxque fugatus est. Intelligebat enim cunctas inimici versutias; [Col. 0240C] et timore divino praeditus, illusiones ejus pro nihilo computabat. Unde frequenter ab eo lacessitus, in nullo lacessere poterat; sed tanquam turris inexpugnabilis, patientissimus ad omnia certamina perdurabat.

Rursus alio tempore cohortes daemonum, tali genere phantasmatis sanctum Dei famulum tentare moliuntur. Plures enim convenientes in unum, arboris folium coram eo magnis funibus colligare videbantur, et summo conamine trahere, dextra laevaque ductis ordinibus; ac sese mutuo cohortantes, sic insistere nitebantur, ac si magni lapidis moverent pondus immensum. Hoc autem nequissimi spiritus idcirco faciebant, ut mentem ejus, si possent, in risum forte resolverent, et invenirent unde illi exprobrarent. [Col. 0240D] Quorum Pachomius impudentiam cernens, ingemuit; atque ad Dominum solitis precibus convolavit, statimque virtute Christi totus eorum cuneus est ad nihilum redactus.

Frequenter enim cum resideret ad mensam, Deoque gratias ageret, apparebant illi in habitu pulcherrimarum mulierum, specie differentium, et procaci ac foeda nuditate conspicuae, eidem astare videbantur, et ex appositis velle contingere. Sed athleta fortissimus, quamvis sentiret ex hoc ipso molestiam, tamen exteriores oculos claudens, et interiores ad Dominum reserans, eorum molimina proterebat. Aderat enim misericors Dominus, qui etiam nunc contritis ac rectis corde cunctis adesse dignatur, et dicit: Nolite timere, [Col. 0241A] ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) , suumque fidelem famulum servabat in omnibus.

CAP. XVIII.—Alia quoque vice, cum idem sanctus gravibus diaboli molestiis urgeretur, sic ab eo est crudeliter caesus, ut a vespera usque mane, totum corpus multis esset verberibus exaratum. Et quanquam doloribus cruciaretur immanibus, nulla tamen desperatione penitus frangebatur; sed memor erat Domini, qui servos non deserit in tentatione. Tunc quidam monachus, ⁜ (22) Apollo nomine, gratia visendi venit ad eum. Cui Pachomius loquens ea quae pertinent ad salutem, insidias diaboli multiformes esse pronuntians, coepit etiam illa quae circa se gerebantur exponere, quantaque sibi per eorum acerbitates [Col. 0241B] illata essent verbera, recensere. Ad quem monachus ait: Viriliter age, et confortetur cor tuum, venerabilis Pater. Sciens enim diabolus quia si te suis cedentem conflictibus vicerit, consequenter etiam nos, qui pro virium possibilitate certaminum tuorum sectatores existimus, quique maxima per te capimus exempla virtutum, perfacile superabit; idcirco te vehementer impugnare non desinit. Sed tu, Domini protectione munitus, impetum ejus fortiter excipe; ne, quod absit, et pro nobis cogaris reddere rationem. Nam si tu, qui nobis gratia divina praelatus es, aliqua desidia cesseris, multis occasionem ruinae causamque praestabis. Haec audiens Pachomius, grandes accepit vires adversus daemonum insidias; et glorificans Deum de fratris praesentia, precabatur eum ne [Col. 0241C] se desereret. Exinde memoratus Apollo saepe veniebat ad senem. Qui post aliquantum temporis, dum solito Pachomium visitans, paucis cum eo diebus remoratus esset, valida infirmitate correptus, humanis rebus excessit, juxta votum senis dies suos perfecta conversatione consummans. Sepelitur itaque sanctis manibus, psalmis ab eo et hymnis et canticis spiritalibus ex more celebratis.

CAP. XIX.— 120 Tantam vero post haec fiduciam beatus Pachomius apud Dominum acquisierat, et ita spe divina magnificus habebatur, ut saepenumero calcaret serpentes et scorpiones, et per omnia maneret illaesus; necnon crocodili, siquando necessitas fluvium transire compelleret, eum cum summa subjectione portabant, exponentes eum ad locum quocunque [Col. 0241D] praecepisset. Super his ergo Deo gratias referens, quod ab universis inimici fraudibus servaretur illaesus, orabat, dicens: Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum, qui non despexisti humilitatem meam, neque sivisti me nimis infirmum decipi vel illudi fraude diaboli; sed misericorditer ignorantiae meae discutiens tenebras, docuisti me facere voluntatem tuam. Nam cum pusillus essem et abjectus, ac vitae meae penitus nescius, timoris tui sensum mihi largitus es, ut tenebras exteriores et supplicia aeterna devitans, te veram lucem gaudiumque perenne cognoscerem.

CAP. XX.—Cum ergo se videret assidua daemonis impugnatione pulsari, tanquam fortissimus athleta [Col. 0242A] nimis alacer pro vitae sanctitate certabat, postulans a Domino ut si fieri posset, quod modum humanae fragilitatis excederet, necessitatem somni superaret (Ruff., l. III, n. 35) , quatenus diebus ac noctibus vigilans, adversariorum machinamenta destrueret, sicut scriptum est: Persequar inimicos meos, et comprehendam illos; et non convertar, donec deficiant. Affligam illos, nec poterunt stare; cadent sub pedibus meis, et praecinxisti me virtute ad bellum (Ps. XVII) . Postquam vero haec petitio ejus, quantum conditio permisit humana, completa est, invisibilem hostem tanquam videns sustinuit, in eloquiis coelestibus se perseveranter exercens. Preces autem ejus incessabiles erant, ut Domini voluntas in omnibus impleretur.

[Col. 0242B] CAP. XXI.—Quodam autem tempore, cum Pachomius vigilaret in oratione, apparuit illi angelus Domini, dicens: Voluntas Domini est, o Pachomi, ut ei pura mente deserviens, multitudinem congreges monachorum, et juxta formam quae tibi ostensa est, cunctos instituas, ac Deo exhibere contendas. Acceperat enim dudum tabulam ⁜ (23) , in qua erant haec adnotata:

CAP. XXII.—Singulis juxta vires suas edere concedas et bibere, et pro modo vescentium, laborare compellas; et neque comedere modeste, neque jejunare prohibeas. Validioribus quidem, et comedentibus, validiora opera; leviora vero infirmioribus et abstinentibus imponas.

Facies autem diversas cellulas, et ternos per unam [Col. 0242C] cellulam manere constituas. Omnium vero cibus in uno loco paretur atque consumatur.

Induantur autem noctibus lebitones lineos ⁜ (24) , praecincti lumbos, habeantque singuli melotem ⁜ (25) , id est, caprinam pellem confectam albam, sine qua neque comedant, neque dormiant.

Accedentes tamen ad communionem sacramentorum Christi, et cingulos solvant, et melotem deponant, cucullis utentes tantummodo.

Hoc etiam praeceptum erat, ut juxta numerum elementorum et Graecarum litterarum, XXIV monachorum turmae constituerentur, ita ut singulis turmis imponerentur singularum nomina litterarum, id est, ab α, et deinceps usque ad ω, ut cum interrogaret archimandritam de aliquo in multitudine tanta, facili [Col. 0242D] responsione cognosceret. Verbi gratia, cum diceret qualiter esset α, vel ζ, et rursus λ, vel ρ, vel σ ⁜ (26) , proprio quodam signo nominis litterae, uniuscujusque turmae mores exprimeret, simplicioribus et innocentioribus ι, nomen imponens, difficilioribus autem et tortuosis, ξ, competenter accommodans; ita ut pro modo conversationis et propositi, singulis turmis litterarum elementa concinerent, solis spiritalibus haec ipsa quae significarent scire valentibus.

Sed et hoc in illa tabula ferebatur ascriptum, ut peregrinus alterius monasterii, si veniret habens habitum diversum, nullus cum eo comederet, excepto eo qui iter agens id observare non posset.

Qui vero semel ad hoc intraret monasterium, ut [Col. 0243A] ibi jugiter permaneret, per tres annos a studiis sacratioribus arceretur, operaretur tantum opera sua simpliciter, et ita post triennium stadium certaminis introiret.

Cum autem comederent, capita sua cucullis operirent ⁜ (27) , ne frater fratrem videret manducantem; et ut nullus comedens loqueretur, nec praeter mensam suos alibi circumferret aspectus.

Necnon ab angelo, qui cum Pachomio loquebatur, hoc quoque constitutum est, ut diurnae orationes XII ⁜ (28) fierent, et vespertinae XII, et nocturnae XII.

Cumque Pachomius diceret, paucas orationes esse, respondit angelus: Has constitui, quas possent infirmiores absque labore perficere; caeterum qui perfecti sunt, hac lege non indigent. Apud se namque in propriis [Col. 0243B] constituti cellulis, orare non desinunt, qui puritate mentis et divina contemplatione pascuntur.

Cumque hoc dixisset, nuntius coelestis abscessit; et Pachomius solite Deo gratias 121 referens, de visione certus est redditus, quam trina revelatione cognoverat. Coepitque suscipere cunctos, qui per poenitentiam se Dei miserationibus offerebant; quos etiam post longam conversationis experientiam monachorum coetibus aggregabat, instruens eos mundi illecebras fugere, sanctisque semper institutionibus inhaerere, primitus admonens ut generaliter monachus universo mundo renuntiet, deinde, juxta Evangelicum praeceptum (Lucae XXIV) , parentibus suis, et ad postremum sibimetipsi, ut ita possit tollere crucem suam, et Christi vestigia veneranda sectari.

[Col. 0243C] Tali utique beati senis admonitione formati, fructus poenitentiae dignissimos afferebant, maxime considerantes eum jam aetate defessum, infatigabili studio spiritalis vitae servare propositum. Non solum namque se districtiori regulae subdiderat, sed et totius monasterii sollicitudinem curamque portabat, ultra vires omnibus servire contendens. Ad horam namque convivii ipse parabat mensam fratribus, et solita exhibebat officia. Nec non in hortulis serebat olera, quae suis manibus irrigabat. Si quis etiam monasterii pulsasset ostium, vigilanter occurrens, prompte responsa reddebat. Infirmis autem diebus obsequebatur et noctibus; et in his omnibus exemplum se maximum suis discipulis offerebat. Quapropter hi qui nuper ad Domini servitium veniebant, alacriores [Col. 0243D] ad omnia pietatis officia reddebantur: quos tamen beatus senex, quia talium sollicitudinum munus adhuc obviare non poterant, securos esse ab universis distentionibus admonebat, dicens: In quo vocati estis fratres, viriliter in eo persistite, psalmos dicite, libros alios, et praecipue sanctum Evangelium, memoria retinete. Sic enim servientes Domino, et juxta mandata ejus invicem diligentes, vos quidem eritis perfecti; meum vero spiritum per omnia refovebitis, praesertim si coelestia praecepta fueritis sollicitius exsecuti

CAP. XXIII.—Erant autem tres hi viri qui primitus ad Pachomium convenerant, quorum ista sunt nomina, Psenthessus, Suris et Obsis. Quibus Dei verbum [Col. 0244A] Pachomius frequenter insinuans, multum eos juverat, et ad aemulationem spiritualis operis incitaverat. Qui etiam contemplantes, vitam senis specimen esse virtutis, nimis admirabantur, dicentes: Errant valde qui putant homines exinde jam a nativitate parentum, quodam privilegio beatos existere, ut arbitrii libertas adimatur, et peccatores per poenitentiam non possint operam dare virtutibus. Ecce enim manifestissimam in hoc venerabili patre Pachomio Domini conspicimus largitatem, qui cum de parentibus ortus sit gentilibus et profanis, ad tantam beatitudinem divini cultus se extendit, ut omnia Christi mandata perfecerit. Unde certum est, et ex nobis quicunque voluerint, adjuvante Dei gratia, normam sancti viri posse subsequi, sicut et ipse perfectissimorum [Col. 0244B] patrum aemulatus est sanctitatem. Denique, quid est aliud quod in Evangelio scriptum est, dicente Christo: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) ; nisi ut iniqua projicientes onera, quae deprimunt genus humanum, bono incommutabili sine detrectatione jungamur? Et ideo perseveremus usque in finem cum hoc sene, ut conglorificari cum ipso in illa perenni beatitudine mereatur; nam recte nos instruit ad omnia, non solum verbo, sed etiam, quod est efficacius, proprio mirabiliter informat exemplo. Tunc accedentes ad sanctum Pachomium, dicunt ei: Pater venerabilis, cur solus monasterii sollicitudinem sustines? Quibus ille respondit: Nemo jugum subito jumentis imponens, laborare compellit, et tanto premit [Col. 0244C] onere, quo sub fasce deficiant; sed paulatim assuescit ea, levioribus exercens ante ponderibus, usque dum valeant, et opportune possint ad opera graviora consurgere. Eodem modo nos quoque convenit mensuram ipsam, qua nos mensus est Christus, sic agere vobiscum, ut de vestra per omnia gaudeamus firmitate. Clementissimus autem Deus, qui nunquam preces humilitatis meae despicit, corda vestra in sua disciplina corroboret, ut omne opus bonum perficere cum patientia et longanimitate possitis, sanctorum Patrum vestigia subsequentes, ut sinceram ac Deo placitam conversationem vestram videntes, alii ad Christi servitium veniant, curamque monasterii patris aequo labore sustentent.

CAP. XXIV.—Regulas igitur eis quas acceperat, [Col. 0244D] tradidit, scilicet ut haberent moderatum cibum, vilissimum vestitum, somnum etiam competentem. Unde factum est, ut juxta voluntatem Domini, qui omnes homines convocat ad salutem, cunctaque bonorum incrementa largitur, ad senem plurimi convolarent, volentes pariter commorari: inter quos erat Pecusius, et Cornelius, Paulus quoque, et Pachomius alter, et Joannes, qui omnes immaculatam fidem beati Patris et doctrinam salutiferam libenter amplexi sunt. Statuitque ut hi qui poterant monasterii susciperent curam, et ita in brevi multiplicatus est monachorum numerus. 122 Proinde cum solemnitas ex more deposceret ut mysteriorum coelestium participes fierent, ex proximis viculis presbyteros [Col. 0245A] convocabant, qui eis festivitatem laetitiae spiritalis implerent. Non enim patiebatur idem senex, inter eos esse quempiam, qui clericatus officio fungeretur. Dicebat enim, multo melius esse atque commodius monachis, non solum nullius prorsus honoris quaerere primatus et gloriae, verum etiam occasiones hujuscemodi de coenobiis amputare, quoniam frequenter hinc inter fratres contentiones et aemulationes inutiles nascerentur. Sicut enim scintilla ignis cum in messem ceciderit, non cito restinguitur, et interdum totius anni fructus exurit; ita cogitatio feralis ambitus, si in mentes irrepserit monachorum, ut vel primi cupiant esse, vel clerici, nisi cito suggestionis hujus ardorem de suo corde pepulerint, illico perdent continentiam multis laboribus acquisitam. Oportet ergo [Col. 0245B] cum omni mansuetudine et puritate communicantes Christi ecclesiis clericos venerari, quia hoc expedit monachis, nullas autem religiosas appetere dignitates. Si vero repererimus aliquos ex monachis jam pridem clericos ab episcopis ordinatos, amplectamur eorum ministerium; quia et in veteri Testamento non omne vulgus sacrum praesumebat officium, sed hi tantum qui erant de tribu Levi ad haec obsequia nascebantur. Si quando autem extraneus frater advenerit, de quo certum est, quod sacerdotii fungatur officio, non exprobremus ei, tamquam qui sacra jura persuaserit, et his se ministeriis insolenter ingesserit. Quomodo namque hoc de eo suspicabimur, quem nos ad celebranda coelestia sacramenta enixius obsecremus? Imo magis ut patrem, et nobis in hac re obedientem, [Col. 0245C] plus honorare nos convenit, utpote qui sanctorum vestigia sectetur, et illibatum Deo munus offerre non desinat, maxime si conversatio ejus exspectata cunctis est et probata. Si vero, quod absit, in aliquo delicto putatur esse collapsus, de eo nos judicare non possumus. Deus enim judex justus, constituit episcopos super eos judices, qui beatorum apostolorum successores et imitatores existunt, qui possunt spiritali examini discere negotia singulorum, et aequum de eis ferre judicium. Nos autem compatiamur ex imo pectore talibus: quia et misericordes nos Dominus esse commonet (Matth. VI) , cui supplicare jugiter oportet, ne nos in aliquam tentationem patiatur induci. Haec a memorato Patre non solum dicebantur viriliter, sed et cum omni sollicitudine servabantur. [Col. 0245D] Si quando denique venisset ad eum clericus, qui sub ejus regula vellet vivere, dignitati ejus honorem reddebat ecclesiae debitum; ille vero monachorum serviens institutis, tanquam patri se multa humilitate subdebat.

CAP. XXV.—Omnes autem Christi famulos beatus Pachomius adeo diligebat, ut eis semper compateretur paterno affectu. Senibus etiam et aegrotantibus, necnon et parvulis, misericordiae opera propriis manibus ingerebat, prae caeteris eorum mentes munimine spiritali corroborans. Cumque in fide et in opere multi proficerent, et magnus fratrum numerus augeretur, omnes propemodum satagebant aemulatores esse virtutis. Constituit igitur ex eis praepositos ⁜ (29) , [Col. 0246A] qui sibi ad lucrandas animas, quae ad eum quotidie confluebant, adjutores existerent. Plurimis enim (sicut dictum est) ad eum venientibus, et multipliciter in opere spiritali crescentibus, magna quaedam conversationis eorum videbatur esse diversitas. Quibus senex juxta datam sibi divinitus regulam, gratia Christi se per omnia moderante, pro viribus et ingeniis singulorum mensuras et formas operum custodire censebat: aliis quidem, ut labore manuum victum quaererent; aliis, ut fratrum occuparentur obsequiis, nec iisdem cunctis temporibus vescerentur, sed unusquisque pro labore suo vel studio, continentiae moderamina retineret. Sollicitudinem vero totius dispensationis erga fratres atque peregrinos eisdem commisit, qui se in ordine sequebantur. [Col. 0246B] Universos autem monachos promptos esse ad obedientiam commonebat, ut hoc compendio facile perfectionis apprehenderent celsa fastigia, cordaque sua in timore Christi diligenter excolerent. Sic enim Deo potius quam sibi viverent, dum fructus obedientiae supplices exhiberent. Hic autem pater venerabilis, quamvis esset spiritalibus actibus occupatus, si quando tamen acciderat ut abesset is cui monasterii curam commiserat, sic adimplebat omnia solus, velut omnium famulus. Et hoc agebat sine aliqua ostentatione vel jactantia, quae magnas spiritalium virorum solet evacuare virtutes. Nam summa mentis humilitate cunctos aedificabat in Domino, utiliter universa dispensans. Omnia quoque monasteria sollicite circuibat, usque dum rursus ad eosdem filios suos paterno [Col. 0246C] repedaret affectu. Quos inveniens in opere Dei sollicite vigilare, gaudebat, multumque profectuum eorum laetabatur augmentis

CAP. XXVI.—Quodam vero tempore, videns aliquos mediocres homines in vicinis locis, dum pascerent pecora, a communione sacramentorum Christi abstinere, nec divinorum frui 123 lectione voluminum, qui per omne Sabbatum atque Dominicum solemniter ubique recitantur, iniit consilium cum S. Aprione Tentyrorum episcopo ⁜ (30) , ut in vico eorum jam pene deserto construeretur ecclesia, ad quam convenirent, et mysteria divina perciperent. Quod ubi factum est, cum nec dum essent ordinati clerici, qui solemnia plebi peragerent, ipse ad horam conventus ecclesiae cum monachis occurrebat [Col. 0246D] salutiferas plebi paginas relegens; quia, ut dixi, nondum ibidem lectores fuerant constituti, nec alii clerici, qui ministeria sacra celebrarent. Quamdiu ergo presbyter et reliquus ordo clericorum aberat, Pachomius veniebat, et sic alacriter ac inverecunde lectoris implebat officium, et ita mentis ac corporis oculos habebat intentos, ut videntes eum populi, non hominem, sed Dei angelum crederent. Unde plures institutione ejus ab errore conversi, facti sunt Christiani. Erat enim circa proximi charitatem valde perfectus, et intantum misericors, ut si quando vidisset aliquos diaboli fraude deceptos, eosque non verum Deum colere, sed vanis inservire simulacris, [Col. 0247A] super eorum perditione ingemisceret fortiter, et ubertim lacrymas pro eorum salute funderet.

CAP. XXVII.—Per idem tempus Alexandrinae ecclesiae sanctus episcopus Athanasius praeerat, vir omni virtute mirabilis. Qui cum solemniter superioris Thebaidae circuiret Ecclesias, et salutari doctrina in fide Christi plebem institueret, accidit ut ad loca Tabennensium navigio perveniret. Quod ubi Pachomius agnovit, statim cum universis monachis in ejus properavit occursum; omnesque gaudentes et exsultantes, cum psalmis et hymnis summum Christi suscepere pontificem; et erat ingens multitudo fratrum qui de ejus adventu laetabantur in Domino. Pachomius vero non se ostendebat antistiti memorato, sed ex industria subtrahens se, in monachorum turmis [Col. 0247B] occuluit, ex hac videlicet causa, quod antefatus Tentyrorum episcopus de eo sanctum Athanasium saepius exorabat, virum dicens esse mirabilem, et vere famulum Dei, quem ad honorem sacerdotii dignissime promoveret. Id ergo sciens Pachomius, non ei se manifeste monstravit, inter monachorum agmina delitescens, usque dum idem praeteriret episcopus, quem intantum venerabatur, ut nullum praestantiorem ipsis temporibus hominem diceret. Compererat enim sanctam vitam ejus et persecutiones innumeras, quas ab Arianis pro Christi pertulerat confessione; charitatem quoque, quam erga universos, et maxime monachos, exhibebat, intento mirabatur animo, eumque toto cordis affectu venerabatur. Nec solum hunc diligebat ardentius; sed et omnes rectae [Col. 0247C] fidei viros summo studio praeferebat. Haereticos autem detestabatur plurimum, et maxime Origenem, velut blasphemum ac perfidum, vehementer horrebat: qui praevius Arii Meletiique declaratus, sub Heracla ⁜ (32) venerabili Alexandrinae civitatis episcopo, de ecclesia pulsus est, quique sacrae Scripturae dogmatibus exosa atque detestanda, quae nonnullorum corda subverterent, expositionibus suis admiscuit. Et sicuti solent qui venena temperant, amaritudinem melle contegere; sic iste proprii virus erroris, coelestium verborum dulcedine liniens, exitiosa rudibus dogmata propinavit. Quapropter universos fratres sollicitius admonebat, ut non solum ipsi Origenis commenta ⁜ (33) non legerent, sed neque legentibus quidem aurem penitus admoverent. Unde fertur aliquando [Col. 0247D] reperisse volumen ejus, et in aquas misisse continuo, testatus his verbis: Nisi scirem nomen Dei in eo esse conscriptum, omnes garrulitates blasphemiarum ejus ignibus concremassem. Adeo rectae fidei erat amator, aemulatorque veritatis. Sicut autem inimicis Ecclesiae odio adversabatur hostili, ita Catholicorum probabatur adgaudere profectibus, et ipsum Christum redemptorem omnium, se in sacerdotibus ejus in Ecclesiae throno testabatur cernere. Si quando vero fratrem detrahentem cuiquam pro quolibet negotio cognovisset, non solum non credebat ei, sed etiam avertens se mox ab eo, veluti a facie serpentis concitus abscedebat, illud Psalmographi frequenter insinuans: Detrahentem proximo [Col. 0248A] suo occulte, hunc persequabar (Psal. C) . Nullus (aiebat) bonus de ore suo profert quidquam mali, nec sanctis patribus venenato ore prorsus obloquitur. De qua re multis quidem Scripturis Dei monstrabat indignantis offensam, praecipue tamen Mariae proferebat exemplum, quae mox ut adversus Moysen querelas obtrectationis effudit, perfusa lepra, divinum judicium vitare non potuit. Haec docens, utilitatem maximam audientibus conferebat (Num. 12)

CAP. XXVIII.—Comperit autem germana soror ejus institutionem senis praeclaram atque sublimem (Ruff. l. III, n. 34) ; cupiensque videre eum, ad monasterium ejus advenit. Quod ubi agnovit Pachomius, hujuscemodi responsum ei per ostiarium direxit: Ecce, soror, audisti de me quod vivam et incolumis [Col. 0248B] existam; perge igitur in pace, nec contristeris quod te non videam corporalibus oculis. Quod si volueris hanc conversationem sequi, quam teneo, ut possis apud Dominum misericordiam reperire, 124 cogita tecum diligenter et tracta; et si cognovero, hoc sanctum cordi tuo sedisse propositum, praecipiam fratribus meis ut tibi procul aedificent mansionem, in qua cum disciplina verecundiaque persistas. Nec dubito quod alias exemplo tuo Dominus advocabit, quae tecum maneant, et per te mereantur salutis aeternae invenire subsidium. Nullam namque requiem in hoc corpore mortis habere poterit homo, nisi qui piis operibus Deo placuerit. Haec audiens soror ejus, flevit amare: et compuncta divinitus, ad exhortationem saluberrimam mox appulit animum seque Christo [Col. 0248C] servire professa est. Hanc ergo mentem germanae suae Pachomius agnoscens, Deo gratias egit, qui ei promptam largitus est voluntatem, et protinus religiosioribus imperat fratribus ut ei procul a se monasterium construant. Quod ubi factum est, et illa secundum timorem Dei vitam duceret, convenerunt ad eam aliae plurimae, et brevi tempore magnae multitudinis mater effecta est. Quas instruens et docens, ut cor a cupiditatibus carnalibus abstrahentes, ad coelestia et mansura semper attollerent, ipsa et vivendo pariter et loquendo salutis eis itinera demonstrabat. Sanctus autem Pachomius cuidam Petro, aetate jam grandaevo, et veneranda senectute conspicuo, praecepit ut interdum famulas Dei visitaret, et sancta exhortatione sustolleret. Habebat enim cum mortificatione [Col. 0248D] passionum omnium, etiam sermonem (sicut scriptum est) sale conditum, eratque oculis mentis et corporis valde castissimus, qui saepenumero virginibus Christi de sanctis Scripturis loquebatur (Coloss. IV) , et insinuabat ea quae pertinent ad salutem. Pachomius vero descripsit eis regulas, quibus utentes, jugiter conversationis suae momenta dirigerent. Exceptis enim melotis, quas feminae non habent, omnis institutionis earum forma monachis probabatur esse consimilis. Si quis autem de fratribus habebat in monasterio feminarum propinquam aliquam vel sororem, eamque visitare voluisset, mittebatur cum eo unus ex senioribus probatae vitae; et primum quidem videbat eam quae sororibus praeerat; et deinde sub ejus praesentia et [Col. 0249A] aliarum quae erant provectioris aetatis, sororem suam vel proximam frater cum omni pudore et gratia sanctitatis cernebat, nihil ei deferens, nec prorsus ab ea quidquam accipiens. Non enim proprium quid habebant quod sibi mutuo largirentur; eratque satis utrisque, solum visitationis officium, memoriaque futurorum cum spe felicitatis aeternae. Si quando vero vel ad structuram, vel ad aliam rem feminae monachis indigerent, eligebantur magnae conversationis viri, qui fratribus ad quaesita praeessent officia; et cum timore Domini laborantes, refectionis hora revertebantur ad monasterium, caventes apud eas quidquam cibi potusque percipere.

Una vero regula tam virorum quam feminarum hodieque perdurat, nisi quod feminae melotis (ut [Col. 0249B] diximus) minime utuntur (Pallad. c. 39) . Quod si defuncta esset virgo, curantes funus ejus reliquae, cunctaque quae ad sepulturam pertinent adimplentes, deferebant usque ad ripam fluminis, quod utraque monasteria dividit, psalmos ex more canentes. Tunc transeuntes monachi cum ramis palmarum et olivarum frondibus, psallentes transvehebant eam, et in sepulcris suis cum hilaritate condebant.

CAP. XXIX.—Haec talis ac tanta conversatio longe lateque crebrescens, sanctique Pachomii nomen ubique perveniens, universos ad agendas Deo gratias excitabat. Non pauci quoque contemnentes hujus mundi negotia, singularem monachorum conversationem et spiritalia studia diligebant: inter quos et Theodorus ⁜ (34) , adolescens annorum ferme XIV, Christianis [Col. 0249C] ortus parentibus, et secundum saeculum valde claris, hoc modo conversus est. Undecimo die mensis Tibi, id est, octavo Id. Jan. ⁜ (35) quaedam apud Aegyptum celebratur ex more festivitas. Cernens itaque domum suam nimis amplam ac splendidam, ac bonis omnibus abundantem, per Dei gratiam corde compunctus, talia secum coepit volvere: Quid tibi proderit, infelix Theodore, si totum mundum lucratus fueris (Matth. XVI) , et temporalibus utens usquequaque deliciis, ab illis aeternis bonis et immortalibus excludaris? Nullus enim potest et praesentibus deliciis perfrui, et perennis gloriae praemia promereri. Super his ergo fortiter ingemiscens, penetralia suae domus ingressus est; et procidens in faciem suam, cum lacrymis ait: Omnipotens Deus, qui occultorum es [Col. 0249D] cognitor, tu scis quia nihil horum quae sunt in hoc saeculo, amori tuo praepono. Propter quod obsecro te misericors, ut in voluntate tua me dirigas, illuminans animam meam miseram, ne in aeternae mortis contenebrata peccatis obdormiat, sed redempta tuo munere, per omnia te collaudet atque glorificet. Haec eo orante, venit mater illius, et invenit oculos ejus plenos lacrymis, et ait: Quis te contristavit, charissime fili, ut sequestreris a nobis? Nam solliciti ac dolentes ubique te quaerebamus, ut nobiscum pariter epulareris. Qui respondit: Perge, quaeso, mater, et cibum sume, quia ego nunc manducare non possum. Nec acquievit precibus ejus, ut cum ea comederet. 125 Et cum ad scholam ambularet ut litteras disceret, [Col. 0250A] jejunabat usque ad vesperam. Frequenter autem et biduana jejunia transigebat, per duos annos omnibus pretiosis et delicatioribus cibis abstinens, seque ad perfectam continentiam, quantum aetas illa patiebatur extendens. Coepit itaque secum tractare, quatenus monasterium expeteret, sanctaeque se regulae manciparet. Et deserens omnia quae habebat, quosdam religiosos viros reperit, optima institutione viventes; habitavitque cum eis, in Domini timore proficiens.

CAP. XXX.—Quodam vero tempore, contigit ut post orationem vespertinam, cum monachi resedissent, et divina consuete meditarentur eloquia, unus ex eis disputans, audiente quoque Theodoro, tabernaculum veteris Testamenti et sancta sanctorum ad [Col. 0250B] novos referret populos, ad circumcisionem scilicet atque praeputium, dicens quod exterius tabernaculum figuram gereret prioris populi Judaeorum, interius autem, quod est sancta sanctorum, vocationem praesignaret omnium gentium, quae et sacratioris aditus meruisset accessum, et majorum mysteriorum particeps exstitisset. Pro hostiis enim animalium, et pro arca in qua erat manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti, pro thuribulo quoque et mensa et candelabro ac propitiatorio, Deus Verbo nobis in sua incarnatione clementer apparuit, et illuminavit nos lumine suae praesentiae; nostrorumque factus est propitiatio peccatorum, et pro manna corpus proprium largitus est ad edendum. Haec cum monachis qui praesentes aderant, idem frater religiose [Col. 0250C] dissereret, addidit dicens: Hanc interpretationem a sancto patre nostro Pachomio didici, qui in Tabennensi monasterio monachos primitus congregavit, cum quibus in dies Domiuo auxiliante, profeci. Et credo, quia tanti viri recordatus sum ⁜ (36) , peccata mea remittentur universa. Audiens ista Theodorus, accensus est animo, et intra semetipsum precatus est, dicens: Domine Deus, si talis est vir justus in terris, dignum me fac, ut eum videam, et sequens vestigia ejus, universa mandata perficiam; salvus quoque factus, bona tua, quae diligentibus te promisisti, promerear. Haec dicens cum lacrymis, vincebatur amore divino fortiter sauciatus. Post aliquot autem dies venit ad eos quidam venerabilis vir, Pecusius nomine, longaeva senectute decoratus, ut [Col. 0250D] visitaret fratres, simulque qualiter agerent scire desiderans. Quem valde Theodorus precabatur, ut se comitem susciperet, et ad sanctum Pachomium perducere dignaretur. Qui nihil differens, eum secum gratanter assumpsit. Cumque pervenissent ad locum, Theodorus adoravit Dominum, dicens: Benedictus es, Domine, qui sic celeriter orationem peccatoris audisti; et sicut abs te poposceram, desiderium meum complere dignatus es. Accedens ergo ad ostium monasterii, mox ut vidit Pachomium, coepit flere prae gaudio. Ad quem venerabilis pater ait: Noli, fili mi, plangere, quia et ego homo peccator sum, licet Dei opus aggressus sim: et haec dicens, introduxit eum in monasterium. Qui cum fratrum multitudinem vidisset, [Col. 0251A] illuminatus mente, circa divinum cultum pio zelo vehementer incaluit, ac processu temporis magna in virtutibus incrementa percepit. Erat enim largitate divini muneris praeditus, et in operibus bonis ac verbis multum prudens; et humilitate atque contritione cordis valde mirabilis, in jejuniis sedulus, in vigiliis intentus, in oratione sollicitus, nunquam penitus omittens, quo minus spiritalis gratiae majora munera sectaretur. Consolabatur autem plurimos moerore depressos; et eos qui aliquo peccato deviaverant, admonitione humili atque benevola corrigebat.

CAP. XXXI.—Denique tam praeclaram ac fulgentem conversationem ejus Pachomius cernens, satis eum dilexit, et in corde suo conseruit. Audiens autem mater ejus quod apud beatum Pachomium moraretur, [Col. 0251B] ad eum protinus advolat, secum deferens episcoporum scripta, quae praecipiebant ut ei suus filius redderetur. Hanc ergo susceperunt virgines in monasterio, quod a virorum, ut supra dictum est, haud procul aberat; quae mox mittit epistolas sancto Pachomio, similiter obsecrans, ut filium proprium videre permitteret (Ruffin., l. III, n. 34) . Tunc advocans Theodorum Pachomius, ait ad eum: Comperi, fili, quod huc mater tua venerit, et te videre desideret: ecce nobis et episcoporum litteras attulit. Pergens itaque satisfacito matri, maxime propter sanctos pontifices, qui nobis per eam dignati sunt scripta dirigere. Respondit Theodorus: Prius me, venerabilis pater, certum facito, quod post tantam spiritalium rerum cognitionem, si videro eam, non [Col. 0251C] dabo inde rationem Domino in die judicii, et quod praecipis faciam. Hanc enim juxta mandatum Christi cum toto mundo deserui. Et quomodo eam in offensionem fratrum nunc audebo conspicere? Nam si prius, ante manifestationem tantae gratiae, filii Levi parentes proprios ignorarunt, ut justificationes legis implerent (Exodi XXXII; Deut. XXXIII; Levit. XXI) , quanto magis ego, qui tanti muneris particeps factus sum, parentes non debeo divinae praeponere charitati, dicente Domino in Evangelio: Qui diligit patrem aut 126 matrem super me, non est me dignus (Matth. X) ? Dicit ei Pachomius: Si probas id tibi non expedire, fili mi, non te cogo. Hoc autem eorum est qui perfecte renuntiant huic mundo, et seipsos sibi penitus abnegant. Oportet enim monachos, inutiles et saeculares [Col. 0251D] salutationes et colloquia vana diffugere, et his qui membra Christi sunt pia mente sociari. Si quis autem passione quadam saeculi captus, dicit: Parentes caro mea sunt, eos diligere debeo, audiat beatum Petrum apostolum praedicantem: A quo quis superatur, huic et servus efficitur (II Pet. II) . Qui ergo vincitur amore carnis, servus sine dubio est carnis. Cumque non acquievisset Theodorus matri se praesentare, decrevit et illa in ipso monasterio cum Christi permanere virginibus, haec apud se pertractans: Si voluntatis Domini fuerit, inter alios saltem monachos videbo eum: et propter hanc occasionem, meam quoque lucrabor animam, dum in hac sancta conversatione persisto. Constat igitur eos qui rigorem [Col. 0252A] pro nomine Christi, non pro vana laude custodiunt, plurimas utilitatis causa virtutes caeteris adhibere, licet videantur ad breve tempus nonnullos offendere.

CAP. XXXII.—Igitur sicut hujus studium ad aemulationem eorum qui meliora cupiunt imitari protulimus, ita negligentias aliquorum justum credimus intimari, ad cautelam eorum qui ista lecturi sunt. Quidam monachi secundum carnem viventes (Coloss. III) , nec veterem hominem curantes exuere, sanctum Pachomium fortiter affligebant; frequenter itaque salutaribus eos monitis alloquens, nullum penitus profectum eorum sentiebat. Unde tristis et anxius, Domino pro eis supplicabat impensius, dicens: Dominator Domine, tu praecepisti nobis diligere proximos [Col. 0252B] ut nos ipsos (Levit. XIX; Matth. XIX) . Quia ergo secreta cordis mei agnoscis, obsecro, ne me clamantem ad te pro eorum salute despicias; sed misertus eorum, da illis timorem tuum, ut divinam tuam potentiam cognoscentes, in veritate tibi deserviant, spe promissionum tuarum per omnia roborati; quia nimis affligitur anima mea pro eis, et omnes sensus mei turbantur usquequaque. Haec dicens, siluit. Post aliquot vero dies videns quod nec per orationem meliores effecti sunt, iterum stans ad orationem, pro eis Domino supplicavit; et quasdam privatas ac proprias regulas eis orandi atque vivendi tradidit, ut saltem quasi servi statuta complentes, paulatim consuescerent ad filiorum munus affectionis industria pervenire. Qui cernentes se post concupiscentias suas ire [Col. 0252C] non posse, praesentiamque sancti Pachomii formidantes, spiritu timoris, non illius casti, decepti sunt; et abierunt retro post Satanam, conversationem ejus admirabilem non ferentes. His itaque recedentibus, grex universus in sui status integritate permansit, magis ac magis ad incrementa virtutum assurgens, sicuti solent in agris optima frumenta laetius efflorescere, cum fuerint ab eis zizania radicitus amputata. Haec autem retuli, volens ostendere quia sicut nihil obest hominibus saeculo deditis, si se tradiderint monachorum institutis, ita nihil utilitatis affert monachis professio venerabilis, si negligentes existunt; sed nec oratio paterna, nec condescensio eos poterit adjuvare torpentes.

CAP. XXXIII.—Confessor interea Dionysius presbyter [Col. 0252D] et oeconomus, id est, dispensator Ecclesiae Tentyrorum, amicissimus sancti Pachomii, comperit ab aliquibus quod ex aliis monasteriis ad eum venientibus, non concedat cum suis fratribus vesci, sed eos sequestrato loco juxta monasterii fores excipiat. Contristatus itaque plurimum super hac re, venit ad eum; et increpantis potius assumens animum quam monentis, aiebat: Non recte facis, abba, charitatem fratribus deditam non aequaliter omnibus exhibens. Qui correctionem ejus cum multa longanimitate patientiaque suscipiens, ita respondit: Novit Dominus propositum meum, et paterna tua cognoscit affectio, quod nunquam cujuslibet animam cupiam contristari, nec dicam spernere. Quomodo igitur hoc [Col. 0253A] auderem agere, ut meum contra me Dominum provocans irritarem, qui manifeste testatur in Evangelio dicens: Quamdiu fecistis uni ex minimis fratribus meis, mihi fecistis (Matth. XXV) ? Accipe itaque satisfactionem meam, venerabilis pater, quia non velut vitans atque spernens eos qui huc veniunt, hoc quod asseris facio; sed quia in coenobio congregationem suscepi, plurimos qui nuper conversi sunt, et diversos eorum mores esse cognosco. Nonnullos autem novi intantum ipsius conversationis ignaros, ut nec monachorum habitum noverint. Inter quos sunt parvuli, tanta simplicitate viventes, ut nec dexteram valeant scire, neque sinistram. Idcirco credidi esse commodius, ut supervenientes fratres seorsum susciperentur, in honore maximo constituti. Hinc ergo [Col. 0253B] non aestimo patribus vel fratribus qui ad nos divertunt, ullam contumeliam fieri, sed magis debitam reverentiam commodari: praesertim cum statutis horis ad reddendum nobiscum Deo vota sua conveniant, et post hoc singuli ad loca destinata concurrant, quieti operam dantes, me secundum Deum sollicitius usibus 127 eorum necessaria providente. Haec audiens praefatus presbyter, omni eum laude dignissimum comprobavit, certo cognoscens quod secundum Deum cuncta ageret; multumque relevatus sancti Pachomii satisfactione, laetus remeavit ad propria.

CAP. XXXIV.—Mulier autem quaedam in eadem Tentyrorum civitate patiebatur fluxum sanguinis, et hac infirmitate jam prolixo tempore laborabat. Haec [Col. 0253C] audiens Pachomium Dei esse cultorem, sanctaque conversatione mirabilem, insuper et Dionysium presbyterum amicum ejus esse charissimum, rogat eum ut sui misereatur, et quasi per occasionem necessariam ad se Pachomium convocet. Qui precibus mulieris flexus, hoc agere non moratur. Cum ergo venisset Pachomius ad ecclesiam, et post orationem Dionysium salutasset, juxta eum protinus assedit. Dumque loquerentur ad invicem, mulier fiducia fidei roborata, credensque dicenti Christo: Confide, filia, fides tua salvam te fecit (Matth. IX) , post tergum ejus latenter accessit, et cucullum, quod operiebat caput ejus, tremens attigit; statimque sanata est. Et procidens in faciem suam, adoravit Dominum, glorificans ejus clementiam, quod tanta per servos suos beneficia [Col. 0253D] credentibus contulisset. Tunc sanctus vir Dionysius factum sentiens, benedixit mulieri, et protinus ad sua repedavit.

CAP. XXXV.—Aliquando vero necessitas exegit ut sepis munimine monasterium vallaretur, in quo opere laborantibus fratribus, ipse laetus ferebat maximum auxilium.

Post aliquantos autem dies monachus quidam presbyter, multorum fratrum pater existens, qui solitus erat sanctum Pachomium crebro visitare, venit ad eum cum uno fratre, propter contentionem quae in monasterio orta fuerat, ex hac videlicet causa: is ipse frater, qui cum eo pervenerat, molestus erat ei nimium, clericatus desiderans dignitatem: quem [Col. 0254A] sciens indignum tali munere, diverso modo ne hoc ipsum fieret differebat. Et cum amplius importunitatem ejus ferre non posset, venit ad sanctum Pachomium, cuncta quae negotii erant eidem pandens, certus quod ipse solus contentiones hujusmodi posset absolvere. Qui cum causam penitus cognovisset, ait presbytero: Nonne ad hoc venisti, ut per me cognosceres Domini voluntatem? Audi ergo me, et da ei quod postulat, nihil in hac parte desperans. Fortassis enim per hoc officium liberabitur anima ejus de captivitate diaboli. Saepe namque contingit ut homo malus affectus beneficiis, ad bonos se conferat mores. Desiderium namque meliorum pium novit ingenerare propositum, his duntaxat animabus, quae non usque adeo negligentiae torpore prolapsae sunt, ut possint [Col. 0254B] studere virtutibus. Nos ergo, frater, hoc agere decet, quod Deo placeat. Sic enim dilectio ejus in nobis esse probabitur, si compatiamur alterutrum. Hoc accepto responso, senior fecit quod sibi fuerat imperatum. Sed frater ille voti compos effectus, ad beatum Pachomium reversus est, jam mente sobrius atque compunctus, et cadens in faciem, confitebatur dicens: O homo Dei, multum sublimatus es a Deo, qui discernens ea quae pertinent ad salutem, malum in bono vicisti. Si ergo non fuisses erga me mitis atque longanimis, sed aliquid id me rigidum protulisses, ab hoc discedens habitu, a Deo prorsus alienus efficerer. Nunc autem benedictus tu Domino, per quem anima mea salva facta est. Tunc allevans eum de terra venerabilis senex, hortabatur sedulo, ut vitam sumeret [Col. 0254C] congruam dignitati, ne quando negligens, perpetua in futuro tormenta sentiret. Et osculatus eum, dimisit in pace, quem etiam usque ad fores monasterii prosecutus est.

CAP. XXXVI.—Adhuc autem sancto Pachomio ibidem stante, ecce vir a longe festinus veniens, ad ejus vestigia provolvitur, obsecrans ut filiam suam a daemonio vexatam, per Christi gratiam curare dignaretur. Quo relicto prae foribus ingressus, ipse tale ei responsum per ostiarium dirigit: Non est nobis consuetudo cum mulieribus loqui; sed si quid habes ex vestimentis ejus, mitte nobis, quod in nomine Domini benedicentes, tibi protinus remittam; et credimus in Christo quod filia tua isto modo ab inimici liberetur incursu. Cumque tunica puellae sancto fuisset [Col. 0254D] allata, severe nimis intuitus ait: Non est ejus iste vestitus. Affirmante vero patre atque dicente ejus esse, respondit ei: Et ego novi quod ejus sit; sed virginitatem suam Deo dedicans, non servavit sanctimoniae puritatem: propter hoc ejus inspiciens tunicam, et intelligens castitatem suam minime custodisse, non ejus esse testatus sum. Spondeat itaque tibi in conspectu Domini deinceps vivere continenter, et propitiabitur ei Christus, sanamque restituet. Pater igitur indignans et moerens, filiam suam perscrutatus est, et sic esse ut sanctus Pachomius dixerat puellae confessione cognovit. Quae cum juramento pollicita fuisset nunquam se talia gerere velle, pro ea vir beatus Domino supplicavit, benedicensque oleum misit. [Col. 0255A] Quo peruncta, sine mora curata est, et glorificabat Dominum jugiter, quod non solum daemone, sed 128 etiam detestabili conversatione caruisset, et in reliquum continentiae se studiis per Christi mancipasset auxilium.

CAP. XXXVII.—Tali igitur opinione de sancto viro ubique currente, alius nihilominus qui filium suum a daemonio possessum, sine intermissione deflebat, nec eum perducere poterat ad monasterium, genu nixus supplicabat Pachomio, ut pro eo precaretur omnipotentiam Christi. Qui cum orasset, dedit ei benedictum panem, sollicite praecipiens ut ante cibum ex eo paululum semper energumenus sumeret. Cumque esurisset filius ejus, ex ipso pane particulari ei tradidit, sed non permisit immundus spiritus ut [Col. 0255B] exinde omnino gustaret; ex aliis autem panibus qui erant appositi manus suas implevit, coepitque comedere. Pater ergo benedictum panem per frusta comminuens, in interioribus palmarum, sublatis exinde ossibus, immisit; et has ei tantum modo palmas apposuit, ut nesciens id quod factum est, benedictionem percipere mereretur. Quas adaperiens, ille frusta quae injecta fuerant projiciebat; et ipsas exsecratus palmas, nihil penitus escae volebat accipere. Cumque pater eum sine cibo manere diebus plurimis compulisset, fame coactus, ex benedicto pane percepit; ac protinus somno detentus, a maligno spiritu liberatus est. Quem secum pater ad sancti Pachomii vestigia perduxit, laudans et glorificans Deum, qui per servos suos operatur magnalia et gloriosa, quorum [Col. 0255C] non est numerus. Alias quoque sanitates plurimas in virtute sancti Spiritus vir beatissimus faciens, non extollebatur, nec unquam cor ejus elatum est. Habebat autem hanc a Domino gratiam, ut idem semper et aequalis esset in omnibus, animumque in disciplina Domini sollicitum retineret. Et si quando poscens aliquid a Domino, petitionis suae non consequeretur effectum, non contristabatur omnino, sed patientissi me sustinebat, sciens hoc expedire vel sibi vel omnibus, quidquid divina misericordia censuisset; quia frequenter intentione sincera videmur postulare contraria, quae Domini bonitas, cum non concedit, praestare dignatur; et tunc potius clementer exaudit, cum vota nostrae ignorantiae nocte velata non perficit.

CAP. XXXVIII.—Quidam denique juvenis, Silvanus [Col. 0255D] nomine, de scena conversus, ad sanctum Pachomium venit, volens in ejus monasterio commorari. Qui cum susceptus esset, infectus perversa consuetudine saeculi, nullis disciplinae regulis poterat coerceri; salutemque propriam negligens, dies suos vanitatibus pristinis atque ridiculis occupabat: adeo ut nonnullos ex fratribus everteret, et ad studium simile commoveret. Quod plurimi non ferentes, sancto Pachomio suggerunt ut eum de monasterio pelli praeciperet. Ad quam rem non eis annuit; sed aequanimiter ferens, admonuit praefatum fratrem ut se corrigeret, et antiquae conversationi renuntiaret. Pro quo etiam jugiter Domino supplicabat, ut ei compunctionem cordis solita pietatis abundantia largiretur. [Col. 0256A] Cumque memoratus juvenis in propria persisteret pravitate, et aliis exemplum perditionis ostenderet, ad postremum visum est omnibus ut a sancta congregatione velut indignissimus arceretur. Sed beatus Pachomius hoc idem credidit differendum. Quem etiam mitissima atque sapientissima correptione conveniens, et coelestibus erudiens institutis, ita divino timore succendit, et sic anima ejus futurorum fide compuncta est, ut se deinceps abstinere non posset a lacrymis. Emendatus itaque per omnia, magnum caeteris documentum conversionis exhibuit. In omni namque loco et in omni operatione flebat jugiter; et nec tunc quidem, cum cibum inter fratres caperet, a lamentatione cessabat. Quae res etiam permovit multos ex monachis, qui et dixerunt: Tandem a planctu [Col. 0256B] te cohibe, nec tanta, quaesumus, afflictione dejicias. Qui respondit: Conor quidem, sicut jubetis, a lacrymis temperare, nec possum. Pectus enim meum veluti quaedam flamma comburens, quietum me esse non sinit. Rursum ipsi dixerunt: Apud te in secreto tuo, vel certe in orationibus plangito; cum vero convenimus ad mensam, cibum sumere debes, et a fletibus abstinere. Nam possibile est animam et sine istis exterioribus lacrymis semper in compunctione persistere: quia plures e fratribus videntes te flentem, manducare non possunt. Et cogebant eum fateri, cur ita se suis dilueret fletibus. Tunc ait ad eos: Non vultis ut plangam, cum videam me foveri multis obsequiis sanctorum fratrum: quorum et pulvis pedum mihi venerandus est, nec eis me conferre dignum [Col. 0256C] prorsus existimo. Non ergo plangam, quod homo de scena multis peccatis obnoxius, officia tanta percipiam? Timeo valde ne, sicut Dathan et Abiron, me quoque profanum hiatu suo terra deglutiat (Num. XVI) . Illi namque impiis ausibus manibusque pollutis sancta sibimet usurpare tentaverunt; ego vero post tantam cognitionem divini muneris, animae meae salutem desidiosa conversatione neglexi. Ideo quippe ista recolens, non erubesco flere coram omnibus, quia multa facinora mea esse cognosco, quae jugibus lacrymarum fontibus debeam expiare. 129 Quod si ipsam miseram animam meam per lamenta diffunderem, nihil facerem magnum, quia nullum pro factis meis in praesenti dignum possum reperire supplicium.

Cumque per dies singulos idem frater ad meliora [Col. 0256D] proficeret, omnesque propemodum in humilitate superaret, ita de eo sanctus Pachomius coepit coram omnibus dicere: Testor vos, fratres ac filii, coram Deo et sanctis ejus angelis, quia ex quo coenobium hoc fundatum est, nullum de fratribus qui mecum sunt vel fuerunt, humilitatem meam secutum esse cognosco, nisi unum tantummodo. Quo, fratres, audito, nonnulli putabant hunc unum esse Theodorum, alii Petronium, alii vero Orsesium. Cumque rogaret Theodorus eum, ut quis ille esset depromeret, et sanctus vir indicare differret, rursus eum Theodorus vehementer urgebat. Alii quoque majores ex fratribus plurimum precabantur ut diceret quis esset cui testimonium tale perhiberet. Tunc respondit Pachomius: [Col. 0257A] Si scirem eum de quo dicturus sum vanae gloriae stimulis incitari, nunquam eum ostenderem; sed quia proculdubio credo quod per Christi gratiam quantum laudis ei accesserit, tantum ipse munus humilitatis acquiret, idcirco, ut eum possitis imitari, sine metu palam beatificare non desino. Tu quidem, Theodore, et quicunque tui sunt similes, fortiter in monasterio certantes, diabolum vinxistis ut passerem ⁜ (37) , et sub vestris pedibus allisistis eum, per Dei gratiam conculcantes ut pulverem; sed si (quod absit) neglexeritis in aliquo, consurgens is qui sub vestigiis vestris est, adversus vos gravi furore bacchabitur. Juvenis autem Silvanus, quem dudum propter negligentiam de monasterio pellere volebatis, ita prostravit inimicum, et a suis sensibus effugavit, [Col. 0257B] ut nusquam coram eo compareat, altaque humilitate eum per omnia superavit. Et vos quidem fratres habentes opera justitiae, in his quae gessistis, gloriosi confiditis; hic autem quanto fortius pugnat, tanto se deteriorem omnibus judicat, ex tota mente totaque virtute inutilem se reprobumque pronuntians. Ideo denique et lacrymas habet in promptu, quia semetipsum nimis humiliat et inclinat, nec alicujus momenti quod gesserit existimat. Diabolum autem nil ita reddit invalidum, sicut humilitas de corde puro, cui tamen correctionis opera probantur adjuncta. Sic itaque viriliter antefatus juvenis Silvanus per octo annorum curricula Deo militans, cursum vitae suae finivit in pace. De cujus exitu testatus est beatus Pachomius, quod multitudo sanctorum angelorum [Col. 0257C] cum magna laetitia sumentes animam ejus, velut electam hostiam Christi conspectibus obtulerunt.

CAP. XXXIV.—Eodem tempore Panos civitatis episcopus, Varus nomine ⁜ (38) , per omnia venerabilis ac Deo deditus, rectaeque fidei ferventissimus amator existens, audivit dispositionem conversationis Pachomii. Quem missis epistolis evocavit, plurimis verbis exorans ut etiam circa civitatem ejus monasteria optata construeret. Cumque multis ex causis precibus acquievisset episcopi, dum properat ad eum, justum credidit ut per iter omnia monasteria quae ab eo curabantur, inviseret. Et cum uni ex ipsis monasteriis propinquasset, cujusdam fratris occurrit exsequiis, qui vitam suam negligenter consumpserat. Fratres autem ipsius monasterii funus prosequebantur [Col. 0257D] honorifice, psalmos solitos concinentes, praesentibus quoque defuncti parentibus ac propinquis. Qui cum vidissent Pachomium, feretrum continuo deposuerunt, ut tam pro mortuo quam pro se Domino supplicaret. Qui mox ut orationem debitam Deo persolvit, conversus ad fratres ait: Desinite psallere. Praecepitque defuncti vestimenta splendida, quibus indutus erat, auferri: quae coram omnibus fecit exuri, et ita cadaver efferri jussit, ac praeter aliquam psalmodiam sepeliri. Igitur fratres cum parentibus ejus et universis qui tunc aderant, novum genus spectaculi contuentes, et obstupefacti nimium, precabantur senem, ut consuetam super eum psalmodiam celebrari permitteret. Quibus cum non acquievisset, [Col. 0258A] coeperunt parentes defuncti, culpantes eum, dicere: Quid est hoc spectaculum novum? Quis mortui non misereatur, licet sit inimicus? Sufficiens per se est ipsa calamitas. Noli, quaesumus, inferre mortuo, quod nec belluae facerent, nec tuam condecet penitus sanctitatem. Nam et nos hinc notamur maximo opprobrio, aliaque quamplurima suspicionum probra nascuntur. Utinam nunquam ad hunc locum venissemus! utinam nec iste monachus fuisset effectus! non hunc aeternum dolorem nobis infligeret. Rogamus ergo ut solitam psalmodiam defuncto restituas. Qui respondens ait: Vere, fratres ac filii, plus vobis praesentis mortui misereor, intantum ut vobis de visibili re ac temporali curantibus, ego de invisibili ejus substantia sollicitudinem geram, et idcirco haec [Col. 0258B] erga eum fieri decernam. Et vos quidem majores illi dolores per hunc honorem, quem putatis, acquiritis; ego autem quantulamcunque ei requiem vel satisfactionem ⁜ (39) per hanc injuriam praeparo. Propter quod non curo pro hoc exanimi 130 corpusculo, sed pro immortali ejus anima satago, quae et hanc carnem rursus in resurrectione receptura est incorruptam et integram. Alias autem si hoc quod vultis annuero, veluti placens hominibus judicabor; atque ut ad praesens vobis satisfecisse videar, id dispicio, quod ei prodesse poterit in futuro. Fons enim bonitatis Deus noster existens, occasiones quaerit, per quas opulenta super nos data pietatis suae effundat, remittatque nobis peccata, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Nam cum dicat in Evangelio, [Col. 0258C] qui blasphemaverit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro, dat indubitanter intelligi quod sunt quaedam delicta, quae possunt et post hanc vitam, si pro eis supplicetur, ignosci (Matth. XII) . Nos ergo quos dignos judidicavit Christi potentia divinae suae dispensationis exercere medicinam, si non unicuique congruens adjutorium proferamus, profecto veluti contemptores aestimabimur, et audiemus illud quod scriptum est in prophetia (Act. XIII; Habac. I) : Videte contemptores et admiramini, et disperdimini. Et ideo, quaeso, sinite defunctum a propriis malis aliquatenus exui, et quantulamcunque requiem in illo futuro examine promereri. Sepelite ergo eum sine psalmis, ut dixi. Potens est etenim Deus benignus et clemens, [Col. 0258D] multumque misericors, pro supplicatione nostrae parvitatis eum in aeternam suam requiem collocare. Haec cum dixisset, abierunt, et secundum quod venerabilis Pater praeceperat, eum in monte, ubi erant parata monumenta, sepelire curaverunt.

CAP. XL.—Moratus est autem sanctus ibidem cum monachis duobus diebus, docebatque in primis singulos timorem Domini, deinde qualiter adversus diabolum dimicare deberent, et insidias ejus per Christi possent declinare gratiam.

Tunc nuntiatur ei quod frater quidam de Chinobosciorum monasterio gravi infirmitate detentus, benedictionem precis ejus ultimam postularet. Haec audiens domo Dei, confestim secutus est eos qui [Col. 0259A] haec sibi retulerant. Cumque concitus proficisceretur, et duobus vel tribus millibus abesset a monasterio quod petebat, audivit suavissimam vocem in aere personantem; suspiciensque vidit ipsius fratris animam veloci cursu ab angelis Domini laudantibus ad beatam vitam perennemque sustolli. Comites autem Pachomii cum neque vocem audirent, nec quidquam sentirent penitus, sed tantummodo cernerent eum ad Orientem diu suspicere, dicunt ei: Cur stetisti, Pater? Properemus, ut possimus occurrere. Qui respondit: Frustra jam currimus; hoc enim est quod diu considero, quemadmodum frater ipse ad gaudia perpetua deducatur. Quem cum rogarent ut eis exponeret quomodo vidisset animam, quantum poterant audire, narravit eis ex his quae ipse conspexerat. Quidam [Col. 0259B] igitur ex his euntes ad memoratum monasterium, et diligenter inquirentes qua hora frater ille dormisset, ea quae a sancto didicerant viro, vera omnia cognoverunt. Haec autem retulimus duabus ex causis: primum, volentes ostendere beatum senem nimium fuisse perspicacissimum, gratiamque possedisse propheticam, ac longe posita intellectualibus oculis praevidisse; deinde, ut tales semper imitantes, malorum consortia sollicite vitaremus. Et de his quidem nobis hactenus dicta sufficiant.

CAP. XLI.—Sanctus ergo Pachomius ad antefatum episcopum cum suis monachis veniens, ab eo in summa veneratione susceptus est. Nam festivitatem maximam in ejus celebravit adventu, deditque ei loca ubi sperata monasteria conderet, sicut dudum [Col. 0259C] per scripta rogaverat, quae etiam venerabilis vir cum alacritate construxit. Et cum maceriae munimen in circuitu duceret, ne quis facile posset irrumpere, quidam pestilentes homines, quos diaboli caecavit invidia, nocte venientes, quae constructa fuerant destruebant. Sed non in longum malignitatis eorum poena dilata est. Nam cum senex discipulos suos ad tolerantiam commoneret, et illi nequissimi juxta consuetudinem convenissent, ut facinorum suorum coepta perficerent, ab angelo Domini protinus exusti sunt, et velut cera a facie ignis ad nihilum sunt redacti. Fratres ergo velociter universum consummaverunt aedificium; in quo beatus Pachomius constituit monachos, religiosos viros, quibus Samuelem praeposuit, hilarem virum, et dono frugalitatis eximium. [Col. 0259D] Quia vero praedicta monasteria in suburbano fuerant instituta, idem sanctus ibi voluit manere diutius, usque dum hi quos ordinaverat, Christi munere firmarentur.

CAP. XLII.—Interea philosophus quidam civitatis ipsius, audita servorum Dei opinione, venit ad eos, scire volens quid essent, quidve profiterentur; et videns aliquos ex monachis, ait ad eos: Vocate mihi Patrem vestrum, quia de rebus necessariis cum eo disputaturus sum. Cum cognovisset autem sanctus vir quia philosophus esset, misit ad eum Cornelium et Theodorum, praecipiens eis ut ad ea quae sciscitaverit prudenti responsione satisfacerent. Egressus igitur ad eum philosophus ait: Multus ad nos sermo [Col. 0260A] delatus est, quod sapientiae geratis studium, et 131 juxta religionem vestram, quietem diligatis impensius, insuper etiam prudenter his qui proponunt aliquid satisfacere videamini, et ideo de his quae legistis vos interrogare disposui. Cui Theodorus: Profer, ait, quod vis. Et philosophus: Habes, inquit, tu mecum disceptationem, ut quae fuerint quaesita dissolvas? Cui Theodorus respondit: Exprime jam quod intendis. Tunc philosophus ait: Quis, non natus, mortuus est? Quis rursum natus, a morte subtractus est? Quis autem, cum sit mortuus, non est fetore corruptus? Et ait Theodorus: Non grandis, inquit, haec propositio tua, o philosophe; nam facile quod inquiris solvam. Quis non natus, mortuus est, habetur Adam protoplastus. Qui vero natus est, nec tamen [Col. 0260B] mortuus est, existit Enoch, qui Deo placuit, atque translatus est. Qui mortuus est autem, nec fetore ullo corruptus, uxor est Loth, quae conversa in statuam salis (Gen. XIX) , quae usque nunc in eo habitu pro incredulorum perdurat exemplo. Et ideo consilium do tibi, o philosophe, ut has ineptas propositiones tuas et inanes deserens quaestiones, ad verum Deum quem colimus, te sine dilatione convertas, remissionemque peccatorum tuorum pro aeterna salute percipias. Ad haec philosophus obstupefactus, nihil inquisivit ulterius; sed discedens, acumen viri, responsionemque tam celerem paratamque miratus est.

CAP. XLIII.—Proinde Pachomius in iisdem monasteriis nuper exstructis, diebus plurimis immoratus [Col. 0260C] est. Exinde profectus est, atque ad aliud monasterium, quod sub ejus erat ditione, pervenit. Quem cum fratres omnes, in occursum ejus properantes, summa veneratione susciperent, infantulus quidam de ipsa congregatione, qui inter alios occurrerat; clamare coepit ac dicere: Vere, Pater, ex quo hinc ambulasti, nullus nobis olera nec legumen aliquod coxit. Ad quem sanctus grata mente respondit: Non contristeris, fili mi, ego jam coquam. Ingressusque monasterium, post orationem venit ad coquinam; et inveniens fratrem qui coquinae praeerat, psiathos (id est, tegetes) operantem, quas mattas vulgus appellat, ait ad eum: Dic mihi, frater, quantum temporis habes, ex quo non coxisti fratribus olera vel legumina? Qui respondit: Sunt fere duo menses. Et sanctus [Col. 0260D] Pachomius ait: Quare contra praeceptum facere voluisti, ut tanta fratrum negligeretur utilitas? Qui sub humili satisfactione respondit: Optaveram quidem, venerabilis Pater, quotidie implere ministerium meum; sed quia quidquid coquebam, non consumebatur a fratribus, quia omnes abstinent (soli quippe pueri aliquid cocturae percipiunt), ne tanto labore paratae projicerentur expensae, propterea pulmentum non coxi. At ne otiosus essem, psiathos ⁜ (40) elegi cum fratribus texere, sciens unum de his qui mihi deputati sunt ad opus hujusmodi posse sufficere, ut parvas escas, id est, olivas et herbulas ad refectionem fratribus pararet. Haec audiens Pachomius: Et quot sunt, inquit, psiathi, quos te fecisse dixisti? Qui [Col. 0261A] respondit: Quingenti. Et ille. Defer, inquit, huc omnes, ut videam. Qui cum fuissent allati, protinus eos igne supposito jussit exuri. Tunc ait illis: Sicut vos traditam vobis erga dispensationem fratrum regulam despexistis, sic ego passim labores vestros incendio concremavi, quatenus cognoscatis quam perniciosum sit Patrum instituta convellere, quae pro animarum salute provisa sunt. An ignoratis quod gloriosum sit semper abstinere praesentibus? Nam si quis ab ea re quae in ejus est potestate divina consideratione se continet, magnum consequitur a Domino praemium. Ab ea vero re, cujus utendi licentiam non habet, quadam noscitur necessitate cohiberi; et ideo propter abstinentiam coactam atque inutilem frustra videtur exspectare mercedem. Denique cum plures escae appositae [Col. 0261B] fuerint, si fratres parcius his utuntur propter Deum, tunc apud Deum sibi maximam spem reponunt. De cibis autem quos non vident, nec eis ad percipiendum facultas ulla tribuitur, quomodo pro parcimonia praemium conceditur? Ideoque propter exiguos sumptus tanta fratrum non debuit intermitti commoditas.

CAP. XLIV.—Haec cum loqueretur ad eos, et sufficienter eorum delicta corriperet, ostiarius ad eum festinus ingressus est, magnos viros et anachoretas egregios indicans advenisse, qui eum videre desiderarent. Quos illico jussit intrare, debitaque reverentia salutans eos, post orationem per fratrum ducebat cellulas, et omnia eis monasterii loca monstrabat. Qui rogaverunt senem ut cum eo de quibus cuperent [Col. 0261C] rebus secreto loquerentur. Tunc vero duxit eos seorsum, seditque cum eis. Illis autem de rebus abditis atque arcanis altius disputantibus, coepit sanctus Pachomius odorem sentire teterrimum. Videbat enim eos exculto satis uti sermone, et in Scripturis sanctis paratos existere, nec poterat de intolerantia fetoris aliquid vel cogitare, vel dicere. Ubi ergo de divinis eloquiis diutius disputarent, et hora nona jam refectionis tempus indiceret, surgentes ipsi, mox abire voluerunt. Quos sanctus vir enixius orabat ut cibum pariter sumerent. Qui noluerunt penitus acquiescere, dicentes festinare se ante occasum solis 132 ad propria remeare. Et vale dicentes ei, sine mora profecti sunt. Tunc sanctus Pachomius volens certius causam fetoris agnoscere, in orationem prosternitur, [Col. 0261D] exorans Dominum quatenus sibi quales essent pandere dignaretur. Moxque cognovit quod impietatis eorum dogmata, quibus probabantur imbuti, tantam perniciem de eorum cordibus exhalarent. Nec mora, viros ipsos insequitur, et apprehensis ait: Unum volo vos interrogare sermonem. Qui dixerunt: Interroga. Numquid, ait, Origenis commenta legistis? Qui negantes, dixerunt: Nequaquam. Quibus ait: Ecce contestor vos coram Domino, quod omnis homo qui legit Origenem, et consentit his quae prave disseruit, in profunda perveniet inferorum, haereditasque ejus erunt vermes et exteriores tenebrae, quibus iniquorum animae sine fine punientur. En ego, quod mihi manifestatum est a Domino, vobis sollicite nuntiavi. [Col. 0262A] Ex hoc innocens ero; vos videritis, si ea quae sunt recta respueritis. Quod si mihi vultis acquiescere, Deoque placere per omnia, cunctos Origenis libros in flumen mergite, ne ab illis vos ipsi mergamini. Haec dicens, discessit ab eis. Et rediens ad exercitium solitae virtutis, reperit fratres in oratione consistere, cum quibus alacriter hymnos cantilenae spiritalis explicuit.

CAP. XLV.—Monachis igitur ad vescendum convenientibus, venerabilis senex in cellulam, ubi consueverat supplicare Domino, se recepit. Et obserans ostium, orabat intente, memor visionis quam aliquan do conspexerat; et obsecrabat Dominum, quatenus ei declararet statum monachorum qui futurus esset, vel quid post ejus obitum in tanta congregatione [Col. 0262B] contingeret; et ab hora nona usque ad illud tempus quo frater qui nocturnis orationibus praeerat vocem mitteret, et ad preces solitas excitaret, instantiam suae supplicationis extendit. Cumque precaretur attentius, subito circa mediam noctem visionem cernit, quae eum juxta petitionem propriam de statu posterorum suorum plenius edoceret. Nam monasteria sua vehementius dilatando, nonnullosque pie victuros et continenter agnovit, neglecturos etiam plurimos didicit, suamque salutem penitus esse perdituros. Vidit ergo, sicut ipse narravit, multitudinem monachorum in valle quadam profunda satis atque caliginosa consistere, et alios exinde velle conscendere, nec valere, quia occurrebant ex adverso sibi, nec invicem dignoscere poterant, nec de profundo illo et tenebroso [Col. 0262C] loco prorsus emergere; alios autem frustra conatos prae lassitudine ruere, atque ad inferos pervenire; alios, jacentes, miserabili ac lacrymosa voce deflere; nonnullos vero cum maximo labore conscendere, quibus in ascensu ipso lux protinus occurrebat, in qua constituti referebant Deo gratias quod evadere potuissent. Ita Pachomius intellexit quae novissimis essent eventura temporibus; caecitatemque mentis eorum qui post futuri sunt, et errorem cordis, bonorumque defectum valde doluit; maxime vero, quod praepositi tunc negligentes ac desides forent, nec in Deo confiderent, sed concordia discordiose uterentur, placentes stultae multitudini, et ostentantes habitum monachorum, nullaque bona opera praeferentes. Semel autem pessimis primatum tenentibus, ipsumque [Col. 0262D] nomen sanctae conversationis ignorantibus, necesse est aemulationes ac jurgia generari, et quis praesit ac major sit, ambitiosa lite contendere; et reprobari quidem bonos, ac malos eligi; nec probitate morum, sed antiquitate vel ordine unumquemque velle caeteris anteferri. Unde neque aliqua bonis viris loquendi fiducia suberit pro utilitate communi, sed erunt in silentio et quiete, aut certe sub colore honestatis magnis persecutionibus affligentur. Et quid est opus singula recensere, cum omnia pene quae sunt regulis subnixa divinis, humanis commutabuntur illecebris? Tunc Pachomius exclamavit ad Dominum, cum lacrymis dicens: Omnipotens Deus, si sic erit, ut quid permisisti coenobia ista constitui? Si enim in tempore [Col. 0263A] novissimo, quicunque fratribus praeerunt perversi futuri sunt, quales erunt illi qui sub eorum regimine versabuntur? Caecus enim si caeco ducatum praebet, uterque in foveam cadit (Matth. XV) . Heu me! quia frustra et supervacue laboravi. Memento, Domine, studiorum meorum, quae tuo munere perfecisti; memento famulorum tuorum, qui tibi tota mente deserviunt; memento testamenti tui, quod usque ad consummationem saeculi a tuis promisisti custodiri cultoribus. Tu nosti, Domine, quia ex quo suscepi hunc habitum monachi, nimis humiliatus sum in conspectu tuo, nunquam satiatus sum pane, et aqua, vel qualibet creatura alia quam fecisti.

Haec eo dicente, vox ad eum facta est, dicens: Ne glorieris, Pachomi, cum sis homo, et indigeas misericordia, [Col. 0263B] quia cuncta quae condidi, mea miseratione subsistunt. Qui confestim prostratus in terra, misericordiam Domini postulabat, dicens: Omnipotens Deus, veniant mihi miserationes tuae, et vivam (Psal. CXVIII) ; et ne auferas misericordias tuas a me, quia misericordia et veritas tua semper susceperunt me (Psal. XXXII) . Scio enim ego, Domine, quia 133 nutant et claudicant universa sine protectionis tuae auxilio. Haec cum dixisset, astiterunt super eum angeli lucis; et juvenis in medio eorum, ineffabili pulchritudine atque claritate resplendens, qui instar solis ex se fulgoris radios emittebat, habens super caput coronam spineam. Et levantes a terra Pachomium angeli, dicunt ei: Quoniam petisti a Domino misericordiam, ecce venit tibi misericordia tua, Deus [Col. 0263C] gloriae Jesus Christus Filius Dei Patris unigenitus, qui missus est in hunc mundum, et pro salute generis humani crucifixus est, spineam ferens in capite coronam. Et Pachomius ait: Oro, Domine, nunquid ego te crucifixi? Et Dominus placidior ait ad eum: Non tu quidem crucifixisti me, sed parentes tui. Verumtamen animaequior esto, et confortetur cor tuum, quia posteritas tua manebit in saeculum, nec usque in finem mundi deficiet; ipsique qui post te futuri sunt, de profunda illa caligine liberabuntur, quotquot vixerint abstinenter, et curam salutis propriae gesserint. Modo namque qui praesentia tua se continent, tuarum sequentes exempla virtutum, maxima gratiae luce resplendent; post te vero, qui in hujus saeculi caligine fuerint immorati, quia prudenter intelligent [Col. 0263D] quae petenda sunt, quaeve fugienda, et spontanea voluntate nullo humanitus utentes exemplo, de tantis exsilierint tenebris, omnemque justitiam servantes, aeternam vitam toto corde dilexerint; amen dico tibi quia cum istis erunt qui nunc tecum in summa continentia et sanctitate praeclari sunt, eamdemque salutem ac requiem sortientur. Haec dicens Dominus, ascendit in coelum. Sic autem illustratus aer est, ut splendor lucis illius non possit humanis sermonibus explicari.

CAP. XLVI.—Tunc sanctus Pachomius super his quae sibi ostensa sunt, vehementer admirans, ad nocturnam synaxim cum universa fraternitate convenit. Et officio sancto solemniter adimpleto, cuncti [Col. 0264A] monachi juxta consuetudinem coram sene ad audiendum verbum Dei constiterunt. Qui aperiens os suum, docebat eos, dicens: Filioli mei, quantacunque vobis est virtus atque possibilitas, pro salute vestra certate fortiter, et adversus armatum hostem viriliter dimicate: prius quam veniat tempus, quo nosmetipsos, si tamen inertes fuerimus ac desides, miserabili lamentatione plangamus. Non negligamus dies nostros, quos largitus est nobis Dominus; sed operemur in eis cum omni alacritate virtutem. Dico enim vobis, quoniam si sciretis quanta sanctis in coelestibus bona parata sunt, et quae tormenta maneant eos, qui a virtutis itinere deviaverunt, cognitaque veritate, non in ea digne versati sunt, summis utique viribus aeterna supplicia vitantes, haereditatem [Col. 0264B] illam beatam, quae Dei famulis promissa est, festinaretis adipisci: quam nemo, nisi malus ac perditus, fugit ac negligit; quia quid amittat, penitus nescit; quem jam jamque resipiscere oportet, et terrenis absolvi cupiditatibus, ut mala praeterita deflendo jugiter, indulgentiam Domini consequatur, et sic ad meliora conversus, iter suum dirigat, quatenus in exitu vitae laetus existens, ad coelestem Regem cum magna laude perveniat; quando terrestre hoc habitaculum deserens anima, ad cognitionem suae substantiae properat; quando coelestibus sociata virtutibus, ad Patrem luminum pervenire festinat Quid extollitur homo per vanam gloriam? Quid erigitur pulvis? Quid superbit terra et cinis (Eccli. X) ? Plangamus nos ipsos potius dum tempus habemus, [Col. 0264C] ne cum fuerit expleta singulis terminata dilatio, tunc inveniamur tempus poenitentiae exposcere, quando jam accipere non meremur. In hac enim vita nobis peccata deflere permissum est; in inferno autem, sicut a sancto David propheta didicimus, quis confitebitur Deo (Psal. VI) ? Nimis anima illa probatur infelix, et omni lacrymarum fonte plangenda, quae saeculo renuntians, iterum saeculi actibus implicatur, et inutilibus dudum curis exuta, rursum redit ad durae servitutis obsequia. Et ideo, charissimi fratres, ab hoc instabili mundo, et post paululum transituro, perpetuam beatamque vitam nobis non patiamur auferri. Vereor autem, et totus penitus intremisco, ne carnis nostrae parentes usi saeculi rebus, et vitae praesentis occupati negotiis, [Col. 0264D] qui putabant nos deseruisse mundi mala, et ab hinc jam vita frui perpetua, suo nos judicio condemnent, dicentes nobis: Quomodo lassati estis in semitis vestris (Sap. V) , tantis obsessi miseriis? Ex vestra namque tam magna tristitia, nobis etiam moeror accessit, et poenis nostris vester ignis adjectus est. Rami quippe nostri facti sunt inutiles, nec fructus quos in flore monstraverunt ediderunt. Sed et illud propheticum ne nobis ingerant, expavesco: Ideo in depraedationem venerunt dilecti, facti sunt abominabiles, et corona capitis eorum sublata est. Civitates ad Austrum sitae, clausae sunt, nec est qui aperiat eas (Jerem. XIII) . Tollatur enim impius, ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI, secundum Septuag.) . [Col. 0265A] Haec cogitantes, fratres mei, totis certemus viribus, ne ab hoste superemur. Ille semper insistit ut perimat, nos sollicite vigilemus, ne (quod absit) ejus fraude perimamur.

Ante omnia prae oculis habeamus ultimum 134 diem, et momentis singulis aeternorum dolorum supplicia formidemus. His enim causis anima se consuevit agnoscere, corpusque proprium jejuniis ac vigiliis deprimens, ipsa in moerore luctuque continuo perseverat, donec Spiritus sancti calore succensa, supernae contemplationis mereatur auxilium, et a contagiis exsoluta terrenis, divinis jugiter exsatietur alloquiis. Alias etiam qui semper haec cogitat, puritatem mentis obtinet, humilitatem cordis acquirit; vanam gloriam respuit; omni saeculari prudentia [Col. 0265B] carere contendit. Philosophetur ergo, charissimi fratres, anima spiritalis quotidie adversus crassam carnis suae materiam; omnique circumspectione cum ea taliter agat, quatenus ad meliora sibi consentiat. Et cum vespere pervenitur ad stratum, singulis membris corporis sui dicat: Donec simul sumus, obedite mihi suadenti quae recta sunt, mecumque Domino cum alacritate servite. Manibus quoque suis dicat: Veniet tempus quando jactantia vestra cessabit, quando pugillus administrator iracundiae non erit, quando palmae, quae ad rapinas extensae sunt, conquiescent. Pedibus dicat: Erit quando ad iniquitatem non valebitis prorsus excurrere, quando pravitatis itinera non poteritis intrare. Cuncta quoque membra sua similiter alloquatur, et dicat eis: [Col. 0265C] Antequam mors nos ab invicem dirimat, et separatio quae per peccatum primi hominis accidit, impleatur, certemus fortiter, stemus perseveranter, viriliter dimicemus, sine torpore atque pigritia Domino serviamus, usque dum rursus adveniat, et temporales abstergens sudores nostros, ad immortalia nos regna perducat. Fundite lacrymas, oculi, demonstra caro, tuam nobilem servitutem, collabora mecum in precibus, quibus Deo confiteor, ne, cum requiescere vis atque dormire, perpetua nobis cruciamenta conquiras. Et ideo vigila semper in operibus tuis, quia si te sobrie gesseris, bonorum tibi retributio copiosa proveniet. Quod si neglexeris, tormentorum genera miseranda te succident; et tunc audietur ululatus animae deflentis ad corpus: Heu me! quia colligata [Col. 0265D] sum tibi, et propter te poenam perpetuae condemnationis excipio. Si haec intra nos assidue retractemus, efficiemur vere templum Domini, et Spiritus sanctus habitabit in nobis, nec ulla nos Satanae poterit ulterius circumvenire versutia (I Cor. IV) . Super decem millia quoque paedagogorum magistrorumque doctrinam, timor Domini per cogitationes hujuscemodi nos erudiet, prudentesque custodiet: et quaecumque forsitan humano sensu non valemus attingere, haec nobis Spiritus sanctus inspirabit. Nam quid oremus, ut beatus ait Apostolus, sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) . Erant quidem et alia plurima quae diceremus; sed ne vos multum laborare [Col. 0266A] cogamus, hunc terminum sermonibus nostris imponimus. Deus pacis et gratiae confirmet vos atque corroboret in timore suo, fratres. Amen. Haec dicens, sine mora surrexit, et commendans eos Domino, profectus est.

CAP. XLVII.—Cumque pergeret ad monasterium, cui cognomen erat Tabennense, cum Theodoro et Cornelio, caeterisque quam plurimis fratribus, substitit parumper in itinere, velut interrogans aliquem de quodam secreto negotio; et cognovit in spiritu unum de mandatis quae praefixerat in monasterio, fuisse neglectum. Praeceperat enim fratribus qui in pistoria arte laborabant, ut si quando facerent oblationes, nihil loquerentur supervacuum, sed apud semetipsos salutaria meditarentur eloquia. Vocavit [Col. 0266B] ergo Theodorum, qui ipsius monasterii curam gerebat, et dicit ei: Vade secreto, et sollicitius inquire, quid fratres sero, cum oblationes facerent, sunt locuti; et quidquid deprehenderis, ad me referre curabis. Qui pergens, diligenter investigavit omnia, et ea quae didicit sancto Pachomio nuntiavit. Qui dixit: Num existimant fratres quod traditiones quas eis dedimus servandas humanae sint, et nesciunt quod pro contemptu etiam minimi mandati magna pericula negligentes maneant? Nonne VII diebus Israel silentium circa Jerichuntinam civitatem concorditer tenuit, deinde tempore constituto totus populus exclamans civitatem protinus cepit; et ita praeceptum Dei, quanquam datum per hominem, nulla dissimulatione contempsit? Nunc ergo vel deinceps monachi praecepta nostra custodiant, ut hoc eis peccatum [Col. 0266C] negligentiae remittatur, siquidem et nos ipsi quae aliis indicimus omni sollicitudine custodimus.

Tunc ingressus monasterium, post orationem venit ad fratres, qui psiathos operabantur, sedensque cum eis, coepit et ipse texere. Transiens autem puerulus qui constitutus erat ad obsequium ejus, qui septimanam faciebat ⁜ (41) , intendit texentem beatum Pachomium, et dicit ei: Non bene, Pater, operaris, alio modo abbas Theodorus intexit. Et mox surgens ait ad puerum: Ostende mihi, fili, quomodo texere debeam. Et cum didicisset ab eo, sedit rursus ad opus suum, mente tranquillus, et in hoc 135 facto superbiae spiritum comprimens. Nam si secundum carnem quantulumcunque saperet, nequaquam pueri [Col. 0266D] monitis acquiesceret; sed potius increpasset eum, quod ultra aetatem suam loqui praesumeret.

CAP. XLVIII.—Alio vero tempore, cum se removisset ab omni conspectu, et in secreto suo moraretur, introivit ad eum diabolus habitu simulato, et ex adverso consistens: Ave, inquit, Pachomi. Ego sum Christus ⁜ (42) , et venio ad te fidelem amicum meum. Tunc ipse, revelante sibi Spiritu sancto, visionem renuens inimici, cogitabat intra se, atque dicebat: Adventus Christi tranquillus est, et visio ejus omni timore libera, et gaudio plena est; protinus enim et humanae cogitationes abeunt, et desideria aeterna succedunt; ego autem nunc turbatus, variis cogitationibus aestuo. Et continuo surgens, et [Col. 0267A] Christo signo se muniens, extendit manus suas ut ipsum comprehenderet. Et exsufflans in eum dixit: Discede a me, diabole, quia maledictus es tu, et visio tua, et artes insidiarum tuarum, nec habes locum apud famulos Dei; et factus veluti pulvis, cellulam ejus molestissimo fetore complevit, ita ut ipsum corrumperet aerem, voce magna proclamans: Modo te lucratus essem, et sub meam potestatem redegissem, sed praecelsa est virtus Christi: ideo deludor a vobis in omnibus. Verumtamen quantum possum, vos impugnare non desinam; oportet enim me opus meum sine intermissione complere. Pachomius ergo confortatus Spiritu sancto, confitebatur Domino, gratias ei agens de miris erga se beneficiis atque muneribus.

[Col. 0267B] CAP. XLIX—In hoc etiam monasterio quadam nocte cum Theodoro deambulans, subito procul intuitus est grandem phantasiam, multa seductione compositam. Erat enim in habitu mulieris, excedens omnem humanam pulchritudinem, ita ut formae ejus expositio et visus exponi non posset. Hanc videns etiam Theodorus, turbatus est valde, et vultus ejus immutatus est. Quem venerabilis senex videns nimium formidare: Confide in Domino, ait, o Theodore, nec aliquatenus expavescas. Haec dicens, stetit in oratione, supplicans Domino, ut stupenda illa phantasia divinae majestatis praesentia solveretur. Cumque simul orarent, coepit illa proxima fieri, quam praecedebat plurima daemonum multitudo. Cum ergo preces suas Pachomius explicasset, illa veniens, [Col. 0267C] ait ad eos: Quid superflue laboratis, dum contra me nihil agere potestis? Ego namque potestatem accepi a Domino tentare quos volo. Et interrogavit eam Pachomius, dicens: Quid vis esse, vel unde venis, aut quem tentare tu quaeris? Quae ait: Ego sum diaboli virtus, et mihi est caterva daemonum tota subjecta. Ego sum quae sancta lumina in terram praecipito, et caligine mortiferae voluptatis involvo. Ego Judam quoque decepi, et ab apostolatus dejeci fastigio. Et te igitur, o Pachomi, expetivi a Domino, et impugnare non cesso; nec possum amplius opprobria daemonum sustinere, quod universis impugnationibus ac praeliis meis superiorem te esse demonstraveris. Nullus enim me, sicut tu, sine viribus reddidit. Nam juvenibus et senibus, necnon et pueris [Col. 0267D] doctrina tua me subdidit; et ut ab eis penitus conculcer, effecit: tantum congregans contra me exercitum monachorum, et muro inexpugnabili Dei timore circumdans ita, ut ministri mei non valeant ex vobis quemquam sua multiplici fraude seducere. Haec autem nobis omnia contingunt propter Verbum Dei, factum hominem, qui vobis potestatem tribuit nostram proculcare virtutem. Et Pachomius ait: Quid igitur? Me solum, sicut dixisti, tentare venisti, an non alios? Et te, ait, et qui tui sunt similes. Iterum sanctus vir interrogavit eam, dicens: Ergo et Theodorum? Illa respondit: Et Theodorum expetivi, et potestatem accepi tentare vos, sed appropinquare vobis penitus nequeo. Et interrogantibus eam cur [Col. 0268A] non posset id agere, respondit: Si vobiscum pugnavero, non parva vobis utilitatum commoda ministrabo, maxime tibi, o Pachomi, qui ad tantam celsitudinem pervenisti, ut corporeis oculis gloriam Domini dignus sis habitus intueri. Sed numquid in perpetuum cum tuis monachis habitabis, quos nunc et orationibus protegis, et exhortatione corroboras? Erit tempus post obitum tuum, quando inter eos, prout libuerit, debacchabor, et agam de his quaecunque placuerint mihi. Tu namque facis ut nunc a tanta monachorum congregatione conculcer. Et sanctus vir: Nonne scis, inquit, infelix, quod forsitan post nos meliores erunt, qui Christo sincera voluntate servientes, eos qui ad disciplinam Domini confugerint, et doctrinis spiritalibus imbuant, et piis [Col. 0268B] exemplis aedificent. Novi, ait illa, quod contra caput tuum modo mentitus sis. Tunc Pachomius ait: Tu mendacii principatum geris, nam praescire nihil omnino praevales. Hoc enim solius Dei est, et majestatis ejus ac potentiae proprium, cuncta praenoscere. Quae respondit: Secundum praescientiam quidem, ut dicis, penitus nihil novi, conjiciendo tamen 136 plurima cognosco. Et sancto Pachomio sciscitante, quomodo conjiciat, ait illa: Ex praecedentibus quae sunt ventura, considero. Et vir sanctus ait ad eam: Quomodo conjicere possis, exprime. Et illa: Omnis, inquit, rei principium processu temporis ad constitutum tendit augmentum, deinde ad detrimentum divergit. Sic ergo et in hac divina vocatione conjicio, quae inter initia sua coelesti roborata praesidio, [Col. 0268C] signis et prodigiis, variisque virtutibus crevit. Cum igitur senescere coeperit, a propriis minuetur incrementis, aut temporis diuturnitate lassescens, aut negligentiae torpore deficiens, tunc adversus hujuscemodi potero praevalere. Sed et nunc opus meum est, supplantare quos possum, magnosque viros tentare non desino. Cui Pachomius ait: Si, ut dicis, magnos viros tentare non desinis, propriumque opus tuum animarum perditionem esse professa es, utpote quae cunctos excellis in malitia daemones, dic quomodo nunc adversus Dei famulos non potes praevalere? Et illa: Jam tibi, inquit, ante praedixi, ex quo mirabilis incarnatio Christi facta est in terris, nos sine viribus prorsus existere coepimus; ita ut ab his qui credunt in nomine ejus illudamur ut passeres ⁜ (43) . Verumtamen [Col. 0268D] etsi infirmi sumus redditi, non usque adeo gerimus otia, ut non quos possumus decipere moliamur. Nunquam quippe quiescimus adversari generi vestro, serentes malas cogitationes in animabus eorum qui contra nos decertare contendunt. Et si nobis titillantibus annuere eos ex parte aliquid senserimus, tunc amplius nequissimas cogitationes immittimus, et diversarum voluptatum incendia ministramus; et ita praeliantes acerrime, subintramus eos, nostraeque plenius potestati subjicimus. Si vero viderimus ea quae suggeruntur a nobis, eos e contrario non solum non suscipere, verum nec libenter attendere, fideque quae in Christo est, vigilanter et sobrie se munire, sicut fumus dissipatur in aere, sic [Col. 0269A] ab eorum cordibus pellimur et fugamur. Non omnibus etiam viribus nostris permittimur cum omni homine congredi; quia non omnes possunt nostros impetus sustinere. Nam si concederetur nobis passim contra omnes nostra fortitudine depugnare, multos possemus, qui nunc tuo foventur labore, decipere. Sed quid agimus? quia juvantur precibus tuis, et virtute atque potentia Crucifixi muniuntur. Tunc sanctus Pachomius voce magna cum gemitu dixit ad eam: O indormitabilis nequitia vestra, quae nunquam adversus genus humanum saevire desistit, donec iterum divina virtus, id est, Dei Filius de coelis adveniens, ex integro vos consumat et perdat. Haec dicens, increpavit catervam daemonum sub nomine Christi. Quae mox dissipata est, et ad nihilum [Col. 0269B] dissoluta.

Mane autem facto, convocans Pachomius omnes fratres, qui vel sanctitate vitae, vel antiquitate temporis praecedebant, exposuit eis cuncta quae viderat atque audierat a malignis spiritibus. Insinuavit etiam per epistolas suas absentibus, muniens eos indisciplina atque timore Domini, et instruens providenter, ut in nullo prorsus phantasiis daemonum cedant, nec insidiarum multiformium praestigia extimescant. Qui videntes et audientes quae per divinam gratiam ab eo miracula gerebantur, corroborati atque solidati fide, cum omni alacritate laborem continentiae sufferebant.

CAP. L.—Interea alicujus fratris, qui patientiae senis aemulus et imitator erat, cum staret ad orationem, [Col. 0269C] percussit scorpius pedem; et adeo virus infudit, ut usque ad cor ejus dolor excurreret, et spiritum paulo minus exhalaret. Qui licet sit affectus extremo cruciatu, non tamen se commovit a loco suo, donec finiretur oratio: pro quo statim Pachomius preces Christo fudit, et pristinae sanitati restituit.

CAP. LI.—Theodoro quoque gravis passio capitis inflicta, dolores acerrimos excitabat. Qui cum rogaret Pachomium, ut eum suis relevaret orationibus, ait ad eum: Putasne, fili, quod alicui contingat dolor, aut passio, aut aliquid hujusmodi sine permissione Dei? Idcirco in dolore sustine, et in humilitate tua patientiam habe; et quando voluerit Dominus, conferet tibi sospitatem. Quod si te diutius probare dignatur, esto gratus, ut fuit perfectissimus et patientissimus [Col. 0269D] Job, qui multas tribulationum et cruciatuum tentationes excipiens, Dominum benedicebat. Et sicut ille, tu quoque pro doloribus tuis majorem requiem a Christo percipies. Bona quidem est abstinentia, et in oratione perseverantia; tamen infirmus magis praemium adipiscitur, cum longanimis et patiens invenitur. Et quia nobis de magnanimis viris sermo processit, necessarium reor, unius adhuc viri tolerantiam, quae cunctam laudem transcendit humanam, proferre in medium pro utilitate multorum.

CAP. LII.—Zachaeus quidam monachus, post longa continentiae tempora, regio morbo correptus, sequestratam a fratribus habuit cellulam, tota vita sua pane tantum et sale contentus. Semper autem psiathios [Col. 0270A] operabatur; tantamque contritionem propter Dominum sustinebat, ut saepenumero funiculos 137 intorquens, compungerentur manus ejus, et sanguinis guttae effluerent, intantum, ut ex ipso opere magna viri tolerantia monstraretur. In tanta igitur infirmitate corporis constitutus, nunquam fratrum collectam deseruit, sed ad explendas omnes diurnas orationes, sollicite convolavit, adeo ut nunquam dormiret interdiu. Consueverat autem per singulas noctes, priusquam caperet somnum, quaedam de Scripturis sanctis meditari; totaque membra sua Christi signaculo muniens, glorificabat jugiter Dominum, et ita paululum quiescebat. Deinde circa noctis medium surgens, usque ad matutinas orationes alacer permanebat. Hujus aliquando manus quidam [Col. 0270B] frater inspiciens, operis nimietate atque violentia fortiter sauciatas, et respersas sanguine, dicit ei: Quid ita pater durissimo labore te discrucias, maxime tali infirmitate depressus? An forte metuis ne apud Deum contrahas offensam, vel otii crimen incurras, si non sedulo fueris operatus? Scit Dominus quid pateris, et quia nemo tantis tribulationibus afflictus, ullum valet opus attingere, praecipue tu qui nulla necessitate constringeris. Nam si peregrinis post Deum sufficientiam pauperibusque largimur, quanto magis tibi tanto Patri cum devotione maxima serviemus? Ad quem ille respondit: Impossibile est mihi non operari. Et frater ait: Si hoc, inquit, tibi placet, saltem manus tuas oleo perunge, ne tantum sanguinem profluentes in labore deficiant. Qui consilio [Col. 0270C] ejus acquiescens, fecit quod hortatus est eum; et intantum vulneratae manus ejus gravatae sunt, ut nequaquam posset ferre cruciatus. Ad quem visendum beatus Pachomius veniens, causamque cognoscens, ait ei: Putabas, frater, quod te oleum posset juvare? Quis enim te coegit ita sedulo laborare, ut sub praetextu operis, in hoc visibili oleo magis quam in Deo spem tuam poneres? Aut nunquid impossibile est Deo sanare te? Aut ignorat aegritudines singulorum, nostrisque commonitionibus indiget? vel despicit nos qui est natura misericors? Sed utilitatem considerans animarum nostrarum, sinit ad momentum nos pati tristitiam, ut tolerantiae perpetua praemia largiatur. Super ipsum igitur omnem curam nostram sollicitudinemque jactemus; et quando voluerit, [Col. 0270D] vel quomodo judicaverit, ipse terminum doloribus nostris benignus imponet. Qui respondens, ait: Ignosce mihi, venerabilis pater, et ora pro me Dominum, ut et hoc mihi delictum remittere pro sua pietate dignetur

Asseverabant etiam plurimi de hoc sene, quod per annum integrum se deflevit, post biduanum jejunium parum cibi percipiens. Hunc sanctus Pachomius monachis proponebat, velut exemplum bonorum operum, firmamentumque virtutum. Ad quem etiam eos qui erant in moerore positi, dirigebat, quia habebat et consolatorium verbum, sicut nullus alius. Qui usque ad finem fortiter decertans in senectute sancta. [Col. 0271A] pro doloribus tantis aeterna solatia recepturus, ad coelestia regna transivit.

CAP. LIII.—Certus itaque Pachomius, quod talentum sibi creditum nunquam prorsus absconderat, sed omnibus praerogans, et hunc et alios quamplures perfectae conversationis ad Christum ante praemiserat, diem festum laeta mente celebrabat super tantis ac talibus fructibus a Domino sibi concessis, de quibus noster hic sermo diu productus est, Deo gratias referens. Post beatissimum vero Paschalis festi diem, multis fratribus ad Dominum praemissis, ad postremum ipse quoque sanctus Pachomius infirmatus est; et ministrabat ei Theodorus, cujus saepe meminimus. Et quamvis esset toto corpore nimis attenuatus ac debilis, faciem tamen habebat hilarem atque fulgentem, [Col. 0271B] ita ut ex hoc quoque videntibus piae mentis ac sincerissimae conscientiae suae monstraret indicia. Ante duos ergo dies sanctae dormitionis suae, convocans universos fratres, ait ad eos: Ego quidem, charissimi, viam patrum securus ingredior, nam video me a Domino protinus evocari. Vos ergo mementote verborum quae a me frequenter audistis, et vigilantes in precibus, sobrii estote in operibus vestris. Nulla sit vobis conjunctio cum sectatoribus Meletii, vel Arii, vel Origenis, seu caeteris Christi praeceptis adversantibus. Cum illis autem conversamini, qui Dominum metuunt, et possunt prodesse vobis conversatione sancta, et animabus vestris spiritualia praestare solatia. Ego namque jam delibor, et tempus meae resolutionis instat (II Tim. IV) . Eligite igitur ex vobis [Col. 0271C] fratrem, me praesente, qui post Deum praesit omnibus, curamque vestrarum gerat animarum. Quantum vero mea discretione perpendo, Petronium ego ad hoc opus idoneum judico, vestrum autem est quod expedit vobis eligere. Receperunt ergo et in hoc obedientissimi filii consilium patris. Erat enim Petronius potens in fide, humilis in conversatione, intellectu prudentissimus, bonis moribus, discretione perfectus. Pro quo precem Domino sanctus Pachomius [Col. 0272A] fudit, quia et ipsum in monasterio, cognomento Chinobosciorum aegrotare compererat. Cui, licet absenti, 138 cunctam fraternitatem commendavit in Domino, mittens ad eum protinus ut veniret. Et signaculo Christi se muniens, atque angelum lucis qui fuerat ad se directus, aspectu intuens hilari, sanctam reddidit animam, quarto decimo die mensis Pachon, secundum Aegyptios, quod est juxta Romanos, ad septimum diem Iduum Maiarum ⁜ (44) .

Cujus venerabile corpusculum discipuli ejus, sicut decebat pro more curantes, totam noctem super illud duxere pervigilem, psalmos hymnosque canentes, sequenti vero die sepelierunt eum in monte, ubi fuerat constitutum. Illi autem qui missi erant ad sanctum Petronium, eum deduxerunt, adhuc infirmitate [Col. 0272B] ipsa laborantem. Qui paucis diebus totam fraternitatem gubernans, et hic in pace defunctus est, relinquens post se virum justum et acceptum Deo, Orsesium nomine ⁜ (45) .

CAP. LIV.—Haec igitur nos ex multis eorum meritis descripsimus pauca, et ex magnis parva digessimus, non ut illis honor aliquis praestaretur; nec enim fas est eos indigere praeconiis, quibus sufficiens est aeterna laus et indeficiens gloria, quam coram Christo et sanctis angelis ejus adepti sunt, et plenius cum suis corporibus in resurrectione omnium consequentur. Fulgebunt enim sicut sol in regno Dei (Matth. XIII) , qui glorificantes se glorificare testatus est (I Reg. II) : sed et nos aemulatores eorum pro nostris efficiamur viribus, cum vitas eorum praeclarissimas [Col. 0272C] agnoscentes, eas imitari Christo donante contendimus, precibus semper adjuti beatorum patrum, patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum, omniumque sanctorum, per quos omnipotens et clemens Deus noster, beata et coaeterna et consubstantialis et inseparabilis Trinitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, glorificatur jugiter et collaudatur, quia ipsi debetur omnis laus et gloria in saecula saeculorum. Amen.

Fratres mei, cupio vobis enarrare conversationem bonam perfecti atque admirabilis viri Abrahae, quam sic inchoavit, ut in consummatione ejus gloriam perpetuam mereretur. Sed paveo admirandam et luculentam [Col. 0283] de eo historiam texere, cum imaginem virtutum ejus considero. Ecce enim conversatio quidem viri perfecta est optima, ego vero infirmus et rusticus. Equidem imago virtutis ejus admiranda ac splendida, colores autem verborum quibus depingenda est, admodum tristes ac tetri sunt. Attamen licet imperitus, vel ex parte tentabo, quanquam comprehendere, perfecte non valeam, enarrabo tamen, inquantum sufficio de eodem viro disserere; quoniam qui secundus Abraham meruit nuncupari, non facite humano ore potest referri. Exstitit enim nostris temporibus, angelicam vitam in terris agens. Acquisivit autem patientiam, quasi adamas fortissimus, per quam coelestem gloriam adipisci meruit. Et quia a juventute castitatis pudicitiam conservavit, templum sancti Spiritus factus est, tanquam sanctificatum vas; et ita semetipsum exhibuit Deo, ut eum habitatorem in mentis suae hospitio haberet.

[Col. 0283A] CAPUT PRIMUM.—Hic itaque beatus Abraham habuit parentes valde locupletes, qui eum tenere ac supra modum diligentes, ita ut etiam affectum humanum eorum dilectio transcenderet, desponsaverunt ei puellam adhuc in pueritia constituto ⁜ (4) , exspectantes ac desiderantes in aliqua eum dignitate saeculari proficere. Sed hic longe aliter sentiens, in ipso primo adolescentiae gradu ecclesiarum conventicula jugiter frequentabat; et quaecunque ibi ex divinis Scripturis recitabantur, aurem libenter accommodans audiebat, et in cordis sui memoriam ita recondebat, 145 ut etiam cum absens esset ea quae didicerat meditatione intentissima ruminaret. Cumque memorati parentes ejus tempus nuptiarum propinquabile ⁜ (5) judicarent, compellebant eum matrimonii vinculis [Col. 0283B] obligari. Sed cum haec ille primo renueret, postmodum molestiam eorum jugem sedulamque non ferens, pudoris verecundia superatus, acquiescere perurgetur. Cum itaque, celebratis nuptiis, sponsa die septimo ⁜ (6) in thalamo resideret, repente quasi lux quaedam in corde ejus divina gratia refulsit, quam veluti ducem quemdam sui voti inveniens, illico exsiluit, et secutus est, et ab urbe egreditur.

CAP. II.—Duobus autem fere millibus procul a domo sua cellulam vacantem reperit: ubi se constituens, et glorificans Deum cum ingenti laetitia permanebat; stuporem vero maximum, tam parentibus suis quam vicinis, de hoc facto incusserat. Qui exeuntes, in diversa dispersi, ubique Dei hominem requirebant. Post dies autem decem et septem in [Col. 0283C] memorata cellula eum orantem reperiunt. Beatus autem vir, cum eo stupore perculsos aspiceret: Quid me, inquit, vos admirantes aspicitis? Glorificate potius misericordissimum Deum, qui me ex coeno iniquitatum mearum eripuit; et orate pro me, ut jugum hoc suavissimum, sub quo me indignum suscipere dignatus est Dominus, usque in finem valeam bajulare, conversationemque meam beneplacitam secundum voluntatem ejus possim in omnibus coaptare. Qui cum omnes eum audientes, respondissent Amen, deprecatus est eos ne ei vellent crebro molestiam obtentu visitationis inferre. Quibus recedentibus, aditum cellulae suae obstruxit: et concludens semetipsum intrinsecus, parvissimum fenestrae foramen reliquit, per quod alimenta die consueta reciperet.

[Col. 0284A] Itaque mentem ejus remotam a turbulentis interpellationibus, divina gratia illustrabat; proficiensque quotidie in optima conversatione, primum quasi fundamentum vitae suae continentiam possidebat; necnon vigiliis et orationibus, cum fletu et humilitate atque charitate, studebat. Cumque per omnem locum de eo sancta opinio divulgaretur, cuncti audientes, ad videndum eum, et ut aedificarentur ab eo, undique confluebant. Sermo quoque ei sapientiae ac scientiae et consolationis a Deo affluenter datus est, qui in mentibus audientium quasi luminare lucidissimum radiabat.

CAP. III.—Contigit autem anno duodecimo renuntiationis ejus, ut parentes ejus ex hac vita recedentes, aurum ei copiosum praediaque magna relinquerent. [Col. 0284B] Qui rogans amicum quemdam admodum sibi charum, ad distribuenda universa indigentibus ac pupillis officium religiosum illi injungit, ne ipsius orationibus impedimentum hujus rei gratia gigneretur. Et cum hoc fecisset, securus animo et mente quieta permansit. Hoc enim bono viro maximum studium erat, ut cor ejus nullis terrenis negotiis vinciretur; et idcirco super terram nihil aliud possidebat, excepto uno sago, unaque nihilominus tunica cilicina qua utebatur Caucum ⁜ (7) quoque permodicum, in quo edere seu bibere solitus erat, habebat; necnon et unum psiathium ⁜ (8) , in quo cubitare consueverat. Cum his autem omnibus humilitatem supra modum et charitatem ad omnes aequaliter possidebat; nec proponebat in honore locupletum [Col. 0284C] pauperi, nec principem subjecto, vel nobilem ignobili praeferebat; sed omnes similiter diligens, honorabat universos, sine cujusquam acceptione personae. Nec aliquando quemquam procaciter increpabat, sed erat sermo ejus charitate et suavitate conditus. Quis audiens ejus eloquium, satiari potuit aliquando de his quae aliquando ex sermonis ejus dulcedine proferebantur? vel quis vultum illius, sanctitatis imaginem praeferentem, respiciens, non magis videndi eum saepius desiderium sumpsit? In omni tempore, abstinentiae suae regulam quam semel arripuit, non mutavit ⁜ (9) : quinquaginta annos institutum proprium, omni alacritate complevit, et ob nimium amorem ac desiderium quod habebat in Christo, omne aevum temporis illius quasi dies paucimos [Col. 0285A] reputabat; et totus rigor acerrimae conversationis ejus apud eum pro nihilo videbatur.

CAP. IV.—Erat autem haud procul ab urbe illa vicus admodum spatiosus ac magnus, in quo universi pariter a minimo usque ad maximum pagani crudelissimi existebant, quos ab idolorum cultu nullus omnino valebat avertere. Nonnulli quidem presbyteri et diaconi, in hoc ipsum illic ordinati et directi ab episcopo, sine ullo salutis eorum fructu recedebant, nequaquam afflictionis ferentes laborem: quia non solum non suaderi et ad consensum animus eorum ferox non poterat flecti, verum etiam persecutiones in eos qui se monebant ac seditiones vehementissimas concitabant. Sed turba nihilominus monachorum semel atque iterum adire nitentes, nihil penitus [Col. 0285B] pro conversione eorum agere potuerunt. Porro una die residens cum clericis suis episcopus, beatissimi hujus viri habuit mentionem, dixitque ad eos: Ego talem virum temporibus 146 meis videre non potui, ita in omni opere bonitatis perfectum, et sic cunctis virtutibus adornatum, in quo elegit Deus habitare, ut habetur nunc sanctissimus Abraham. Respondentes autem clerici verum esse eum Dei famulum monachumque perfectum affirmabant. Et episcopus: Volo, inquit, eum in vico illo gentilium ordinare presbyterum; potest enim eos patientia ac nimia charitate ad Deum convertere. Et consurgens protinus, ad cellulam sancti viri cum suis proficiscitur clericis. Cumque salutasset eum, statimque de gentilibus vici illius insinuat, ut ad eos ob salutem eorum pergeret [Col. 0285C] rogans. Qui cum audisset, tristis vehementer effectus, ait ad episcopum: Quaeso, inquit, Pater sanctissime, permitte mihi ut meas iniquitates defleam, neque hujusmodi negotium infirmo et exiguo existenti injungas. Ad quem rursus episcopus dixit: Per Dei gratiam, inquit, potens es; ne velis ergo in hac bona obedientia fieri cunctabundus. Cui vir beatus iterum respondens dixit: Obsecro sanctitatem tuam ut me mala mea plangere permittas. Et ait ad eum episcopus: Ecce totum mundum et quae in eo sunt reliquisti, et vitam crucifixam amplexatus es; attamen cum haec universa compleveris, agnosce te obedientiam, quae cunctis virtutibus eminet, non habere. Haec ille cum audisset, coepit flere amare, dicens ad eum: Quid sum ego, canis mortuus (I Reg. XXIV) ? [Col. 0285D] et quae est vita mea, quoniam talia de me, o sanctissime Pater, judicasti? Cui ait episcopus: Ecce hic residens, tuam solummodo salutem acquiris; ibi autem plurimi per te, divina gratia operante, salvandi sunt, quoscumque ad Dominum Deum converteris. Considera itaque unde ampliorem mercedem habeas, utrum si teipsum salvaveris solum, an si plurimos tecum ad salutem adduxeris. Tunc beatus vir Dei flens, ait: Fiat voluntas Domini; verumtamen propter obedientiam, quocunque jusseris, pergam.

CAP. VI.—Educens ergo eum de cellula in civitatem illico introduxit; ibique per impositionem manus presbyter ordinatus ⁜ (10) , statim ad vicum [Col. 0286A] paganorum sine mora dirigitur. Quo dum sanctus Abraham pergeret, precabatur Dominum, dicens: Clementissime ac benignissime Deus, respice infirmitatem meam, gratiamque tuam coelestem ad meum praesidium dirige, ut glorificetur nomen tuum sanctum. Perveniens autem ad vicum, vidensque omnes in insania idolatriae vehementer esse delentos, ex imo pectore ingemiscens, graviter flevit; et elevans oculos suos ad coelum, dixit: Tu solus qui sine peccato es, Deus, ne despicias opera manuum tuarum. Festinanterque direxit nuntium in civitatem ad amicum illum charissimum sibi, ut pecuniam ex reliquiis patrimonii sui afferret. Quam cum accepisset, inter paucos dies construxit ecclesiam. Et velut sponsam optimam, multo eam mirificoque decoravit ornatu. [Col. 0286B] Attamen dum aedificaretur, quotidie homo Dei per media simulacra gentilium transiens, nihil penitus loquebatur, nisi in corde suo orabat solummodo, gemitusque cum fletu mittebat ad Dominum. Postquam vero ecclesia est consummata, quasi munus quoddam cum multis lacrymis obtulit Deo; ibi genubus positis, has preces suppliciter in sua oratione profudit: Tu, inquiens, omnipotens Fili Dei vivi, qui totum mundum erroris depressum caligine, ad cognitionem luminis tui per tuam praesentiam deduxisti, hunc quoque populum tuum dispersum congrega in sinum Ecclesiae tuae, et illumina oculos mentis eorum, ut respuentes simulacrorum culturam, te solum amatorem hominum ac benignum Deum cognoscant.

Cumque hanc orationem finisset, continuo egressus [Col. 0286C] ab ecclesia, perrexit ad templum gentilium, arasque eorum et simulacra manibus suis evertit atque destruxit. Quod factum cum cerneret turba gentilium, quasi agrestes ferae insiliunt, eumque laceratum multis verberibus fugaverunt. Ipse autem clam nocte in ecclesia residens, plagarum suarum lacerationem non curans, sed tantummodo cum fletibus ac gemitibus, ut salvi fierent, Dominum precabatur. Facto autem mane advenientes pagani, inveniunt hominem Dei orantem; et nimio stupore perculsi, quasi enei ⁜ (11) quidam effecti sunt. Unde et ad ecclesiam quotidie veniebant, non tamen orationis gratia, sed ut oculis suis ecclesiae contemplantes ornatum ac pulchritudinem, delectarentur. Coepit itaque quadam die vir beatus Abraham deprecari eos, [Col. 0286D] ut agnoscerent Deum. Illi vero saeviores effecti, fustibus eum quasi lapidem quemdam atque exanimem ceciderunt; et deinde, pedibus ejus fune ligatis, extra vicum traxerunt, lapidibus obruentes; mortuumque eum arbitrantes, seminecem reliquerunt.

Media autem nocte in semetipsum reversus, coepit flere vehementissime, ac dicere: Ut quid, Domine, despexisti humilitatem meam, et quare faciem tuam avertis a me? et cur repellis animam meam, et despexisti, Domine, opera manuum tuarum? Et nunc, Domine, respice super servum tuum, et exaudi deprecationem meam, et corrobora me; 147 et absolve servos tuos a vinculis diaboli, et praesta eis ut cognoscant te quoniam tu es solus, et praeter te non [Col. 0287A] est alius Deus. Deinde consurgens ab oratione, intravit in vicum; ingressusque ecclesiam, Domino psalmos canebat. Rursus autem facto diluculo, venientes viderunt eum. Et stupefacti atque in insaniam versi, nulla habentes viscera misericordiae, acerrimis illum tormentis crudeliterque conficiunt; et solito funibus alligatum, extra vicum traxerunt.

CAP. VI.—Haec autem cum per triennium pateretur, quasi verus adamas tolerabiliter perdurabat; nec tot tantisque insectationum tribulationibus cessit; sed cum caederetur, cum traheretur, cum persecutiones pateretur, cum lapidaretur, cum fame et siti laboraret, in omnibus his quae ei acciderant, nunquam ad iracundiam provocatus, nunquam ad indignationem commotus est; nunquam pusillanimitate [Col. 0287B] distabuit, nunquam taedio fatigatus est; sed cum aspera omnia pateretur, magis ac magis amor ejus in eos et charitas augebatur. Modo admonebat, modo blandiebatur, modo blandimentis suavissimi eloquii liniebat. Et quidem seniores, veluti patres rogabat; juvenes ut fratres, adolescentes ut filios; cum econtrario ab eis subsannaretur, irrideretur, atque mille opprobria pateretur.

CAP. VII.—Quadam igitur die habitatores vici illius congregati, nimioque stupore mirantes ac perterriti, ad invicem colloquentes: Cernitis, inquiunt, tam magnam patientiam viri, et ineffabilem circa nos charitatem, quomodo in tantis tribulationibus quas ei intulimus nequaquam ex hoc loco discesserit, neque alicui nostrum malum verbum locutus sit, neque [Col. 0287C] aversus est a nobis, sed cum gaudio magno sustinuerit universa. Unde nisi esset (ut asserit) Deus verus quem praedicat, et regnum et paradisus, ultio quoque malorum, non hanc tribulationem pateretur inaniter. Illud etiam considerandum, quoniam deos nostros, cum esset solus, evertit, et in nullo eum laedere valuerunt. Vere servus Dei est homo hic, et cuncta vera sunt quae de eo fama dispersit. Venite itaque, credamus in Deum quem praedicat. Et haec inter se colloquentes, pariter omnes in ecclesiam pergunt, clamantes atque dicentes: Gloria Deo coelesti, qui misit famulum suum, ut nos ab errore salvaret.

CAP. VIII.—Tunc beatus homo Dei haec videns, laetitia ingenti repletus est, et facies ejus quasi ros [Col. 0287D] matutinus mutata est. Aperiensque os suum, ait ad eos: Patres mei, fratres ac filii, venite, demus gloriam Deo, qui illuminare dignatus est oculos mentis vestrae, ut eum possitis agnoscere; et percipite signaculum vitae ut purificemini ab immunditia idolorum: et credite ex toto corde et animo, quod unus sit Deus coeli et terrae et omnium quae in eis sunt, sine initio, inenarrabilis et incomprehensibilis, dator luminis, et amator ac redemptor hominum, terribilis ac suavis; et in Filium ejus unigenitum, qui est sapientia ejus; et in Spiritum sanctum, qui vivificat omnia, ut coelestes ex terrenis effecti, vitam coelestem possitis adipisci. Respondentes autem universi, dixerunt: Ita pater noster, ita dux vitae nostrae, quemadmodum [Col. 0288A] denuntias nobis et doces, ita credimus et faciemus. Et confestim sanctus Abraham assumens sacrum baptisma, baptizavit eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, a minimo usque ad maximum. Erant autem usque ad mille animas. Deinde per singulos dies divinas Scripturas eis legebat, docebat eos de regno Dei, de paradisi deliciis, de gehennae suppliciis, de justitia, de fide et charitate. Illi vero, sicut bona terra percipit semen bonum, et affert fructum, aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud trigesimum (Matth. XIII) ; ita verba ejus libentissime audientes, atque in timore Domini proficientes, fructus largissimos afferebant. In conspectu autem eorum quasi angelus Dei videbatur, et quasi quaedam aedificii ligatura. Sic enim charitas eorum [Col. 0288B] circa ipsum erat per doctrinam sermonis dulcissimi, ut ex hoc Deum credere viderentur.

CAP. IX.—Completo igitur anno, postquam crediderunt, vir beatus Abraham non cessabat diebus singulis verbum eis Domini praedicare. At ubi eorum studium circa Deum fidemque firmissimam vidit, et quod erga eum nimia essent charitate connexi, et honorem sibi maximum exhiberent, verens ne obtentu eorum abstinentiae suae regulam destruere cogeretur, et quocunque modo mens ejus terrenis curis astringeretur, consurgens in medio noctis, hanc orationem fudisse fertur ad Dominum: Tu solus sine peccato, Deus, qui, cum sis sanctus, requiescis in sanctis, qui solus amator es hominum ac misericors Dominus, qui mentis oculos hujus multitudinis illuminasti, [Col. 0288C] qui eos ab adversarii vinculis absolvisti, qui implicatos eos ab simulacrorum erroribus convertisti, et tuae cognitionis ei scientiam tribuisti; quaeso, Domine, ut usque in finem regere eos et conservare digneris, et auxilium tuum gregi huic optimo, quem possidere voluisti, perpetuum copiosumque clementer impertias; et quasi muro validissimo eos gratia bonitatis tuae circumdes, et cor eorum semper illumines, ut ea quae sunt tibi 148 placita perficientes, aeternam vitam percipere mereantur; mihi quoque infirmissimo adminiculum tribuas, neque reputes in peccatum quod ab eis festino discedere. Tu enim nosti, universorum cognitor, quod te solum desidero, et te mihi Dominum esse cognosco. Consummataque oratione discedens, tertio consignavit vicum [Col. 0288D] Christi signaculo; abiitque latenter in alium locum, et quibus potuit latebris occultavit.

CAP. X.—Mane autem solito more ad ecclesiam turbae conveniunt. Cumque eum minime reperissent, maximo stupore percussi, et quasi errantes oves, diversis locis pastorem proprium perquirebant, nomenque ululantes cum lacrymis inclamant. Cum autem diutissime perquirendo eum invenire non possent, nimio moerore dejecti, confestim, quod eis acciderat, pergentes episcopo nuntiaverunt. Qui cum hoc agnovisset, ipse quoque admodum tristis effectus, statim plurimos ad requirendum Dei hominem destinavit, maxime ob consolationem gregis ejus, eo quod cerneret eos flebiliter contristari. Cumque ab omnibus [Col. 0289A] tanquam lapis pretiosissimus quaereretur, et prorsus inveniri non posset, habito consilio cum clericis suis, episcopus memoratum vicum ingreditur. Coepitque ad eos consolatorium proferre sermonem, et dolorem maximum, quem de discessu hominis Dei conceperant, blanda praedicatione lenire. Cernens autem in fide Christi eos firmissimos, elegit ex eis viros probabiles, quos presbyteros ac diaconos lectoresque constituit. Audiens vero hoc sanctissimus Abraham, vehementer gavisus est; et glorificans Deum, dixit: Quid retribuam tibi, Domine Deus meus, benignissime Pater, atque amator hominum suavissime, pro omnibus quae retribuisti mihi? Honorificio et glorifico dispensationem tuam. Tunc continuo ad pristinam cellulam revertitur. Fecit igitur [Col. 0289B] alteram extrinsecus cellulam, et semetipsum magna cum laetitia in interiore conclusit. O miraculum, charissimi, laudibus plenum et gloriae sempiternae! In tantis namque afflictionibus, quas in saepe dicto vico perpessus est, nunquam abstinentiae suae regulam fregit, neque in dexteram vel sinistram ab ea divertit. Gloria et magnificentia Deo, qui ei talem tolerantiam tribuit, qua et alios possit convertere, et sui propositi gratiam custodire.

CAP. XI.—Cernens autem diabolus, bonorum hominum aemulus, quod tantas in eum tribulationum molestias excitans, non in desidiam Dei hominem trahere, non in aliquo mentem viri Dei valuisset a Domino separare; et, quod majus est, sicut aurum in fornace pressuris fulgentior redderetur atque in majorem [Col. 0289C] patientiam et alacritatem charitatis proficeret; vehementer irritatus et acriter efferatus, adversus eum cum magna phantasia ⁜ (12) advenit, ut saltem sic ei pavorem incutiens, decipere eum posset ac fallere.

CAP. XII.—Igitur cum staret in medio noctis ac psalleret, repente lux copiosa, veluti solis, in cella ejus refulsit, et vox quasi cujusdam multitudinis audita est, dicens: Beatus es, Abraham, vere beatus es et fidelis, nullusque sicut tu in omni conversatione inventus est, qui omnes voluntates meas explesti. Protinus autem vir sanctus dolum maligni cognoscens, exaltavit vocem suam, ac dixit: Obscuritas tua tecum sit in perditionem, o plene dolo atque fallacia. Ego enim homo peccator sum, habens tamen [Col. 0289D] spei praesidia, per gratiam Dei in nullo tuas insidias pertimescam. Neque enim plurimae phantasiae pavorem mihi incutiunt. Nomen siquidem Domini mei et Salvatoris Jesu Christi, quem dilexi et diligo, mihi validissimus murus est, in quo te increpo, immunde canis, ac ter miserande. Et dicente eo haec, confestim ut fumus ab oculis ejus evanuit. Sanctus autem Dei famulus cum multa alacritate tranquilloque animo benedicebat Dominum, quasi qui nullam phantasiam vidisset.

CAP. XIII.—Rursus vero post dies paucos orante eo noctu, tenens securim diabolus, cellulam ejus conabatur evertere. Et cum jam putaretur perforasse eam, voce magna clamavit et dixit: Festinate, amici [Col. 0290A] mei, festinate celeriter, atque introeuntes, vitam ejus violenter eripite. Ait autem contra eum beatus Abraham: Omnes gentes circumdederunt me, et in nomine Domini vindicabor in eis (Psal. CXVII) . At ille protinus cum hanc vocem audisset, evanuit, cella autem beati viri integra atque illaesa permansit.

CAP. XIV.—Item post paucos dies cum media nocte psalleret, psiathium suum, super quod consistebat, coepit vehemens flamma comburere. Tunc ille intrepidus ignem conculcans, dicebat: Super aspidem et regulum ambulabo, leonem et draconem conculcabo (Psal. XC) ; et omnem virtutem inimici, in nomine Domini mei Jesu Christi, qui mihi praebet auxilium, superabo. Diffugiens itaque Satanas, voce magna proclamabat: Ego te, inquiens, mala morte [Col. 0290B] devincam, inveniamque artes, quibus te conteram, qui me nunc quasi contemptibilem reputas.

CAP. XV.—Quadam die igitur cibum eo sumente, transfiguratus daemon in habitu adolescentis, cellulam ejus ingreditur, et appropinquans, 149 caucum ejus nitebatur evertere. Vir autem Dei manu illud retinens, manducabat intrepidus. Tunc exsiliens diabolus, aliam phantasiam repente confingit; et ecce quasi candelabrum statuens ante eum, et lucernam desuper ardentem, ore polluto ac fetido psalmos cantabat voce magna: Beati, inquiens, in via immaculati, qui ambulant in lege Domini (Psal. CXVI) . Cumque ex eodem psalmo verba plurima cecinisset, nullum ei sermonem sanctus ille respondit, donec cibum solitum percepisset. Postquam vero de mensa [Col. 0290C] surrexit, cum omni constantia ait ad eum: Canis immunde et ter miserande, atque infirmissime et mendacissime, si nosti quod beati sunt, cur eis molestus es? Nam beati sunt revera omnes, qui ex toto corde diligunt Deum. Respondens autem diabolus, ait: Idcirco illis infestus sum, ut superem eos, ut ab omni opere bono praepediti, meis facinoribus socientur. Cui vir beatus ita respondit: Non tibi bene sit maledicte, ut quempiam timentium Deum superare vel impedire praevaleas, nisi forte eos qui tibi similes existentes a Deo propria voluntate discedunt. Illos vincis ac fallis, quoniam Deus non est in eis. Ab his autem qui diligunt Deum, tanquam fumus a vento, exhalescis ac deficis. Una siquidem eorum oratio sic te persequitur ac deturbat, quemadmodum [Col. 0290D] pulvis a vento insectatus dispergitur. Vivit autem Deus meus, qui est benedictus in saecula, qui est gloriatio mea, quia non te pertimescam, etiam si omni tempore hic constiteris. Sic autem pro nihilo te spernam, veluti si unus catulus contritus ab aliquo contemnatur. Haec eo dicente, confestim ille (ut solebat) evanuit.

CAP. XVI.—Rursus post dies quinque, cum psalmodiam suam noctis tempore consummasset, aliud phantasiae argumentum ab inimico confingitur. Ecce enim quasi turba plurima cernitur advenisse; et velut trahentes invicem, cum clamoribus se mutuo cohortantur, ut homo Dei in foveam projiceretur. Quos circumspiciens vir beatus: Circumdederunt me, [Col. 0291A] inquit, sicut apes favum, et exarserunt sicut ignis in spinis, et in nomine Domini vindicabor in eis (Psal. CXVII) . Tunc Satanas exclamans, ait: Heu! heu me! quid tibi de caetero faciam nescio. Ecce enim me in omnibus victum ac superatum intelligo, et universas vires meas esse despectas, et me undique conculcatum. Verumtamen nec sic quidem a te aliquando discedam, donec superans, humilem te mihique subjectum faciam. Vir autem Dei ait ad eum: Anathema tibi et omni virtuti tuae, pollutissime daemon; gloria autem et honor Domino soli sancto ac sapienti Deo, qui nobis dilectoribus suis te tradidit conculcandum. Et idcirco versutias tuas subsannamus atque contemnimus. Agnosce itaque, infirmissime atque infelicissime daemon, quia nos neque te, neque tuas pertimescimus phantasias.

[Col. 0291B] CAP. XVII.—Per multum autem tempus diversis argumentis ac machinis contra virum fortissimum dimicans, non quivit cogitationibus ejus solidissimis, saltem pavorem certans incutere. Magis autem praeliando, alacritatem in eo et charitatem apud Deum maximam suscitabat. Diligens namque Deum ex toto animo, et conversationem suam secundum voluntatem ejus instituens, affluenter gratiam divinam promeruit: et propterea non valebat diabolus laedere eum. Perseveranter namque pulsaverat, ut ei thesauri divinae gratiae panderentur. Cumque patefactus fuisset ingressus, tres sibi inde pretiosissimos lapides sumpsit, fidem, spem et charitatem, quibus in eo perfecte ac firmiter virtutes reliquae ornabantur. Texens quoque pretiosissimam coronam bonis operibus, [Col. 0291C] Regi regum Domino, a quo munus acceperat, offerebat. Quis enim sic ex toto corde Deum et proximum tanquam seipsum dilexit (Lucae X) ? Aut quis ita laborantibus compatiebatur et misericors existebat? [Col. 0292A] Quem aliquando monachum audiens bene conversari, non pro eo deprecatus est Dominum, ut liber ab omnibus diaboli laqueis servaretur, et cursum vitae suae inculpabiliter consummaret? Aut quem peccatorum vel impium audiens, pro eo, ut salvaretur, cum lacrymis diebus ac noctibus Dominum non postulabat? Et in omni tempore institutionis suae non praeterivit eum fine lacrymis dies. Labia sua non solvebat facile in risum. Non appropinquavit oleum corpusculo ejus; facies, vel etiam pedes, a die conversionis suae nunquam diluti sunt. Sic namque se exhibebat, tanquam quotidie moriturum.

CAP. XVIII.—O vere, fratres, gloriosum miraculum, in tanta abstinentia, jugibusque vigiliis, fletibus mixtis, chameuniis ⁜ (13) quoque et contritione [Col. 0292B] corporis nunquam omnino lassatus est, nunquam infirmatus segnitia obtorpuit, nunquam taedio fatigatus est: sed veluti esuriens quisquam aut sitiens, sic ille aviditate quadam sustinens omnia, nunquam sui propositi potuit mens ejus dulcedine satiari. Erat autem aspectus ejus quasi flos quidam immarcescibilis, atque in facie ejus puritas animi noscebatur. Sed et totum corpusculum ejus, quasi nihil egisset, validum ac robustum apparuit, utpote qui divina gratia in omnibus frueretur, et jucunditate 150 spiritalis laetitiae potiretur. In hora namque dormitionis suae ita splendidissimus vultu apparebat, quasi qui nequaquam vitae suae tempus in abstinentia peregisset. Sed et aliud in eo per dispensationem miraculum gestum est. In omnibus siquidem [Col. 0292C] quinquaginta annis abstinentiae suae, vestem cilicinam, qua indutus fuerat, non mutavit.

Reliqua de Vita Abrahae et ejus nepte vide infra, inter Vitas feminarum

Beati Basilii, Caesareae Cappadociae praesulis, Vitam me in Latinam vertisse dictionem, secundum postulationem tuam, cognosce. Neque enim inobediens esse tibi debeo, qui omnibus fratribus meis et proximis debitor sum. Sed utinam tam bene quam prompte, tam utiliter, quam feliciter, quod postulasti, fuerim exsecutus; praesertim cum necessario super hoc fueris exhortatus, et ut tantus vir apud Latinos, quemadmodum apud Graecos, celebris habeatur, jure sategeris. Denique licet ejus quaedam salutifera scripta sermo Latinus habeat, vita tamen illius quam sit quam admirabilis hactenus ignoratur. Et certe satis incogruum est quod docuerit sciri, et quid fuerit operatus nesciri: cum sanctus vir, utpote imitator illius de quo Lucas scribit, quia coepit Jesus facere et docere (Act. I) , non solum verba Dei docebat homines, sed, ut magnus vocaretur in regno coelorum, antea faciebat. Fruere igitur salubrius doctrinis ejus; et ne forte dicas illum docuisse et non fecisse, jam nunc scies quia fecit quod docuit, et de caetero habebis quod imiteris.

152 Licet ante hoc opus ego non praesumpserim aggredi, putans, ut ipse nosti, ab alio jam translatam, [Col. 0295] in quo merito ipse me reprehendi. Nunquidnam quia Scripturam sacram quidam interpretati sunt, idcirco posteriores interpretes hanc minus interpretati sunt? Si hoc esset, eamdem sacram Scripturam Latinitas ex ipso Hebraico fonte per beatum Hieronymum Ecclesiae Romanae presbyterum ⁜ (4) , et divinae Bibliothecae cultorem, hactenus non hausisset.

Verum diligenter inquirens, nihil scriptum de Vita hujus sancti apud Latinos inveni, nisi duo miraculorum ejus ⁜ (5) , id est, de puero Christi negatore liberato, et muliere a peccatis erepta; quae tamen adeo depravata reperi, ut rursus ea interpretari quam emendare maluissem.

Sane notandum est, quia cum quidam legunt in his Actibus quae sanctus Amphilochius scripsit, discrepasse autumant ab his quae sanctus Gregorius Nazianzenus in epitaphio ⁜ (6) hujus magni viri commemorat, cum alter forte tacuerit quod alter non tacuit, idipsum nobis inter Evangelistas reperientibus. Praesertim cum et idem Amphilochius, qui super tanti viri vita scripserint, haec expositurus apte designet

Charissimi, non inconveniens erat, sed justum, devotos filios super obitu patrio contristari, et ei dona lacrymarum offerre, quod hactenus compatienter egimus. At vero postquam luctus turbinem, secundum quod scriptum est, deposuimus, ad gratificam supplicationem omnium Domino Christo Deo nostro rependendam commoti sumus; operae pretium duxi, tam memorabilem Vitam, quam vera miracula pastoris et magistri nostri Basilii, ne diutino transcursu temporis oblivioni profundae tradantur, scripturae fore mandanda.

Tribus enim sacratissimis et egregiis viris, Gregorio videlicet, qui in theologia claruit ⁜ (7) , et Gregorio memorabili Nysseorum ⁜ (8) civitatis episcopo, sed et beato Ephraem ⁜ (9) , aliis atque aliter sermonibus epitaphicis tantum virum fulgidum exhibentibus, visum est et mihi tanquam abortivo, ut cum Apostolo dicam, cum prae manibus accepissem narrationes quae ab utrisque admirandis viris editae sunt, ea quae his deesse videbantur supplevi, more scilicet devoti filii debitum patri repraesentantis, de sursum quaedam, ut aestimari potest, assequentis, et certam scientiam percipientis. Novit enim, novit nubes abscondere solem, et morosus bonarum narrationum transcursus facile introducit oblivionem.

Magnus igitur exstitit pastor noster, et famosus mundo Basilius coelestium virtutum consermocinator, angelorum ordinum comminister, praedicabilis Ecclesiae doctor, incorrupta dogmatum orthodoxorum columna; qui naturam existentium enucleatius explanavit, qui pessimum Trinitatis apostatam Julianum ⁜ (10) deposuit, qui Valentis os ⁜ (11) blasphemum obstruxit, qui Arianorum expresse nequissimum errorem devastavit, qui Christianorum liquido stabilivit rectam opinionem. Pastor acceptabilis Ecclesiae populi, regalis sacordotii consors, circumamictus veritate Christi, ovium aries, divinae fidei magister inclytus; qui et vivens et post obitum magnis coruscavit miraculis, qui Deo odibilis Juliani, ut dictum est, extollentis in altum cornu, et loquentis adversus Deum iniquitatem, corruptionem oratione sua paravit. Interea Valens accipiens indigne Imperialem purpuram, et Arianorum nequam sensui patrocinium praestans, venit ad illustrem, quae apud nos est, Caesaris urbem. Verum qualiter, vel qua causa, non est praesentis temporis enarratio. Sed ad propositum redeamus; virtutes illius, quas a vulva usque ad finem habuit, narraturi.

[Col. 0295A] CAPUT PRIMUM.—Basilius solus super terram aequalitatem ostendit, vitam videlicet operibus decoratam, et sermonibus divinae sapientiae illustratam, omnia Christo dans, animam et corpus, verborum palmas ⁜ (12) , propter quod et gentilem errorem ut araneorum telas dirupit. Hic septem annorum factus, ad litteras traditur a parentibus: vacans autem in mathematicis quinquennio, fructificabat plurimum in philosophica disciplina, naturae mansuetudine. Rursus relicta 153 patria, Cappadox enim erat genere, pervenit ad matrem sermonum, id est, Athenas ⁜ (13) , et castitate seu multa continentia et temperantia decenter ornatus, adhaeret praeceptori Graecorum sapientiae, Eubulo ⁜ (14) nomine, et ita sese disciplinis tradidit, ut eum tam praeceptores quam condiscipuli imitarentur. Erant enim hujus cooperatores, magnus Gregorius Nazianzenus episcopus, qui throni Apostolici gubernacula per duodecim ⁜ (15) moderatus [Col. 0296A] est annos, Julianus, qui ad breve tempus Christianus fuit, atque Libanius ⁜ (16) . Hic autem prae omnibus admirabilis vir posuit in corde suo non participari pani vel vino, donec ex superna provisione sapientiae penetraret arcana. Moratus autem in eruditionibus quindecim annos, et omnem gentilem philosophiam transcurrens, in fine astronomiam quoque ac geometriam, et optima quaeque legens, cum nullo modo valuisset per ea invenire omnium conditorem, quadam nocte vigilante illo, divinus quidam splendor infit ut transcurreret nostrae religionis scripturam.

Surgens ergo properavit Aegyptum ⁜ (17) , et accedens ad quemdam Archimandritarum, nomine Porphyrium ⁜ (18) , petivit dari sibi sacros libros ad perceptionem divinorum dogmatum. Et hoc percepto mansit illic, dans operam meditationi divinorum eloquiorum, aqua et oleribus educatus. Anno vero [Col. 0297A] integro ibidem moratus, et veritatis rationem fide considerans, perseveravit scrutatus verbum veritatis, et petivit se dimitti Jerosolymam causa orationis ⁜ (19) iturum, et illic miracula inspecturum, qui exoratus dimisit eum.

⁜ a CAP. II.—Rediens autem illo, ubi Graecorum institutus est philosophia, coepit persuadere multis philosophis et multitudini gentilium ostendere Christum, demonstrans illis viam salutis. Requirebat vero et praeceptorem suum Eubulum (qui erat dux verbi) in vicissitudinem studiorum, quibus ab ipso fuerat institutus, ad trahendum eum et inclinandum immaculatae fidei, utpote ipse bene currens ad eam. Omnesque docebat, qui philosophia imbuti erant, illum sequi quasi magistrum. Requirens autem eum [Col. 0297B] in omnibus scholis, invenit in proastio ⁜ (20) cum philosophis. Nihil erat enim apud eos studii quam dicendi quid ac audiendi novum. Disputante autem illo, reprehendit eum astans Basilius. Et quidam eorum qui cum ipsis erant dixit: Reprehendit te quis, o philosophe? Qui ait: Aut Deus, aut Basilius. Recognoscens ergo eum, et hos qui secum erant dimittens, aderat cum Basilio, et tribus diebus jejuni perseverantes, quaestiones invicem proponebant. Interrogavit itaque Eubulus Basilium: Quae est definitio philosophiae, Basili? Qui ait: Prima definitio philosophiae, meditatio mortis. Ille vero admirans, ait: Quis est mundus? Ait: Qui est super mundum. Et dulces quidem sunt mundi sermones, ipse vero mundus vehementer amarus, si quis hunc vitiose retineat. [Col. 0297C] Et alia est voluptas corporis, et alia incorporalis naturae. Et pariter haec cuiquam inesse impossibile constat. Nemo enim potest duobus dominis servire (Matth. VI) . Verum, quantum virtus suppeditat, frangimus esurientibus panem scientiae, et eos qui per malitiam quorumdam sine tecto sunt, per virtutem ducimus sub tectum. Si vero eum nudum videmus, amictu circumdamus, et domesticos seminis non despicimus. Cumque dixisset haec, imaginans ei parabolice Salvatoris nostri misericordiam, quam circa nos per poenitentiam operatur, tres tabulas ⁜ (21) sensim proponit in proforibus mentis, unam quidem in superioribus portarum virtutes ferentem, prudentiam videlicet, fortitudinem, temperantiam, et justitiam. In sinistra vero parte seductionem. Porro hinc [Col. 0297D] et inde intemperantiam, profanationem, linguositatem, suasionem, et hujuscemodi examen malorum. Poenitentiam autem decenter astantem intrepidam, hilarem, lenem, et contrariis quidem adversantem, populo vero bona omnia imprecantem. Praeterea juxta hanc, abstinentiam, sagacitatem, clementiam, pudicitiam, pudorem, humanitatem, et multorum bonorum plebem. Sensus vero hujus historiae videntibus quidem est monitio, audientibus autem zeli potioris occasio. Haec et ipse ego videns delectatus sum, et in hoc ductus sum, o Eubule. Sunt quippe in nobis non imagines neque aenigmata, sed ipsa liquido veritas ad salutem adducens. Resurgemus [Col. 0298A] enim omnes, hi in vitam aeternam, hi in opprobrium et confusionem perpetuam: et astabimus ante tribunal Christi (II Cor. V) , quemadmodum docent nos magniloqui prophetae, Isaias, Jeremias, Ezechiel, Daniel, et David rex, et egregius Paulus. Et post hos ipse Dominus poenitentiae dator, et hujus recompensator, qui ovem perditam requisivit (Matth. XVIII) , qui recedentem a paternis sinibus cum multis divitiis puerum, et his luxuriose consumptis postea redeuntem, fame tabefactum, germane amplexus est, et adornans fulgida stola et annulo ac vestibus pretiosis, suadet nihil puero peccanti, non saevire, sed veluti fratri veniam dare (Lucae XIV) ; sic absque invidia Dominus excellens bonitatem aequalem his, qui circa 154 undecimam horam venerunt, mercedem [Col. 0298B] dat (Matth. XX) . Ipse et nobis poenitentibus, et resipiscentibus, ex aqua et Spiritu sancto regenerationem donabit, quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Dominus diligentibus se (I Cor. II) . Horum ergo sensu intellecto, Eubulus ait: O Basili, coelestis Trinitatis assertor, per te credo in unum Deum Patrem omnipotentem, et caetera; exspectans resurrectionem mortuorum, et vitam venturi saeculi, amen. Opere autem ostendam tibi fidem quae in me est: quoniam, omnibus quae mihi adsunt in manibus tuis datis, residuo vitae meae tempore, si placitum in conspectu Dei fuerit, tecum ero, suscepta ex sancta aqua seu Spiritu regeneratione. Ait autem Basilius: Benedictus Dominus Deus noster, ex hoc nunc et usque in saeculum, [Col. 0298C] o Eubule, qui illustravit lumen verum in mente tua, et transtulit te a multorum errore deorum in agnitionem misericordiae suae. Porro si, ut fassus es, mecum pariter esse vis, ostendam tibi quo saluti nostrae modo provideamus, a vinculis istius saeculi liberandi. Venundemus omnia quae nobis insunt, et tribuamus egenis, sicque demum ad sanctam civitatem pergamus, inspectores per nos efficiendi patratorum ibidem miraculorum, et acquiramus fiduciam apud Deum. Taliter itaque ambo rebus suis pie distributis, sola ex his indumenta, quae sancto baptismati praeparari solent, ementes, Jerosolymam tendunt, convertentes ad Dominum gentilium multitudinem copiosam.

CAP. III.—Pervenientes vero ad Antiochi urbem, [Col. 0298D] diverterunt ad receptaculum quoddam. Filius autem hospitis, nomine Philoxenus, sedebat prae foribus in meditatione multa: erat autem hic discipulus Libanii sophistae, a quo susceperat versus Homericos ad transferendum eos in rhetoricos. Et cum in multa tribulatione consisteret, laborando deficiebat; quem aspiciens Basilius dixit ad eum: Quare ita tristis es, adolescens? Ait: Quae mihi utilitas erit, si dixero tibi? Perseverante autem Basilio, et ei prodesse pollicente, dixit ei tam sophistam, quam etiam versus, et quia propter hoc laboro. Qui susceptis versibus coepit dicere horum translationem. At vero adolescens stupefactus pariter et gavisus, in scriptis exponi [Col. 0299A] eam rogavit. Qui scripsit horum solutionem in tribus editionibus: puer autem suscepit eos gaudens, et diluculo pergit ad Libanium, et dat ei versuum enucleationem. Accipiens autem Libanius, et consternatus super translatione, dixit: Per divinam Providentiam nullus praesentium sapientum tale quid potest interpretari. Unde ergo est horum innovator? ait puer: Peregrinus quidam veniens ad hospitium meum, paratissime disseruit mihi horum dissolutionem. Nihil ergo negligens Libanius, cursim ad hospitium venit, et videns Basilium una cum Eubulo, et recognoscens eos, obstupefactus est pro insperato utriusque adventu. Rogavit autem eos divertere in domum suam; et hoc consecutus, rogavit etiam ut suavem seu conditam sumerent escam. Qui pane et [Col. 0299B] aqua, secundum consequentiam quae ab ipsis tenebatur, mensurate perceptis, gratias egerunt Deo, et omnium datori bonorum. Paratissime itaque Libanius coepit cum iis quaerere, ac protendere verbositates rhetoricas. Illi autem proposuerunt ei de fide sermonem. At vero Libanius sentiens quae dicebantur: Nondum est, inquit, tempus hujus operationis; cum autem jusserit superna Providentia, non est qui resistat. Sed quia in maximis mihi profuisti, o Basili, disputare quoque ad novitios meos ne dedigneris. Qui celeriter congregatis juvenibus, docebat eos munditiam animae et impassibilitatem corporis, gressum mitem, vocem temperatam, sermonem ordinatum, cibum et potum imperturbabilem, coram senioribus silentium, ante sapientiores auditionem, circa [Col. 0299C] praelatos subjectionem, circa aequales seu minores charitatem non fictam, pauca effari, plura vero intelligere; non exasperari sermone, non superabundare loquelis, non esse promptos ad risum, pudore ornari, cum mulieribus impudicis non colloqui, deorsum visum habere, sursum animam; fugere contradictiones, non didascalicam sequi dignitatem, nihil aestimare a quibuscunque collatos honores. Quod si quisquam vestrum aliis etiam prodesse potest, a Deo mercedem exspectet, et aeternorum bonorum vicissitudinem a Christo Jesu Domino nostro. His dictis, Basilius ad discipulos Libanii, et miris ab omnibus laudibus cumulatus, una cum Eubulo carpebat iter.

CAP. IV.—Cumque Jerosolymam pervenissent, et omnem locum sacrosanctum fide et amore perlustrassent, [Col. 0299D] et in eis Deum, qui super omnia est, adorassent, manifesti facti sunt episcopo civitatis, nomine Maximino ⁜ (22) . Et huic procidentes, postulaverunt adipisci divinam regenerationem in Jordane ⁜ (23) flumine. Quos intuens sanctus hic vir Dei, gratia plenus, adimplevit petitionem ipsorum, et una cum fidelibus viris venit ad Jordanem. Cum autem Basilius accessisset ad ripam, projecit se super humum, et cum lacrymis et clamore valido petebat signum suae fidei revelari. Et mox cum tremore consurgens 155 deponit vestimenta sua, et cum eis procul dubio veterem hominem, sic demum descendens in aquam orabat, et accedens sacerdos baptizavit eum. Et ecce fulgur ignis praefulsit eis, et columba ⁜ (24) ex [Col. 0300A] eo veniens descendit in aquam, et turbata aqua convolavit in coelum; hi vero qui astabant tremefacti glorificaverunt Deum; baptizatus autem Basilius exivit ab aqua. Admirans autem Maximinus Basilii dilectionem quam in Deum habebat, et oratione fusa super eum induit vestibus resurrectionis Christi. Baptizavit autem et Eubulum, et ungens etiam sancto chrismate ⁜ (25) , tradidit vivificam communionem, et rogavit Basilium Dei sacerdos post orationem sumere cibum, quod et fecit dicens: Domine Jesu Christe Deus noster, ita credo evangelicae voci tuae, et spero in benignitate tua, ait, manducans et bibens, vincam resistentem nobis diabolum cooperatione Spiritus sancti tui. Stupefactus autem sacerdos Dei in fide illius, reversus est cum eis in sanctam civitatem. Anniversario [Col. 0300B] vero tempore illic demorantes, communi consilio venerunt Antiochiam, et Basilius a Meletio ⁜ (26) ejusdem urbis episcopo ad diaconii ordinem promotus, et Proverbiorum ⁜ (27) sermonem interpretatus, multa est admiratione provectus.

CAP. V.—Post non multo tempore transacto, properavit una cum Eubulo ad Cappadocensium regionem; et cum jam jamque ingressuri essent Caesariensium civitatem, in visione noctis revelatus est tunc episcopo ipsius urbis, Eusebio ⁜ (28) nomine, horum adventus, et quod Basilius ejus esset futurus successor. Qui expergefactus vocavit principem ecclesiasticae administrationis, et quosdam venerabilium clericorum, et misit eos ad orientalem portam urbis, dicens eis, visionem; cumque irent ad portam, [Col. 0300C] obvii fuerunt eis, cum ingrederentur. Quos videntes et agnoscentes, rogaverunt ut ascenderent ad episcopum. Cumque intrarent, intuitus eos sanctissimus episcopus, et stupefactus in similitudine visionis, Deo gratias egit. Interrogavit autem unde venirent, et quo abirent, et quae eorum essent vocabula, et discens, dixit diaconibus praebere quae ad requiem eorum congruerent: qui adducentes eos ad insigne habitaculum ⁜ (29) , omnia obtulerunt ad suavitatem eorum. Eadem autem hora advocans sanctissimus vir lectissimos cleri et civitatis, enarravit eis ea quae a Deo fuerant sibi revelata. Qui una voce dixerunt: Veraciter et hoc digna est munda vita tua, ut divinitus de coelo revelaretur is qui post te futurus est pontificalem thronum ornare. Unde [Col. 0300D] nihil haesitans fac quod tibi videtur. Episcopus autem advocato Basilio una cum Eubulo, coepit scrutari cum eis sacras Scripturas; et admirans pelagus sapientiae quae inerat illis, et habitis eis idoneis assistoribus, non post multum temporis obiit. Convenientes ergo episcopi ad synodum ⁜ (30) , cum operatione Spiritus sancti eligunt Basilium ad thronum episcopalem. Qui videlicet consecratus gubernabat Ecclesiam Dei providentia.

CAP. VI.—Post aliquod vero tempus postulavit a Deo quo concederet sibi gratiam sapientiae et intellectus, ut offerret per propria verba sua incruentum Deo sacrificium, et veniret in praesentiam sancti Spiritus; et post sex dies, velut in excessu mentis [Col. 0301A] adventu Spiritus sancti factus, septimo die coepit ministrare Deo per singulos dies, et post aliquod tempus fide ac oratione multa, inchoavit propria manu scribere missae mysteria. Et quadam nocte astans ei Dominus in visu cum apostolis propositionem panis faciens in sancto altari, erexit Basilium, dicens ei: Secundum petitionem tuam repleatur os tuum laude, ut per propria verba tua incruentum offeras sacrificium. Qui non ferens oculis visionem, surrexit tremefactus, et accedens ad sanctum altare coepit dicere ac scribere in charta, ita: «Reple os meum laude ⁜ (31) , ut laudem gloriam tuam, Domine Deus, qui creasti nos, et adduxisti ad vitam hanc;» et reliquas sanctae missae orationes. Et post finem orationum exaltavit panem ⁜ (32) , prolixe orans [Col. 0301B] et dicens: Attende, Domine Jesu Christe, Deus noster, de sancto habitaculo tuo, et veni ad sanctificandum nos, qui sursum cum Patre sedes, et hic nobiscum invisibiliter ades, et dignare potenti manu tua tribuere nobis et per nos omni populo sancta sanctis.» Populus respondit: «Unus sanctus, unus Dominus Jesus Christus cum sancto Spiritu in gloria Dei Patris. Amen.» Et dividens panem in tres portiones, unam quidem suscepit cum timore multo, aliam vero servavit ad consepeliendum sibi ⁜ (33) , tertiam autem positam ⁜ (34) super columbam auream, suspendit super altare. Eubulus autem et cleri princeps simul prae foribus templi stantes, videbant lumen intelligibile in templo, et homines clarissime candidatos, et vocem populi glorificantis Dominum, et Basilium [Col. 0301C] altari astantem; et consternati super visione, ceciderunt in faciem, cum lacrymis glorificantes Dominum. Cum autem exisset Basilius, ceciderunt ad pedes. Qui interrogavit causam adorationis et adventum eorum. Illi vero dixerunt gloriosissimum miraculum quod viderunt in templo. Tunc Basilius extense gratias 156 agens Domino, enarravit gloriosissima. Et advocato aurifice, fecit columbam de auro mundissimo, et in ea posuit portionem, suspendens super sanctam mensam, instar sanctae illius columbae quae apparuit in Jordane Domino baptizato. Hoc autem facto, repromisit sermonem exhortationis se dicere ad populum; et collocata est infinita multitudo in ecclesia, inter quos erat vir magnus, Dei cultor Ephraem ⁜ (35) , de quo postmodum enarrabimus, [Col. 0301D] qualiter ex apparitione divina inspector factus fuerit memorandi Basilii.

CAP. VII.—Itaque cum divinum celebraretur officium, Hebraeus ⁜ (36) quidam, ut Christianus, se populo miscuit, ordinem officii et donum communionis explorare volens, et videt infantulum membratim incidi in manibus Basilii; et communicantibus omnibus venit et ipse, et data est ei in veritate caro; deinde adest et calici, qui erat sanguine plenus, et ipsius particeps est effectus. Atque ex utroque conservatas reliquias, pergens in domum suam, ostendit uxori suae, ad confirmationem eorum quae dicebantur, enarrans quae propriis viderat oculis. Credens ergo quod revera horrendum sit et gloriosum [Col. 0302A] Christianorum mysterium, in crastinum adit Basilium supplicans ei quo sine dilatione acciperet in Christo signaculum. Qui nihil negligens, solitas grates ei, qui omnes vult salvari, referens, baptizavit eum cum omni domo sua credentem in Dominum

CAP. VIII.—Helladius ⁜ (37) autem sanctae recordationis, qui inspector et minister fuit miraculorum quae ab eo patrata sunt, quique post obitum ejusdem apostolicae memoriae Basilii sedem illius suscipere meruit, vir et miraculis clarus, atque omni virtute ornatus, retulit mihi quia cum senator quidam fidelis, nomine Proterius ⁜ (38) , pergeret ad sancta et percolenda loca, et ibidem filiam suam tondere ⁜ (39) , et in unum venerabilium monasteriorum mittere, et sacrificium Deo offerre voluisset, diabolus, qui ab [Col. 0302B] initio homicida est, invidens ejus religioso proposito, commovit unum ex servis ejus, et hunc ad puellae succendit amorem. Hic itaque cum tanto voto esset indignus, et non auderet propositum saltem contingere, alloquitur unum ex detestandis maleficis, repromittens illi ut si forte arte sua posset illam commovere, multam ei auri tribueret quantitatem. At vero veneficus dixit ad eum: O homo, ego ad hoc impos existo; sed si vis, mitto te ad provisorem meum diabolum, et ille faciet voluntatem tuam, si tu duntaxat feceris voluntatem ejus. Qui dixit ad eum: Quaecunque dixerit mihi, faciam. Ait ille: Abrenuntias, inquit, Christo in scriptis? Dicit ei: Etiam. Porro iniquitatis operarius dicit ei: Si ad hoc paratus es, cooperator tibi [Col. 0302C] efficiar. Ille autem ad ipsum: Paratus sum, tantum ut consequar desiderium. Et facta epistola, pessimae operationis minister ad diabolum destinavit eam, habentem dictatum hujusmodi: «Quoniam domino et provisori meo oportet me dare operam, quo a Christianorum religione discedant, et ad tuam societatem accedant, ut compleatur portio tua, misi tibi praesentem, meas deferentem litterulas, cupidine puellae sauciatum. Et obsecro ut hujus voti compos existat, ut et in hoc glorier, et cum affluentiori alacritate colligam amatores tuos.» Et data ei epistola, dixit: Vade tali hora noctis, et sta supra monumentum alicujus pagani, et erige chartam in aera, et astabunt tibi qui te debent ducere ad diabolum. Qui hoc alacriter gesto, emisit miserrimam [Col. 0302D] illam vocem, invocans diaboli adjutorium; et continuo astiterunt ei principes potestatis tenebrarum, spiritus nequitiae (Ephes. VI) , et suscepto qui fuerat deceptus, cum gaudio magno duxerunt eum ubi erat diabolus, quem et monstraverunt ei super excelsum solium sedentem, et in gyro ejus nequitiae spiritus circumstantes; et susceptis venefici litteris, dixit ad infelicem illum: Credis in me? Qui dixit: Credo. Dixit ei diabolus: Tergiversatores estis vos Christiani, et quidem quando me opus habetis, venitis ad me; cum autem consecuti fueritis effectum, abnegatis me et acceditis ad Christum vestrum, qui, cum sit bonus atque misericors, suscipit vos. Sed fac mihi in scriptis tam Christi tui et sancti baptismatis [Col. 0303A] voluntariam abrenuntiationem, quam in me per saecula spontaneam repromissionem, et quia mecum eris in die judicii simul perfruiturus aeternis suppliciis, quae mihi sunt praeparata. At ille exposuit propriae manus scriptum, quemadmodum fuerat expetitus. Rursusque ille corruptor animarum draco destinat daemones fornicationi praepositos ⁜ (40) , et exardescere faciunt puellam ad amorem pueri, quae projecit se in pavimentum, et coepit clamare ad patrem: Miserere mei, miserere, quia atrociter torqueor propter talem puerum nostrum. Compatere visceribus tuis, ostende in me unigenitam tuam paternum affectum, et junge me puero, quem elegi. Quod si haec agere nolueris, videbis me amara morte post paululum mortuam, [Col. 0303B] et rationem dabis Deo pro me in die judicii. 157 Pater autem cum lacrymis dicebat: Heu mihi peccatori! quid est quod contigit miserae filiae meae? quis thesaurum meum furatus est? quis filiae meae injuriam intulit? quis dulce oculorum meorum lumen exstinxit? ego te semper supercoelesti sponso consiliatus sum desponsare Christo, et Angelorum contubernio sociam constituere, et in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus canere Deo accelerabam, tu autem in lasciviam petulantiae insanisti. Dimitte me, sicut volo, cum Deo contractum facere, ne deducas senectutem meam cum moerore in infernum, neque confusione nobilitatem parentum tuorum operias. Quae in nihilum reputans quae a patre sibi dicebantur, perseverabat clamans: Pater mi, aut fac desiderium [Col. 0303C] meum, aut prius pauxillum mortuam me videbis. Pater itaque ejus in magna dementatione constitutus, tam immensitate moestitiae absorptus, quam amicorum consiliis acquiescens se admonentium ac dicentium expedire potius voluntatem puellae fieri, quam sese manibus interficere, consensit, et praecepit fieri desiderium puellae potius, quam eam exitiabili tradere morti. Et mox protulit puerum qui quaerebatur, simul et propriam genitam, et dans eis omnia bona sua, dixit: Salve nata vere misera; multum lamentaberis repoenitens in novissimis, quando nihil tibi proderit. Porro nefandi matrimonii conjugio facto, et diabolicae operationis completo facinore, et pauco tempore praetereunte, notatus est puer a quibusdam, quod non ingrederetur ecclesiam, neque attrectaret immortalia [Col. 0303D] et vivifica sacramenta, et dicunt miserandae uxori ejus: Noveris quia maritus tuus, quem elegisti, non est Christianus, sed extraneus est a fide, et penitus est alienus. Quae tenebris et dira plaga referta, projecit se in pavimentum, et coepit ungulis semetipsam discerpere, et percutere pectus atque clamare: Nemo umquam qui parentibus inobediens fuit, salvus factus est. Quis annuntiabit patri meo confusionem meam? Heu mihi infelici! in quod perditionis profundum descendi! quare nata sum? vel nata quare non statim indireptibilis [Gr. ἀνάρπαστος , abrepta] facta sum? Hujusmodi ergo eam complorantem seductus vir ejus agnoscens, venit ad eam, asseverans non se ita rei veritatem habere: quae in refrigerium [Col. 0304A] suasoriis ejus verbis deveniens, dixit ad eum: Si vis mihi satisfacere, et infelicem animam meam certificare, cras ego et tu pergemus unanimiter ad ecclesiam, et coram me sume intemerata mysteria, et taliter mihi poteris satisfacere. Tunc coactus dixit ei sententiam capituli. Protinus ergo puella feminea infirmitate deposita, et consilio bono accepto, currit ad pastorem et discipulum Christi Basilium, adversus tantam clamans impietatem: Misericordiam mihi miserae praesta, sancte Dei, miserere mei, discipule Domini, quae contractum cum daemonibus feci. Miserere mei, quae proprio patri facta sum inobediens. Et cognita illi fecit rei gestae negotia. Porro sanctus Dei, convocato puero, sciscitabatur ab eo si haec hujusmodi essent. Qui ad sanctum cum lacrymis ait: [Col. 0304B] Etiam, sancte Dei. Nam etsi ego tacuero, opera mea clamabunt. Et enarravit ei et ipse malignam diaboli operationem, qualiter ab exordio usque ad finem fuerit subsecutus. Tunc dicit ei: Vis converti ad Dominum Deum nostrum? Qui dixit: Etiam volo, sed non possum. Dicit ei: Cur? Respondit: In scriptis abrenuntiavi Christo, et foedus pepigi cum diabolo. Dicit ei sanctus: Non tibi sit curae: benignus est Deus noster, et suscipiet te poenitentiam agentem. Benignus enim est super malitiis nostris. Et projiciens se puella ad pedes ejus, evangelice rogabat eum, dicens: Discipule Christi Dei nostri, si quid potes, adjuva nos. Dicit sanctus ad puerum: Credis posse salvari? At ille dixit: Credo, Domine; adjuva incredulitatem meam (Marci IX) . Et confestim apprehensa [Col. 0304C] manu ejus, et facto super eum Christi signo simul et oratione, retrusit illum in uno loco, intra quem sacri habebantur amictus ⁜ (41) . Et data ei regula oravit et ipse pro illo per tres dies. Post quos visitavit eum, et dixit: Quomodo te habes, fili? Dicit ei puer: In magna sum, domine, defectione. Sancte Dei, non suffero clamores, pavores, jacula, et lapidationes ipsorum. Tenentes enim propriae manus meae scripturam, objurgantur in me, dicentes: Tu venisti ad nos, non nos ad te. Et dicit ei sanctus: Noli timere, fili mi, tantummodo crede. Et data ei modica esca, et facto super eum Christi denuo signo et oratione, inclusit eum; et post paucos dies visitavit illum, et dixit: Quomodo te habes, fili? Ait: Pater sancte, a longe clamores eorum audio simul et [Col. 0304D] minas; nam non video illos. Et rursus dato ei cibo, et effusa oratione clausit ostium, et discessit. Praeterea quadragesimo die abiit ad eum, et dicit illi: Quomodo te habes, frater? Respondit et dicit ei: Bene, sancte Dei. Vidi enim te hodie in somnis pugnantem pro me, et vincentem diabolum. Mox ergo secundum consuetudinem facta oratione eduxit illum, et duxit illum ad cubiculum suum. 158 Mane autem facto, convocato tam venerabili clero quam monasteriis et omni Christo amabili populo, dixit eis: Filii mei dilecti, universi gratias agamus Domino; ecce enim futurum est ut ovem perditam pastor bonus super humeros suos imponat (Lucae XV) , et reducat Ecclesiae; et nos oportet pervigilem ducere noctem, et [Col. 0305A] deprecari voluntatem ipsius, ut non vincat corruptor animarum. Quo protinus acto, et promptissime populo congregato, per totam noctem una cum bono pastore deprecati sunt Deum, cum lacrymis pro ipso clamantes, Kyrie eleison. Et diluculo una cum omni multitudine populi assumit sanctus puerum, et tenens dexteram manum ejus, duxit eum in sanctam Dei ecclesiam cum psalmis et hymnis. Et ecce diabolus, qui vitae nostrae semper invidet, si hanc sine tristitia viderit, cum tota perniciosa virtute sua venit, et puero invisibiliter comprehenso, voluit rapere illum de manu sancti; et coepit puer clamans dicere: Sancte Dei, auxiliare mihi, et adeo contra illum impudenti instantia venit, ut ipsum egregium Basilium simul cum illo impelleret et subverteret. [Col. 0305B] Conversus ergo sanctus ad diabolum ait: Impudentissime, et animarum violator, pater tenebrarum et perditionis, non tibi sufficit tua perditio, quam tibimet ipsi et his qui sub te sunt acquisisti, sed adhuc non quiescis, et Dei mei plasma tentando? Diabolus vero dixit ad eum: Praejudicas mihi, Basili, ita ut multi ex nobis audirent voces ejus. At vero sanctus Dei ad illum: Increpat, inquit, tibi Dominus ( Judae epist. ), diabole. At ille: Basili, praejudicium mihi facis. Non ivi ego ad eum, sed ille venit ad me, abrenuntiando Christum, mecumque est sponsione pactuatus, et ecce scriptum habeo et in die judicii coram communi judice deferam illud. Sanctus autem Domini dixit: Benedictus Dominus Deus meus, non deponet populus iste manus ab excelso coeli, nisi [Col. 0305C] reddideris scriptum. Et conversus dixit plebi: Tollite manus vestras in coelum, universi clamantes cum lacrymis, Kyrie eleison. Cumque staret populus hora multa extensas habentes manus in coelum, ecce scriptum pueri in aerem deportatum, et ab omnibus visum venit, et positum est in manus egregii patris nostri pastoris Basilii. Suscepto autem illo, gratias egit Deo, gavisusque vehementer una cum universa plebe, dixit ad puerum: Recognoscis litterulas has, frater? At ille dixit ad eum: Etiam, sancte Dei, propriae manus meae scriptura est. Et dirupta scriptura introduxit eum in ecclesiam, et dignus habitus est sacris interesse missarum officiis, et participatione sacrorum mysteriorum, et muneribus Christi. Et facta susceptione magna recreavit universum populum, [Col. 0305D] et ducto puero et instructo, atque data ei decenti regula, tradidit eum uxori ejus, indesinenter glorificantem et laudantem Deum. Amen.

CAP. IX.—Enarravit autem et hoc praedictus nobilis vir Helladius, quoniam una dierum resplendente, sanctus pater et magnus Basilius profectus est de civitate nostra, nemini dicens quo esset iturus. Et ingressus coram nobis dixit: Filii mei, sequimini me, ut videatis mecum gloriam Dei, et admiremur discipuli magistrum. Mox ergo ut proficisci coepit de civitate nostra communis pater noster, agnovit eum per virtutem Spiritus sancti Anastasius ⁜ (42) presbyter, et dicit nominatim quidem uxori suae, usu autem sorori ⁜ (43) : Ego vadam ad culturam agri, domina [Col. 0306A] mi soror, sed surge et orna domum tuam, et circa horam nonam tolle thuribulum et cereos ⁜ (44) , obviam vade sancto Basilio archiepiscopo; venit enim applicare in domo nostra. Illa autem tremefacta super tam gloriosum dictum, fecit ut edocta est; erat autem illa virgo pudice vivens quadraginta transiens anno cum conjuge suo conservans secretum, sterilem se simulans hominibus. Obvians autem nobis cum debita modestia, congruentem salutationem tribuens primum quidem benedicitur a sancto Patre nostro; deinde dicit illi: Quomodo habes, domina Theognia ⁜ (45) ? Illa vero, stupefacta de vocatione nominis, dicit ei: Bene, sancte Dei. Dicit illi sanctus Pater noster: Ubi est dominus Anastasius presbyter, frater tuus? Dicit ei: Maritus meus est, domine, et [Col. 0306B] ivit ad colendam terram. Qui dixit: In domo tua est, et ne fatigeris. Verecunda ergo mulier non solum de verbo hoc, atque vocabulo nominis sui, verum etiam quod dixerat ei deifer Pater noster, quoniam quidem mulier existeret nomine, soror vero usu, et stupefacta, tremoreque concussa, cecidit in terram, clamans et dicens: Sancte Dei, ora pro me peccatrice, quia magna et miranda intueor opera. Et facta super illam benedictione, coram omnibus dixit ei: Extende pannum inter brachia tua. Et cum extendisset, jussit effundi carbones de thuribulo in pannum, superponens incensum; et ante omnes ibat, et venientibus nobis in domum presbyteri, obviavit: et ipse deosculans honorabiles ejus pedes, dedit illi in Domino salutationem, et dicit ei presbyter: [Col. 0306C] Unde mihi hoc ut veniat sanctus Dei ad me? Et dicit ei Pater noster: Bene te inveni, discipule Christi; eamus et faciamus sanctam Dei missam. Erat enim ipse presbyter Dei jejunans per 159 singulos dies, absque Sabbato et Dominica, non contingens aliquid nisi panem et aquam. Et pergentibus nobis ad ecclesiam, praecepit presbytero, ut missas caneret. Ille autem ait ad eum: Sancte Dei, sicut doces, qui malus est a meliore benedicitur. Dicit ei sanctus pater noster: Cum omnibus studiis tuis habeto obedientiam. Consentiens autem presbyter astitit ad sanctam missam, et tempore exaltationis vivificae corporis Domini nostri Jesu Christi vidit sanctus Dei, et quidam de dignis, sanctum Spiritum descendentem in specie ignis, circumdantem presbyterum, et sanctum altare. [Col. 0306D] Communicantes autem, et gratias agentes Domino, ivimus in domum presbyteri, et sumentes escam, dixit illi sanctus Dei: Refer mihi unde tibi thesaurus iste, et quae est vita tua? Dixit ei presbyter: Ego, sancte Dei, peccator sum, subjacens publicis tributis. Habeo juga boum duo, unum quidem ego duco ⁜ (46) , alterum autem mercenarius meus, et unum quidem est in administratione peregrinorum, unum autem in administratione vectigalium, et est confamula mea haec, ministrans hospitibus et mihi. Dicit illi: Voca illam sororem, juxta quod et est, et dic mihi actus tuos. Dicit ei presbyter: Non possideo bonum super terram, extraneus sum omnium virtutum. Dicit ei communis Pater noster: Surge et eamus simul; et [Col. 0307A] ducit illum in unam cellulam domus ejus, et dicit ei: Aperi januam. Et dicit ei: Sancte Dei, ne jubeas ingredi, quoniam necessaria est domus ⁜ (47) . Dicit ei sanctus: Et ego ad hoc opus veni. Nolente ergo presbytero aperire clave, sermone aperuit Pater noster egregius, et ingressus invenit illic virum ulcerosum, cui defluxerant plurima corporis sui membra, et nullus eum sciebat illic esse, nisi presbyter et hujus soror. Dicit ei sanctus Pater: Quare voluisti abscondere thesaurum istum? Dicit ei presbyter: Furiosus est, domine, et injuriosus, et timui ne forte caderet in verbo. Dicit ei pater: Bene certasti in illum, sed dimitte me nocte ista ministrare illi, ut et ego per te mercedem consequar. Et dimittentes sanctum cum ulceroso in cellulam, nec vocem habente [Col. 0307B] loquendi prae imbecillitate passionis, claudentes ostium discessimus. Medicus autem vulnerum, faciens super eum orationem, per totam noctem deprecans Deum, omnem languorem et omnem infirmitatem sanans, curavit eum. Dicit ergo nobiscum presbyter: Gloria tibi, Deus, qui facis mirabilia timentibus te, et orationes eorum exaudis. Ecce medicus aegrotum fecit sanum. Et statim clamavit sanctus Dei ut aperiremus januam. Eduxit itaque ulcerosum totum sanum, non habentem cicatricem in corpore suo, loquentem clare, et glorificantem Deum. Hoc autem magno miraculo facto, reversi sumus in civitatem nostram, cum gaudio laudantes et benedicentes Deum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

CAP. X.—Mulier quaedam ⁜ (48) nobilis genere, [Col. 0307C] et divitibus saecularibus orta, et vanitatibus hujus mundi composita, et in omnibus superexaltata, et vidua effecta, indecenter devoravit pecuniam, luxuriose vivens, stupro semetipsam subjiciens, nulla quae Deo sunt placita agebat, sed porcorum similitudine in sterquilinio pervoluta. Nutu quidem Dei aliquando in semetipsam reversa, immensurabilium ejus facinorum illuminata mente, taciturno silentio recordabatur multitudinem peccatorum suorum, et dolenter plorabat dicens: Vae mihi peccatrici, quomodo reddam rationem de multitudine peccatorum meorum: spirituale templum corrupi, habitantem in corpore animam coinquinavi. Vae mihi, vae mihi, quid operabar? quid mihi contigit? dicam sicut meretricem illam, aut sicut publicanum illum peccasse? [Col. 0307D] [ Alius interp. addit: Sed nemo sicut ego peccavi, maxime post sanctum baptisma. Quomodo ergo certa ero quia poenitentem me suscipiet Deus?] Haec omnia intra se considerante, ille qui omnes vult salvos facere, et in censuram veritatis reducere, et neminem vult perire, in ejus memoriam reducere dignatus est, quae a juventute sua perpetrarat peccata. Et sedens ea quae ab adolescentia sua usque ad senectutem fecerat delicta, scripsit in charta. Novissime vero scripsit magnum quod fecerat pessimumque peccatum, et plumbo bullavit ⁜ (49) chartam illam. Praevidens vero tempus aptum, quando sanctus Basilius solitus erat orationis causa ad ecclesiam accedere, praecurrens subito, jactavit chartam illam ante pedes [Col. 0308A] ejus; et prosternens se ante faciem ejus, dicebat: Miserere, miserere mihi peccatrici, sancte Dei, super omnibus peccatis. Stans vero beatissimus ille, sollicite inquirebat ab ea quidnam esset ejus mugitus et ululatus. Illa dixit: Ecce, sancte Dei, omnia peccata et delicta mea scripsi in hac charta, et bullavi; tu autem, sancte Dei, bullam istam minime moveas, sed tantummodo de tuis sanctis orationibus omnia haec dele. Magnus quidem sanctus Basilius elevans chartam illam, et attendens in coelum dixit: Tibi, Domine, soli sunt opera istius manifesta, tu quidem mundi hujus abstulisti peccata, et de sola ista anima facilius delere potes. Omnia quidem nostrorum facinora dinumerata sunt apud te; tu enim misericordia immensa es, et investigabilis. 160 Et haec dicens [Col. 0308B] introivit in sanctam ecclesiam, tenens praefatam chartam in manibus; et prosternens se coram altari, et per totam noctem, et in crastinum per tota missarum solemnia deprecans Deum. Et accersita femina illa, porrigit ei chartam, et dixit ad eam: Audisti, mulier, quia nullus potest dimittere peccata nisi solus Deus? Illa dixit: Audivi, Pater, et ideo te promovi, Pater, ad intercedendum apud Deum misericordissimum pro me. Et haec dicens, solvit chartam, et reperit eam totam deletam. Remanserat enim magnum illud peccatum, quod fecerat, solum scriptum. Videns autem illa hoc peccatum minime deletum, percutiens se in pectore, angustiari coepit, ceciditque ante pedes ejus, cum lacrymis clamans, et dicens: Miserere mihi, serve Dei excelsi, et sicut [Col. 0308C] de omnibus peccatis meis certamen habuisti, et exauditus es, et pro hoc solo intercedere vales, ut ipsum peccatum deleatur. Sanctus vero Basilius lacrymatus est prae misericordia, et dixit. Surge, mulier, et ego homo sum peccator, necesse habens indulgentiam. Qui delevit, remisit tibi peccata quae voluit; potens est enim Deus et hoc unum peccatum auferre a te, ille qui abstulit peccata mundi: si amodo observaveris, et in viis Domini ambulaveris, non tantum indulgentiam habebis, sed et gloria digna eris. Vade autem in eremum, et illic invenies sanctum hominem nominatum inter omnes sanctos Patres, nomine Ephraem. Illi porrige hanc chartam, et ipse intercedet, et obtinebit apud Dominum pro te. Tunc mulier commendavit se sancto Dei episcopo, [Col. 0308D] et cucurrit in eremum, et pertransivit longitudinis iter. Pervenit ad magnum et mirabilem eremitam, nomine Ephraem, et pulsans januam clamabat dicens: Miserere mihi, miserere, sancte Dei. Ille vero praevidens in spiritu, pro qua petitione advenerat, dicit ei: Vade, mulier, quoniam ego peccator homo sum, necesse habeo et ego adjutorium. Illa autem jactavit chartam dicens: Sanctus Basilius archiepiscopus misit me ad te, ut depreceris Deum, ut peccatum quod in hac charta scriptum est, deleatur. Reliqua vero plura peccata sanctus Basilius orans delevit, et tu, sancte Dei, de uno delicto ne pigriteris intercedere ad Deum, quia ad te missa sum. Tunc confessor ille dixit: Non, filia. Nunquid qui de [Col. 0309A] multitudine illorum facinorum potuit obtinere apud Deum, et de hoc uno non potest intercedere et obtinere? Vade etenim, ne tardaveris, ut eum jungere debeas, priusquam anima ejus de corpore proficiscatur. Tunc mulier illa commendavit se sancto confessori Ephraem, reversa est in Caesaream. Cum autem ingressa esset urbem, obviavit corpus deducentibus sancti Basilii, et videns prostravit se in terram, coepit clamare adversus sanctum Dei, dicens: Vae mihi peccatrici, vae mihi consumptae, vae mihi, sancte Dei, pro hoc direxisti me in eremum, ut de me sine fatigatione proficisceres; et ecce sine operibus reversa sum, in vanum devorans tantae multitudinis pelagi viam iteranti. Videat Dominus Deus, et judicet inter me et te, quoniam potuisti intercedere et obtinere [Col. 0309B] apud Deum, nisi ad alium me dirigeres. Et haec dicens, jactavit praefatam chartam supra stratum, in quo ducebatur corpus sancti Basilii. Et minutius referebat rei eventus coram omni populo. Unus quidem ex clero volens cognoscere quodnam esset peccatum illud, elevans chartam illam et solvens, reperit eam totam deletam, et mundam, clamans voce magna illi feminae: O mulier, charta ista scripta non est; quid enim in tali labore et angustia consumeris, nesciens magnalia Dei in te facta, et investigabilem ejus misericordiam. Multitudo quidem populi videntes tale gloriosum miraculum et magnum, glorificabant Deum, qui potestatem talem habet, ut in terris remittat omnium peccata; et daret gratiam servis suis, ut post discessum eorum sanent omnem languorem, [Col. 0309C] et omnem infirmitatem, remittendique omnium delictorum facinora potestatem concessit his qui rectam fidem Domino conservant, certantes in bonis operibus, et glorificantes Deum et Dominum nostrum Jesum Christum.

CAP. XI.—Fratres ⁜ (50) , narrationem volo facere de Basilio, nobili scilicet, et Ephraem Syro. Et quaedam quidem ex Patris nostri, quaedam autem ex non mentientis ore sancti et mirabilis Ephraem audivi. Est vero ita:

Ephraem nobilis existens in eremo, quaedam quidem illustratione sancti Spiritus videns, quaedam vero ex desiderio et interrogatione ediscens miranda nobis nostri Patris Basilii, sine intermissione rogabat revelari sibi ⁜ (51) , qualis esset Magnus Basilius. [Col. 0309D] In exstasi ergo factus, vidit columnam ignis, cujus caput pertingebat ad coelum, et vox desursum dicens: Ephraem, Ephraem, quemadmodum vidisti columnam hanc ignis, talis est et magnus Basilius. Et statim tollens interpretem, eo quod nesciret loqui linguam Graecam, venit in magnam ecclesiam magni nominis Caesareae, et pervenit in sanctam festivitatem 161 Theophaniae, et ingrediens occulte vidit procedentem in ecclesia magnum Basilium, et dixit sequentibus se: Quoniam in vanum laboravimus; puto enim, frater iste, in tali ordine existens, non est juxta quod vidi. Erat enim circumdatus stola candida, et circa eum venerandus clerus candidatus et obsequens ei. Et stans in loco absconso ecclesiae aspexit [Col. 0310A] ordinem, dicens in semetipso: Nos qui portavimus pondus diei et aestus, nihil proficimus; et hic in tali obsequio et honore humano, columna ignis exstitit! miror. Haec eo dicente, mittit sanctus archidiaconum suum, dicens: Vade contra portam occidentalem, et in angulo ecclesiae invenies abbatem cum alio quodam, habentem cucullam, raribarbium, pusillum, et caetera vultus ejus, et dices ei: Ingredere sacrarium ⁜ (52) , invitat te pater tuus archiepiscopus. Et discens per interpretem dictum, respondit dicens: Errasti, frater, nos hospites sumus. Et pergens archidiaconus renuntiavit haec magno Basilio sacros libros recitanti. Videt sanctus Ephraem linguam igneam loquentem per os ejus, et dicit diacono: Vade, et dices domino Ephraem, jube intrare in [Col. 0310B] sanctum tribunal ⁜ (53) ; vocat te archiepiscopus ut ingrediaris in sanctum tribunal. Stupefactus ergo super his sanctus, glorificans Deum, et faciens metanoeam ⁜ (54) , respondens ei dixit: Veraciter magnus Basilius, veraciter columna ignis Basilius, veraciter Spiritus sanctus loquitur per os ejus. Rogavit autem archidiaconum ut renuntiaret ei, quoniam magis post missas ⁜ (55) in secretario salutabo eum. Ingrediens ergo post absolutionem missae in secretarium, vocavit sanctum Ephraem, et in Domino osculum ⁜ (56) tradidit ei. Dicit illi: Bene venisti, quia multiplicasti discipulos Christi in Ecclesia, et daemones expulisti per Christum, in quo est labor tuus. Pater, venisti videre peccatorem hominem. Det tibi Deus mercedem secundum laborem tuum. Et respondens [Col. 0310C] ei honorabilis Ephraem, et dicens omnia quae in corde suo versabantur, una cum abbate qui cum illo erat communicavit in sanctas manus ejus, et faciente eo charitatem dixit sanctus Ephraem: Pater honorande, unam peto gratiam abs te, et hanc concede dari mihi. Qui dixit ad eum: Jube, dic quae videntur tibi, multa enim tibi debeo; et maxime propter laborem tuum, et tui adventus. Dicit ei Ephraem: Scio, Pater sancte, quia quaecunque petis a Deo, concedet tibi; volo ut depreceris Deum, ut loquar Graece ⁜ (57) . Qui dixit ei: Super potentiam meam petiisti; sed quia fideliter petiisti, veni Pater, et eremi praeceptor, deprecemur Dominum, potens est enim facere voluntatem tuam. Scriptum est enim: Voluntates timentium se faciet, et orationes eorum exaudiet, et [Col. 0310D] salvos faciet eos (Psal. XLIV) . Et facientibus orationes per plurimas horas, surgens dixit magnus Basilius: Quare, domine Ephraem, non accipis consecrationem presbyterii, quoniam congruit tibi? Dicit ei per interpretem: Quoniam peccator sum. Respondit illi: Utinam peccata tua ego haberem! Et dicit ei: Mittamus genuflexionem, et jacentibus super pavimentum, posuit manum super sanctum Ephraem magnus sacerdos, et dixit orationem diaconii, et dicit illi: Jube, subleva nos. Repleta ergo lingua ejus, dicit sanctus Ephraem Graeca lingua, Salva, miserere, suscipe, et conserva nos Deus in tua gratia; et consummatum est quod scriptum est: Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua [Col. 0311A] babbatientium (Isa. XXXV) . Et loquente eo Graece, ipsa hora glorificaverunt Dominum, qui omnia potest, et exaudit orationes timentium se. Et spiritaliter laetantes per tres dies, et consecrans illum interpretem [Col. 0312A] diaconum, et ipsum presbyterum ⁜ (58) , dimisit illos in pace, glorificantes Deum pro omnibus quae audierunt (Luc. II) , secundum quod dictum fuerat ad illos.

178 Cogitante me, ac diu tacite solliciteque mecum considerante, quid in domo Dei commodius ac dignius operari possem, ne ea videlicet praesumerem quae mihi ex ministerio credita non sunt, nec rursus illa arriperem quae ingenioli mei vires excedunt, secundum illud Salomonis: Mel invenisti, comede quod sufficit tibi, [Col. 0339] ne forte satiatus evomas illud (Prov. XXV) . Et alibi: Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III) ; ecce subito quidam strenui ac studiosi viri me cohortari voluerunt, ut in Latinum sermonem verterem Leontium de Vitae residuis ⁜ (5) Joannis Alexandrini antistitis, quem Graeci propter multiplicem compassionem, quam erga omnes possidebat, merito et absolute Eleemona, id est, misericordem appellant, quatenus tantus vir non tantum sermone Graeco, verum etiam Latino eloquio pollentibus utilitati esset et commodo.

Quapropter quia me dignum ad tantum opus atque idoneum minime perspexi, levavi oculos meos in montes, unde veniret auxilium mihi (Psal. CXX) ; sicque solatia patrum et orationes adhibens, tam proficuum virum non passus sum celare Latinis. Sed licet membranas inciderim, scedulas praeparaverim, non tamen hunc in Codicem conficere ausus sum, antequam a dominatione vestra, o millies beate, licentiam adipisci promerui. Neque enim fas est ut absque vicario Dei ⁜ (6) , absque clavigero coeli, absque curru et auriga spiritualis Israelis, absque universitatis pontifice, absque unico papa, absque singulari pastore, absque speciali Patre, absque te omnium arbitro aliquid consummetur aut divulgetur. Tu enim tenes claves David (Lucae XI) , tu ac cepisti claves scientiae. In arca quippe pectoris tui tabulae testamenti et mana coelestis saporis requiescunt. Tu enim quod ligas, nemo solvit; quod solvis, nemo ligat; qui aperis, et nemo; claudit claudis, et nemo aperit (Matth. XVI) . Vicem namque in terris possides Dei.

179 Cum autem hunc beatum in Latinum verterem eloquium, nec Graecorum idiomata, nec eorum ordinem verborum sequi potui vel debui. Non enim verbum e verbo, sed sensum e sensu excerpsi. Sed nec Latinas regulas usquequaque servare curavi, dum tantum intentio mea illo tenderet, ex quo utilitas nasceretur legentibus. Qua de re, coangelice domne, non personam tantillitatis meae intuens, non astutiam investigans, non verborum phaleras requirens, sed potius pio cordis oculo profectum legentium praenoscens, ut tantus vir tanquam exemplar et speculum sit omnibus, vestra apostolica auctoritate translationem hanc, si vestro arbitrio placet, firmate; si displicet, emendate; dummodo Latinitas se tanto non doleat esse sale privatam, quo Graecia se gaudet optime conditam.

Suscipe ergo sanctum a peccatore interpretatum; et noli attendere per quem translatus sit, sed quis translatus sit. Neque enim propter fistulam plumbeam ⁜ (7) aquam limpidissimam despicis, neque propter spinas quae producunt, rosam quae producitur spernis. Custos denique et amator tuus, quando voluit, Pharaoni (Gen. XLI) et Nabuchodonosor (Dan. IV) iniquis regibus somnia, quibus futura praenoscerentur, ostendit; et Caipham impium quod expediebat protulit (Joan. XI) ; quinimo et quando voluit, asinae loqui articulata voce permisit (Num. XXII) .

Intentio quidem una est nostra quoque et eorum qui ante nos fuerunt studiosorum, et sanctorum virorum, super praesenti memorabilis viri Vitae narratione; id est, ut ex hoc omnibus quidem imitatio pia et utilitas fiat, gloria autem et magnificentia sanctae et adorandae Trinitati referatur; et in hoc, sicut et in omnibus, quae semper in generationem et generationem propria luminaria ostendit, ad illuminandos qui in tenebris et in umbra mortis sedent (Luc. I) et peccati. Quoniam vero amici Christi non valde miramur, qui ante generationem nostram fuerunt viri, qui Deo placita conversatione vixerunt; sed de diabolica operatione illos sermones semper dicimus ad alterutrum, quia sub viris qui ante nos fuerunt, non erat ita iniquitas hominum multiplicata sicut modo, ut praedixit divina Scriptura, eo quod abundavit iniquitas, refrigescit charitas multorum (Matth. XXIV) ; ideo non valemus ad eorum consurgere meritum: hujus rei gratia ad praesentem sanctae hujus Vitae narrationem ex parte venimus ad ostendendum etiam diebus nostris volentes, et propositum suum cogentes, excellentiores nobis demonstrari, et angustam et arctam viam posse incedere (Matth. VII) et obstruere os loquentium iniqua (Psal. LXII) , et animae nocuos intellectus.

Jam quidem et alii ante nos optima atque excellentissima de hoc admirabili viro et summo sacerdote Joanne philosophati sunt, potentes existentes in opere et in sermone. Dico enim Joannem et Sophronium ⁜ (8) Dei cultores, et amatores virtutum, et pietatis propugnatores; attamen quamvis tales essent, de dignitate et merito studii viri istius et ipsi omiserunt, et idipsum perpessi sunt, quod nonnulli studiosi agricolae, vineam uberem et fructuosam vindemiantes; nam relinquunt utique ex fructu benedictionem, etiam nolentes, retro se sequentibus egenis eligentibus vineam, ex quibus sumus et nos minimi. Nam et omnes sancti isti, quamvis omni fortitudine sua fructiferam hanc olivam, quae in domo Dei, ut ait Psalmista (Psal. LI) , plantata est, propter multiplices revera olivas, quae in ea sunt, zelo Dei vindemiare studuerint, attamen latuit eos multus olivae fructus, Domino dispensante. Nostram ergo vilem et frigidam alacritatem suscipite, ut duo viduae minuta (Lucae XXI) ; non enim illis detrahentes, neque qui possimus eorum a Deo donatam sapientiam imitari, justi gesta scripturae tradere festinavimus; sed primo quidem ut quod intelligimus non justum esse, ea quae possunt utilitatem audientibus facere, silentio occultare; ne et nos incidamus in judicium servi illius [Col. 0341] (Matth. XXV) , qui talentum in terra 180 abscondit. Secundo autem, ut in hac narratione nostra correctiores et delectabiles historiae conscribantur, quae scriptae non sunt ab optimis viris, in laudibus sanctissimi revera atque beatissimi Joannis. Deinde vero, quia sapientes et potentes in sermone, amatores historiae erant, sapienter et sublimiter materiam depinxerunt: quod maxime et peramplius erexit nos ad praesentem sollicitudinem, ut eo qui inest nobis, pedestri, deformi, humilique charactere enarraremus, ut posset et idiota et sine litteris de his quae dicuntur proficere.

[Col. 0341A] CAPUT PRIMUM.—Cum pervenissem Alexandriam ego indignus ad amplectandos sanctos et victores martyres Cyrum et Joannem ⁜ (9) , et eorum jucundis epulis et refectione frueremur, convenientibus et colloquentibus ibidem quibusdam viris venerabilibus atque philochristis ⁜ (10) , et disputaremus de Scripturis et de animae institutione, venit ad nos quidam peregrinus petens eleemosynam. Dicebat enim se nuper de captivitate Persarum ereptum. Accidit igitur ut nullus de considentibus inveniretur habens pretium aut nummum. Unus ergo de considentibus habebat illic astantem mercenarium, callide datorem, accipientem tres tantum nummos per singulos annos, et habentem uxorem et duos filios. Cumque recessisset qui petebat, prosecutus est eum ingeniose, et [Col. 0341B] abstulit a se quam ferebat cruciculam argenteam ⁜ (11) , et dat ei, dicens se non habere aliud aliquid usque ad siliquam unam ⁜ (12) in vita sua. Ego igitur de hoc quod acciderat, imo quod gestum videram, per gratiam Dei considerans quod fecerat, et compunctus, enarravi statim prope sedenti, Mennae nomine, viro industrio et timenti Deum, qui et erat ordinans dispensationem sanctissimae ecclesiae sub nobili et beatissimo Joanne patriarcha. Qui cum me intuitus esset admirantem et laudantem eum qui eleemosynam fecerat, dixit mihi: Ne mireris, eo quod ex traditione et doctrina hujusmodi actionis operator exstitit. Et dicente me ad eum, Quomodo? propter charitatem prodesto mihi. Ipse respondens ait: Sanctissimo ter beato patriarchae nostro ministrans permansit [Col. 0341C] Joanni, et tanquam filius proprius patris industriam suscepit, dicente sancto ad eum: Humilis Zacharia, esto misericors; et verbum habes ex Deo per infelicitatem meam, quia neque in vita mea neque post mortem deerit a te Deus: quod servat usque hodie. Multas enim benedictiones mittit ei Deus, sed non dimittit quidquam, quod non statim det pauperibus, propemodum constringens et in nihilum redigens domum suam. Multoties autem in exsultatione invenerunt eum quidam, dicentem Deo: Sic sic, aut tu mittendo, aut ego dispergendo; videbimus vero quis vincat. Liquet enim quoniam tu dives, Domine, et vitae nostrae ministrator es. Porro est quando juxta eventum non habet ad horam aliquid quod det a se petenti; et tristatus dicit ad tabernarium aut ad [Col. 0341D] negotiatorem: Da mihi unum tremissem ⁜ (13) , et serviam tibi uno mense vel duobus, ut vis et ubi vis, quoniam esuriunt valde qui in domo mea sunt. Et sumens dat egeno, rogans un nemini dicat. Cum ergo sensisset me idem Dei cultor Mennas ⁜ (14) , tanquam [Col. 0342A] Evangelium audientem se, dicit mihi cum compunctione: In hoc miraris, Domine? Jam si invenisses sanctum patriarcham, quid? Aio ei: Quid amplius viderem? Tunc dixit mihi: Crede per indulgentiam Dei. Ipse me fecit presbyterum, et vicedominum ⁜ (15) sanctissimae ecclesiae, et vidi in eo opera, universam pene naturam excedentia. Et si dignatus fueris in servilia tua hodie veniendo, sanctificare nos, enarrabo tibi gesta, quae ipse inspector eorum factus aspexi. Cumque hoc dixisset, tenui manum et erexi eum; apprehendensque, duxit me in a Deo servatam domum suam. Itaque cum voluisset nobis mensam dignatus apponere, dixi ad eum: Non justum est, o Domine, animae cibum relinquentes, corpus ante animam reficere, sed magis cibum qui non perit, sumamus, et [Col. 0342B] postmodum corpori necessitatem praestemus. Cum ergo coepisset vitam sancti sine mendacio recitare, Primum, inquit, et praecipuum bonum ejus fuit, quoniam omnimodis non juravit. Petii igitur chartam et atramentarium, et quae dicebantur, per ordinem annotabam.

CAP. II.—Promotus ergo, et in throno residens in amica Christi magna civitate Alexandria, decreto divino veraciter, et non ex hominibus, neque per homines, hoc primum forte factum et praemium omnibus demonstravit. Mittens enim mox dispensatores, et eum qui dicebatur super pacem ⁜ (16) , dicit coram omnibus ad eos in honorabili secreto 207 ⁜ (17) : Non justum est, fratres, nos ante alterius cujusquam curam habere quam Christi. Omni vero multitudine quae [Col. 0342C] convenerat, audito verbo compuncta ac sustinente, dicit iterum ille beatus: Euntes ergo per totam civitatem, conscribite 181 mihi usque ad unum omnes dominos meos. Illis autem non intelligentibus, qui hi essent, sed rogantibus dicere, et mirantibus quinam patriarchae domini existerent, respondit rursus angelicum illud os, et ait: Quod vos egenos et mendicos vocatis, illos ego dominos et auxiliatores praedico. Ipsi enim nobis vere et auxiliari, et coelorum regnum donare poterunt. Et cum hoc multa velocitate vidisset factum Christi imitator, praecepit eis per singulos dies stipendia tribui, et per proprium dispensatorem praebens eis sufficientem necessitatem: plus autem erant quam septem millia quingenti. Tunc quasi pastor verus et non mercenarius, cum [Col. 0342D] sacro suo ovili et cum convenientibus sanctis viris episcopis ad ecclesiam sanctam pergens, consecratus est divino judicio ⁜ (18) .

CAP. III.—Justum vero est et hoc gestorum ejus non postponere bonum. In crastinum enim iterum [Col. 0343A] mittens per totam civitatem eosdem Dei amicos, oeconomos et cancellarios ⁜ (19) , et reliquos quibus erat dispositio civitatis credita, non permisit mensuram qualemcunque, vel pondus parvum vel magnum in tota civitate; sed omnia in una Campana statera ⁜ (20) , modio et artabe ⁜ (21) , vendere et emere contestabatur, scribens in subscriptione sua conditionem per omnem regionem, habentem formam hanc: «Joannes humilis et exiguus servus servorum Domini nostri Jesu Christi, omnibus sub paupertate nostra degentibus, quique ab eodem Domino et Deo nostro regimini, haec: Egregio beato Paulo, per eum qui in eo loquebatur, Christum jubente, et omnibus legem ponente, Obedite praepositis vestris et subjacete eis; ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro [Col. 0343B] animabus vestris reddituri (Hebr. XIII) : credit tantillitas mea, verbo divino obedientes vos, suscipere petitiones nostras ut ex Deo, et non ex homine; unde hoc sciens, moneo charitatem vestram, ut nequaquam in quopiam vestrum appareat hujuscemodi praevaricatio. Denique, ut ait divina Scriptura, Stateram magnam et parvam odio habet Deus (Prov. XI) . Si vero quis apparuerit post praesentem subscriptionis nostrae conditionem, istiusmodi crimen incidens, universas facultates suas indigentibus, non volens, sine mercede, apponet.» Ergo, ut dignum memoria, et hoc ipsum publicum praeceptum hic ponere festinavimus.

CAP. IV.—Relatum est autem aliquando huic divinitus sapientiam consecuto, quod per xenia ecclesiae [Col. 0343C] rectores empti personas acciperent circa dispositiones captivorum. Quos nihil negligens, convocavit; et neminem penitus exasperans, superauxit mercedes quae eis prius dabantur, ponens verbum, quatenus munera a quolibet omnimodis non acciperent: Quoniam, inquit, ignis consumet domos munera accipientium. Ex tunc igitur per gratiam Dei abundaverunt domus eorum, ita ut quidam ex eis additae sibi mercedis quantitatem dimitterent.

CAP. V.—Discens vero aliquando iterum ille ter dives, quod quidam injuriam paterentur ab adversariis suis, et volentes adire eum, timore cancellariorum et ecclesiae defensorum ⁜ (22) atque ei astantium prohiberentur, consideravit tale quid Deo acceptum negotium; et quarta et sexta feria publice ponens [Col. 0343D] sellam et duo scamna, sedebat ante ecclesiam, colloquens quibusdam strenuis viris, aut sancta Evangelia prae manibus tenens, nullum tanti obsequii appropinquare sibi permittens, excepto uno defensore ecclesiae, licentiam et confidentiam dare festinans se adire volentibus; quibus et confestim quod dignum erat, per ecclesiae defensores faciebat; et praecipiebat ut nemo eorum gustaret, quoadusque ordinarent capitulum. Et audientibus dicebat: Si nos homines existentes, permissionem semper pro petitionibus nostris habemus ingrediendi domum Dei, et petitiones nostras notas facere ei, videlicet intractabili ac omni creaturae supereminenti, atque operam damus quo preces nostrae impleantur, nec non et rogamus [Col. 0344A] eum, ne tardet, sed illud Prophetae dictum protinus exclamamus: Cito anticipet nos misericordia tua, Domine (Psal. LXXVIII) ; quomodo, putas, nos conservorum nostrorum petitiones cum omni festinatione debemus peragere, memores Domini dicentis: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII) . Et Prophetae iterum perhibentis: Quemadmodum perfecisti, erit tibi? Una ergo dierum simili modo hic mirabilis procedens, et in solito loco praesidens usque ad horam quintam, et nemine accedente, moestus et collacrymans recessit; nullo autem audente eum interrogare causam moeroris, sanctus Sophronius ait ad eum secreto (illic enim erat tunc): Quae causa est, Dei curator, retinentis animum tuum sanctum tristitiae? omnes quippe nos repente conturbavit. Qui dixit [Col. 0344B] ei mansueta voce: Hodie ⁜ (23) humilis Joannes qualemcunque mercedem a quopiam non habuit, neque Christo pro innumeris peccatis ejus aliquid obtulit, sicut nec aliquando. Cui sanctus Sophronius divinitus inspiratus, respondit (mox enim intellexit causam ob quam idem tristabatur patriarcha): Hodie quidem gaudere et laetari 182 oportet, beatissime; veraciter enim beatissimus es, ita pacificans a Christo creditum tibi gregem, ut nullam habeat contra proximum suum litem aut dubietatem, sed velut angelos sine litigio et sine judicio homines esse fecisti. Ille autem vere mitis pastor, credens quod dictum erat verum esse, oculos in coelum extendens, dicebat: Gratias ago tibi, Deus, quia et immeritam pusillanimitatem meam sacerdotio fungi, et me exiguum [Col. 0344C] et peccatorum, sacerdotem tuum vocari, et pascere rationabilem gregem tuum dignatus es. Mox ergo pusillanimitate omni deposita, gaudium in humilitate multum illi adfuit. Hunc vero (ut quidam aiunt) in hoc imitatus est Constantinus, qui post Heraclium imperatorem exstitit, cujus et filius erat.

CAP. VI.—Hujus sancti patriarchae temporibus ascendentes Persae ⁜ (24) captivaverunt et depraedati sunt Syriam. Itaque pene omnes qui effugiebant manus Persarum, ad nomen hujus ter beati, tanquam ad portum sine fluctu accurrebant, ab eo et ipsi suffragio et susceptione perfrui postulantes. Quos beatus iste hospitio recipiebat, et consolabatur non tanquam captivos, sed quasi natura veraciter fratres. Continuo ergo plagatos quidem et infirmos in xenodochiis [Col. 0344D] et nosocomiis fecit recumbere, praecipiens curam eis et medicinam gratis impendi; et tunc recedere, quando unusquisque eorum propria voluntate vellet. Eorum vero, qui cum sani essent et egeni, veniebant ad rogam ⁜ (25) , masculis quidem singulas siliquas dabat; mulieribus autem et puellis, tanquam infirmioribus membris, binas. Venientibus autem quibusdam indutis ornamentis aureis et dextralibus, et quaerentibus eleemosynam, referebant de eis patriarchae hi quibus erat roga credita. Ad quos beatus ille torvo oculo ac severa voce usus, quanquam mitis esset et visus hilaris, dixit: Si quidem humilis Joannis, imo Christi dispensatores vultis esse, divino praecepto sine calliditate obedite, dicenti: [Col. 0345A] Omni petenti te da (Lucae VI) . Si autem venientes curiose investigaveritis, Deus curiosorum ministrorum non indiget, neque humilis Joannes. Si enim quae dantur mea existerent, et mecum nata essent, fortasse bene in meis tenax existerem. Si vero quae dantur Dei sunt, utique in suis praeceptum suum custodiri vult. Si autem ex incredulitate aut modica fide illud timetis, ne forte multitudo eorum quibus dantur, superet introitum pecuniarum, ego vestrae pusillae fidei communicari non patior. Etenim si beneplacito Dei actum est ut essem ego indignus dispensator ejus munerum, si totus mundus congregaretur Alexandriae eleemosynae indigens, immensos thesauros Dei non angustabunt, neque sanctam ecclesiam.

[Col. 0345B] CAP. VII.—Cumque istos dimisisset, universam quae circumdederat illos defectionem et modicam fidem scindens, loquebatur his qui ei consedebant, et admirabantur de a Deo data ei compassione: Cum essem, inquiens, in Cypro adhuc juvenis quasi annorum quindecim, video una noctium in somnis puellam quamdam, cujus species supra solem splendebat, ornatam supra omnem humanum sensum, quae venit et stetit ante lectum meum, et pulsavit me in latere. Expergefactus vero, video eam in veritate stantem, et aestimavi eam esse mulierem; figura igitur crucis signatus, dixi ei: Quae es tu? et quomodo ausa es intrare super me dum dormirem? Habebat et coronam de olivarum ramis super caput suum. Tunc illa hilari vultu et subridendo labiis dicit mihi: Ego sum [Col. 0345C] prima filiarum regis. Cumque haec audissem, statim adoravi eam. Tunc dicit mihi: Si me possederis amicam, ego te ducam in conspectu imperatoris. Etenim nemo habet potestatem apud eum, sicut ego. Ego quippe feci eum in terris hominem fieri et salvare homines. Et haec dicens, disparuit. Ego vero in memetipsum reversus, intellexi visionem, et dixi: Credo, Compassio ac Eleemosyna est, et ideo habet in capite ex olivae foliis coronam. Etenim veraciter compassio et benignitas erga homines Deum carne vestiri fecit. Statim ergo vestivi me, et nullum domus meae excitans, in ecclesiam abii. Erat enim jam aurora. Et cum irem obviam fratri frigore vexanti ⁜ (26) , expoliavi me indumento caprino, et dedi ei, dixique intra me: Ecce in hoc sciam si utique [Col. 0345D] vera est visio quam vidi, an daemoniaca. Et veritate testante, nec dum ecclesiam comprehenderam, et subito obvians mihi quidam, albis indutus vestibus, dat mihi ligaturam ⁜ (27) centum numismatum, dicens: Accipe haec, frater, et dispensa ut vis. Ego autem prae gaudio statim haec suscipiens, reversus sum, volens reddere ei ligaturam illam, quasi nihil indigens, et amplius non vidi aliquem. Tunc dixi mihi: Veraciter non erat phantasia. Ex illa ergo hora saepe dabam aliquid fratribus, et dicebam: Videbo si mittat Deus mihi, ut dixit, centupla. Et cum tentassem Dominum, malefaciens, et satisfactus essem diversis modis per eas res, dixi: Cessa, misera anima, tentando intentabilem. Tot igitur certitudines [Col. 0346A] habente ex Deo humili 183 anima mea, hi increduli fortasse hodie venerunt, et me in diffidentiam secum cadere hortabantur.

CAP. VIII.—Adhuc ⁜ (28) existente eadem populi multitudine in civitate, quidam peregrinorum videns tantam ejus compassionem, voluit tentare eum; et indutus vestimenta vetera, adiit eum, euntem ad visitandos qui in nosocomio jacebant. Bis enim per hebdomadam vel ter ibat illuc. Et dicit ad eum: Miserere mei, quoniam captivus sum. Dicit datori: Da ei sex numismata. Deinde cum haec accepisset, vadit et mutat habitum, et obviat ei aliunde, et procidit ei, dicens: Miserere mei, quia coarctor. Dicit denuo patriarcha datori: Da ei sex nummos aureos. Cum ergo isset, dicit ille distributor ad aurem illius patriarchae: [Col. 0346B] Per orationes tuas, domine, idem ipse accepit secundo. Fecit vero seipsum patriarcha tanquam nesciret. Venit itaque tertio iterum accipere, et tetigit dator patriarcham qui aurum ferebat, significans quod ipse esset. Tunc respondit ei Dei amicus, ille veraciter misericors: Da ei duodecim numismata, ne forte Christus meus sit, et tentet me.

CAP. IX.—Nauclerus quidam peregrinus damna pertulit; et accedens hunc beatum virum, rogabat eum multis lacrymis, ut compateretur ei, sicut et omnibus aliis. Praecepitque eum accipere quinque libras auri. Cumque accepisset has, abiens emit enthecam ⁜ (29) , et misit in navim. Mox accidit ut extra pharum ⁜ (30) naufragium pertulisset; navim vero non perdidit. Accessit iterum ad eum, de bona ejus [Col. 0346C] voluntate praesumens, et dixit: Miserere mei, ut Deus mundi misertus est. Cui ille patriarcha dixit: Crede, frater, nisi miscuisses pecuniae ecclesiae illas pecunias quae tibi remanserant, nullatenus naufragium pertulisses. De malis enim habuisti eas, et perditae sunt cum eis et quae fuerunt ex bonis. Verum praecepit denuo dari ei decem libras auri, denuntians ei ne commisceret eis alias pecunias. Emens praeterea enthecam, et navigans uno die, vento valido flante, projectus est in terram; et omnia perdidit, et ipsam navem, et non sunt salvatae nisi animae tantum. Voluit ergo prae confusione et angustia idem nauclerus necare seipsum; sed Deus qui semper saluti hominum providet, revetavit hoc beato patriarchae. Et cum audisset quod acciderat ei, nuntiat [Col. 0346D] ei venire ad se nihil omnino dubitans. Tunc aspersit se pulvere, et tunicam scindens, indecenter accedit ad eum. Cumque vidisset eum in tali habitu ille sanctus, redarguit eum, et dixit: Misereatur tui Dominus benedictus Deus. Credo ei quod ab hodierna die nequaquam naufragium incidas, usquequo moriaris. Hoc vero tibi contingit, eo quod et ipsa navis tua ex injustitia esset possessa. Mox ergo jussit tradi ei unam magnam navim, plenam frumento viginti millium modiorum, de illis navibus quae sanctissimae ecclesiae subjectae ministrabant. Quam recipiens, exiit Alexandria; et affirmabat ipse nauclerus, asseverans: Viginti diebus ac noctibus vehementi vento navigavimus, non valentes omnino scire quo issemus, [Col. 0347A] neque per stellas, neque per loca, excepto quod gubernator videbat illum patriarcham secum tenentem temonem, et dicentem sibi: Ne timeas, bene navigas. Igitur post vigesimam diem apparuimus in insulis Britanniae; et descendentibus nobis in terram, invenimus illic famem magnam. Cum ergo dixissemus primo civitatis, quod frumentum in navi portaremus, dixit: Bene Deus adduxit vos. Quidquid vultis, eligite; aut per singulos modios numisma unum, aut ejusdem ponderis accipite stannum. Elegimus itaque dimidium sic, et dimidium sic. Rem autem vadit dicere sermo, inexpertis munerum Dei incredibilem quidem et sine fide, his vero qui experientiam miraculi ejus habent, credibilem atque acceptam. Navi praeterea Alexandriam cum gaudio reversa quievimus [Col. 0347B] in Pentapoli ⁜ (31) ; et asportavit nauclerus de illo stanno, ut venumdaret illud. Habebat enim illic antiquum socium in negotiis petentem ex eodem stanno. Dat ei in sacco quasi quinquaginta libras. At ille volens probare speciem si bona esset, solvit il lud in igne, et invenit argentum purum. Putavitque se esse tentatum, et retulit ei saccum dicens: Deus indulgeat tibi. Nunquid invenisti me impostorem erga te, quia tentando argentum pro stanno dedisti mihi? Expavescens vero de sermone illo nauclerus, dicit: Crede, ego pro stanno illud habeo. Si vero ille qui fecit de aqua vinum, (Joan. II) , ipse per orationes patriarchae fecit et stannum argentum, nihil mirum. Et ut satisfias, veni ad navim, et videbis caetera istius metalli socia, quod accepisti. Ascendentes [Col. 0347C] itaque, invenerunt stannum argentum optimum factum. Et non est peregrinum miraculum, o philochristi. Qui enim quinque panes multiplicavit (Joan. VI) , et rursus aquam Aegypti transmutavit in sanguinem (Exodi VII) , et virgam in serpentem transmutavit, et transtulit flammam in rorem (Dan. III) , facilius et hoc tam gloriosum miraculum operatus est, quatenus et famulum suum 184 ditaret, et nauclero misericordiam suam praestaret.

CAP. X.—Descendente sanctissimo isto viro aliquando in ecclesiam Dominico die, accessit ad eum homo, qui multas possederat facultates: et fures ingressi domum ejus, despoliaverunt eum usque ad stramentum; et cum multa quaestio esset facta, et non invenisset qui haec perpetraverant, compulsus [Col. 0347D] est multa nimis paupertate, deprecari cum magna reverentia sanctissimum illum patriarcham, dicens ei et calamitatem suam. Misertus ergo illius multum (fuerat enim ex clarissimis et magnis principibus) dicit ad aurem illius cui aurum creditum erat, ut daret ei quindecim libras auri. Cum autem has daturus abiret, apprehendit consilium logothetae ⁜ (32) et oeconomi; et ex diabolica operatione invidentes, non dederunt ei nisi quinque libras. Cum ergo reverteretur de collecta ⁜ (33) idem honorabilissimus archiepiscopus, dat ei in scriptis mulier vidua habens unicum filium, notitiam xenii ⁜ (34) quinque centenariorum auri. Cum autem suscepisset, et honorabile secretum dimisisset, convocavit dispensatores, [Col. 0348A] et dixit eis: Quot libras dedistis illi qui ad me accessit? Qui dixerunt: Domine, ut jussit sacratissima sanctitas vestra, quindecim libras. Cum autem cognovisset per inhabitantem in se gratiam, illos esse mentitos, adducit eum qui acceperat, et interrogavit eum quid accepisset? Illo vero dicente quinque libras, proferens de honoranda manu sua ille sanctus pittacium ⁜ (35) , quod sibi traditum fuerat, dixit eis: A vobis exquirat Deus et illa alia decem centenaria, quoniam si dedissetis quindecim libras, ut dixit humilitas mea, qui attulit quinque centenaria, quindecim daret. Et ut certos vos faciam, mittens adducam quae has attulit. Et mittens duos venerabiles viros, ut accersirent reverendam feminam, quae in baptisterio pittacium ei porrexerat, cui et indicat, dicens: [Col. 0348B] Benedictionem, quam Deus sibi offerendam misit in cor tuum, ferens tecum, veni ad humilitatem meam. Quae cursim surgens, apprehendit vestigia sancti viri una cum quantitate auri. Cum ergo suscepisset ille patriarcha oblationem, et orasset super eam, et super filium ejus sufficienter, dixit: Obsecro te, nonna ⁜ (36) , haec tantum voluisti dare Christo, an aliud aliquid? Cum autem sensisset deiferum, illud quod fecerat cognovisse, tremore compressa, dixit: Per sanctas domini mei orationes, et sanctum meum Mennam ⁜ (37) , quindecim centenaria scripseram in pittacio; et ante unam horam cum starem in synaxi, ut darem hoc tibi Domino meo, dissolvens illud, importune legi. Ego enim indigna ancilla tua scripsi hoc propria manu, et inveni decem [Col. 0348C] deleta a seipso. Tunc stupefacta intra memetipsam, dixi: Utique non est voluntas Dei ut dem nisi quinque. Dimittente autem patriarcha reverendam illam feminam, ceciderunt ad pedes ejus dispensatores, qui trangressi sunt voluntatem ejus, petentes indulgentiam, et affirmantes nihil tale se ulterius acturos fore.

CAP. XI.—Intuens Niceta patricius ⁜ (38) hujus viri virtutibus pleni magnanimitatem, et sine parcitate manum expansam, et tanquam ex fonte jugiter omnibus praestantem, instinctu quorumdam diabolum imitantium, subit ad sanctum, et dicit ei: Regnum arctatur, et pecunia eget. Jam, quia sine parcitate erogantur, quae deferuntur tibi pecuniae, da eas imperio, da eas in publicum saccellum. Ille vero de hoc [Col. 0348D] quod dictum fuerat, imperturbatus manens, dicit ad eum: Non justum est ut arbitror, domine patrici, ea quae super coelesti Regi oblata sunt, terrestri dare. Si vero et omnino tale aliquid judicasti, crede, humilis Joannes ex eis nummum non dabit tibi; sed ecce sub humili lectulo meo est apotheca Christi, ut volueris fac. Surgens itaque statim patricius, vocat de suis hominibus qui portare deberent, et imponit super eos pecunias totas, non relinquens ex eis nisi unum centenarium. Et cum descenderent qui portabant hujusmodi pecuniam, ascendebant quidam alii portantes pusillas lagunculas, habentes pecunias missas patriarchae de Africa, superscriptas alias quidem MEL OPTIMUM, alias autem MEL SINE FUMO. Cum [Col. 0349A] ergo descendens patricius legeret superscriptiones lagenarum, insinuat patriarchae ut sibi mitteret de tali melle, quo ad opus suum uteretur. Noverat enim eum mali esse immemorem. Ascendente igitur qui lagunculas habebat creditas, et responsa reddente, et indicante pecunias esse pro melle in vasis, statim vere mitis pastor misit ei unam lagunculam, superscriptam MEL OPTIMUM, faciens ei et pittacium, continens ita: «Dominus qui dixit: Non te deseram neque derelinquam (Hebr. XIII; Jos. I) , sine mendacio est; et Deus verus; idcirco Deum, qui omnibus escam et vitam praebet, homo corruptibilis constringere non potest. Vale.» Praecepit autem abeuntibus et portantibus lagunculam, ut dicerent ei ut ante se faceret eam aperiri, et dicerent ei quod omnes [Col. 0349B] quas viderat deferri lagunculas pecuniis essent pro melle repletae. Contigit 185 ergo sedente eo ad mensam, ut nuntiaretur adesse eos qui lagunculam portabant, et pittacium patriarchae. Ascendentibus itaque eis, cum vidisset unam tantum lagunculam, dixit eis patricius: Dicite ei: Credo, domine, magnam iracundiam adversum me retines, nam unam solam non mitteres mihi. Tradito autem pittacio eodem, et bullam ⁜ (39) dissolventibus, et evacuantibus coram omnibus pecuniam, agnovit et reliquas lagunculas, quas vidit, similiter plenas esse. Cum ergo legisset quod homo corruptibilis Deum constringere non posset, compunctus de sermone, dixit: Et vivit Dominus, neque Niceta constringet eum, homo etenim et ipse peccator et corruptibilis est. Et relinquens [Col. 0349C] mox prandium, et sumens secum quotquot pecunias ab honorando Patre abstulerat, et lagunculam quae ab eo transmissa fuerat, et de suo centenaria tria, apprehendit honoranda ejus vestigia, nullo in obsequium proprium sumpto; sed in humilitate multa ascendens, rogabat eum, quasi aliis accusantibus motum, indulgentiam a Deo exposceret, satisfaciens ei quod etsi poenitentiam ei daret, prompte hanc susciperet et custodiret. Admirans autem archiepiscopus velocem viri conversionem, nihil de commisso conquestus est, sed et magis consolabatur eum verbis consolatoriis. Talis autem amborum confirmata est ex tunc a Deo charitas, ut compater supradicti fieret patricii.

CAP. XII.—Qui Abraham in hoc quod expediebat [Col. 0349D] tentavit, ut ejus fidem soli Deo cognitam universus mundus discens imitaretur (Gen. XXII) , tentavit et memorabilem istum Joannem. Modus autem illius tentationis forma utilitatis sanctis ejus ecclesiis exstitit. Est autem forma haec: Inaestimabili multitudine fugientium a Persis, sicut jam dictum (Supra c. 6) , et adveniente Alexandriam, et sterilitate multa ciborum facta, eo quod non subiret fluvius Nilus secundum consuetudinem, et auro cuncto erogato quod possederat patriarcha, misit, et mutuo accepit a multis philochristis circa decem centenaria. Et his iterum consumptis, et adhuc fame manente, et de caetero mutuum dare ei nullo volente, sed omnibus pertinaciam famis timentibus, et necessitate [Col. 0350A] compresso eorum qui ab eo alebantur, et in multa cura et oratione beato perseverante, sensit quidam civitatis habitator eam quae circumdederat sanctissimum illum ariditatem et omnimodam egestatem: bigamus existens, desiderat diaconus sanctae ecclesiae fieri. Et per necessitatem quae sanctum undique circumdederat, volebat suadere ei ut eum consecraret; fecitque ei deprecationem, continentem ita (in facie quippe ei non audebat tale aliquid dicere): «Sanctissimo et ter beato Patri patrum Joanni vicario Christi, deprecatio et postulatio a Cosma ⁜ (40) indigno servo servorum sanctitatis vestrae. Ediscens, sanctissime domine, quae obtinet honorandum caput tuum secundum permissionem Dei, imo pro peccatis nostris, escarum penuriam, non justum existimavi [Col. 0350B] servus tuus, in refectione conversari, domino meo in subtilitate ⁜ (41) manenti. Sunt igitur indigno servo tuo frumenti ducenta millia modiorum, et auri librae centum octoginta, quas rogo dari Christo per te dominum meum: tantum ego indignus in ministerio vestri diaconatu frui merear, ut per talem cum te domino sancti altaris ministrationem, emundet a peccatorum meorum luxuria. Dicit enim vere Dei praedicator sanctus Apostolus, quoniam ex necessitate et legis translatio fit (Hebr. VII) .» Haec suscipiens divinitus sapiens, et virum advocans, ait ad eum: Tu es qui preces nobis per notarium tuum et filium misisti? Quo dicente: Etiam, domine, misit omnes foras beatus et misericordissimus, nolens coram omnibus hunc confundere, et coepit dicere ad [Col. 0350C] eum: Oblatio quidem tua valde justa et tempori necessaria, sed maculosa est; et nosti quod in Lege ovis sive parva, sive magna, nisi immaculata esset, non in sacrificium offerebatur (Levit. XXII) ; et ideo ad sacrificium Cain non respexit Deus (Gen. IV) . Quoniam vero dixisti, frater, quod ex necessitate et legis translatio fiat, de lege veteri hoc dicit Apostolus; nam quomodo ait frater Domini Jacobus, quod quicunque observaverit totam legem, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II) ? De fratribus vero meis egenis et de sancta Ecclesia, Deus qui eos nutrivit ante quam ego et tu nasceremur, ipse et nunc nutriet eos; tantum, si sermones ejus illaesos custodierimus. Ille enim qui tunc quinque panes multiplicavit (Joan. VI) , potest et decem horrei mei [Col. 0350D] modiis benedicere. Quapropter illud dico ad te, fili, quod in Actibus apostolorum dictum est: Non est tibi portio neque haereditas in hac parte (Act. VIII) . Cumque hunc tristem et sine effectu dimisisset, nuntiatur ei duas Ecclesiae magnarum navium ad terram esse submissas, quas miserat in Siciliam propter frumentum. Hoc autem audiens ille beatus, cadens in terram, gratias egit omnipotenti Deo, dicens: Gratias refero tibi, Domine, quoniam non permisisti servo tuo pecuniis vendere gratiam tuam. Vere inquirentes te, Domine, et sanctae Ecclesiae tuae regulas custodientes, 186 non deficient omni bono (Psal. XXXIII) .

CAP. XIII.—Quibusdam duobus clericis in culpam [Col. 0351A] cadentibus, hoc est, manum in alterutrum injicientibus, hos excommunicavit canonice per aliquot dies. Horum quidem unus libenter suscepit increpationem, et cognovit culpam suam; alter vero malitiosus existens, gaudens praeceptum suscepit. Occasionem enim quaerebat miser, ne ingrederetur ecclesiam, sed licentiam haberet perseverandi in nefandis actibus suis. Irascebatur autem contra sanctum patriarcham, et quantum in se erat, minabatur ei nocere. Quidam vero dicebant, et ipsum esse qui prodiderat pecunias Ecclesiae ad patricium Nicetam (Sup., c. 11) , quas et rapuit manu, ut praescriptum est. Nuntiatum est igitur quod ille mali memor malitiam reservaret, et non rectam erga beatum hunc voluntatem haberet. Ille autem vere pastor, memor [Col. 0351B] dicti illius: Quis infirmatur, et ego non infirmor (II Cor. XI) ? et iterum: Vos qui potentes estis, debetis infirmitates impotentium portare (Gal. VI; Rom. XV) , voluit hunc accersire, et decenter admonere, et solvere eum ab excommunicatione; videbat enim lupum conantem rapere ovem. Dispensatione vero Dei actum est ut innotesceret omnibus patriarchae immemor mali animus. Oblitus est accersire eum, et solvere ab excommunicatione. Cum ergo ad sanctum Dominicum diem pervenisset, et sancto altari astitisset ⁜ (42) , ut incruentum sacrificium offerret, jam diacono generalem orationem pene consummante, sanctum velum exaltaturo ⁜ (43) , in mentem malitiae immemoris venit; et statim divini praecepti recordans, asserentis: Si offers munus tuum ad altare, [Col. 0351C] et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum (Matth. V) , etc., intimat diacono facienti orationem, quam diaconus solitus facere erat, ut reinciperet a capite ⁜ (44) ; et si impleretur, iterum recapitularet, usque dum perveniat ejus sanctificatio. Finxit enim se, tanquam si eum ventris necessitas compulisset. Et veniens in honorabile cimiliarchium ⁜ (45) , misit statim fere viginti hebdomadarios, quaerentes jam dictum mali modi clericum ⁜ (46) . Intentio enim pastoris haec erat, ut educeret de ore leonis ovem. Deus vero, qui voluntatem timentium se facit, fecit prae manibus inveniri mox clericum. Et veniente eo, et veritati testimonium perhibente, prior patriarcha genu flexit, dicens: Indulge mihi, frater. Veritus [Col. 0351D] ergo illius honorabile pontificium, et eorum qui aderant praesentiam, magis vero timens judicium Dei, et horrens ne forte descenderet ignis de coelo eadem hora et consumeret eum, videntem honorandam illam canitiem humi jacentem, genu flexit et ipse, petens veniam et misericordiam. Et dicente patriarcha: Deus nobis omnibus indulgeat, surrexerunt et ingressi sunt ambo ecclesiam; et tunc cum multo gaudio et laetitia astitit sancto altari, cum munda conscientia valens dicere Deo: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Ita autem sana ex tunc et compuncta mente factus est lector ille, ut presbyterii consecratione potiri mereretur.

[Col. 0352A] CAP. XIV.—Deiferi quidam sanctorum Patrum ⁜ (47) dixerunt: Angelorum quidem est nullatenus litigare, sed in omnimoda et perpetua pace consistere; hominum vero est altercari quidem, sed statim reconciliari; daemonum autem est litigare, et totum diem transire inreconciliatos. Hoc propterea praefati sumus, amatores Christi, propter praesentem narrationem. Placuit huic aliquando nobili, una cum commemorato Niceta patricio, de quadam publica re altercari. Modus autem litigii erat talis; necessarium est enim dicere, cum sit animae utilis: Patricius quidem disponere volebat forum propter lucra publica; patriarcha autem id non patiebatur, pauperum in hoc procurans salutem. Multum ergo contra se secreto contendentes ⁜ (48) , et inflexibiles manentes, [Col. 0352B] recesserunt ambo ab invicem irati et irreconciliati. Erat autem hora quinta, et quidem patriarchae erat refragatio et amaritudo pro mandato Dei, patricii autem propter pecuniaria lucra erat. Tamen ait ille justus: neque pro rationabili, neque pro irrationabili occasione debet homo irasci. Adveniente ergo hora undecima, mandat per archipresbyterum una cum clero patriarcha patricio hoc dignum memoria verbum: Domine, sol ad occasum est. Cum autem hoc verbum ille audisset, non tolerans cordis sui ardorem, sed tanquam divino igne inflammatus, sancti sermone compunctus est, infectusque lacrymis statim totus factus est; et surgens, venit ad beatum hunc. Quem cum vidisset, ait: Bene venisti, fili Ecclesiae, obediens voci ejus (Ephes. IV) . Mittentibus [Col. 0352C] igitur ambobus metanoeam ⁜ (49) , et amplexantibus alterutrum, sederunt. Et aperiens os suum patriarcha, dixit: Crede mihi, domine, nisi quia vidi te valde tribulatum de hoc, jam non pigritarer ego venire ad claritatem tuam. Etenim Dominus et Deus noster ipse circuibat civitates et castella et domos, visitando homines. Omnibus autem humilitate summi sacerdotis aedificatis, et admiratione plenis, respondit 187 ad eum patricius: Crede, Pater, quia ulterius non capient aures meae eorum verba, qui litigiosas mihi suggerunt res. Tunc sapiens doctor dixit ei: Crede, fili et frater, si omnibus his voluerimus credere, multorum peccatorum erimus domini, maxime in tempore hoc, quando facti sunt multi hominum invicem odientes. Multoties enim et mihi suadere [Col. 0352D] tentaverunt hi qui suggerebant mihi dispositiones rerum; et cum facerem saepe finem, ut seductus fueram, postmodum alii quidam suggerebant mihi, quod fuerim deceptus in capitulo; cum ergo secundo et tertio hoc fuissem perpessus, dedi terminum mihimetipsi absque utrorumque parte, ne darem definitionem alio in capitulo. Quod si qui suggerebant mihi, mentirentur, ipsi poenam solverent, quam accusatus ferret, si contra eum calumnia veraciter fuisset injecta. Et ex eadem die improvide suggerere mihi contra aliquem omnino aliquid nullus jam ausum habet, quod deposco et moneo magnum decorem tuum, fili, similiter facere. Saepe enim et caedes injustas faciunt, qui sublimitatem creditam habent, [Col. 0353A] si fuerint verbis suasoriis commoti, et si sine cruciatu reciderint quae ad eos veniunt capitula. Et patricius tanquam a Deo jussus, pactus est ejus mandatum se custodire omni tempore illaesum.

CAP. XV.—Iste memorabilis habebat quemdam nepotem, nomine Georgium ⁜ (50) . Una itaque dierum faciens iste cum quodam civitatis tabernariorum rixam, conviciis ab eo severe affectus est: qui amare dolens, non solum quia publice, verum etiam quia a viliori inhonoratus esset, maxime vero, quia erat nepos patriarchae, subiit ad eum in conclavi, eo in secreto morante, flens vehementer. Cum autem hunc ita aestuantem et lacrymantem vidisset mitissimus patriarcha, interrogat causam detinentis eum anxietatis, scire hanc volens. Cumque ille non posset prae [Col. 0353B] amaritudine, quae circumdederat eum, exprimere sermonem, hi qui praesto fuerunt quando eum exhonorari a negotiatore contigerat, coeperunt recitare archiepiscopo causam: Et quia non debuerat, inquiunt, ita sanctitas vestra contemni, ut proprios suos ac propinquos a despectis exhonorari pateretur hominibus. Ille autem verus medicus, volens primo veluti emplastro quodam curare nepotis sui furiam, et tamen tanquam ferro incisionem et liberationem passionis, per sapientissimum os suum huic afferre, talibus verbis coepit exstinguere morbum, et dicere: Et omnino ausus est aliquis os aperire, et contradicere tibi? Crede, fili mi, patri tuo, quoniam faciam in eo hodie rem, ut tota Alexandria miretur. Cumque vidisset eum remedium recepisse, et tristitiam cunctam [Col. 0353C] projecisse, putantem videlicet quod ageret contra eum qui se contumeliis affecerat, et faceret eum flagellari per eum qui super forum erat constitutus, et variis pompis dehonestari, dicit ei, deosculans pectus ipsius: Fili mi, si ex veritate humilitatis meae nepos existis, praepara teipsum et flagellari, et convicia pati ab omni homine. Vera enim cognatio non ex sanguine et carne, sed ex virtute mentis agnoscitur. Confestim igitur accersivit eum qui super caupones erat constitutus, et praecepit ei ne ab illo caupone acciperet neque consueta sua, neque publica, neque pensionem ergasterii ejus. Et ipse enim sanctissimae Ecclesiae erat. Et omnes expavescentes immobilem longanimitatem ejus, intellexerunt esse hoc quod dixit: Quoniam faciam in eum rem, ut miretur tota [Col. 0353D] Alexandria, videlicet quia non solum vicissitudinem non reddidit, verum etiam pro ultione adjutorium impendit.

CAP. XVI.—Nuntiatum est aliquando huic beato, quod quidam clericorum malitiam in corde adversus quemdam reservaret, et irreconciliatus ei permaneret. Ille vero quaerebat hujus nomen et gradum nosse. In crastinum ergo die Dominico didicit hunc, Damianum quidem nomine, diaconem vero esse officio. Praecepit itaque archidiacono ut sibi, quando idem Damianus ad ecclesiam veniret, demonstraret. Igitur cum in crastinum statio Dominico die fieret, venit et diaconus ad stationem; et videns archidiaconus, ostendit eum patriarchae. Ob eam enim tantummodo [Col. 0354A] controversiam astabat tunc pontifex sancto altari; quid vero vellet facere, nulli credidit. Cum ergo venisset diaconus Damianus, ut susciperet ab eo sanctam communionem secundum proprium gradum, tenuit manum illius ille sanctus, et dixit: Vade prius reconciliari fratri tuo; et tunc veniens, digne suscipe immaculata, immemor malitiae, Christi mysteria. Reveritus ergo coram tanta multitudine clericorum contradicere illi, maxime in tali loco et in tali horrenda hora, spopondit hoc facere, et tunc de sanctis mysteriis dedit ei. Igitur ex tunc omnes clerici et laici custodiebant se, ne inter se malitiam retinerent, timentes ne et ipsos confunderet, triumpharetque quemadmodum et illum diaconum.

CAP. XVII.—Habebat quidem sanctissimus hic [Col. 0354B] vir scientiam divinarum Scripturarum; non autem 188 in sapientia sermonis, has tanquam ex inani gloria memoriter dicens, sed per eamdem ipsam operum actionem, et mandatorum observationem; et in secreto quotidiani consilii sui nullus sermo otiosus audiebatur, nisi forte ordinatio rei civilis exigeret, sed aut relationes sanctorum Patrum, aut scripturales quaestiones, aut dogmatica problemata, propter multitudinem nec nominandorum haereticorum qui regionem circumdederant. Si vero alicui aliquis detrahere inciperet, hunc patriarcha per alteram sermocinationem, ut sapiens, ingeniose removebat; et si iterum permaneret, nihil quidem ei dicebat; sed hunc annotans, praecipiebat hebdomadario ne sineret ulterius eum intrare cum his qui nuntiabantur, quatenus [Col. 0354C] per eum caeteros temperaret atque erudiret.

CAP. XVIII.—Definitionem autem et aliam, quam affectavit hic sanctus, non est justum postponere. Audiens quod postquam coronatus est imperator ⁜ (51) , nullus universi senatus et astantium exercituum antiquum memoriale aliquod nuntiet, sed mox hi qui dicuntur monumentorum aedificatores sumant quatuor vel quinque minutias marmorum pusillas de diversis coloribus, et ingrediantur ad eum, et dicant: Domine, quali metallo imperium tuum jubet fieri monumentum tuum; insinuantes videlicet ei quia tanquam homo corruptibilis et transitorius curam habeto tuae ipsius animae, et pie regnum dispone; imitabatur et iste beatus veraciter hanc dignam laude traditionem, et praecepit sibi monumentum aedificari, [Col. 0354D] ubi et reliqui praedecessores ejus patriarchae jacebant; imperfectum vero manere usque ad obitum suum, ut imperfecto existente, per celebrem festivitatem, assistente clero, ingredientes qui dicebantur studiosi ⁜ (52) , dicerent ad eum: Domine, monumentum tuum imperfectum est, praecipe ergo ut consummetur, eo quod nescias qua hora fur veniat (Matth XXIV) . Hoc autem faciebat ille sanctus ut ita fieret, volens imitationem bonam et post se futuris relinquere patriarchis.

CAP. XIX.—Domino ob multitudinem peccatorum nostrorum permittente, propria templa quae erant Jerosolymis, a percutiendis a Deo Persis cremari, discens hic sanctissimus patriarcha in multa [Col. 0355A] egestate esse sanctum Modestum patriarcham Jerosolymorum ⁜ (53) , ad horum relevationem et reaedificationem mittit ei numismata mille, et mille saccos plenos frumento, et mille legumina, mille libras ferri, mille restes siccatorum piscium, qui menomenae ⁜ (54) dicuntur, mille vascula vini, et mille Aegyptios operarios, mittens ei per litteras: «Da mihi veniam, vere Christi operator, nihil dignum templis Christi mittenti. Vellem enim, crede mihi, si esset conveniens, et ipse eo venire, et ipse operari in domo sanctae Christi resurrectionis. Verumtamen illud rogo honorandum caput tuum, ut nullatenus hoc imputes minimo nomini exiguitatis meae, sed hoc potius petas a Christo, ut ibi me conscribat ubi veraciter conscriptio beata consistit.»

[Col. 0355B] CAP. XX.—Arripit ille sanctus et hoc, bonum dico, videlicet quod infimo stratu recumberet, et vilibus operimentis in cellula sua uteretur. Quod cum audisset quidam possessorum civitatis, ascendens ad eum, et videns quod opertorio scisse et laneo tegeretur, transmisit ei coopertorium numismatum triginta sex, rogans multum eum ut eo cooperiretur ad memoriam, inquit, mittentis. Ille vero hoc suscipiens, propter multam viri postulationem coopertus est hoc una nocte, per totam pene noctem dicebat ad semetipsum, ut recitabant cubicularii ejus: Quis dicet, quod humilis Joannes (habebat enim semper verbum istud in ore) pallio triginta sex numismatum tegatur, et fratres Christi frigore necentur? Quanti sunt modo qui dentibus strident prae glacie? quanti sunt modo [Col. 0355C] qui psiathum ⁜ (55) habentes subtus dimidium, et supra dimidium, et non possunt extendere pedes suos, sed dormiunt ut glomus trementes ⁜ (56) ? Quanti in monte dormierunt incoenati, et sine lucerna, habentes duplicem cruciatum tam ex frigore quam ex jejunio? Quanti desiderant saturari de foliis olerum, quae projiciuntur de coquina mea? Quanti vellent tingere panem suum in zemate ⁜ (57) quod projiciunt coqui mei? Quanti cupiunt vel odorare vinum, quod funditur in cellario meo? Quanti sunt in civitate ista in hac hora peregrini, non habentes ubi hospitentur, et in foro jacent, fortasse et pluvia madefacti? Quanti, putas, habent totum mensem, vel etiam duos, non gustantes oleum. Quanti sunt qui non habent alterum vestimentum in aestate, et alterum in hieme, et [Col. 0355D] ita miseriis affliguntur? Tu vero exspectans etiam aeternam jucunditatem assequi, et vinum bibis, et pisces immanes devoras, et in cubiculis demoraris, modo autem cum omnibus malis et in coopertorio triginta sex numismatum te calefacis? Veraciter ita vivens et in tali laxatione conversans, non exspectabis illic praeparatis gaudiis frui, sed audies utique quod et dives ille audivit (Lucae XVI) : Recepisti 189 bona in vita tua, pauperes vero mala; nunc ergo consolantur, tu vero cruciaris. Benedictus Deus, humilis Joannes alia nocte non cooperietur illo. Justum est enim, et bene acceptum Deo, ut tegantur centum potius quadraginta quatuor fratres et domini tui, quam tu infelix. Venundabantur enim quatuor [Col. 0356A] rachanellae ⁜ (58) numismate uno. Mox ergo transmisit illud in crastinum, ut venundaretur. Et videns is qui obtulerat, emit illud triginta sex numismatibus, et rursus obtulit patriarchae. Cum vero in crastinum vidisset illud, emit hoc similiter, et rursus obtulit patriarchae, deposcens ut tegeretur ab eo. Cum autem tertio hoc fecisset, dicit ei gratulabundus ille sanctus: Videbimus quis deficiet, ego an tu. Erat enim opulentus valde, et suaviter quasi vindemiabat eum ille sanctus, paulatim ab eo multa auferens; et dicebat semper quod posset aliquis intentione dandi pauperibus exspoliare divites, et ipsum etiam hypocamisum ⁜ (59) ab eis benevole auferre, et non peccare, et maxime si sunt aliqui immisericordes et avari. Duo enim lucratur talis: unum quidem, quia animas [Col. 0356B] illorum servat; alterum autem, quoniam et ipse ex hoc mercedem non modicam habet. Attulit autem ad credulitatem verbi et testimonium verax, quod circa sanctum Epiphanium et Joannem ⁜ (60) episcopum Jerosolymorum factum est, quomodo sanctus Epiphanius per artem tulit argentum patriarchae, videlicet Joannis ejusdem, et dedit egentibus.

CAP XXI.—Dignum et congruum praedicto capitulo referebat semel coram omnibus iste sanctus, dicens: Habebam, inquit, quemdam ministrum in apotheca mea in Cypro, fidelem valde, et virginem usque ad obitum suum. Hic ergo narrabat mihi quia in Africa existente me facta est res hujusmodi: Permanebam enim, ait, cum quodam teloneario, divite vehementer et immisericordi. Semel ergo pauperibus [Col. 0356C] in hieme sedentibus ad solem, seque calefacientibus, coeperunt singuli domos eleemosynatorum collaudare, et pro eis orare per singulos eorum, similiter et domos eleemosynam non facientium vituperare. Inter quae venit in medium eorum et nomen senioris mei telonearii, et coeperunt singuli interrogare proximum: Vere tu, frater, accepisti aliquando de domo illa benedictionem? Et omnibus interrogantibus invicem, nullus inventus est accepisse aliquando de domo ejus aliquid. Dicit ergo unus ex eis: Quid dabitis mihi, et ego accipiam hodie ex eo benedictionem? Et facientibus cum eo pactum, venit et stat foris portam domus, exspectans quando ad domum suam reverteretur. Ex dispensatione Dei pervenerunt simul, ipse ingrediens portam, et animal [Col. 0356D] portans siligines a mancipio ⁜ (61) , causa prandii ipsius. Videns igitur egenum, non inveniens lapidem, per furorem arripit siliginem de clitella, et jactavit in faciem ejus. Ille vero suscepit eam, et abiit ut satisfaceret confratribus suis, quod ex eisdem manibus accepisset eam. Itaque post duos dies aegrotavit infirmitate ad mortem idem telonearius, et vidit in somnis seipsum rationem ponentem, et omnes actus suos super stateram appendere: in una quidem acie ⁜ (62) congregabantur Mauri quidam deformes, altera autem acies aliorum quorumdam erat candidatorum et terribilium specie. Qui nihil invenientes boni, ut et ipsi appenderent econtra adversum mala opera quae collecta erant a Mauris in acie ipsorum, [Col. 0357A] nimis tribulabantur et tristabantur, et mente consternebantur ad alterutrum, et dicebant: Ergo ne nihil habemus hic? Tunc dicit unus eorum: Vere nihil habemus, nisi unam siliginem, quam dedit ante duos dies Christo, et ipsam non voluntarie. Et mittentibus eis siliginem, aequalitas facta est. Tunc dicunt teloneario hi qui apparuerant ei candidati: Vade, et auge ad siliginem hanc, nam vere Mauri isti te apprehendent. Ejulans ergo, agnovit quae visa sunt ab eo non esse mendacia, sed veracia. Omnia vero quae a juventute sua commiserat, et quorum ipse erat oblitus, videbat Aethiopes illos congregare, et deportare ad libram, et dicebat: Vave ⁜ (63) , si una siligo quam jactavi per furorem ita profuit, a quantis malis se liberat qui dat in simplicitate sua [Col. 0357B] bona indigentibus? Et de caetero ita modestus et prudens atque summus eleemosynator factus est, ut etiam corpori proprio non parceret.

Contigit enim aliquando secundum consuetudinem procedere eum diluculo ad teloneum, et obviat ei nauta, qui a naufragio nudus ut natus est evaserat; et cecidit ante eum, rogans ut protectionem apud eum impetraret. Ille ergo putans quod egenus esset, exspoliavit se esophorium ⁜ (64) suum, quod illius melius erat, et dat ei, rogavitque eum ut hoc ipse vestiretur. Pergens vero ille et erubescens vestiri hoc, dedit illud venditori ut venumdaretur. Et cum recederet telonearius, vidit hoc suspensum, et tristatus est vehementer; et ascendens domum suam, nihil passus est gustare; sed claudens ostium conclavis [Col. 0357C] sui, 190 sedebat plorans et cogitans: Quia non fui dignus, inquit, ut mei memoriam haberet egenus. Cum ergo anxiaretur, obdormivit; et ecce vidit quemdam speciosum tamquam solem, ferentem crucem super caput suum et esophorium, quod dederat nautae, assistentem sibi et dicentem: Quid ploras, domine Petre? Hoc enim erat ei nomen. Ille vero dixit, ut ad Deum disputans: Quia, Domine, ex quibus largiris nobis, damus alicui, et in turpe lucrum vertunt accipientes. Tunc dicit ei: Cognoscis hoc? Et ostendit ei quia deintus vestitus esset ejus esophorio. Dicit ei: Ecce ego illo vestior, ex quo dedisti mihi hoc; et gratias ago voluntati tuae bonae, quoniam frigore affligebar, et tu cooperuisti me. Ad se ergo reversus, admiratus est, et coepit beatificare [Col. 0357D] egenos et dicere: Vivit Dominus, si inopes Christus meus sunt, non moriar, et fiam tanquam unus ex eis.

Accersito vero notario suo, quem et emerat, dicit ei: Secretum volo credere tibi; et crede, si propalaveris me, barbaris vendam te, aut si non audieris me. Dat vero ei decem libras auri, et dicit ei: Vade, et eme tibi negotium; et sume me, et duc in sanctam civitatem, et vende me cuilibet Christiano, et pretium da pauperibus. Notario autem recusante, dicit ei iterum: Quoniam si me non vendideris, ego vendam te barbaris, ut praedixi tibi. Obedivit ergo ei notarius; et pervenientibus eis ad sancta loca, invenit idem notarius amicum suum charum, fabrum argentarium, [Col. 0358A] qui damna inciderat. Ad locutionem vero venientibus ambobus, dicit ei notarius: Audi me, Zoile, et eme servum unum, quia habeo tam bonum, ut dicat homo quod patricius sit. Et audiens argentarius quod servum haberet, admiratus est, et dicit ei: Crede mihi, quia non possideo unde emere possim. Dicit ei rursum notarius: Accipe mutuum, et eme eum, multum enim est bonus, et benedicet tibi Deus per eum. Acquievit ergo ei, et emit eum sordidis vestibus indutum, numismatibus triginta. Relinquens autem eum notarius, abiit Constantinopolim, satisfaciens quod nulli hoc manifestaret, et quod de pretio nequaquam sibi retinendo aliquid defraudaret, sed hoc totum pauperibus daret. Ergo aliquando idem Petrus coquinam faciebat domino suo, aliquando [Col. 0358B] autem lavabat pannos ejus, nunquam aliquando in quolibet horum assuetus. Afflixit autem seipsum et jejunio multo. Cum vero vidisset se benedici dominus ejus super omnem benedictionem, dicit ei, verecundatus enormem ejus virtutem et humilitatem: Volo, humilis Petre, liberare te, et ut sis de reliquo frater meus. Ille vero noluit. Viderat autem eum frequenter convicia perferre, et percuti a conservis suis. Habebant autem eum tanquam amentem, ita ut et nomen ei imponerent Amentis. Quotiescunque ergo tribulabant, eum conservi sui, et dormiebat in tribulatione, apparebat ei qui in Africa illi apparuerat, vestitus esophorio ejus, tenens et illa triginta numismata in manu, dicens ei: Noli moestus esse, frater Petre, ego suscepi et pretium [Col. 0358C] tui, sed sustenta usque dum cognoscaris.

Post aliquod vero tempus, venerunt a patria ejus quidam argenti venditores, ut orarent ad loca sancta; et invitavit eos ad prandium dominus domini Petri; et cum ministraret, statim ille cognovit eos. Ipsi autem dum pranderent, coeperunt affigurare eum, et invicem ad aures dicere: Quam similat puer iste domino Petro teloneario. Ille vero occultabat, quantum poterat, vultum suum. Iterum ergo comedentibus eis, coeperunt dicere ad eum qui eos invitaverat: Vere putamus, res tibi magna evenit, domine Zoile; etenim, nisi erramus, publicam personam in ministerio tuo habes. Neque enim sciebant certius, quia erat de coquina et jejunio commutatus vultus ejus. Diu igitur considerantibus eum, dicit unus ex eis: [Col. 0358D] Vere dominus Petrus est, surgam et tenebo eum. Valde enim imperator audiens, tristatur de eo, quia dudum non comparuit. Foris itaque stans audivit haec; et ponens catinum a se, non est ingressus, sed recto cursu cucurrit ad portam. Erat itaque ei qui eum tunc habebat ostiarius mutus et surdus a nativitate, qui per nutum tamen aperiebat et claudebat. Festinans ergo servus Dei exire, dicit surdo et muto. Tibi dico in nomine Christi. Ille vero audivit statim, et dixit: Etiam, domine. Iterum vero ille ad eum. Aperi. Respondit mutus et surdus secundo: Ego, domine. Statim ergo surrexit, et aperuit ei. Et exeunte eo, subiit ostiarius, et clamavit coram omnibus gaudens et exsultans; quia audivit et locutus est, Domine, [Col. 0359A] Domine. Porro omnibus qui in eadem domo erant perterritis, quoniam audiebant eum loquentem, iterum dicit ille quondam mutus: Ille qui coquinam faciebat, exiit currens, sed videte ne forte fuga lapsus sit, magnus enim servus Dei est. Quando discebat, dixit mihi: Tibi dico in nomine Domini; et mox vidi de ore ejus exeuntem flammam, et tangentem aures meas; et statim audivi, et locutus sum. Et 191 exsilientes et sequentes eum cuncti, ulterius non viderunt eum. Tunc poenitentiam omnes agebant, qui in domo illa erant, et ipse dominus ejus qui Petrum emerat, quia in tali exhonorantia humiliassent eum, et maxime hi qui vocabant eum Amentem.

Hae sunt beatissimi a Deo honorati Joannis patriarchae [Col. 0359B] narrationes. Non solum enim de vita sua contentus erat volentem proficere aedificare, verum etiam de Deo acceptis et veracibus relationibus suis, et dicebat semper haec audientibus: Si proprio sanguini non pepercerunt quidam hominum, sed hunc dederunt in manus fratrum, imo Christi, quomodo putas nos cum alacritate et humilitate debemus de facultatibus nostris dare Christo et egenis atque pauperibus, ut recompensationem recipiamus a justo et mercedum redditore Deo, in illa timenda et horrenda retributionis die? Qui nunc seminat parce, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, id est, large et magnanimiter, multipliciter et metet (II Cor. IX) ; hoc est, bona illa haereditabit quae omnem mentem transcendunt.

[Col. 0359C] CAP. XXII.—Omnibus ergo rectis moribus iste sanctus adornatus, nec hoc carebat; valde enim diligebat eloqui de actibus sanctorum Patrum, et eorum qui eleemosynae cultores fuerunt. Unde cum una dierum recitaret de vita sancti Serapionis, qui vocabatur Sindonius, et inveniret eum (ut fertur) amictum suum dedisse egeno (Pallad., cap. 83) , et iterum paululum processisse illinc, et frigus patienti obviasse, et illi tunicam praebuisse, et quia nudus sedebat, tenens sanctum Evangelium; et interrogatus a quodam: Quis te exspoliavit, abba? demonstrans sanctum Evangelium, ait: Iste; et alio tempore hoc ipsum Evangelium vendidisse, et dedisse eleemosynam, et discipulo suo dicente: Abba, Evangelium ubi est? et illo dicente ad eum: Crede, fili, [Col. 0359D] qui dixit mihi: Vende quae habes, et da pauperibus (Matth. XIII) , ipsum vendidi et dedi eis, ut in die judicii habeamus fiduciam abundantiorem apud Deum; et quia alias iterum vidua mulier petisset ab eodem sancto Serapione eleemosynam, quoniam esuriebant filii ejus, et non habente eo aliquid omnino, tradidit se ei, ut venderet eum ad mimos Graecos, quos et Christianos fecit in paucis diebus.

Haec legens sanctus de sancto Serapione, stupefactus et miratus sancti industriam, totus lacrymis infectus vocavit omnes dispensatores proprios, legit et eis omnia de sancto Serapione, et dicit ad eos: Vavae, o philochristi, quid prodest homini colloquenti de actibus sanctorum Patrum? Credite mihi, [Col. 0360A] quia usque hodie putabam quod vel aliquid facerem, datis quas habere possum pecuniis; nesciebam autem quod et seipsos venderent, quadam compassione superati.

CAP. XXIII.—Semper quidem honorabat monachicum schema sanctus hic, et colebat et compatiebatur, ubi maxime aspiciebat monachum corporalibus utilitatibus angustatum. Habebat autem et hoc super multos praecipuum, quia accusationem qualemcumque, sive mendacem, sive veracem, non suscipiebat contra aliquem circumamictum monachico habitu. Semel enim evenit ex immisione quorumdam criminatorum, pertulisse eum aliquid tale: Quodam monacho gyrante in civitate cum puella una juvencula, et petente eleemosynam per dies aliquot, [Col. 0360B] quidam qui hoc viderant, scandalizati, et existimantes quod mulier ejus esset, attulerunt patriarchae contra eum querelas, dicentes: Propter quid, a Deo honorate, derogat talis angelicae monachicae vitae schemati, puellam quamdam habens mulierem? Mox ergo Dei famulus, putans prohibere contra Deum commissa peccata, tanquam qui ad hoc ab eo esset provectus, praecepit mulierem quidem flagellis caedi, et separari ab eo; ipsum autem verberari, et in carcere secreto recludi. Dum ergo cum omni celeritate jussio sancti in opus procederet, apparuit ei nocte per visum monachus, ostendens ei dorsum suum putrefactum (non parcentes enim ceciderant eum Ecclesiae defensores) dicens ei: Ita placet tibi, domine patriarcha; hac una vice errasti ut homo; crede [Col. 0360C] mihi, quia de proximo est vita et mors. Et haec dicens, discessit ab eo. Mane autem facto, recordatus est ille beatus visionis nocturnae, et sedebat super lectum suum moestus; mittitque statim, et convocat per cancellarium suum monachum de loco in quo erat reclusus, cogitans intra se beatus ille patriarcha si similis esset illi qui nocte sibi apparuerat. Cum ergo venisset cum labore multo (neque enim propter plagas moveri poterat), cumque vultum ejus vidisset patriarcha, remansit sine voce immotus, non valens loqui: sola autem manu sua innuit ut sederet prope se in lectulo suo. In semetipsum vero reversus et signatus, rogavit monachum, praecinctum linteo, ut sine verecundia despoliaret se, quatenus videret dorsum ejus, si ita esset sicut et in somnis [Col. 0360D] viderat. Vix ergo suasus ut id ageret, despoliavit se. Cum vero despoliaretur ut monstraret dorsum suum viro sancto, per admirandum Dei 192 consilium solutus est quo erat indutus amictus, et cecidit in terram, et viderunt eum omnes esse eunuchum. Sed quia recens erat, nulli hoc existebat manifestum. Videntibus ergo eum omnibus et sancto pontifice, et maxime dorsi ejus perniciosa verbera, mittens mox, segregavit illos qui hunc inconsiderate tractaverunt. Venerabilissimo autem monacho complura rationabatur, in ignorantia dicens se in eum peccasse, et in Deum verum. Et in hoc admonebat eum ille sanctus: Non, inquit, o fili, ita sine custodia in civitatibus conversari oportet eos qui sancto [Col. 0361A] angelico vestro indumento circumamicti sunt, maxime et feminam circumducere ad scandalum aliorum videntium. Tunc monachus cum omni humilitate rationem reddebat sancto, dicens: Crede, domine, non mentiar. Gazae eram ante paucos dies; et exeunte me de civitate, ut venirem et salutarem sanctum abbatem Cyrum ⁜ (65) , obviavit mihi haec bene visa puella foris portam, vespere incumbente; et accurrens ad pedes meos, rogabat ut mecum ambularet. Dicebat enim se Hebraeam esse, et velle fieri Christianam; et coepit eadem narrare verbis horribilibus, ut non permitterem perire eam. Timens itaque ego judicium Dei, sumpsi eam, aestimans quod non immitteret tentationem Satanas spadonibus. Nesciebam vero quod nemini parcat. [Col. 0361B] Igitur venientibus nobis, sanctissime Pater, et orationem perficientibus, baptizavi eam ad sanctum abbam Cyrum, et gyrabam cum ea in simplici corde, exposcens modicum sumptum, quatenus introducerem eam in monasterium. Cum haec audisset patriarcha, dixit: Papae! quot absconsos servos habet Deus, et nescimus nos humiles? Et enarrabat his qui praesto erant visionem quam viderat nocte de eo. Et protulit patriarcha centum numismata de manu, daturus ei: Dei autem amicus ille vere monachus, non passus aliquid accipere ex eis, dignum memoria verbum ad patriarcham locutus est, dicens: Ego hoc non postulo, domine; monachus enim si fidem habet, horum non indiget. Si autem horum eget, fidem non habet. Quod maxime amplius satisfecit [Col. 0361C] omnibus qui audierant quod servus Dei iste monachus esset. Genuflexit igitur patriarchae, et exiit in pace. Extunc igitur plus honorabat et hospitio recipiebat monachos, et bonos aestimatos et malos: et aedificabat mox xenodochium seorsum, et appellavit hoc Receptaculum omnium monachorum.

CAP. XXIV.—Mortalitate aliquando civitatem comprehendente, ibat et ipse sanctus, ut videret funerum obsequia. Valde enim dicebat hoc esse proficuum, et sepulcrorum considerationem. Multoties vero assidebat et his qui, morituri, vexationem in exitu animae patiebantur; et ipse eorum oculos propriis manibus claudebat, memoriam habere ex hoc sempiternam volens, et curam proprii exitus. Praecipiebat autem et collectiones pro defunctis impigre [Col. 0361D] ⁜ (66) et sine dubio perficere. Etenim dicebat quia ante paucum tempus captivus ductus est ad Persas quidam, et descendens in Persidam, retrusus est in carcerem qui appellabatur Lethe, hoc est, oblivio. Quidam ergo fugientes illinc, venientesque in Cyprum, et interrogati a parentibus illius, si forte vidissent eum, respondentes dixerunt eis, quia nos propriis manibus sepelivimus eum. Non autem erat iste de quo interrogabant eos, sed alius indissimiliter eum similans. Dixerunt vero eis et mensem, et diem obitus ipsius. Illi vero tanquam pro mortuo faciebant ei tres collectas per singulos annos. Post quatuor itaque annos venit in Cyprum, fuga lapsus a Persis. Dicerunt ergo ei sui: Vere, frater, nos audivimus [Col. 0362A] quod mortuus esses, et memoriam tui faciebamus ter in anno. Cum ergo audisset quod in anno ter facerent pro eo memoriam, interrogat eos in quo die, et in quo mense haec celebrarent. Et illis dicentibus, sanctis Theophaniis, et Dominica sancta atque sancta Pentecoste ⁜ (67) , dixit ille: Quia tribus istis temporibus anni veniebat quidam candidatus ut sol, et dissolvebat me a vinculis ferreis et a custodia; et movebar deambulando tota die, et nemo recognoscebat me, et in crastinum inveniebar vincula ferrea portans. Dicebat igitur sanctus episcopus quia ex hoc discimus habere dormientes quietem, quando pro eis collectas facimus.

CAP. XXV.—Quod in Actibus apostolorum audivimus factum (Act. IV) , hoc frequenter et huic compatientissimo [Col. 0362B] accidebat. Videntes enim multi indesinentem ejus et inscrutabilem circa gentes compassionem, movebantur multoties ad vendenda multa de substantiis suis; et ferentes, praebebant Dei devoto ministro. Unde et quidam veniens una dierum, offerebat ei septem libras auri et dimidiam, satisfaciens sancto, quod non possideret aliud aliquid in auro. Petebat autem ab eo cum multis genuflexionibus ut oraret quatenus Dominus Deus filium ejus salvaret. Habebat enim unum solummodo filium quasi annorum quindecim, ut reduceret navim ejus cum bono ab Africa, illuc enim abierat. Accipiens igitur summus sacerdos quantitatem auri de manu ejus, 193 miratus est eum tam esse magnanimum ad offerendam totam quantitatem auri quam possidebat. [Col. 0362C] Oravit quidem ei ⁜ (68) et in facie multum, et sic eum dimisit. Tamen propter ejus multam fidem, posuit subtus sanctam mensam ligaturam quantitatis auri patriarcha in oratorio cubiculi sui, et synaxim fecit statim perfectam super eam pro illo qui hanc obtulerat, satis abundeque Deum rogans quatenus et filium ejus salvaret, et navem cum salute reduceret, secundum quod fuerat postulatus ab illo. Necdum ergo triginta transactis diebus, defunctus est filius hominis illius qui obtulerat septem libras et dimidiam patriarchae; et in tertia die mortis pueri, recepit et navim suam ab Africa, in qua erat et frater germanus, ejusdem viri creditor. Et veniens juxta Pharum, retulit quomodo navis naufragium pertulit, et perdiderit totum quo erat plena, et quod non essent salvatae nisi [Col. 0362D] animae, et una scapha vacua. Cum ergo et hunc casum didicisset evenisse sibi dominus navis et pater pueri, secundum verbum Prophetae, paulo minus in inferno habitavit anima ejus (Psal. XCIII) ; nondum enim tribulatione filii sui exstincta, comprehendit eum et navis; relata sunt itaque omnia quae acciderant ei patriarchae, et pene plus quam is qui haec perpessus fuerat in tristitia morabatur, maxime propter filium ejus unicum. Nesciens ergo quid faceret, rogat misericordissimum Deum, ut consolaretur virum immensa pietate sua. Convocare enim eum, et consolari in facie sanctus erubescebat: verumtamen mandavit ei ut nullatenus desperaret; neque enim sine justo judicio Deum facere aliquid, sed omnia in hoc quod expedit, [Col. 0363A] quod nos ignoramus. Ergo ut non perdat mercedem, quam fecit in septem et dimidia libra auri, et fidem quam possidebat circa sanctum patriarcham; jam vero ut et nos in tentationibus, quae nobis eveniunt, quando aliquid boni fecerimus, imperturbati et gratias referentes ad Deum permaneamus; vidit in somnis jam dictus vir philochristus postera nocte quemdam, quasi in habitu sanctissimi patriarchae, dicentem sibi: Ut quid tribularis, frater, et moerore dissolveris? Nonne tu me rogasti ut peterem a Deo, ut salvus fieret filius tuus? Ecce salvus factus est. Crede mihi, si viveret, pravus et immundus homo fieret. Et de navi tua, vere, nisi Deus placaretur pro bono quod fecisti parvitati meae, sententia erat data, quatenus tota, ut jacet, cum animabus in profundum [Col. 0363B] pergeret, et perderes fratrem tuum. Sed surge, et glorifica Deum, qui dedit tibi eum, et salvavit filium tuum mundum de hoc saeculo vano. Evigilans itaque vir, invenit cor suum consolatum, et universam tristitiam ejus ejectam; et indutus vestimenta sua, venit cursim ad honorabilissimum patriarcham, et jactat se ad pedes ejus, gratias agens Deo et ei, et narrans visionem quam viderat. Quam audiens justissimus, dixit: Gloria tibi, benigne et misericors Deus, qui et deprecationem peccatorum exaudis. Iterumque ad hominem dixit: Nequaquam, o fili, gratiam hanc orationi meae ascribas, sed Deo et fidei tuae, haec enim omnia ista impetrare valuit. Erat enim valde humiliter sentiens sanctus, verbis scilicet atque prudentia.

[Col. 0363C] CAP. XXVI.—Pergebat aliquando hic beatus ad visitandos pauperes, in locum qui dicitur Caesarium; illic enim eis fecerat quasi tholos ⁜ (69) quosdam prolixos, ligneis tabulis pavimento strato ad requiescendos eos, et simul cum storeis et rachanis ⁜ (70) per totam hiemem, cum quodam episcoporum eorum qui cum eo erant, amatore pecuniae, passibili modo presso. Dixitque beatus patriarcha ad eum: Ama ac honora, frater Troile, fratres Christi; hoc enim ei erat nomen. Nuntiaverunt enim quidam patriarchae quod triginta libras auri portaret in ipsa hora domesticus ejusdem episcopi Troili, ut emeret speciem argenti anaglyphi, gratia mensae suae. Episcopus autem tanquam veritus sermonem patriarchae, imo ad horam calefactus, singula dari omnibus fratribus praecepit [Col. 0363D] ei qui triginta libras illas portabat. Celeriter ergo hujusmodi auri quantitas erogata est. Recedentibus itaque utrisque, patriarcha scilicet, et qui invitam (ut ita dicam) eleemosynam fecerat, episcopo Troilo in propriis episcopiis velut quaedam amens et animae periculosa in eum cogitatio irruit, propter pecuniarum dationem; horroris et amoris pecuniae, et crudelitatis et negligentiae genimen eum sequebatur, febre extra naturam mista, propter quod aegrotus invitus in lectum cecidit. Hebdomadario ergo a sanctissimo patriarcha ad eum veniente, et ad mensam ejusdem patriarchae eum invitante, recusavit, frigore enim et febre se vexari pro quadam causa dicebat. Igitur cum hoc audisset patriarcha, mox agnovit causam, [Col. 0364A] quia propter exitum viginti librarum, infirmatus est ille invitus eleemosynator. Erat enim (ut praedictum est) valde immisericors, et amator pecuniae. Non sufferens ergo beatus se quidem super mensam reficere, illum autem super lectum cruciari graviter, pervenit celeriter ad eum 194 ille vere sine superbia, et dixit ad eum hilari vultu: Fac charitatem, fili Troile. Aestimas quod in veritate dixerim tibi fratribus hujuscemodi dare? crede mihi, per jocum dixi tibi dare. Ego enim volui praestare eis singula numismata propter sanctam festivitatem; sed quia non habebat distributor meus secum sufficientem quantitatem, hujus rei gratia mutuam dedisti eam mihi, et ecce attuli tibi illas triginta libras. Ut vero vidit quantitatem episcopus in honorabili manu sapientis [Col. 0364B] existentis medici et pastoris, febris quidem subito disparebat, frigus etiam recedebat, fortitudo quoque et corporis ejus calor ad eum revertebantur; ut ex hoc non posset latere hanc esse causam repente comprehendentis eum commutationis. Suscipiens ergo aurum ab honorandis manibus patriarchae, et nihil omnino contradicens, exspectabat ab eo patriarcha conscriptionem abrenuntiationis mercedis earum quae datae sunt triginta auri librarum. Fecit autem hoc cum gaudio Troilus episcopus, scribens propriis manibus ita: Deus, domino meo Joanni beatissimo patriarchae hujus Alexandrinorum magnae civitatis, da mercedem triginta librarum quae data sunt tibi, quoniam ego recepi mea. Hoc scriptum itaque sanctus accipiens, sumpsit secum et eumdem [Col. 0364C] episcopum ad prandium, ut enim jam dictum est, statim sanus factus est. Volens ergo mercedis redditor Deus corripere eum, simul autem et ad miserationem contribulatorum et compassionem erigere, ostendit ei eadem die dormienti post prandium patriarchae in somnis, qua mercede privatus esset. Vidit enim (ut ait) domum, cujus pulchritudinem atque magnitudinem non potest ars hominum imitari, et januam hujus totam auream, et super januam titulum conscriptum: MANSIO AETERNA, ET REQUIES TROILI EPISCOPI. Cum ergo hoc, inquit, legissem, gavisus sum, sciebam enim donandam mihi ab imperatore talis domus epulationem. Nondum autem hujusmodi tituli superscriptionem perlegeram, et ecce quidam regius cubicularius, habens secum et alios obsequii [Col. 0364D] divini; et cum pervenisset ad talem nitentis domus januam, dixit ad proprios officiales: Deponite mihi titulum. Et cum deposuissent, iterum dixit: Mutate eum, et ponite quem misit orbis terrarum rex. Et attulerunt et affixerunt aliud aspiciente me, superscriptum ita: MANSIO AETERNA AC REQUIES JOANNIS ARCHIEPISCOPI ALEXANDRIAE, EMPTA LIBRIS TRIGINTA. Et cum hoc vidisset, surrexit a somno, et magno summoque pastori quae visa sunt ei in somnis enarravit. Proficiens ea de causa Troilus episcopus, factus ex tunc eleemosynator magnificus.

CAP. XXVII.—Dominus qui divitias in tempore quodam beato Job abstulit, fecit simile et huic omni bonitate pleno, sancto patriarchae Joanni. Navibus [Col. 0365A] enim sanctissimae ecclesiae comprehendentibus violentam hiemem, in loco qui dicebatur Adria ⁜ (71) , projecerunt omnia sua, quae naves portabant; erant vero omnes naves simul. Erat autem summa multa valde enthecarum suarum; habebant enim tantum vestimenta et argentum, et alias res altiores, ut computaretur pondus quod ivit in perditionem quantitatis centenariorum triginta quatuor. Plus enim erant quam tredecim naves, capientes per singulas decem millia modiorum. Venientibus vero Alexandriam et pergentibus, statim reliqui creditores et primi nautae in ecclesiam confugerunt. Sanctus vero hoc audiens, et causam propter quam fugerant, mittit eis verbum manibus suis conscriptum, habens ita: «Dominus dedit, fratres; Dominus, ut voluit, abstulit; sicut [Col. 0365B] Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum (Job. I) . Exite, filii, nihil ex hoc veriti: Dominus enim sollicitus erit de crastino.» Ascendit itaque pene dimidium civitatis in secretum: die autem altero volentes ⁜ (72) consolari nobilem istum; ipse vero praeoccupans, coepit omnibus dicere: Nequaquam, o filii et fratres, causa navium difficultatis tristemini; nam humilis Joannes, credite, inventus est culpabilis; quippe nisi extollentiam haberem, nullo modo hoc ferrem. Sed quia extollebar in his quae Dei erant, et aestimabam quod magna opera facerem, dans quae hominum erant, hoc mihi evenit; volens ergo Deus ut hoc intelligerem, ista permisit. Eleemosyna enim non vigilantem plerumque in extollentiam elevat: invitus vero casus humiliat sustinentem. [Col. 0365C] Ait enim divina Scriptura: Paupertas virum humiliat. Et iterum David hoc sciens, dicebat: Bonum mihi quod tu humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. CXVIII) . Dum enim malis factus sum obnoxius, quia dationem per vanam gloriam perdebam, et quoniam per vitium meum perditae sunt tantae pecuniae, habeo nunc judicium animarum quae in arcto sunt. Verum, dilectissimi, qui tunc tempore justi illius Job fuit Deus, et nunc idem ipse est, qui non propter egestatem meam, sed ob indigentium necessitatem, non derelinquet nos. Ipse enim dixit: Non te deseram, neque derelinquam (Hebr. XIII) . 195 Et rursus: Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) . Volentes ergo consolari eum civitatis habitatores, ut [Col. 0365D] dictum est, ipsi magis inventi sunt econtra consolationem ab ejus beatitudine recepisse. Nimis ergo breve tempus praeteriit, et in duplum restituit Deus novo nostro Job facultates; et iterum erat ipse magnanimus circa misericordiam, fortasse autem et religiosior quam antea fuerat.

CAP. XXVIII.—Ad extremam paupertatem pervenienti cuidam de domesticis ministris, propria manu iste sanctus, ut nullus sciret, duas libras auri dedit; et audiens ab accipiente: Quoniam haec accipiens, domine, ulterius non habeo vultum intendendi in honorabilem et angelicam faciem tuam, vere dignum laude, ut sapiens, locutus est verbum: Nondum, inquiens, sanguinem meum pro te, frater, effudi, sicut [Col. 0366A] mandavit mihi Dominus meus et omnium Christus Deus (Joan. X) .

CAP. XXIX.—Districtus quidam ab his qui pensionem exigebant, cum non haberet quod daret (erat enim regio in magna difficultate, eo quod fluvius Nilus secundum consuetudinem non irrigaret aquis terram), ipse abiens deprecatus est ducem quemdam magnatorum, ut mutuas sibi daret quinquaginta libras auri; et dicebat se dare pignora, si vellet, dupla. Repromisit ergo dux dare ei, ad praesens vero distulit. Exactoribus ergo constringentibus eum, vadit ipse, ut omnis ad portum a quo cuncti recipiuntur, videlicet ad mitissimum et dignum admiratione patriarcham. Et nondum pene propriam necessitatem ei narraverat, dixit sanctus ad eum: Do, fili, si volueris, [Col. 0366B] et quo vestior, vestimentum. Etenim cum admirabilibus suis bonis et hoc possidebat, quod non posset videre aliquem de necessitatibus lacrymantem, et non statim se propriis rigaret lacrymis: unde et mox petitionem volentis ab eo mutuum accipere adimplevit. Et sequenti nocte videt dux quod staret super altare quidam, cui offerebant multi oblationes; et per unam quam ponebant, accipiebant centum pro ipsa de altari. Erat autem et patriarcha post tergum ejus. Jacebat ergo una oblatio ante eos in uno scamno, et dicit quidam duci: Vade, domine dux, accipe oblationem illam, et offer ad altare, et tolle pro ea centum oblationes. Illo vero pigritante, cucurrit patriarcha, licet post eum staret, et tulit hanc ante eum, et obtulit, et accepit, sicut omnes, centum de altari. Evigilans itaque, non poterat discernere [Col. 0366C] somnium. Misit autem et adduxit eum qui volebat mutuum accipere, ut praestaret ei. Et cum venisset, dicit ei dux: Accipe quod petisti mutuum. Respondens ille, dixit ei: Ante tulit mercedem tuam dominus patriarcha. Etenim te domino differente me, compulsus sum ad illum tanquam ad portum confugere, multa enim erat vis inquietudinis exactorum. Cum ergo audisset hoc, statim recordatus est somnii, et dixit: Vere bene dixisti: Quia ante tulit mercedem tuam. Ante tulit enim, et vae illi qui vult facere bonum, et differt. Et enarravit ei et omnibus somnium quod viderat.

CAP. XXX.—Pergente aliquando sancto ad templum sanctorum victoriosorum martyrum Cyri et [Col. 0366D] Joannis, in gloriosa eorum memoria orationis gratia, exeunte portam civitatis, suscepit eum mulier procidens, et dicens: Vindica me, quoniam injuriam patior a genero meo. Quibusdam ergo de obsequio ejus, qui habebant confidentiam apud eum, dicentibus: Quia cum reversus fueris, causam ejus facies. Respondit sapientissimus: Et quomodo Deus orationem nostram suscipiet, si ego istam postposuero? Quis mihi spopondit ut vivam ego in crastinum? et ibo ad Christum, pro ea rationem redditurus? Et non recessit de loco illo, usque dum quod satis ei erat fieri faceret.

CAP. XXXI.—Ad voluntatem igitur memorabilis hujus, quae tota in Deo erat, misit ei Deus viros sapientes et semper memorandos, Joannem et Sophronium. [Col. 0367A] Consiliarii enim erant veraciter boni, quibus et tanquam patribus indiscrete obediebat, et gratias agebat, tanquam constantibus maxime et viriliter agentibus militibus pro pietate religionis. Etenim sancti Spiritus virtute freti, et cum Severianitis ⁜ (73) ac caeteris circa regionem existentibus immundis haereticis sapientia sua ac disputationibus pugnam habentes et conflictum, multa quidem castella, pluresque ecclesias, similiter et monasteria ab ore talium bestiarum, tanquam boni pastores, evellere studuerunt, propter quod et maxime plurimum honorabat sanctos hos ille vere sanctissimus.

CAP. XXXII.—Si vero alicubi aliquem durum et inhumanum et percussorem circa proprios servos sentiebat ille beatus, hunc primo convocabat, et cum multa [Col. 0367B] lenitate rogabat, dicens: Fili, venit quidem ad aures peccatrices meas quod ex operatione inimici modicum durius circa proprios pueros tuos feraris; sed, rogo, des locum irae. Non enim ut percutiamus eos, dedit nobis hos Deus, sed ut serviant. Fortasse vero nec propter hoc, sed ut sustententur a nobis, ex quibus 196 Deus praestitit nobis. Quid enim (edic mihi) et dedit homo; et emit eum qui ad imaginem et similitudinem Dei creatus et honoratus est? Nunquid enim tu, dominus ejus, aliquid plus possides in proprio corpore, manum aut pedem, vel auditum, aut animam? Nunquid non similis est tibi per omnia? Audi lumen gloriosum, Paulum dicentem: Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III) . Non est Judaeus neque Graecus, non est servus neque [Col. 0367C] liber, omnes enim vos unum estis in Christo. Si ergo apud Christum aequales sumus, et ad invicem aequales efficiamur. Etenim Christus formam servi assumpsit, docens nos non superbire contra servos nostros. Unus enim est Dominus omnium, in coelis habitans, et humilia respiciens: non dixit sublimia, sed humilia (Psal. CXII) . Quantum enim aurum dedimus, ut honorificatum et emptum nobiscum eum sanguine divino et Dominico, nobis servituti subjiciamus? Propter eum coelum, propter eum terra, propter eum stellae, propter eum sol, propter eum mare et quae in eo sunt. Est autem verum, quia et angeli ei ministrant, propter eum Christus pedes servorum lavit, propter eum crucifixus est, et caetera omnia propter eum passus est. Tu autem eum [Col. 0367D] qui a Deo honoratur inhonoras, et quasi non sis ejusdem naturae, non parcens feris? Dic, obsecro, velles, quoties culpam admittis, ut mox redderet tibi Deus? Nequaquam. Dic, quomodo oras quotidie, dicens: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) ? His et his similibus verbis de habitante in se thesauro monens hunc absolvit; et nisi didicisset istum emendatum, praeparabat et instruebat servum afflictum, ut fugam arriperet, et venditionem peteret; et hunc comparans justus, statim liberum statuebat.

CAP. XXXIII.—Audiens aliquando cujusdam eleemosynatoris puerum orphanum derelictum, parentibus suis morientibus, et in multa paupertate conversari [Col. 0368A] hunc; dicebant enim hi qui in testamento patris ejus inventi sunt testes, quia non dimisit ei, domine, pater ejus moriens usque ad unum numisma; sed habens decem libras auri, adducit eum ipsa hora quando testamentum scribebat, et dicit ei: Has decem libras habe, fili mi. Quid, vis dimittam tibi istas, an vis Dominam meam Dei genitricem curatorem et provisorem? Puero vero eligente sanctam Dei genitricem, praecepit dare cuncta pauperibus. Et ecce, inquiunt, sanctissime, in multa inopia consistit, nocte ac die domum Dominae nostrae non deserens. Cum ergo haec audisset a scientibus sanctus hic, nemini aliquid dicens, adducit quemdam tabellionem; et narrabat ei rem, dans ei terminum ut nulli crederet quam praecepit ei facere rem, dicens [Col. 0368B] ei: Vade, et in veteribus chartulis scribe testamentum cujusdam nomine Theopenti; et fac in eadem charta me et patrem pueri consobrinos fratres, et vade, et dic juveni: Scis, frater, quod genus existens patriarchae, non debueras ita in paupertate versari? et ostende ei chartam, et dic: Quoniam si erubescis, ego ordino causam tuam apud patriarcham, et vide quid tibi dicet. Cum ergo omnia quae jussa sunt ei a patriarcha tabellio fecisset, venit ad eum dicens: Quia pactus est puer mihi, ut ego loquar causam suam domino, et magnas gratiarum actiones referebat mihi. Dixit itaque sanctus: Vade et dic ei: Quia locutus sum patriarchae. Et dixi: Quoniam et ego scio quia habuit consobrinus meus filium, sed ex vultu hunc non recognosco. Bene ergo facis, adducens hunc ad [Col. 0368C] me. Adducens ergo eum, porta et chartam tecum. Cum vero pervenissent, tulit eum secreto ille justus, et coepit deosculari eum, et dicere: Bene venit filius consobrini mei. Ditavit igitur eum, et uxori tradidit in Alexandria, et domum et omnia quibus opus habuit donavit ei, demonstrare festinans quoniam non derelinquet Dominus sperantes in se (Judith. VI) .

CAP. XXXIV.—Impraetermisse autem et hujus mandati curam habuit hic admirabilis, legem ponentis: Volenti mutuare a te ne avertas aliquando (Deut. XV; Luc. VI) , non prohibuit aliquem hujusmodi ab eo suffragium postulantem. Unde hoc sciens quidam malignus et impostor, petiit ab eo ut sibi mutuas daret viginti libras auri. Erat autem de his qui dicuntur Gallodromi ⁜ (74) . Contemnens ergo sanctum quemadmodum [Col. 0368D] et alios multos, dicebat: Quia nihil mihi dedit. Quaesierunt itaque Ecclesiae pastores et ordinatores ut in carcerem hunc mitterent, et publicarent ejus substantiam. At imitator dicentis, Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est (Lucae VI) , qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, nequaquam illis consensit, ut eum affligerent. His autem turbantibus contra eum, utpote qui patriarchae illuserat, et dicentibus ad eumdem sanctum: Non justum est, domine, ut quod pauperes acciperent, hic luxuriosus accipiat, respondit econtra ille ter beatus, dicens: Credite, fratres, quia si extra voluntatem acciperetis aliquid ab eo, duo mandata transgrederemini, et [Col. 0369A] unum adimplebitis quando et ad pauperes data 197 fuerit hujuscemodi quantitas. Unum quidem, quia apparebitis impatientes circa damnum, et efficiemini aliis forma mala; alterum autem, quoniam non obedientes eritis Domino Deo, dicenti: Ab eo qui abstulerit tua ne repetas (Luc. VI) . Expedit ergo, o filii, ut efficiamur omnibus exemplum patientiae. Etenim Apostolus dicit: Quare non magis injuriam sustinetis? quare non magis fraudem patimini (I Cor. VI) ? Et bonum est quidem veraciter, fratres, omni petenti dare, excelsius autem et honorabilius et non petenti; ei autem qui aufert vestimentum sine voluntate a nobis dare et tunicam, angelicae vere naturae imitatio, imo divinae est. Ex his enim quae habemus Dominus praecepit benefacere proximo: Bonum, inquit, [Col. 0369B] facies fratri tuo, juxta quod possidet manus tua, non ex his quae ex lite et contentione et ab injuriam passo auferuntur.

CAP. XXXV.—Senex quidam magnus, quasi annorum sexaginta, audiens tales res beati, voluit tentare eum, si posset verbis suaderi, et ad scandalum facile inclinari, et ut contigit, si condemnaret aliquem. Et habitans prius in monasterio abbatis Seridonis ⁜ (75) , exiit et venit Alexandriam; et sumit conversationem hominibus quidem reprehensibilem, sed Deo gratam, qui dat (ut ait David) singulis secundum cor eorum (Psal. XIX) . Ingrediens itaque civitatem, scribit omnes quae notae erant meretrices, et coepit laborare opuscula, et accipere per singulos dies siliquam unam. Cum ergo occumberet sol, manducabat [Col. 0369C] unius aerei lupinos ⁜ (76) , et intrabat ad unam meretricum, et dabat ei aereos nummos, et dicebat: Dona mihi noctem istam, et noli fornicari. Et manebat juxta eam nocte illa, observans eam ne fornicaretur. Stabat ergo a vespere in uno angulo cellulae ubi dormiebat mulier, psallens et orans pro ea, et mittens genuflexiones usque ad auroram; et exiens, accipiebat verbum ab illa quod nulli diceret actionem ejus. Ita agebat semper, quousque una earum manifestavit vitam ejus, quod non, ut fornicaretur, intraret ad eas, sed ut salvaret. Oravit senex, et coepit mulier a daemonio vexari, ut per illam caeterae timerent, et non manifestarent eum omni tempore vitae ejus. Dicebant ergo quidam ei quae a daemonio vexabatur: Quid est? Reddidit tibi Deus quoniam mentita [Col. 0369D] es. Ut fornicetur enim ingreditur pessimus iste, et non est aliud aliquid. Jam enim et sanctus Vitalius (hoc quippe nomen erat ei) volens hominum gloriam fugere, et animas a tenebris revocare, dicebat audientibus cunctis, cum laboraret in opere, et solveret vesperi: Eamus modo, domina talis exspectat nos. Ubi ergo erat ordo ipsius? Multis ergo criminantibus et illudentibus ei, dicebat: nunquid ego non vestio corpus ut omnes? Aut monachis solis iratus est Deus? Vere et ipsi homines sunt ut omnes. Dicebat itaque ei quidam: Accipe tibi unam mulierem, abba, et muta vestimentum tuum, ut non blasphemetur Deus per te, et habebis judicium quae scandalizantur animarum. At ille respondebat eis iterum, [Col. 0370A] dicebatque se demonstrans quasi iratum: Vere non obaudiam vobis, ite a me. Modo nihil aliud faciam, ut vos non scandalizemini, nisi accipiam mulierem, quatenus curam babeam domus, et faciam malos dies. Qui vult scandalizari, scandalizetur, et det frontem in parietem. Quid vultis ex me? Nunquid judices constituti estis super me a Deo? Ite, de vobis curam habetote, vos pro me Deo non reddetis rationem. Unus est judex, et sancta dies judicii, qui singulis reddet secundum opera eorum. Dicebat autem haec clamans. Quidam ergo ecclesiae defensorum, haec multoties audientes ab eo, referebant patriarchae quod fiebat. Deus vero sciens quod nollet ille sanctus offendere abbatem Vitalium, induravit cor ejus, ne crederet eis. Recordabatur enim ante [Col. 0370B] memorati eunuchi; sed increpavit vehementer eos qui contra Vitalium abbatem accusationem ei afferebant, dicens ad eos: Quiescite accusare monachos. An nescitis quod circa sanctae memoriae Constantinum ⁜ (77) imperatorum actum fuisse, conscriptiones quae de eo leguntur contineant? Quoniam, ait, quidam non timentes Deum, cum celebraretur secunda Synodus in Nicaea ⁜ (78) , coeperunt contra se dare in scriptis famas turpes beato illi imperatori, quidam clerici quidem existentes, quidam monachi, et ad faciem adducens sanctus Dei Constantinus accusatorem et accusatum, utrumque audivit. Et cum invenisset multas talium criminationum veras esse, afferens ardentem cereum, incendit omnes quae datae sunt in scriptis malas opiniones, dicens: Vere si propriis [Col. 0370C] oculis vidissem sacerdotem Dei, vel aliquem eorum qui monachico habitu circumamicti sunt, peccantem, chlamydem meam explicarem, et cooperirem eum, ne ab aliquo videretur. Nam et in servum Dei illum, videlicet eunuchum, ita putastis, et misistis me extra viam, et feci animae meae peccatum magnum. Confundens ergo eos multum, absolvit. Servus autem Dei Vitalius a propria operatione non cessabat. Deprecabatur ergo ut quibusdam post mortem ejus 198 in somnis manifestaret Deus, ut non imputaretur in peccatum his qui scandalizabantur in eum, eo quod rem quam agebat dicerent scandalo esse plenam, et non haberet homo peccati judicium ex ea, quidquid locutus fuisset. Multas igitur de talibus mulieribus in compunctionem induxit haec operatio [Col. 0370D] ejus, et maxime quando videbant eum nocte extendentem manus et orantem pro unaquaque earum: propter quod quaedam earum a fornicatione cessabant; quaedam vero accipiebant viros, et pudice conversabantur; quaedam vero et modis omnibus mundum relinquentes, singularem vitam ducebant. Nullus tamen scivit usque ad ejus dormitionem quod ipsius admonitione et oratione impudicae mulierculae a fornicatione cessarent.

Unde quodam die exeunte eo a prima talium mulierum diluculo, obviat ei quidam homo immundus, intrans ad fornicandum cum ea; et cum vidisset sanctum Vitalium ex ea egredientem, dedit ei alapam in faciem, dicens ad eum; Usquequo, pessime [Col. 0371A] illusor Christi, non emendas te ab his nequitiis tuis? Qui dixit ad eum: Crede mihi, accipies alapam a me humili, ut tota Alexandria colligatur ad clamores tuos. Nondum brevi tempore transacto, dormivit cum pace in cellula sua sanctus Vitalius, nemine sciente omnino. Habebat enim valde pusillam cellulam, super locum qui dicitur Porta solis ⁜ (79) . Unde et plerumque, cum collecta celebraretur juxta cellulam ejus in ecclesia Metrae ⁜ (80) , convenientes quaedam muliercularum harum, ad alterutras dicebant: Eamus, eamus, iterum abbas Vitalius collectam habet. Et venientibus eis, curabat eas. Igitur dormiente eo, ut praedictum est, in propria cellula, et nullo sciente, mox quidam daemon tanquam Aethiops deformis, astat ei qui dederat alapam abbati Vitalio, [Col. 0371B] et dat ei alapam, dicens: Suscipe alapam quam misit tibi abbas Vitalius. Et cadens, statim coepit spumare. Congregata est igitur, secundum prophetiam Vitalii, pene tota Alexandria in violentiam quam patiebatur a daemone; et maxime quia sonitum datae ei alapae audierunt quidam, quasi ad unius jactum sagittae. Post aliquantas vero horas in mentem rediens is qui patiebatur, scidit vestimenta pectoris sui, et cucurrit ad cellulam, clamans et dicens: Culpam feci tibi, serve Dei Vitali, miserere mei. Cucurrerunt vero cum eo omnes audientes. Cum pervenisset ad cellulam sancti, exiit iterum daemonium, jactans eum omnibus aspicientibus. Et cum ingrederentur intro hi qui cum eo cucurrerunt, invenerunt sanctum stantem in geniculis suis, et orantem, [Col. 0371C] et animam Domino tradentem, et in pavimento scripturam hujusmodi: Viri Alexandrini, nolite ante tempus aliquid judicare, quoadusque veniat Dominus (I Cor. IV) . Confitebatur vero et homo, qui a daemonio vexabatur, quod sancto fecerat, et quod dixerat sanctus ei. Recitata sunt ergo beatissimo Joanni patriarchae omnia quae circa sanctum Vitalium acta sunt; et descendens cum clero, venit ad corpus sancti Vitalii; et cum vidisset superscriptionem, dixit: Vere hanc humilis Joannes per Deum evasit, nam alapam quam accepit qui patitur ego acciperem.

Tunc itaque omnes fornicariae, et quae abrenuntiaverunt ex eis, et viros susceperant, cum cereis et lampadibus praeibant eum flentes, et dicentes: Perdidimus [Col. 0371D] salutem nostram et doctrinam. Enarrabant enim jam conversationem ejus omnibus, et, Quoniam non propter turpem rem ad nos intrabat; et quia nunquam aliquando vidimus eum super latus dormientem, aut unam ex nobis tenentem manu sua. Et reprehendentibus eas quibusdam et dicentibus: Quare haec non omnibus dicebatis, sed scandalizabatur in eo tota civitas? enarrabant jam capitulum, quod circa eam gestum est, quae a daemonio vexationem sustinuit, et quia hoc timentes tacebamus. Sepulto ergo eo in multo honore, permansit is qui ab eo correctus et sanus factus est, faciens memoriam ejus. Postmodum autem et renuntiavit saeculo, ingressus monasterium abbatis Seridonis in [Col. 0372A] Gaza, et suscepit cellulam abbatis Vitalii secundum fidem, et in ea permansit usque ad mortem suam. Et sanctissimus patriarcha multas gratias egit Deo, quia non permisit eum peccare in servum suum Vitalium. Multi autem multum ex tunc in Alexandria profuerunt sibi, et hospitio recipiebant monachos: et monebantur ut non condemnaretur aliquis ab eis sicut evenerat. Fecit autem et sanitates post mortem honorabile nomen sancti Vitalii per divinam gratiam: cujus orationibus det nobis Dominus bonam conversationem, et misericordiam in die, quando manifestabit abscondita hominum, et nuda faciet consilia cordium (I Cor. IV) .

CAP. XXXVI.—Praecipiens aliquando dari cuidam petenti eleemosynam, decem nummos aereos [Col. 0372B] tantum, convicia ab eo patiebatur in facie atrociter ille beatus, quia non dederat ei quotquot voluit. His autem qui de obsequio erant, quaerentibus caedere eum qui conviciabatur, increpavit eos vehementer patriarcha, dicens: Sinite eum fratres: habeo 199 ego sexaginta annos, blasphemans per opera mea Christum, et unum convicium non portabo ab isto? Et praecepit datori solvere sacculum, ut sineret pauperem tollere quantum vellet pretium.

CAP. XXXVII. Si vero aliquando audiebat sapientissimus, quoniam eleemosynator est talis, adducebat eum in hilaritate seorsum, et dicebat ei: Quomodo factus es eleemosynator? naturaliter, an teipsum violenter cogens? Unde quidam qui ab eo interrogabantur, verecundati, occultabant quidem, quidam [Col. 0372C] autem dicebant ei. Propter quod unus interrogatus a sancto, respondit ita: Crede mihi, domine, quia nihil do aut facio boni; verumtamen ipsum quod facio et praebeo, ex quibus Deus et orationes tuae largiuntur, ita facere assuevi. Eram prius valde immisericors et crudelis, et semel damna pertuli, et in subtilitatem deveni: coepit cogitatio mea dicere mihi: Vere si esses eleemosynator, non relinqueret te Deus. Statui ergo per singulos dies dare quinque aereos nummos pauperibus; et cum coepissem dare, statim Satanas prohibebat me, dicens: Vere quinque nummi isti sufficiunt domui ad olera, aut ad balneum percipiendum; et statim, tanquam si de faucibus natorum meorum privarem eos, nihil dabam. Cum ergo vidissem quod superarer a vitio, [Col. 0372D] dico puero meo: Per singulos dies furare, me nesciente, quinque nummos, et da eleemosynam. Sum ego enim trapezita, domine. Ille vero benefaciens, coepit furari denos ⁜ (81) . Erat autem quando et siliquam. Cum ergo vidisset quia benedicebamur, et divitiis abundabamus, coepit et tremisses furari, et dare. Semel itaque admirans benedictiones Dei, dixi ei: Vere multum profuerunt, fili, quinque nummi illi, volo ergo ut des decem. Tunc dicit mihi et puer subridendo: Vade, ora furtis meis. Nam vere hodie non haberemus quem manducassemus panem. Sed si est fur justus, ego sum. Tunc ergo dixit, quoniam tremissia dabat et siliquas etiam, ex fide illius, assuevi, domine, de animo dare. Aedificatus ergo sanetus [Col. 0373A] valde, dixit ad eum; Crede mihi, multas conversationes Patrum legi, tale aliquid non audivi.

CAP. XXXVIII.—Malitiam reservantem quemdam illustrium, contra alium principem, audiens hic magnus Joannes, monuit eum saepe, et suasit ad concordiam, et non potuit eum convertere ad pacem. Semel ergo mittit et adducit eum sanctus, quasi pro re publica: et facit missas in oratorio suo, nullum habens nisi ministrum suum ⁜ (82) . Cum ergo sancta benedixisset patriarcha, et orationem Dominicam inchoasset, coeperunt dicere tres tantum illi, Pater noster. Et cum pervenisset ad sermonem, quo dicitur, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, innuit domestico patriarcha, ut taceret. Siluit ergo et patriarcha, et remansit princeps [Col. 0373B] solus, dicens versum: Dimitte nobis, sicut et nos dimittimus. Et statim conversus sanctus, dicit ei mansueta voce: Vide in quali terribili hora quid dicas Deo: Quoniam sicut ego dimitto, ita et tu dimitte mihi. Tanquam ab igne statim cruciatum ferens praedictus princeps, cecidit in faciem ad pedes sancti, dicens: Quaecunque jusseris, domine, faciet servus tuus. Et reconciliatus est inimico suo ex tunc cum omni veritate.

CAP. XXXIX.—Superbum autem si videbat aliquem beatus, hunc quidem non arguebat in facie: quando autem eum in secreto suo sedentem videbat, afferebat de humilitate sermones, ut per tale magisterium sensim percuteret superbum, et modestum faceret, dicens ita: Miror, domini mei, quomodo non recordatur [Col. 0373C] misera anima mea humilitatis quae demonstravit nobis super terram apparere Filium Dei, sed intumesco et extollor super fratrem meum, si fuero modicum aut pulchrior eo, aut ditior, aut gloriosior, aut principatum officii cujuscunque habuero, non intelligens divinam vocem, quae dicit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) ; neque sanctorum voces cogitans, quoniam quidam terram (Gen. XVIII) , quidam cinerem, quidam vermem et non hominem (Psal. XXI) , quidam aut impeditioris et tardioris linguae (Exod. IV) se nominabant: et quia Isaias, quando Deum videre meruit, ut capit homo, tunc immunda labia se habere pronuntiavit (Isa. VI) . Quid enim et sum humilis? Nonne de luto fictus sum, unde [Col. 0373D] sunt et lateres? Nonne omnem quam puto habere gloriam, ut flos foeni marcescit (Isa. XL) ? His ergo et hujusmodi, et aliis pluribus verbis sapientissimus, quasi de se dicens, eum qui languorem inflationis et superbiae habebat cauterio comburens, proderat ejus animae. Intelligebat enim is qui ulcus habebat quod de eo patriarcha haec intimaret.

CAP. XL.—Et hoc frequenter ille a Deo honoratus, afferebat in medium, ad humilitatis argumentum, dicens: Quod si considerassemus et cogitassemus Dei erga nos misericordiam et bonitatem, nec in coelos sublevaremus oculos nostros, sed semper in humili habitu ac prudentia degeremus. Ut enim praeteream, qualiter non existentes ut essemus produxit [Col. 0374A] nos fictor, et peccato et inobedientia deceptos iterum vivificavit, et 200 proprio sanguine redemit a morte, et omnem terram et ipsum coelum in obsequium hominum subdidit, sed et nunc qualiter peccantes non dissipat, sed longanimiter magis exspectat immobilis illa natura, et patiens ille oculus, et nobis plerumque blasphemantibus ipse consolatur et blanditur per miserationem suam, desursum pluvias propter vitam nostram tribuens, quantos malos operarios, pergentes ut occidant aut furentur, tegit et non tradit, ne capiantur et puniantur? quantos existentes in navibus in pelago, ut praedentur obviantes sibi naves, et occidant qui in eis sunt, non permittit in profundum demergi, sed imperat mari ne absorbeat eos, exspectans conversionem malitiae ipsorum? [Col. 0374B] quanti pejerant corpus ⁜ (83) et sanguinem ejus sacrosanctum, et patitur et longanimiter agit, non reddens eis hic aliquid difficile? quantos in itinere latrocinantes, non tradit in cibum obviantibus sibi bestiis? quantos euntes in concava terrarum, et itinerum seditiones operantes, protegit, ut non consumantur a custodientibus canibus, vel etiam hominibus? Et me interdum aut cum meretrice recumbente, aut cum his qui se inebriant, aut cum turpia loquentibus conversante, aut caetero quolibet saeculi hujus implicato peccato, apis quidem circumfertur, et valles et alveos circuit, quaerens colligere fructum, ut dulce faciat mihi guttur, quod foeda et iniqua pronuntiat; uva autem festinat per calorem maturari, ut repleat os et laetificet cor, quod factorem [Col. 0374C] suum praevaricatum est. Flores invicem se praeoccupant, ut delectent oculos, qui fornicationibus et alienis mulieribus ad luxuriam innunt. Ficus turbatur ⁜ (84) , quatenus perveniat, ut repleat manum per magnitudinem, et os per dulcedinem, quod tenet et basiat alienam mulierem. Talia ergo, inquit, opera fratres agentes, et tales retributiones recipientes a benigno Deo, qualem debueramus habere prudentiam, considerantes novissimam nostram et horrendam horam? Multum enim de memoria mortis et exitu animae disputabat semper ille beatus, ita ut frequenter quidam ad eum superbo schemate intrarent et ridenti vultu, et inconsiderato oculo; et exirent humili more, et compuncta facie, et lacrymantibus oculis. Propter quod et dicebat: Quia (ut aestimo [Col. 0374D] ego humilis) sufficit ad salutem assidue et dolenter cogitare, et sollicitudinem habere de morte, quoniam nemo nobis in illa hora compatietur, aut comitabitur ex vita ista, nisi opera bona nostra. Et quomodo angelis venientibus et properantibus turbatur tunc anima, si inventa non fuerit praeparata? quomodo rogat ut addatur sibi modicum tempus vitae, et audiet: Quid enim? Tempus quod vixisti, bene consumpsisti? Et iterum dicebat tanquam de semetipso: Quomodo, humilis Joannes, transire poteris bestias arundineti (Psal. LXVII) , quando obviabunt tibi exactores? Vae qualis timor et tremor obtinet animam tunc rationem ponentem, tantis exquisitoribus tam amaris et immisericordibus? Etenim sanctus iste in [Col. 0375A] memoria semper retinebat quod sancto Simoni, qui in columnis stetit ⁜ (85) , per revelationem factum est notum: Quia (ut ait) exeunte anima e corpore, obviant ei cum ascenderit a terra in coelum, chori daemonum, singuli in proprio ordine. Obviat ei chorus daemoniorum superbiae, investigat eam, si habeat opera eorum. Obviat chorus spirituum detractionis: aspiciunt si quando oblocuta sit, et poenitentiam non egerit. Obviant iterum superius daemones fornicationis: scrutantur si recognoscant in ea voluptates suas. Et quando a terra usque ad coelum misera anima positura rationem pervenerit, seorsum ab ea sancti angeli stabunt, et non adjuvabunt eam nisi bonitates suae. Haec considerans hic nobilis, perterritus pro tali hora et sollicitus factus est, ferens in memoriam [Col. 0375B] et sancti Hilarionis eloquium (Vita Hilarionis, c. 38) ; quia cum e vita egressurus esset, formidavit et dixit animae suae: Octoginta annos, o humilis anima, habes serviens Christo, et times exire? Exi, quia misericors est. Et dicebat sibi patriarcha: Si is qui octoginta annos servivit Christo, et mortuos suscitavit, et signa fecit, timuit amaram illam horam, quid habes tu, humilis Joannes, dicere aut facere, quando obviaverint in faciem tuam crudeles illi et immisericordes exactores et inquisitores? Ad quantos poteris rationem reddere, ad eos qui exquirunt de mendacio, ad eos qui de detractione, ad eos qui de crudelitate, ad eos qui de avaritia, ad eos qui de memoria mali, ad eos qui de odio, ad eos qui exquirunt de perjurio? Et dementatus dicebat: Deus, tu eos increpa, [Col. 0375C] nam omnis fortitudo hominum eis resistere non valet. Tu, Domine, da nobis ductores sanctos angelos, qui custodiant et gubernent nos; multa enim est contra nos eorum insania, multus tremor, multus timor, multum periculum pelagi aeris hujus. Si enim de civitate in civitatem super terram ambulantes, deprecamur eos qui nobis ductores sunt, ne in praecipitia cadamus, aut in agrestium bestiarum loca, aut in flumina infinita, aut in inaccessibiles et invios montes, aut in latronum manus, aut in eremum incomprehensibilem 201 aut inaquosam, et pereamus. Quot ductoribus fortibus et divinis custodibus opus habemus, pergentes longa via hac et aeterna, videlicet, quae ex corpore est egressio, et ad coelum ascensio? Hae sunt sapientia plenae beati ad [Col. 0375D] se et ad omnes doctrinae; hae sunt ejus quotidianae curae atque meditationes.

CAP. XLI.—Multam autem et de sancta statione curam habebat, et sollicitudinem demonstrabat. Una enim dierum volens multos resecare, ut non egrederentur post solutionem sancti Evangelii de ecclesia, et otiosis sermonibus pro oratione vacarent, quid fecit? Reliquit mox, postquam lectum est sanctum Evangelium, ecclesiam; et ipse exiit, et sedit cum turba. Omnibus vero obstupentibus, dixit ad eos justus: Filioli, ubi oves, illic et pastor. Aut intrate intro, et ingrediemur; aut manete hic, et hic manebo. Ego propter vos descendo in sanctam ecclesiam, nam poteram facere mihimet missas in episcopio. [Col. 0376A] Semel ergo et bis fecit hoc ipsum schema ille beatus. Erudivit et in hoc plebem magnifice, et emendavit; timebant enim, ne iterum idipsum schema faceret eis ille semper memorandus.

CAP. XLII.—Loqui autem in sacrario omnino non permittebat, sed in conspectu omnium foras mittebat eum, dicens: Si quidem ut orares venisti huc, in hoc mentem tuam et os tuum vacare exopta; si vero propter locutionem, scriptum est: Domus Dei domus orationis vocabitur (Matth. XXI) ; noli ergo facere eam speluncam latronum.

CAP. XLIII.—Hoc autem erat admirabilius sanctissimi hujus patriarchae, quoniam nec monachicam vitam ducens, neque in clero moratus in ecclesia, sed et feminae legitime dudum conjunctus ⁜ (86) , ita [Col. 0376B] tenuit vigorem ecclesiae ab ipso initio quo patriarcha consecratus est, et in talem sublimitatem exaltatus est, ut multos eremitarum et in arcta vita degentium superaret.

CAP. XLIV.—Volens autem nec hujus boni esse inexpers, videlicet monachicae vitae connumerationis, studet rem talem: Congregans duos ordines sanctorum monachorum, statuit in eis omnem utilitatem tribui de villis suis in civitate sua: et faciens eis cellulas in duobus oratoriis Dominae nostrae sanctae Dei genitricis, et sancti Joannis, quae ipse a fundamentis aedificaverat, dicens amantissimis Deo monachis ita: Ego post Deum utilitatem corporalem vestram procurabo, vos autem spiritualis habetote meae curam salutis. Vespertina et nocturna vigilia [Col. 0376C] mihi apud Deum imputetur: quidquid vero in cellulis vestris officii feceritis, pro vestris sit animabus. Hoc autem fecit, volens sollicitiores efficere Dei amicos monachos. Unde et permansit Deo talis grata constitutio ordinum; et ad similitudinem monasterii ex his civitas pene vivit, in diversis locis pervigiles hymnodias Deo referens.

CAP. XLV.—Et hoc beatus iste ita omnes docebat, et contestabatur dicens: Nullatenus aliquando haereticorum communionis, imo coinquinationis participemini, etiam si omni vita vestra ex aliqua impulsione vel necessitate communionem catholicae Ecclesiae non invenientes, sine communione permanseritis. Si enim, ait, uxorem corporalem legitime possidentes, in regione aliqua longinqua absque [Col. 0376D] ista tempore multo morantes, relinquere hanc et alii copulari, a Deo et legibus prohibemur, si vero hoc egerimus, punimur; quomodo putas, Deo per rectam fidem et catholicam Ecclesiam conjuncti, ut ait Apostolus: Aptavi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) , si orthodoxam et santam fidem adulteraveritis per communionem haereticorum, non in futuro saeculo tormenti, quod exspectat haereticos, erimus facti participes? Communio enim, ait, ideo dicitur, eo quod communem faciat, et firmet communicantem quibus communicat. Ne igitur, quaeso, ait, o filii, hujusmodi oratoriis applicetis.

CAP. XLVI.—Cum omnibus bonis suis et hoc [Col. 0377A] beatus hic possidebat, quod (ut dictum est) non condemnaret proximum, nec condemnantes reciperet. Dicam vero et ejus doctrinam de hoc omnibus proficuam: Juvenis quidam rapiens monacham, fugit Constantinopolim. Hoc dicens justus, tristis factus est usque ad mortem. Tempore vero aliquo transacto, consedente eo una dierum in honorabili cimiliarchio cum quibusdam clericis, et sermonem animae utilem movente, venit in medium et memoria juvenis qui ancillam Dei rapuerat, et coeperunt qui sancto considebant anathematizare talem juvenem, tanquam qui duas animas perdiderat, suam videlicet et sanctimonialis. Compescuit ergo et resecavit eos beatus, dicens: Ne sic, filii, ne sic; nam ostendam vobis quia et vos duo peccata facitis: [Col. 0377B] unum, quia transgredimini mandatum dicentis: Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. VII) ; deinde, quia nescitis certius si usque hodie peccent, et non poeniteant.

Legi enim vitam Patris aliquid tale habentem: quia in civitate quadam duo monachi abierunt in ministerium. Et cum transiret unus per locum, clamabat ei una fornicaria, dicens: Salva me, Pater, ut Christus meretricem. Ille vero hominum confusionem 202 omnino non curans, dixit ei: Sequere me. Et tenens eam per manum ejus, exiit publice de civitate, omnibus aspicientibus. Facta est ergo fama quia abbas accepit mulierem domnam Porphyriam (ita enim vocabatur mulier). Pergentibus ergo eis, ut mitteret eam in monasterium, invenit [Col. 0377C] mulier in una ecclesia puerum in terram projectum, et sustulit eum ut nutriret illum. Itaque post annum quidam venerunt in patriam, ubi erat abbas et Porphyria, quae fuerat de meretricibus; et videntes eam habere puerulum, dicunt ei: Veraciter bonum abbati pullum genuisti. Nondum enim sanctum schema acceperat. Euntes ergo Tyrum qui viderant eam (inde enim abbas tulerat illam), diffamaverunt, quia genuit de abbate Porphyria, et nos vidimus puerulum oculis nostris similantem ei. Quando ergo cognovit ex Deo abbas obitum suum; dicit nonnae Pelagiae, sic enim mutavit nomen ejus, quando tradidit ei sanctum schema: Eamus Tyrum, quia habeo illic responsum, et volo ut venias mecum. Illa vero non valens contradicere ei, secuta est eum: et [Col. 0377D] venerunt ambo, habentes et puerulum septem annorum existentem. Cum ergo aegrotasset abbas in infirmitate ad mortem, ascenderunt ad visitationem ejus de civitate usque ad centum animas. Et dicit: Afferte prunas. Itaque cum venisset thuribulum ⁜ (87) plenum prunis, tulit et evacuavit eas in vestimentum suum, et dixit: Credite, fratres, quia sicut Deus rubum custodivit incombustum ab igne, sicut nec tunicam hanc meam incenderunt prunae istae, ita nec ego agnovi peccatum mulieris, ex quo natus sum. Et omnes mirati sunt, quomodo non ardebat vestimentum ab igne; et glorificaverunt Deum habentem occultos servos. Ex occasione autem nonnae Pelagiae quondam meretricis, aliae fornicariae secutae [Col. 0378A] sunt eam, abrenuntiantes mundo, cum ea pergentes in monasterium ejus. Servus enim Dei monachus, qui totonderat eam, postquam satisfecit omnibus, tradidit Deo spiritum in pace. Ideo, inquit, dico vobis, filii, ne praecipites ad condemnanda et judicanda sitis aliena. Multoties enim peccatum fornicationis vidimus, poenitentiam vero ejus, quam fecit occulte, non aspeximus. Et est quia furtum facientem quemdam vidimus, suspiria vero et lacrymas quas produxit Deo nescimus. Et nos quidem habemus eum qualem vidimus illum, furem, aut fornicatorem, aut perjurum; apud Deum vero recepta est occulta ejus confessio et poenitentia, et est ab ipso pretiosus. Omnes igitur admirabantur super doctrina industrii pastoris hujus atque magistri.

[Col. 0378B] CAP. XLVII.—Duobus clericis calceamenta facientibus, et juxta se laborantibus, unus quidem habebat filios multos, et uxorem, et patrem, et matrem: vacabat vero ecclesiae sine intermissione, et omnes post Deum alebat de arte sua. Alter vero quamvis doctior esset illo, eo quod non permaneret in ecclesia, sed etiam Dominicis diebus laboraret, nec seipsum tantum nutrire valebat. Invidebat ergo iste vicino suo. Et una vice non sufferens invidiam, dicit ei cum ira: Unde tu sic dives factus es? Ego vero vacans plus arti meae quam tu, in paupertatem deveni. Dicit vero ei, volens facere eum vacare ecclesiae: Invenio pretium in terra, et inde paulatim dives factus sum; sed si vis, semper voco te, et veni mecum; et quidquid invenerimus, accipies dimidium. [Col. 0378C] Cum ergo acquiesceret ille, et sequeretur eum euntem ad ecclesiam, sine intermissione benedixit ei Deus, et divitem fecit eum. Tunc dixit ei ille bonus consiliarius: Vidisti, frater, unum mendacium propter Deum ⁜ (88) , quantum profuit animae tuae et substantiae tuae? Crede, nihil inveniebam aliquando in terra, ut aestimasti gratia pretii; sed quoniam dixit Dominus: Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) ; idcirco occasionem feci, tantum ut seducerem te; et ecce non sine causa laboravi, sed invenisti, et superinvenisti. Hoc igitur discens sanctus patriarcha, fecit illum bonum consiliarium presbyterum, tamquam dignum; erat enim lector.

CAP. XLVIII.—Et quidem hactenus ante memoratus [Col. 0378D] Dei cultor Mennas, qui fuerat vicedominus sanctissimae ecclesiae Alexandrinorum magnae civitatis, enarravit nobis. Sequentia autem vilitas mea depinxit; quaedam vero a quibusdam, quibus digne credendum est, audivi. Dicentibus ergo nobis in praedictis in quodam capitulo (Sup., c. 11) , quod multa spirituali dilectione patriarcha et Niceta patricius ad invicem colligati essent, dignum indicium talis exhibitionis praesens existit capitulum.

Quando, permittente Deo ⁜ (89) , pro peccatis nostris, futurum erat ut traderetur Alexandria sine Deo Persis, reminiscens pastor dicentis: Cum persecuti vos fuerint in civitate ista, fugite in aliam (Matth. X) , fugam arripuit in propriam patriam, videlicet in [Col. 0379A] Cyprum, in civitatem suam. Unde occasione accepta, praefatus Niceta patricius dixit ad sanctum: Obsecro, si inveni gratiam ante te, ne dedigneris fatigari usque ad reginam civitatem, et bene acceptas preces tuas donare piissimis imperatoribus. Ille vero multae fidei 203 viri consentiens, obediens ad hoc factus est Deo et voluntati ejus, et a se datum honorem quantum erat circa beatum ostendere volente. Fatigata igitur navi multipliciter a vi ventorum, in qua sanctus cum patricio erat, et in profundum mittenda, videt saepe memoratus patricius, et optimates qui cum eo erant, una nocte, in qua tempestas facta est, patriarcham modo quidem cum pauperibus per navim ubique circumcurrentem, modo autem iterum cum eis manus in coelum [Col. 0379B] extendentem, et ab alto adjutorium abstrahentem. Cumque in Rhodum ⁜ (90) pervenissent ascendentes, videt expergefactus a Deo vocatus hic quemdam eunuchum coruscantem forma, et aureum sceptrum in dextra tenentem, assistentem sibi et dicentem: Veni, jube ⁜ (91) , Rex regnantium quaerit te. Nihil ergo statim negligens, advocat patricium Nicetam, et dicit ei cum multis lacrymis: Tu quidem, o domine, ad terrenum imperatorem me vocasti; sed praeveniens coelestis, ante vocavit exiguitatem meam. Et retulit ei eunuchi, imo angeli visionem, quae apparuerat sibi. Gavisus ergo et tristis factus idem gloriosissimus vir, impedire sanctum non potuit. Abunde igitur sanctis ejus repletus orationibus, et imperatoribus has deferens, cum multo honore redire ei in [Col. 0379C] Cyprum jussit.

CAP. XLIX.—Adveniente ergo eo in propriam civitatem, quae Amathunta ⁜ (92) vocabatur, testamentum proprium scribere cito ministris suis praecepit. Velociter vero et sine dilatione chartam et calamum praesentantibus, praecepit sacrum illud os scribere sic: «Joannes servus, propter eam vero quae supposita est mihi sacerdotii dignitatem, Dei gratia liber. Gratias ago, Deus, tibi, quoniam exaudisti miseriam meam, rogantem bonitatem tuam, ne inveniretur morienti mihi nisi unus tremissis. Inveniente enim me in honorabili episcopio sanctissimae Ecclesiae Alexandrinorum magnae civitatis, quam per indulgentiam Dei suscepi, quando in ea consecratus sum episcopus, circiter octoginta centenaria auri, et quae [Col. 0379D] intraverunt mihi ab amicis Christi, pene numerum hominis transcendunt; in seipsam mentem colligens, et cognoscens haec omnia dominatoris omnium esse, festinavi ea quae Dei erant Deo dare. Unde et quod remansit mihi hoc tremisse, Dei et hoc existens, jubeo dari his qui sunt Dei.» O gloriosa res! o devotionem sancti! Non attendit, sicut debuisset, suis; quod faciunt multi qui in divitiis sunt, qui Dei dona aut ex injustitia collecta, tanquam propria, et tanquam si ea secum ferre possunt, thesaurizant, et non large egenis praebent; sed illa quaerebat quae semper manent, et aliquando non minuuntur. Unde sine mendacio repromissionibus non est fraudatus, quae assederant, ex persona Dei, quoniam qui glorificant me, [Col. 0380A] glorificabo (I Reg. II) . Vere enim magnifice glorificavit sanctum hunc, qui in suis semper bonis glorificatus est Dominus. Non enim ferens nobilis hic, temporali vita sua conquiescere sancta et digna laude bona, quid egit? Xenodochia, gerontocomia, atque monasteria a fundamentis aedificans, et choros sanctorum monachorum statuens, incessabilem verae justitiae memoriam possidet, per ea quae celebrantur in eis bona opera. Quod enim de his qui mala agunt, et successores propriorum malorum post mortem in vita hac relinquunt, ait Domino plenus Apostolus: Quoniam quorumdam peccata manifesta sunt, praecedentia ad judicium; quosdam autem et subsequuntur. Hoc econtra ⁜ (93) de hoc beato dicendum est: Quoniam quorumdam justitiae manifestae sunt praecedentes [Col. 0380B] in regnum coelorum (I Tim., V) , quosdam autem et subsequuntur, de quibus unus et iste exstitit. Et quoniam non fabula, neque ad gratiam est, quod dictum constat, testimonium nobis perhibeat plane quod mox in pretiosa ejus dormitione gestum est prodigium. Tradente enim eo et commendante propriam animam in manu Domini, ut ait alicubi sacra Littera: Justorum animae in manu Dei sunt (Sap. III) , et hanc ei ut sacrificium immolatum offerente, cum recondendum esset honorabile ejus corpus honorifice, et cum congruo sacerdotibus ritu in quodam oratorio sancti miraculorum factoris Tychonis ⁜ (94) , fit quoddam tale signum gloriosum.

CAP. L.—Jacebant in quodam tumulo, ubi et justus hic reponendus erat, duorum quondam episcoporum, [Col. 0380C] qui ante dormierant, sancta veraciter corpora sanctorum: quae et in natura exanimi interim degentia, tanquam si viva revera essent, aequalem sancto honorem tribuerunt. Cum enim beati corpus inter duos illos componendum esset, honorantes summum pastorem pastores, et multam ejus fiduciam apud Deum reverentes, simul et mirantes, Dei jussione tanquam vivi corpora sua separantes ⁜ (95) , in medio sacrum hunc susceperunt, honorem et ipsi ei praeceptione Dei sicut a Deo honorato offerentes, et omnibus statim ostendentes quae a Deo ei donata est gloriam atque sublimitatem. Quod maximum et gloriosissimum miraculum, non unus, neque decem, neque centum viderunt, sed omnis turba quae convenit ad pretiosam ejus sepulturam.

[Col. 0380D] CAP. LI.— 204 Aliud autem ejus gloriosius, quod quidem adhuc vivens in carne coepit miraculum, sed postquam migravit ad Deum, complevit, sermo commemorare tentabit. Mulier quaedam de ea quae sanctum protulit civitate existens, cum audisset eum venisse a Rhodo ⁜ (96) , et angelum ei ibidem apparuisse, et vocationem ad communem Dominum ei denuntiasse, peccamen gravissimum in se recognoscens, quod nec auditus hominum posse intrare affirmabat, fidem inambiguam sumens, ad sanctum cursim pervenit; et pedes ejus comprehendens, cum lacrymis multis clamabat, et dicens secreto sancto: Peccatum, o ter beate, habeo misera, quod ad aures hominum venire non potest, et scio quod, si vis, [Col. 0381A] potes id mihi indulgere; dixit enim vobis Dominus: Quoniam quaecunque solveritis super terram, erunt soluta, et in coelis; et quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelis (Matth. XVIII) ; et quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) . Haec verba audiens a muliere sanctus, et timens, si petitionem ejus refutaret, noxius ejus tormenti fieret, dum posset liberari a proprio peccato per fidem quam habebat in eum, dicit ad eam humiliter: Si utique credis, o mulier, Deo, quod per infelicitatem meam ignoscatur tibi crimen quod dicis, confitere mihi hoc. Quae dixit: Non possum, domine, dicere id, neque enim potest auditus hominum portare illud. Dicit ad eam iterum sanctus: Et si erubescis, vade et scribe illud, si [Col. 0381B] nosti litteras, et fer mihi. Illa iterum respondit: Vere, domine, non possum. Exspectans ergo modicum quid tacens, dixit ei: Non potes scribere et bullare, et afferre mihi? Tunc dixit ei: Possum, domine, hoc facio, rogans honorabilem et coangelicam animam tuam ne solvatur, neque ullo modo inveniatur a quolibet pittacium ⁜ (97) hoc aliquando. Verbum igitur accipiens a Deo honorabilis quod nullus homo solveret aut legeret ejus pittacium, abiens scripsit propria manu peccatum, et bullans portavit beato. Suscipiens ergo sanctus pittacium, post quinque dies ad Dominum profectus est, nemini aliquid de hujusmodi pittacio aut disponens, aut indicans. Mulier itaque fortuitu, imo dispensatione Dei, non existens in civitate die in qua translatus est in pace [Col. 0381C] de saeculo isto ad aliud patriarcha, volente et in hoc demonstrare Deo quantam apud eum, utpote proprius famulus, fiduciam possidebat. Sed post unam diem reconditionis pretiosi ejus lipsani ⁜ (98) adveniens, cum audisset dormitionem ejus, amens et desipiens propemodum facta est, existimans pittacium quod dederat, in episcopio relictum, omnibus faceret culpam ejus manifestam. Cito ergo resiliens, et priorem fidem suam indubitabilem super animam resumens, arcam a Deo honorati apprehendit; et, sicut viventi ei veraciter, ita turbata perhibebat: Homo Dei, tibi hoc peccatum non potui enarrare, eo quod supra modum existeret grave, et ecce nunc omnibus factum est forsitan manifestum et cognitum; utinam non tibi rem meam manifestassem. Heu! heu mihi! [Col. 0381D] putans confusionis absolutionem invenire, confusio omnibus facta sum; pro medela brasphemiam recepi. Quid mihi ad te opus erat secretum animae meae patefacere? Tamen non deficiam neque diffidam, neque removebo a tumulo lacrymas, usque dum satisfactionem de petitione mea accepero. Neque enim mortuus es, sancte Dei, sed vivis. Scriptum est enim quia justi in perpetuum vivent (Sap. V) . Iterumque eadem verba assumens, dicebat: Nihil, homo Dei, peto a te, nisi ut certum facias cor meum quidnam de dato tibi pittacio factum sit? Deus ergo qui dixit aliquando ad Chananaeam: Fides tua te salvam fecit (Matth. XV) , ipse et hanc certam fecit. Tribus enim diebus perseverans ad sepulcrum sancti, et cibum [Col. 0382A] aut potum omnino non gustans, tertia nocte, dum rursus cum lacrymis eosdem duros ac fideles sermones beatissimo diceret, ecce egreditur Dei famulus de tumulo suo, oculatim apparens cum duobus episcopis, qui cum eo jacebant, uno hinc, et altero hinc aspitantibus ⁜ (99) , et dicit ad eam: usquequo mulier hos qui hic sunt commoves, et non dimittis eos quiescere? Infuderunt enim stolas nostras lacrymae tuae. Et haec dicens, dat ei proprium pittacium nullatum, dicens: Suscipe, recognoscis hoc? solve, aspice. Et in seipsam ex visione veniens, vidit iterum sanctos ingredientes in proprium locum; et solvens, invenit litteras suas deletas, et subscriptionem sub eis, habentem sic: Propter Joannem servum meum, deletum est peccatum tuum. Quis loquetur potentias Domini, [Col. 0382B] o amici et fratres? Qui ita misericors et amator hominum, faciens voluntatem timentium se, et glorificans glorificantes se, et per miraculorum operationes magnificans eos? Non autem in hoc loco solum, in quo pretiosa dormitio ejus facta est, gratia quam habuit apud Deum, manifestata est, sed ubique longius claruit.

CAP. LII.—Eadem enim die in qua ad Deum ex hac vita beatus iste profectus est, quidam eorum qui angelicam vitam et schema monachicum 205 habent, vir admirabilis et industrius, Sabinus nomine, Alexandriae habitans, vidit quasi in excessu mentis factus, divinitus honoratum Joannem de proprio episcopio egredientem cum clero omni cerea portantem, et ad imperatorem euntem, tanquam eunucho quodam (ut ipse dicebat Sabinus) cubiculario hunc vocante, [Col. 0382C] postquam januam episcopii exiit, quod significat proprii corporis separationem, et unam puellam ut solem, suscipientem eum, et manu tenentem, et super caput coronam ex oleae ramis circumamictam. Mox ergo agnovit sanctus Sabinus migrationem patriarchae ad Dominum ipsa hora fuisse factam. Quapropter adnotantes quidem mensem et diem, erat enim celebris, videlicet sancti martyris Mennae ⁜ (100) , quibusdam venientibus de Cypro percunctantes quidam qui habitabant Alexandriae de migratione sancti patriarchae, agnoverunt veram fuisse visionem, eo quod eadem hora fieret in qua obiit beatus, et maxime de exemplo puellae quae manu tenebat eum. Acceperat enim repromissiones ab ea sanctus, sicut in praecedentibus verbis Vitae diximus (Sup., c. 7) : [Col. 0382D] Quia si me possides amicam, ego te ante imperatorem introducam, quod et revera fecit.

CAP. LIII.—Non autem ex hoc tantum omnes satisfactionem acceperunt, quod eleemosyna et misericordia quam habuit circa egentes, eum in coelorum regnum deduxerunt; sed quia alius eorum qui habitabat civitatem Alexandriam, timens Deum, vidit ipsa nocte in qua et sanctus Sabinus, omnes pauperes et orphanos atque viduas, oleae ramos bajulantes, et in patriarchae obsequio euntes, et ad ecclesiam pergentes. Non solum duo, aut decem, aut centum satisfactiones sunt, per quas scimus clare quoniam sanctorum numerum meruit memorabilis hic; sed ecce et aliae, quas subsequens forma ostendit.

[Col. 0383A] CAP. LIV.—Hymnodia enim anniversaria post multum temporis dormitionis sancti celebrata, in templo superius memorati sancti Tychonis (Sup., c. 49) , ubi pretiosum lipsanum beatissimi patriarchae Joannis repositum est: erat autem quae colebatur sacra vigiliae hymnodia annuae recordationis sancti miraculorum factoris Tychonis. Is qui est miraculorum Dominus, volens ostendere omnibus quali honore servum suum sanctum Joannem dignum fecerit, placuit de honorabili ejus lipsano unguenti saniferam suavitatem emanare, qua universi in laetitia freti gloriam retulerunt Patri et Filio et Spiritui sancto; vero scilicet Deo nostro, qui proprios sanctos gloria glorificat infinita.

CAP. LV.—Et nullus, o amici Christi, tanti miraculi incredulus sit. Etenim usque nunc videtur in [Col. 0383B] amica Christi Cyprorum insula, in diversis sanctis talem Dei gratiam operantem, et tanquam ex fontibus unguentorum suavitatem de pretiosis eorum lipsanis profluentem, ad gloriam ejusdem bonitatis, et ad honorem sanctorum ejus, atque alacritatem et zelum [Col. 0384A] bonum qui post futuri sunt hominum: quatenus secundum imitationem eorum conversantes, eisdem et nos honoribus digni efficiamur a justo mercedum retributore Deo. Efficiamur igitur, dilectissimi, et nos consummatores praescriptarum rectitudinum sanctissimi hujus Patris nostri Joannis; et quasi incolae existentes et peregrini in vita ista, in aeternum thesaurizemus futurum, per largam quae indigentibus tribuitur donationem (I Cor. IX) . Etenim, secundum divinitus inspiratum Apostolum, qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet (I Cor. II) ; et pro corruptibilibus incorruptibilia, pro temporalibus aeterna, quae oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascenderunt quae praeparavit Deus diligentibus se: quae omnes nos impetremus per [Col. 0384B] gratiam et misericordiam Jesu Christi Domini nostri, cum quo est Patri una cum sancto Spiritu gloria et honor et imperium, nunc et semper in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0429] Quoniam desiderio desiderasti semper audire quae sancta sunt; et nos, ne silentio tempora peragantur, curare debemus: idcirco de operibus Domini tacere non possumus, quae in servis suis indesinenter ostendit. At primum, de sancto Posthumio Dei servo sciendum, quo ordine eum Dominus ad suam vocare dignatus est gratiam, sicut referentium jactavit oratio, qui conversionis ejus ordinem noverunt. Haec vestrae dilectioni scriptis intimare curavi, quomodo per rusticos Dominus credentibus in se manifestavit regni sui mysterium.

[Col. 0429A] 233 CAPUT PRIMUM.—Erat Posthumius Mempheus genere, gentilis natus, ab infantia innocens, ignarus litterarum, et ab omni peritia alienus Aegyptiorum, ab eorum gentilium delubris semper extraneus. Fuerat restium spatarius ⁜ (2) , nunquam se adolescentium gregibus commiscuit, nec publici usus fabulas aliquando cognovit, pes ejus ad saltandum non est commotus. In vita sua nunquam de ore ejus turpis sermo processit, neque avaritia in cor ejus aliquando ascendit. Ad feminam oculos suos, cum adhuc esset in saeculo, non levavit; mendacium omni virtute vitavit; discordiam vel odium adversus proximum suum, neque contra extraneum, noverat; custodiebat pacem in animo suo per omne tempus.

CAP. II.—Cum ergo haec ab eo gererentur, et annorum [Col. 0429B] esset triginta septem, placuit Deo eripere eum de corruptione peccatorum, et ad incorruptionem vitae aeternae evocare. Unde fertur introisse ad eum angelum Domini, quando ipse plectam ⁜ (3) de spato plectebat. Aitque ad eum angelus: Posthumi. At ille ait: Quid est? Et dixit ad eum angelus Domini: Quid est in manu tua? Ille ait: Funis plectacius. Et dixit ad eum angelus Domini: Deum excelsum, qui habitat in coelo, nosti? Posthumius dixit: Domine, nescio si est Deus in coelo; sum enim rusticus, et nulla est mihi sapientia. Arti meae inservio ab infantia mea, et nihil ab urbanis hominibus audivi quod discerem, sed et publicum semper fugi accessum. Dixit ad eum angelus: Ora Deum, et dabitur tibi sapientia et intellectus. Posthumius dixit: Deum non [Col. 0429C] novi orare, nescio enim quid dicam. Et accepit angelus folium lauri, et scripsit in eo verba orationis, et dedit illud Posthumio, dicens: Manduca illud, et erit amarum in ore tuo sicut fel, ventremque tuum implebit obsecrationibus sapientiae, et dabit tibi formam orationis et sanae doctrinae. Et accipiens Posthumius, manducavit: et factum est os ejus amarum. Porro venter ejus dulcedine impletus est, et magnificavit [Col. 0430A] Dominum valde. Vere autem credidimus in eo impletum illud prophetae Ezechielis (Ezech. III) , vel Joannis apostoli (Apoc. X) , qui librum de manibus angelorum accipientes, comederunt et adimpleti sunt sapientia ad prophetandum.

CAP. III.—Item angelus Domini tetigit labia Posthumii. Et depulsa amaritudine, lingua ejus de Deo loquebatur ingentia. Dixitque ad eum angelus: Posthumi, fige genua tua in terra, et faciem tuam ad Orientem, et tunc dabitur tibi a Deo quemadmodum possis orare. Et posuit Posthumius genua sua in terram, faciem quoque etiam ad Orientem, et infusa est ei oratio, et ait: Benedicam te, Domine Deus omnipotens, rex coelestis, qui ignorantibus te nomen tuum innotescere 234 facis, per Dominum nostrum [Col. 0430B] Jesum Christum Filium tuum, nomen tuum efficiens manifestum, ut populum tibi congregaret ex omnibus gentibus adoptivum. Nam volens mundo succurrere labore laboranti, propter generis humani salutem, unico Filio non pepercisti. Per eum ergo te obsecro, et tuam misericordiam, ut mihi caeco verum lumen in tenebris constituto ostendas. Tu enim, Domine, nosti quia nullum sciebam omnino sermonem, et dignatus es donare quod loquerer ad te, et docuisti me quibus te rogarem. Ex me ipso cognosco, Domine Deus meus, quia vere caeci vident, surdi audiunt, mutorum linguae solvuntur, claudi ambulant, leprosi mundantur, pauperes evangelizantur, peccatores vocantur (Matth. XI) . Quis eram ego, quia recordatus es mei? In quo praevalet apud te pusillanimitas [Col. 0430C] mea, quia requisisti me? Quare nunc peto ut a sordibus me abluas peccatorum naturalis miseriae meae, quae me longo tempore pressit; vivebam enim eruditus a parentibus infideliter more gentilium tanquam socius jumentorum. Misisti tu mihi angelum tuum, et percussisti femur meum, aperuistique mihi saxeum pectus. Vae tacenti de te, quia ignis ustione trucidatur in sempiternum. Ecce in brevi cognovi [Col. 0431A] quoniam non est gaudium impiis apud te, nec peccatoribus laetitia post obitum veniet; nisi ad te convertentur, salvi esse non possunt. Et quoniam non est visum tibi perdere me, Domine redemptor humilitatis meae, ostende mihi in melius, ut in pleno cognoscam Dominum et Salvatorem Jesum, et quod non est alius absque te, qui es benedictus in saecula. Haec oratio sancti Posthumii prima, per quam eum introduxit angelus Domini ad viam fidei requirendam.

CAP. IV.—Erat intentus ex hoc beatus Posthumius, quando ad eum angelus Domini remeare posset: fretus ex hoc sperabat, quod esset eum Dominus semper visitaturus. Cum autem pauci dies transissent, ecce Posthumius juxta consuetudinem suam [Col. 0431B] restim torquebat ex junco. Et ingressus angelus Domini ad eum, ait: Ave, Posthumi. Statimque pavefactus surrexit Posthumius. Et ait illi angelus: Vis ducam te ad virum sacerdotem Dei, qui te baptizet in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti? Et respondit Posthumius: Domine mi sancte Dei, hoc est mihi optabile jucundumque valde, ut plene me viam doceas Dei, et quae sit perfecta salus operum supernorum. Et apprehendit eum angelus Domini a vertice capilli capitis ejus, et duxit eum ad quemdam nomine Priscum ⁜ (4) , sanctum virum et timentem Deum. Aitque illi: Hunc doce quae sit via Domini, sapientiae et intellectus, et baptiza eum in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Porro sacerdos Domini audiens, gratulatus est valde; sed sacerdos non [Col. 0431C] intellexit angelum Dei esse, qui introduxit eum ad se. Statimque angelus in splendida mutatus effigie refulsit in faciem sacerdotis in albis vestibus, vultuque decoro. Tunc Christi sacerdos timore perterritus cecidit consternatus in terra. Rursumque angelus erexit eum, et ait: Ne timeas; conservus enim tuus et omnium fratrum tuorum ego sum (Apoc. XXII) . Oportuit enim tibi manifestare gloriam Dei nostri, ut scias quo modo hunc doceas verbum Domini, erudiens eum secundum salvationem ejus, ut vivat in aeternum coram Domino. Haec dicens, discessit ab eis.

CAP. V.—Priscus autem episcopus accepto secum Posthumio, docuit eum jejunare. Cui manum imponens, catechumenum fecit; atque ita velociter baptizavit, docens eum symbolum Sacramenti. Qui mox, [Col. 0431D] ut baptizatus est, impletus est Spiritu sancto, et dixit hanc orationem: Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, qui per Spiritum sanctum reconciliare me dignatus es Deo Patri, et redemisti me a morte et a poena aeterna: quam non credentes in te consequuntur, peccatorum suorum ponderibus aggravati. Sunt autem peccata plumbo graviora, quibus ego laetor extractus, et de omnibus iniquitatibus et necessitatibus liberatus, exulto. Vere enim personarum acceptio apud Deum non est (Act. X) , sed misericordia multiplex. Quomodo igitur indignus ego ad sedes accederem creaturae tuae, nisi tu me coelesti digito tangeres, foenum male aridum, quod in corporis materia habitare praeceperas? velociter mihi voluisti subvenire, inimicum [Col. 0432A] legis tuae, qui mihi in carne dominabatur, subvertens; a sordibus aqua, Spiritus sancti regeneratione; mundasti. Loquitur in me anima renovata, quae longo tempore inter oves perditas jacebat abjecta. Accepto signo laetatus sum quasi nominis magni: census imperatoris ⁜ (5) militi infixo reparatur in gratiam. Quasi mutus accepi vocem. Loqui cupio filiis tuis, et hymnum narrare in confessione, quoniam absolvisti captivum migrantem. Quaesisti stultum per sapientiam, vitam donasti, egentem ditasti, mortuum resuscitasti, longe positum appropinquare tuae majestati fecisti, alienum a conversatione Israel, socium sanctorum tuorum per Christi gratiam esse voluisti. Ideo confiteor tibi, et psalmum dicam nomini tuo, cum me docueris ordinem; psallam tibi, et benedicam [Col. 0432B] nomini tuo in aeternum, et in saecula saeculorum.

CAP. VI.— 235 Igitur Posthumius baptismum consecutus, litteras nesciebat; sed tamen nomen Domini fidei augmento et robore de die in diem crescebat. Accendebatur fraternae studio charitatis, humilitatis vinculo ad universos colligatus fuerat fratres. Charitatis jugum vehementer amabat: cunctosque fratres, qui aderant, ecclesiae proxima loca inhabitantes, sollicite requirebat. Studioso psalmos dicebat; corpus vero suum jejuniis affligebat, in oratione Dei quotidie pernoctabat. Agrestes edebat herbas, et aquam frigidam bibebat. Cilicio corpus opertum fatigabat, per eremum currens, ut miserum frangeret corpus, asserens esse peccatum, aliquando ab opere si vacasset. Verbositatem sermonis cavebat, divinis libris [Col. 0432C] accommodabat aurem, jurare omnino detestabatur: mundum se in omni oratione sua exihibebat, plangere non desinebat: nam cum frequentia pateretur in corpore daemonum tentamenta, ad nota orationum praesidia convolabat. Et ne amplius sommo indulgere videretur, ut mortalia membra foveret, paululum super saxa requiescebat, ut cum duritia lectuli doloribus ageret corpus, statim ad Dei consurgeret opus. Panem etiam suum ad mensuram accipiebat, et aquam ad mensuram bibebat. Nunquam pleno ventre amensa recessit, nec sitim suam unquam satiavit, dicens, Non esse dignum si carnis voluntas esset impleta. Obedientiam vero et fecit, et docuit, patientia vero superbos et iracundos homines humiliter mitigavit. Sed quando Satanas suggestionibus [Col. 0432D] suis cupiebat propositum ipsius impedire, oculos in coelum levabat, et statim sanctum adesse sibi sentiebat auxilium. Talis ejus vita usque ad senectam fuit, qualis ab initio fuit, cum haec gererentur in eo, ut omnino usque ad extremum, suum despiceret corpus.

Et si quando infirmitas febrium aut stomachi dolores gravi tormento eum afficerent, non dedit indulgentiam morbo infirmitatis, nec calidis usus est rebus, nec jejunia minoravit, aestimans quod si corpori calido cibo consuleretur, a Domino redemptio animae non daretur. Nam si aliquando valetudo gravis debilia genua fatigaret, ita ut ad vigilias Posthumius exsurgere non valeret, orando et psallendo in [Col. 0433A] stratu suo non desinebat. Si lingua prae siti siccaretur, cordis intima rugiebant, ne silentio ejus hostis animae diabolus laetaretur, aut in opere Dei vir sanctus negligens inveniretur. Sed cum in tam districtiori vita Posthumius permaneret, ad baptizatorem suum perrexit, et ab eo commendatoriam orationem poposcit, et sine aliquo victu eremi petivit arcana; ibique multo tempore demoratus, innumeras daemonum insidias pertulit. Sed Dominus, qui de mundo venerabilem converterat virum, quotidie cor ejus armabat ad sustinendas versutias daemonum.

CAP. VII.—Nota igitur facta est sancto Macario, scilicet beati Antonii discipulo, conversatio Posthumii, et celebre ejus factum est nomen, visumque est illi ad hunc abire in eremum. Nam idem Macarius [Col. 0433B] ab illustri viro Antonio monachorum fere quinquaginta millia susceperat gubernanda. Ejusdem igitur Macarii exitus de saeculo appropinquabat, et Dominico gregi, quis post ejus excessum magisterii nomine subrogaretur, inquirebatur. Sanctus itaque Macarius cum ad sanctum venisset Posthumium, excepit eum libenter, praecipue cujus jam ab angelo famam audierat. Non ergo ille ut hospes, sed ejus subtiliter explorare propositum venerat. Porro Macarii aspectibus, Posthumii complacuit conversatio, et eum suadere coepit, ut sancti Antonii anachoretarum principis non gravaretur visitare reliquias. Sed cum omni virtute reniteretur, et abire penitus noluisset, in somnis Posthumius sine aliquo cunctamine ire jussus, divinae contradicere non poterat majestati. Itaque [Col. 0433C] cum Macario aggreditur iter, multitudinem congregationis monachorum, quae a solo gubernabatur Macario, ingressus, de quo saepe ⁜ (6) diximus corpus sepelisse magistri, cum spiritus ejus vocatus est ex saeculo

Qui cum se in extremo vitae istius temporalis aspiceret, advocato ad se sancto Posthumio, ita exorsus est ei: En frater, tempus resolutionis meae instat; quapropter audiens bonum testimonium de te, finem senectutis meae debilitatis supposui gressibus ad pertingendum usque ad te. Nunc igitur bene fecisti venire mecum. Suscipe ergo paterno amore gregem Dei ad regendum. Noli quaerere quod tibi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X) ; ne ergo neges suscipiendi honoris gratiam, mercedem [Col. 0433D] a Domino recepturus tempore opportuno.

Tunc sanctus Posthumius pedibus ejus provolutus, ait: Charissime Pater, quomodo mihi tam magnae multitudinis curam imponis, rustico homini, litteras nescienti? Provide igitur ex eis meritum hominem, qui possit cum sollicitudine tantas animas regere populorum. Tunc Macarius ait Posthumio: Excusationes non audio, neque causas recipio; hi enim omnes sub tua ditione manebunt, nec alius est tantae abstinentiae vir, qui possit istius populi gubernare 236 animas, ac sollicite pertractare. Et ut certius dicam, dilectissime frater, te electione sua Dominus designavit ad suscipiendum hunc ministerii locum; nequaquam ergo coelesti poteris contradicere jussioni. [Col. 0434A] Nihil ex hoc Posthumius locutus est Macario; sed dum ejus verba secum in animo volveret, Macarius emisit spiritum; statimque populorum ingens turba intente ad funus currunt. Ibi psallentium multitudo, diversis hymnorum vocibus, quasi uno ore laudes Deo canebant, donec corpus ad sepulcrum deduceretur humandum: nemo tamen vehementer dolebat, eo quod sanctus Macarius tam velociter monasterium relinqueret, quoniam Dominus similem ei Posthumium gregi suo magistrum providerat.

CAP. VIII.—Tribus ergo diebus post sancti Macarii decessum orabat Posthumius, ut acciperet de coelo fontem doctrinae per Jesum in Spiritu sancto, ut posset tantam populorum militiam docere prudentiam. Tertio igitur die venit ad eum secundum consuetudinem, qui eum converterat angelus, et locutus est ad [Col. 0434B] eum; et constituit eum monasteriorum doctorem et principem, in eum locum a quo Macarius recesserat; deditque ei formam spiritualium praeceptorum, et abiit. Porro Posthumius congregatis fratribus cunctis, aperiens os suum, locutus est eis, dicens:

Audite, filioli, verbum quod Dominus locutus est vobis, praeclaram praeceptorum justitiam et charitatis regulam sensibus nostris volens infundere. Paterna enim voce loquor ad vos in nomine Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus Dei nostri. Accepi enim formam de manu angeli, ut dicam universa quae acciderint sensui meo, ad vestram aedificationem. Intente igitur praebete aures: Deus ipse mandavit quod de ore meo procedit.

[Col. 0434C] Prima est enim mandati confoederatio, in omnibus vos obedire majoribus.

Secunda mandati est subjectio, ut in timore casto serviatis Domino.

Tertia positio est, ut temperanter et pie et juste vivatis in hoc saeculo (Tit. II) .

Quarta mandati ratio, ut corpora vestra affligatis per omnia, quo possitis acquirere animarum salutem, domando jejuniis, ac mortificando carnem, quia haec est delectatio bonorum operum.

Quinta constitutio, orationi frequenter instare, sicut et Apostolus indesinenter orare nos jubet (I. Thess. V) . Orantes quippe semper ac jejunantes, et fidei dona in memoria mentium tenebimus infixa, ut possimus scaturientium daemonum superare naturam.

[Col. 0434D] Sequitur aliud genus erroris, in quo majus est animae damnum, superbiae malum per omnia esse cavendum: haec angelum in primordio mundi de coelo dejecit, et novimus superbiam originale esse peccatum. Ad quam excludendam de cogitationibus nostris Deum semper deprecemur, ut donetur nobis forma humilitatis.

Accedit et alia infestatio mortis in corpore, si de saeculari vitiorum causa monachorum sollicitet quemquam.

Funiculum vero charitatis ante omnia inter vos habete, fide continua in spe manentes, quoniam ad regnum Dei festinatis aeternitatis. Cura ergo disciplinae monachorum perfecta est dilectio. Haec vincula [Col. 0435A] charitatis et pacis exornant sine avaritia. Igitur in dilectione sincera modus sufficiens est praesentibus; et qui invicem diligunt, filii regni vocabuntur. Perfectius invicem diligentes, ipsi sunt qui manducant panem in regno Dei sine macula (Lucae XIV) . Perfecti ergo eritis, si mundum sacrificium charitas in odorem suavitatis zelo succendet. Gaudebit enim Dominus Jesus in vobis, quia fecistis fideliter quod ipse mandavit. Nam prima legis in monte Sina ordinatio haec ad Moysen data est: Diliges, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua (Deut. VI; Luc. X; Levit. XIX) . Secunda: Diliges proximum tuum, sicut teipsum. Vacat enim dilectio Dei, nisi jungatur et proximi. Plenum ergo praeceptum veritatis, ut maneat in sensu individua [Col. 0435B] regula charitatis. Tunc ergo dilectio beata erit in pleno, si colla obedientiae posueritis proposito.

Obedientia quoque in congregatione laudatur. Nihil vobis proderit, filioli, si diligitis invicem, et non vultis invicem obedire. Dilectio sine obedientia faciet criminosum, et conscientia aegrum. Quomodo enim gramen seminales impedit fructus, sic inobediens homo frustra jejunat, et orationis nullum accipit fructum. Igitur qui in uno esse concupiscunt, et vivere mente communi disposuerunt, hi consiliis majoribus serviant. Quidquid ex consiliis processerit Patrum, hoc faciat qui a perfectione adhuc procul est. Quicunque frater oneris quidpiam collo suo portaverit, nec quidem sustinet, de humero suo onus exstare, si abbas praesens fuerit, reperiens aquam scativam sive germinantem [Col. 0435C] ⁜ (7) , praeter abbatis consilium diverterit ad bibendum, aut alterius fratris secum comitantis, etiam junioris, peccatum fecisti, qui praeter benedictionem aquam potasti. Quod si calor solis exarserit, et volueris bibere, et abbas ad te 237 domandum prohibuerit; si vel mente murmuraveris, deliquisti. Deinde si in via calcaveris spinam, non est educenda, donec abbas praeceperit.

Procul ab invicem contextas vites sternite.

Cum ad dormiendum seceditis, interstitium cubitus habeatur unius; ne, dum ad invicem proximant corpora, nutriantur libidinis incentiva.

Porro negotium noctis, propter lucifugas daemones et noctipetas, in spiritali opere peragatur. Experrectis autem nulla de saecularibus causa ingerenda, donec [Col. 0435D] ad galli cantum, fraternarum orationum communis hora succedat. Alterius vocis cantus alterum non excitet ad orandum; sed cum suum pectus tundere coeperit, qui primum experrectus est, provocetur etiam ille qui dormit, exsurgere. Saepe enim Satanas somno animam captam nocturnis involvit tenebris, ut ab orationis patrocinio separata sit, operante diabolo socio tenebrarum. Ideo dico vobis, filioli, vigilate, quia nescitis qua hora fur veniet animarum (Matth. XXIV) .

Studete igitur complacere Deo, conversationem habentes spiritalem. Divina mandata in dilectione Dei cum sapientia, legis praecepta in tabulis cordium vestrorum sint; nec quidem amplius sapiatis quam simplicitas [Col. 0436A] confirmat Scripturarum Dei. Multi autem de Deo aliter sentientes, exciderunt a dilectione ipsius et proximorum suorum. Qui autem hujusmodi sunt, audiant Baruch prophetam dicentem: Pax justitiae, et honor pietatis (Baruch V) . Sic enim videns populi sui dilectionem fraternitatis esse incorruptam, inter cunctos facit eos amicitiae Dei fieri socios. Quoniam qui diligunt Deum, secundum boni operis gloriam, invicem in operibus bonis irritam faciunt vitam istius mundi, profanantes quidquid ex diabolo est cogitationum malarum in cordibus Dei servorum; quoniam cupiunt anachoretarum perfrui vita, si corpus abdicant adhuc in terra positi, jam coelestibus delectentur, nihil terrenum prorsus exquirant, ut jam saecularium tenebrarum causas conculcantes ac prosternentes.

Verum quia coelestibus regionibus apti, vos satis [Col. 0436B] placere convenit Creatori, virgines mente et corpore permanentes, fructus fidei et limam sermonis quam maxime conservantes; nefas est enim ut monachum quis reprehendat in modico vel in maximo. Irreprehensibiles enim nos esse oportere, Apostolus docet (Coloss. IV) , et ut sermo noster in gratia sale semper sit conditus, scilicet condimento quo nos Evangelista condivit, dicens: Vos estis sal terrae (Matth. V) . Quod peto ut non in vobis evanescat, ne forte, cum evanuerit, extra congregationem multitudinis foras projiciatur, linguis inimicorum quotidie conculcandum.

Hoc autem obsecro, filioli, secundum formam quae mihi data est de manu angeli, fugere linguam detrahentium [Col. 0436C] iniquorum, qui mordaci dente, etiam sine causa, Ecclesiae Christi insultare festinant.

Dissensiones, quas habetis inter vos, projicite ab invicem, scientes Dominum nostrum non esse dissensionis, sed pacis (I Cor. XIV) . Si qua igitur scandala, inimico suggerente, frater habet adversus fratrem, propter obedientiam, fide exstante, dimittat; quoniam ego non ex me loquor, sed ex Deo, qui in manu nuntii sui docuit me.

Et si obedientiam praelato praebueritis, hospitalitatem peregrinanti, ex praecepto Domini facitis.

Si fieri potest, nullo pacto miles Dei debet irasci, non solum ad socios, verum etiam ad extraneos.

In quocunque negotio, nullus saecularium servum Dei audeat judicare, quia inter se et illum distat. Non [Col. 0436D] patiaris conjugatum judicio tecum contendere; melius est enim monacho fraudem et injurias sustinere, quam ut audiatur vox militis Christi in clamore.

Non decet monachum causa pecuniae esse negotiatorem, sed coelestium bonorum lucra mercantem. Praedicet verbum salutis, animas invitet ad coelum, ad nihilum deducat saeculi desiderium. Cor enim Christianum exsulta, maxime servi Dei, tyrannum fraudatorem animarum divinae virtutis oratione expugnat.

Quod si terrores aliquos intulerint, currat ad auxilium crucis, statim ille recedet: versutia ejus crebris orationibus et jejuniis devincitur. Filioli, quid ad vestram pertinet curam, si adversus vos conveniant [Col. 0437A] daemonum castra, potestis et vos multis adjuvari agminibus angelorum. Sed cum daemonum catervae crescere coeperint, oculos vestros ad coelum levetis, dicentes: Domine Jesu Christe, adjuva infirmitatem meam. Tunc sermo vobis prophetae Elisaei conveniat adversus eos qui de Samaria comprehendere eum venerant, qui terrenti se puero suo respondit: Aperi, Domine, oculos servi tui, et videat quod plures sunt nobiscum quam cum illis. Statim ergo ad adjuvandum vos, angelorum Dei legiones advenient, qui fidei vestrae auxilium praebeant.

CAP. IX.—Haec sunt, filioli, mandata, quae ut pusillanimitas 238 cordis invenit, vobis de diaboli certaminibus explanavi. Nolo autem ea quae nobis ipso immittente acciderunt silentio praeterire, ut et [Col. 0437B] vos possitis malitiis ejus resistere.

[Col. 0438A] Quadam die in monte sedenti mihi, ingens velut militum turba occurrit. Quos dum oculis cernerem venientes a longe, Satanae angelos statim esse cognovi. Ego autem deposito omni terrore, genibus provolutus humo, ut secederent orabam, Dominum invocans Redemptorem. Tunc turba quae venerat, velut stipula, quae a vento rapitur, nusquam comparuit. Gratias ergo egi Domino per Jesum Christum Dominum nostrum, quod meo certamini finem imposuit cito, et orationem meam illico exaudivit. Multas itaque insidias passus sum, et ex omnibus me eripuit Dominus. Unde et vos, filioli, constantes estote, quia mitis est Dominus ad liberandum nos. Amate ergo Dominum, odite malignum, et Deus misericordiae erit vobiscum, ut possitis ejus insidias evadere. [Col. 0438B] Amen.

[Col. 0437] Quoniam saepe desiderastis audire quae sancta sunt, et ego placide disposui operari, jam non in pellibus caprarum, sed auro et argento gemmisque pretiosissimis decrevi construere templum Dei, ut et nos tanquam lapides vivi aedificemur in domum spiritualem, ex operibus meliorum proficientes in Christo Jesu Domino nostro (I Pet. II) ; quid nunc apud Nitriam gestum sit, referam; et non praeteribo veritatem ullo modo quoniam satis aedificat monachos praesens opusculum.

[Col. 0437C] CAPUT PRIMUM.—Igitur Frontonius, verus Dei servus, studio Dei timoris de die in diem proficiens, publicam communemque vitam perhorrescens, 239 [Col. 0438C] aviam desiderans solitudinem, convocatis ad se fratribus, dixit (erant enim cum eo viri circiter septuaginta): En quid nobis et mundo damnabili, cujus [Col. 0439A] operibus renuntiare omni modo condecet, ut coelestem consequamur vitam? Quapropter pergamus ad eremum, nihil nobiscum ferentes, ad acquirendam coelestem gloriam, et superiorem investigemus ex virtutibus disciplinam. His dictis universi consensere; deferentesque ad eremum secum parva olerum semina, et bis acutos, parvosque sarculos ⁜ (2) , unde humum defoderent, profecti sunt, et venerunt ita in eremum: rursusque Frontonius ait: Dominus in Evangelio ait: Nolite cogitare quid manducetis, aut quid bibatis, aut quo operiamini; haec enim omnia gentes mundi quaerunt. Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) . Teneamus promissum, et inveniemus in nobis opus Domini conservatum. Omnes ergo habitabant [Col. 0439B] in eremo, in opere Domini jugiter laborantes, et in agone spirituali proficientes; adjuvabat enim Dominus servos suos. Ipse vero Frontonius non pro se tantum, sed pro cunctis orabat, sciens scriptum esse: Non quaerens quod mihi utile sit, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X) .

CAP. II.—Cumque in eadem eremo longo tempore morarentur, tentare eos adversarius Christianorum coepit, ut cogitarent in corde suo quod debuissent in saeculo demorari, quia Anachoretarum vita durissima est, et nemo eam potest sufferre. Murmuravere ergo in cordibus suis, dicentes; Quid est, quod voluit Pater noster Frontonius, ut habitemus in eremo? Nunquid illi qui in urbibus et in castellis habitant, Deum videre non possunt; et qui in [Col. 0439C] eremo habitant, soli vident? nonne eos boni actus commendant? quisnam poterit cibo vivere angelorum? Ecce morimur fame; defectus vigiliarum non capit labor, sed acriora nos frangunt jejunia, fiuntque debilia genua, ut unusquisque nostrum non possit stare.

CAP. III.—Audiens Frontonius eorum murmur, antequam ad eum convenirent dicentes aliquid, ipse praeveniens eos ait: Quousque irritatis Deum murmurantes in cordibus vestris, et dicentes: Nunquid qui eremum inhabitant, hi tantum sunt Dei servi? et quis ex cibo poterit vivere angelorum? Conveniamus ad abbatem, et loquamur ad eum, ut habitemus in civitate; quia si qui nos illic viderint, opportune nobis juxta Dei votum dirigunt escas, prout cuique [Col. 0439D] Dominus dederit facere. Illud autem scitote, quia non necabit Dominus fame animam justi. Ecce oculi Domini super timentes eum, ut alat eos fame (Psal. XXXII) . Et illud non memoramini scriptum, quod ait Apostolus: In fame et siti (II Cor. XI) ? Sed vobis quoque in eremo nunquam defuerunt radices herbarum, nec mansistis aliquando jejuni. Recordamini autem quia antea locutus sum vobis: Nolite cogitare quid manducetis, aut quid bibatis, aut quo operiamini, haec enim omnia gentes mundi quaerunt (Matth. VI) . Novit Dominus cibum dare timentibus se. Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. Si enim Dominus volatilia pascit, et corvos non deserit, quomodo nos derelinquere [Col. 0440A] poterit, ipsum jugiter in mente habentes, eumque assidue orantes? Certe si fame defecerimus in eremo, nos Dominum accusemus, et improperemus ei, cum ad ipsum venerimus dicentes: Credidimus Evangelio tuo, ubi dixisti quod universos in te credentes coeli pabulo pasces: fecimus cuncta quae praecepisti, speravimus in te, et tu nos despexisti. Sed quia ibi nos probasti, hic magis, ut probes veritatem, redde quod promisisti. Nolite ergo murmurare adversus Deum, ne murmurantes, sicut patres nostri in hoc deserto, a serpentibus pereatis. Quod si expectaveritis Dominum, quando voluerit, dabit bona timentibus se. Quo dicto, siluerunt omnes paululum a murmuratione sua: erant tamen in moerore positi.

[Col. 0440B] CAP. IV.—Ego vero proposui universa breviter exsequi, et cuncta sermone rustico comprehendere quae cum suo prosequi titulo fas est; et per hujusmodi libelli sententias ac syllogismos dulci eloquio currere, prout potest unusquisque lector audire. Redeamus ad ordinem coepti opusculi, ut non nostra videamur asserere.

CAP. V.—Pergit itaque angelus, missus a Domino ad quemdam divitem nocte, et dicit illi: Tu epularis in divitiis splendide, et servi mei in eremo indigent pane; surge ergo diluculo, et mitte servis meis escas ex omnibus quae tibi dedi, quia procuratorem te posui gregis mei, qui te coelo lactante jugiter pavi, nec unquam dimisi. Ita ergo placuit mihi ex eleemosyna tua reficere pauperes meos, qui in [Col. 0440C] deserto spiritualiter vivunt, et se mihi suo Domino crediderunt; idcirco facias sermonem, quem modo, missus a Domino, loquor ad te. Quod nisi feceris, dissipasti foedus pacificum Domini Dei tui.

CAP. VI.—At ille tanto terrore conventus, ex illo somno expergiscitur; consurgensque mane, convocatis necessariis amicis, servisque 240 suis fidelibus, locutus est ad eos, dicens: Jacenti mihi nocte in lecto, quidpiam sororis ceperam; et ecce subito nuntius astitit, dicens: En tu epularis in divitiis tuis splendide, servi vero mei in deserto indigent panibus. Surge ergo diluculo, et mitte servis meis escas ex omnibus quae dedi tibi, quia procuratorem te posui gregis mei. Ecce mittere quaero; sed ubi morentur servi Dei, ignoro. Cupio praeceptum implere admonitus: [Col. 0440D] sed quis mihi, ad quem dirigam locum, ostendet? Convenit me angelus, praecepit et Deus. Sed vos, qui seniores estis, ostendite locum. Et nemo valuit illi indicare locum, quia in abdito montis manebant, et nemo ubi morarentur agnoverat.

CAP. VII.—Igitur altera nocte duriori comminatione conventus, plagisque confossus dives ille, corripitur et urgetur, ut servis Dei dirigeret escas. Iterum diluculo consurgens, a prioribus amicis quaerebat consilium, ut sibi dicerent, aut certe ab aliis inquirerent, ubi servi Dei morarentur. Aiebat quoque ista cum maximo fletu, plagas ostendens, quibus de manu angeli fuerat nocte correptus. Sed cum nemo posset locum habitationis servorum Dei ei ostendere, [Col. 0441A] unus qui prae caeteris majoris erat consilii, respondit et ait: Si volueris accipere consilium meum, charissime, forsitan erit hoc tibi salubre. Sunt ubi cameli septuaginta, onera eos ex omnibus bonis, quibus intelligis Dei famulos posse vesci; et dirige camelos per viam, nemine ducente. Et si ex Deo hoc factum est imperium, animalia tua salva regredientur ad te; si vero tibi ex diabolo jactura imminet, libenter tolera flagella temporis, quam acriori forte caede corripiaris. Quod si hoc tibi consilium displicet, quaere alium qui poterit dare melius responsum. Haec dicens, conticuit, sed ipsi diviti et qui cum eo erant hujuscemodi consilium bene placuit. Oneravit ergo sexaginta quinque camelos ⁜ (3) ex his quae servi Dei comedere possent; quinque vero camelorum cibaria [Col. 0441B] facta imposuit, escam cunctorum animalium, in maximo dolore dicens: Si quis invenerit eos, et eorum exposuerit onera, visis cibariis miserebitur eis, et dabit eis manducare. Et cum ingenti fletu uno ordine innectens chordas, direxit eos per viam, commendans Domino, ut si ex Deo esset imperium, remearent celeriter cum salute. Nullus vero ducator ⁜ (4) cum animalibus abiit.

CAP. VIII.—Et quando egressi sunt januam, dimisit servulus primum camelum, cujus ducalem ⁜ (5) tenebat, quem caeteri sequebantur, et abierunt per viam juxta praecinctum montis ⁜ (6) , euntes soli. Sed nescio an soli cameli pergere poterant, sed Domini nuntio praeeunte, viam directam (ut intellectum est postea) abierunt et quarto die confecto itinere, hora [Col. 0441C] nona agentibus opus Dei fratribus, sicut quidam postea retulit nobis, ecce primus ante fores accubavit camelus: sed campanae sonitum ⁜ (7) audire non potuit perstrepens sonus hymnorum. Abbas tamen, quoniam prope ostium erat, ipse prior vidit, et gavisus est valde. Angustus enim erat introitus monasterii, et solus abbas fores suo statu claudebat, caeterisque interpositis fratribus tacuit, nihil respondens donec hymni complerentur. Tunc completo hymnorum ordine advocatis fratribus, pene improperans, ait. Ubi sunt murmurationes vestrae? Ecce Dominus improperio forti nobis escas ab alto misit, cui voluit viro prudenti imperans adduxit nobis camelos onustos. Venite, deponamus onera, ut possint refici animalia lassa. Tunc omnes mira gratulatione laeti, [Col. 0441D] communiter gratiarum actionem Deo reddiderunt, et gaudentes deponebant onera camelorum. Supra quinque vero camelos, reseratis sarcinis, cibaria repererunt. Abluentes igitur animalium pedes, de stratu corum fecerunt praesepia; et apposuerunt eis escas, quas ipsi sibi apportaverant, necnon et ipsi etiam discurrebant per omnes montis anfractus, notas inquirere [Col. 0442A] herbas, ut laborantia animalia escis pluribus reficerentur.

CAP. IX.—Mane autem facto, abbas consilium utile eligens, et avaritiam omnino spernens, medietatem sumpsit escarum, aliam vero partem dividens, super camelos omnes, ne alii viderentur portare, et fieret aliis injuria, omnibus medium imposuit onus, velut eulogias ⁜ (8) revocans Domino rerum, ut avaritiae legem scinderet, et medietatem oblationis proprio domino camelorum reddidisset. Erant igitur supradicti amici cum domino camelorum, consolantes eum de animalium tantorum periculo, simulque Dominum deprecantes, ne accideret innocenti viro tanta jactura. Octava autem die, cum essent omnes in unum collecti, jejuni; unus qui leves ac tinnulas [Col. 0442B] aures habebat, per flamina ventorum campanulae rapiens sonitum, paululum reticuit; et cum bene tandem sonantem comprehenderet, ait: Puto quod ex altitudine montium campanae sonantis motus auditur. Tunc omnes egressi senserunt camelorum adventus; gratulando mirabilis accidit laetitia, fecunda vero de consolatione viri. Nam qui defuncta animalia aut perdita jam lugebat, gaudens de receptis animalibus 241 laetabatur. Venerunt omnes illaesi, non tristes vultu, nec maciem necessitatis habentes. Suscepit ergo camelos suos homo ille, cum magna gratiarum actione; et visis oneribus, multo amplius recreatus, exsultat. Tunc et illos amicos, et pauperes plures, ad prandium nobile vocat, easdemque eulogias indigentibus distribuit [Col. 0442C] quas acceperat. Sed et amicis qui aderant ex eis largitus est; et ipse quoque benedictionem sanctae jucunditatis acipiens, gaudebat in Domino.

CAP. X.—Ex illo igitur anno, usque in mortem Frontonii, sic dives ille notato tempore, quando primum miserat, escas necessarias ipsis dirigebat; et aliis sic divitibus Dominus imperabat, ut ex omnibus dapibus irrigati, nihil Dei servi cum sancto Frontonio minus haberent. Vigilabant in operibus Dei filii cum Patre, spiritualibusque eos admonens dapibus, implebat quotidie sermone coelesti; exsultansque laetabatur in Domino, qui sibi talem dederat intellectum, ut avia solitudinis loca digna quaesisset.

CAP. XI.—Legendum hoc tradite, multorum ad aedificationem monachorum. Ille enim magis erit melior [Col. 0442D] in conspectu Dei, non quicunque legerit, sed qui credendo Dei servis sic fecerit. Mercedem autem a Christo Jesu Domino nostro recipiet, qui eleemosynam pauperum non despexerit, et servos Dei directo corde intuitus fuerit, in gloria Domini nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Haec sub Antonino ⁜ (9) imperatore gesta sunt, tertiodecimo anno imperii ejus.

242 Quicunque spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei, ut ait Apostolus (Rom. VIII) . Illud porro Spiritu sancto donari, et filios Dei fieri, expetendorum omnium extremum est ( Naziananz., orat. de Athanas. ); et quo cum ventum fuerit, conquiescit omnis contemplatio, quemadmodum divinis Litteris proditum est. Hanc igitur excellentem, et expetendarum omnium rerum supremam beatitudinem, sancti omnes, qui ab aevo condito exstiterunt, per virtutum cultum ac studium divino beneficio consecuti sunt; ut qui partim martyrium subierint, atque ad sanguinem usque adversus peccatum in acie steterint, partim religiosae ac Deo devotae vitae certamen exantlarint, actamque viam tenuerint, animique destinatione martyres exstiterint.

Quorum luculentas virtutes ac praeclara facinora (hoc est et eorum qui martyrio perfuncti sunt, et eorum qui per religiosam exercitationem angelicum vitae genus imitando expresserunt) litterarum monumentis commendare, atque ob virtutis exemplum ad posteras aetates transmittere, a divinis apostolis, et beatis patribus Christi Ecclesia accepit, hoc videlicet ad nostri generis salutem velut lata lege promulgantibus. Etenim via ea quae ad virtutem ducit, aspera est atque ardua et permolesta, iis praesertim qui nondum sese totos ad Deum transtulerunt, verum adhuc vitiorum animique perturbationum tyrannide conflictantur. Quo fit ut multis ad eam illecebris indigeamus, nimirum et consiliis ac cohortationibus, et exemplis eorum qui hanc viam priores inierunt.

Id quod etiam minore cum molestia ad eam attrahit, efficitque ne ob vitae difficultatem animis frangamur ac desperatione afficiamur. Siquidem ei quoque cui ardua et difficilis via ineunda est, non perinde quispiam monendo ac cohortando, ut eam ingrediatur, persuaserit. At cum multos ostendit qui eam confecerint, ac tandem percommodum diversorium nacti sint, tum vero magis eum adducet, ut eamdem quoque viam capessat.

Huic igitur ipsae quoque regulae insistens, ac praeterea impendens ignavo illi servo periculum metuens, qui [Col. 0445] talentum a Domino acceptum in terram abdidit, quodque ei quaestus faciendi causa datum erat ita occultavit, ut nihil ex eo lucri faceret (Matth. XXV) , historiam animabus utilem, ad me usque allatam silentio minime praeteribo, quam mihi pii quidam viri interioris Aethiopiae (quos Indos vocant) ex veris commentariis translatam narraverunt. Haec porro ad hunc modum se habet.

[Col. 0445A] CAPUT PRIMUM.—India, quae ingens ac frequentissima est regio, procul ab Aegypto distat, atque undique 243 ab Aegypti parte mari alluitur, a continente autem ad Persidis fines accedit. Ea porro atra idololatriae caligine olim obducebatur, atque extrema barbarie scatebat, nefariisque flagitiis addicta erat. Posteaquam autem unigenitus Dei Filius (Joan. I) , qui est in sinu Patris, figmentum suum peccati servitute oppressum indigno animo cernens, misericordia erga ipsum commotus, instar nostri excepto peccato apparuit, ac Patris throno relicto, nostrae salutis causa (hoc est ut nos in coelis habitaremus, atque a veteri lapsu excitaremur, ac peccato liberati priorem adoptionem reciperemus), in Virginis corpore habitavit, atque expletis omnibus carnis propter nos assumptae [Col. 0445B] muneribus, crucem ac mortem suscipiens, ac terrenis mirandum in modum cum coelestibus conjunctis, a morte ad vitam rediens, et cum gloria in coelos ascendens, et in Patris dextra magnifice sedens, Spiritum paraclitum discipulis, a quibus conspectus fuerat, pro eo ac promiserat, in ignearum linguarum forma misit, ipsosque ad omnes gentes legavit, ut eos qui in ignorantiae tenebris sedebant (Luc. I) , illuminarent, atque in Patris et Filii et Spiritus sancti nomine baptizarent, adeo ut deinceps illi, partim Orientales sedes, partim Occidentales regiones, quae ipsis obtigerant, circumirent, ac Septentrionalia et Meridionalia climata peragrarent, ut imperatum munus exsequerentur, tum sanctissimus quoque Thomas ⁜ (5) , unus ex duodecim Christi apostolis, [Col. 0445C] in Indiam, salutiferae doctrinae illic praedicandae causa missus est. Domino autem cooperante, ac sermonem per sequentia signa confirmante ( Marci ult. ), gentilitiae superstitionis tenebrae depulsae sunt, atque illi simulacrorum sacrificiis et cultu liberati, ad rectam fidem se adjunxerunt. Sicque apostolicis manibus velut reficti, Christo per baptismum conciliati sunt; ac tacitis incrementis augescentes in fide, ab omni labe aliena proficiebant, ecclesiasque per totam regionem exstruebant.

Cum autem etiam in Aegypto monasteria exaedificari, ac monachorum ingentia agmina cumulari coepissent, atque eorum virtutis et vitae rationis, ad angelorum imitationem accedentis, fama orbis terrarum fines pervasisset, atque ad Indos usque pervenisset, [Col. 0445D] ipsos quoque ad ejusdem vitae studium excitavit, adeo ut complures ipsorum, relictis omnibus rebus, in solitudines concederent, atque in mortali corpore eorum qui corporis expertes sunt vitae rationem susciperent. Cum igitur res praeclaro statu essent, atque aureis pennis ⁜ (6) ut dici solet, in [Col. 0446A] coelum plerique convolarent, exsurgit quidam rex in eadem regione, Abenner ⁜ (7) nomine, vir opibus quidem ac potentia, victoriisque et bellica fortitudine, corporisque proceritate insignis, ac praeterea vultus elegantia clarus, atque ob mundanos ocissimeque marcescentes rerum successus insolenter se efferens; caeterum, quantum ad animam attinebat, extrema paupertate laborans, ac multis malis constrictus et enectus, quippe qui gentilium partes teneret, ac superstitioso idolorum errori magnopere addictus esset. Porro cum rex in magnis deliciis ac vitae oblectamentis et voluptatibus versaretur, nec res ulla esset quae non ex ipsius voluntate ac cupiditate succederet, unum id demum erat, quod ipsi laetitiam interrumperet, animumque ipsius curis pulsaret, nimirum [Col. 0446B] sterilitatis malum. Nam cum filiis careret, haec eum cura sollicitum habebat, quonam pacto his vinculis solveretur, ac susceptis liberis patris nomen obtineret, quo videlicet apud plerosque nihil est optatius. Atque hujusmodi rex hic erat, eaque mente ac sententia.

At illustrissima Christianorum natio, et monachorum catervae, regis cultum ac venerationem pro nihilo ducentes, nec ipsius minas metuentes; per Dei gratiam amplissimos progressus faciebant, ut qui in multitudinem omni sermone majorem excrescerent, ac parvam omnino regis rationem haberent, iis autem rebus quae ad Dei cultum pertinebant singularem in modum dediti essent. Ac propterea permulti ex iis qui ad monasticum ordinem sese contulerant, [Col. 0446C] omnia quidem ea quae in vita jucunda sunt peraeque contemnebant, soliusque pietatis amore tenebantur, ac mortis pro Christo subeundae siti, futuraeque beatitudinis cupiditate flagrabant. Eoque nomine, non timido ac dubitante animo, verum perquam fidenti ac libero salutiferum Christi nomen praedicabant, Christumque unum in ore habebant, atque fluxam et caducam praesentium rerum naturam, futuraeque vitae firmitatem et immortalitatem omnibus palam apteque demonstrabant, ac velut subsidia quaedam, et semina ipsis porrigebant, quorum ope ad Deum sese conferrent, vitamque in Christo absconditam consequerentur (Coloss. III) . Ex quo effectum est ut multi, suavissima illa doctrina percepta, ab acerbis erroris tenebris abscederent, atque ad dulcem veritatis [Col. 0446D] lucem sese adjungerent, usque adeo, ut nonnulli etiam illustres viri ac senatores, abjectis hujus vitae sarcinis, in monachorum album sese ascriberent.

Rex autem ubi haec intellexit, ingenti 244 iracundia commotus, atque indignatione fervens, statim [Col. 0447A] edicto sanxit ut Christiani omnes pietatem ejurare cogerentur. Ac deinceps nova suppliciorum genera comminiscebatur, atque inusitata mortis genera minabatur; litterasque ad omnes regionis ditioni suae subjectae partes mittebat, quibus et praefectis et ducibus imperabat ut tormentis atque iniquis caedibus in homines pietate praeditos grassarentur. Praesertim autem in praestantissimos quosque monastici ordinis excandescebat, atque implacabile adversum eos bellum excitabat. Ob eamque causam priorum plerique animo vacillabant: alii autem, quia cruciatibus ferendis impares erant, nefario ipsius imperio parebant. At vero monasticae classis duces atque antistites, partim ipsius iniquitatem coarguentes ac refutantes, martyrio vitam finiebant, atque ad sempiternam [Col. 0447B] beatitudinem perveniebant; partim in solitudinibus et montibus sese occultabant, non tormentorum quae ipsis denuntiabantur metu, verum diviniore quodam consilio ac providentia.

CAP. II.—Cum itaque hujusmodi caligo Indorum regionem invasisset, ac pii et sancti viri undique vexarentur, impietatis autem propugnatores opibus ac potentia florerent, atque cruoribus et victimarum nidore ipse quoque aer inficeretur, unus e regiorum satraparum principibus, animi fortitudine, corporisque magnitudine ac pulchritudine, caeterisque aliis rebus, quibus corporis elegantia et animi generositas, tanquam certis quibusdam notis exprimi solent, alios omnes antecellebat. Quamobrem cum impium illud edictum audisset, inani hac atque humi serpente [Col. 0447C] gloria et deliciis valere jussis, ad monachorum coetum sese aggregavit, atque in locis solitariis exsulans, jejuniis et vigiliis, ac diligenti oraculorum divinorum meditatione sensus suos apprime repurgabat, animumque ab omni vitiosa affectione solutum et abductum, ea luce quam tranquillitas a vitiosis affectionibus parit illustrabat. Rex autem, cum eum majorem in modum diligeret, atque in honore ac pretio haberet, ut hoc audivit, de amici jactura dolorem animo cepit, vehementiusque adversus monachos exarsit. Atque cum homines ad eum conquirendum quaquaversum misisset, et, quemadmodum vulgo dicitur, nullum non lapidem movisset ⁜ (8) quo eum inveniret, aliquando post illi qui ad eum investigandum missi fuerant, ut eum in solitudine commorari [Col. 0447D] senserunt, ita perscrutati sunt, ut tandem eum arriperent, atque ad regis tribunal sisterent. Rex autem, cum eum qui quondam splendidis vestibus utebatur, atque in magnis deliciis vitam exigebat, tam viliter et abjecte amictum, ac religiosae exercitationis asperitate afflictum, vitaeque solitariae signa haud obscure gestantem conspexisset, moerore simul atque iracundia implebatur, atque ex utroque affectu temperato sermone, ita eum allocutus est:

O vecors et demens, quid te adduxit ut honorem cum ignominia, et illustrem gloriam cum turpi ac dedecoris pleno habitu commutares? Siccine tu, qui regno meo praeeras, atque in copias meas imperium militare obtinebas, teipsum puerorum ludibrium effecisti, [Col. 0448A] ac non modo meae amicitiae memoriam ex animo procul ejecisti, verum etiam adversus ipsam naturam impetum fecisti, ac ne tuorum quidem filiorum miseratione affectus, tum opes, tum omnem vitae splendorem pro nihilo putasti, tantamque ignominiam tam luculenta gloria potiorem et praestabiliorem habuisti? Quidnam te ad hoc impulit, cujusnam lucri spes, ut eum qui Jesus nominatur omnibus diis atque hominibus anteponeres, ac duram hanc et superstitiosam vitae rationem suavissimae hujusce vitae oblectamentis anteferres?

Hac oratione audita, vir ille Dei, lepida simul ac placida, et aequabili voce ad hunc modum respondit: Si sermones mecum conserere in animum inducis, o rex, fac hostes tuos e medio tribunali submoveas, ac [Col. 0448B] tum de his rebus quas intelligere cupis tibi respondebo. Illis autem praesentibus nullus mihi ad te sermo erit. Citra sermonem autem excrucia, obtrunca, fac denique quidquid lubet. Mihi enim mundus crucifixus est, et ego mundo, ut ait meus magister (Gal. VI) . Cumque rex dixisset: Quinam tandem sunt hi hostes mei, quos me hinc ablegare jubes? Iracundia, inquit ille, et cupiditas. Nam eae primum quidem ab omnium rerum parente atque architecto ita productae sunt, ut naturae opitularentur, ac nunc etiam eamdem iis operam praebent, qui non ut carni, sed ut spiritui consentaneum est, vivunt. In vobis autem, qui prorsus carnales estis, nec ullam spiritus partem habetis, adversariae exstiterunt, eaque quae inimicis et hostibus conveniunt, exsequuntur. Cupiditas [Col. 0448C] etenim, cum ei a vobis opera datur, voluptatem excitat: cum autem aboletur, iracundiam. Proinde facessant ipsae hodierno die abs te; praesint autem ad eorum quae a me dicentur auditionem ac judicium, prudentia et justitia. Nam si iracundiam et cupiditatem 245 de medio sustuleris, atque earum loco prudentiam et justitiam induxeris, vere omnia tibi dicam. Atque rex his verbis est usus: En petitioni tuae cessi, atque cupiditatem et iracundiam e concilio ejiciam; daboque operam ut prudentia et justitia interponantur.

Jam igitur absque ullo metu mihi expone unde tibi hic error obortus sit, ut ea quae in vana spe posita sunt, iis rebus quae manibus tenentur, atque oculis cernuntur, anteponas. Respondens autem eremita [Col. 0448D] dixit:

Si intelligere cupis, o rex, unde hoc primum mihi animo injectum fuerit, ut caducas res contemnerem, ac me totum sempiternarum rerum spei traderem, audi. Olim, cum adhuc juvenili aetate essem, bonum ac salutare verbum audivi, cujus vis majorem in modum me rapuit, ipsiusque memoria, divini cujusdam seminis instar, pectori meo insita ita permansit, ut nunquam a me divelli potuerit; adeo ut et radices egerit, et germen ediderit, ac maturo tempore fructum in me tulerit. Hujus autem verbi haec vis erat: Excordes, inquiebat ille, ac stolidi homines, animo ita comparati sunt, ut ea quae sunt, perinde ac si non sint, aspernentur; ea autem quae non sunt, perinde [Col. 0449A] ac si sint, amplectantur, ac mordicus retineant. Qui autem eorum quae sunt dulcedinem minime degustavit, is eorum quae non sunt naturam perfectam habere non poterit. Hanc porro nisi exploratam habuerit, quonam modo ea contemnet ac pro nihilo putabit? Porro per ea quae sunt, haec oratio sempiternas res, atque a jactatione alienas intelligebat: per ea autem quae non sunt, hanc vitam et delicias, ac mendacem prosperitatem: quibus, o rex, heu! cor tuum male affixum est; egoque item quondam ea complectebar. Verum hujus sermonis vis, animum meum sine ulla intermissione vellicans, mentem, quae mei principatum tenet, ad id quod melius erat, eligendum excitabat. Caeterum lex peccati, cum mentis meae lege pugnans, ac velut quibusdam compedibus me [Col. 0449B] vinciens, per affectum erga res praesentes captivum tenebat.

Cum autem Salvatoris nostri benignitati ac bonitati me ex hac acerba captivitate vindicare placuit, atque ipse menti meae ad superandam peccati legem robur addidit, oculosque meos aperuit, ut mali ac boni delectum haberem; tum scilicet, tum, inquam, animadverti ac vidi, praesentia omnia vanitatem et afflictionem spiritus esse (Eccli. I) , quemadmodum etiam sapientissimus Salomon quodam loco dixit. Tum peccati velamen e corde meo sublatum est, atque obscuritas ea quae ex corporis crassitie animo meo incumbebat discussa et dissipata, atque cujusnam rei causa procreatus sum agnovi; mihique faciendum esse ut per mandatorum observationem ad summum [Col. 0449C] illum rerum omnium effectorem ascendam. Quapropter relictis omnibus rebus, eum secutus sum. Gratiasque Deo per Jesum Christum Dominum nostrum ago, quod me ex luto et lateritio labore, ac crudeli et pestifero tenebrarum hujus saeculi principe liberarit, viamque mihi compendiariam et proclivem ostenderit, per quam in hoc fictili corpore angelicam vitae rationem amplexari possim. Cujus adipiscendae studio, arctam hanc et angustam viam ingrediendam mihi duxi (Matth. VII) , sic videlicet animo constitutus, ut praesentium rerum vanitatem atque instabilem earum jactationem et conversionem vehementer improbem, neque adduci possim ut credam aliud quidquam praeter id quod vere bonum est bonum appellandum esse. A quo tu, o rex, misere [Col. 0449D] te abrupisti ac sejunxisti. Eaque de causa nos etiam a te disjuncti ac distracti sumus, quoniam tu in perspicuum et indubitatum exitium ruis, ac nos in idem periculum praecipites ferri cogis. Nam quandiu in sola mundi militia censebamur, nullam officii partem praetermittebamus. Ac tu quoque optimus testis eris, nos nec negligentiae, nec socordiae nomine unquam esse notatos ac reprehensos.

Posteaquam autem id quoque, quod omnium bonorum caput est, hoc est pietatem, nobis extorquere, Deique detrimento (quod detrimentorum omnium extremum ac gravissimum est) nos afficere studuisti, nobisque interim honores ob eam causam in nos collatos atque amplissima beneficia in memoriam revocas, [Col. 0450A] qui fieri potest ut non optimo jure te veri boni inscitia laborare dicam, ut qui omnino haec inter se componas, pietatem scilicet erga Deum cum humana amicitia et gloria instar aquae defluente? Quonam item modo in hac re socii tibi futuri sumus, ac non contra tum amicitiam, tum honorem, tum liberorum amorem, et si quid aliud majus esset, aspernabimur, cum te, o rex, in Deum scelerate gerere conspiciamus, qui tibi ipsum esse et spiritum ducere praebuit, qui est Christus Jesus omnium Dominus: qui cum principio careat, ejusdemque cum Patre aeternitatis sit, coelosque ac terram sermone procrearit, hominem tamen 246 suismet manibus effinxit, eumque immortalitate coornavit, regemque omnium rerum quae in terra sunt constituit, eique quod omnium rerum [Col. 0450B] praestantissimum erat, hoc est paradisum, tanquam regiam quamdam aulam attribuit. At ille invidia deceptus, et in fraudem inductus, et voluptatis illecebris delinitus (Gen. III; Sap. III) , his omnibus misere dejectus est; et qui prius beatus censebatur, miserum spectaculum praebebat, lacrymisque ob acceptam calamitatem dignus erat. Verum enimvero is qui nos effinxerat ac procreaverat, benignis rursum oculis manuum suarum opus conspicatus, nullam divinitatis suae mutationem suscipiens, nostrae salutis causa, id quod nos sumus citra peccatum, factus est, atque crucem et mortem sponte subiens, hostem eum qui jam inde ab initio generi nostro invidebat prostravit, nosque acerba illa captivitate liberatos in priorem libertatem, pro sua erga nos bonitate, restituit, [Col. 0450C] eoque rursum unde nos inobedientia exturbaverat, ob suam erga nos humanitatem, reduxit, majoreque quam antea honore prosecutus est.

Hunc igitur qui nostra causa tot cruciatus pertulit, tantisque rursum nos beneficiis affecit, hunc, inquam, ipse rejicis, atque ejus crucem dicteriis insectaris, totusque corporis deliciis, ac perniciosis affectibus affixus, ignominiosa ac turpitudinis plena simulacra deos appellas. Nec teipsum duntaxat a coelestium bonorum conjunctione abstraxisti; verum etiam omnes, qui tuis imperiis obtemperant, ab ea removes, atque in animae periculum conjicis. Quocirca velim noscas me minime commissurum ut tibi paream, in eademque tecum erga Deum ingratitudine verser; atque eum qui praeclare de me meritus [Col. 0450D] est, mihique salutem attulit, abjurem, etiamsi feris me lacerandum et absumendum objicias, aut gladio, aut igni me addicas, quae quidem in tua potestate sita sunt. Neque enim mortem exstimesco, nec praesentia expeto, quippe quae perquam imbecilla et vana esse compertum habeam. Quid enim in ipsis utilitatis est? quid quod stabile sit ac diuturnum? Neque id solum, verum etiam, tum quoque cum adsunt, ingens ipsis aerumna conjuncta est, ingens moeror, ingens et perpetua sollicitudo, siquidem eorum voluptati ac perceptioni nihil non moestitiae ac doloris adnexum est: ipsorum divitiae, paupertas sunt; ipsorum sublimitas, extrema dejectio. Quisnam autem eorum mala enumerando consequi possit? Quae [Col. 0451A] quidem paucis verbis theologus meus ⁜ (9) mihi demonstravit, his verbis utens: Totus mundus in maligno positus est (I Joan. V et II) . Ac rursum: Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt. Quoniam omne quod in mundo est, aut est concupiscentia carnis, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitae. Et mundus transit, et concupiscentia ejus. Qui autem facit voluntatem Dei, manet in aeternum. Hanc igitur ego bonam Dei voluntatem quaerens, omnia pro derelicto habui, cum iisque me conjunxi qui eadem cupiditate tenentur, atque eumdem Deum expetunt. Inter quos non simultas est, non livor, non moerores et curae; sed omnes idem curriculum obeunt, ut ad sempiternas eas mansiones perveniant, quas luminum Pater iis a quibus amatur [Col. 0451B] praeparavit (Jac. I; I Cor. II) . Hos ego pro parentibus, hos pro fratribus, hos pro amicis et familiaribus habeo. Ab iis autem qui quondam amici mei ac fratres erant elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LXII) , Deum exspectans, qui salvum me fecit a pusillanimitate spiritus, et tempestate.

Haec cum ita commode ac jucunde a Dei homine dicta essent, rex iracundia quidem impellebatur, ac sanctum virum acerbis suppliciis excruciare cupiebat; rursum autem se reprimebat, atque id aggredi cunctabatur, venerandam ipsius dignitatem ac splendorem veritus. Sermonem vero excipiens, his eum verbis est allocutus:

Undique, o miser, exitio tuo studuisti, ut qui ad ipsum, fortuna, ut videtur, te impellente, tum mentem [Col. 0451C] tum linguam acueris, ac proinde obscuram quamdam atque inanem verborum naeniam effuderis. Ac nisi sermonis principio me tibi facturum recepissem, ut e medio concilio iracundiam depellerem, nunc carnes tuas in ignem conjecissem. Quoniam autem ipse antevertus, tibique cavens, hujusmodi verbis me obvinxisti, audaciam tuam ob pristinam meam erga te amicitiam fero. Quamobrem exsurge, atque ab oculis meis profuge; non jam te videbo, sed male mactabo.

Ita egressus Dei homo in solitudinem secessit, moerore quidem eo nomine affectus, quod martyrium minime obiisset, caeterum nullo non die, quantum ad conscientiam attinet, martyrio fungens, atque adversus principatus et potestates, adversus mundi rectores [Col. 0451D] tenebrarum hujus saeculi, adversus spiritualia nequitiae, ut ait beatus Paulus, dimicans (Ephes. VI) . Cum igitur ille abiisset, rex graviore iracundia concitatus, acriorem persecutionem adversus monasticum agmen exercere, majoreque honore 247 simulacrorum cultores ac sacerdotes afficere coepit.

CAP. III.—Cum autem rex in tam gravi errore atque impostura versaretur, nascitur ei elegantissima forma filius, atque ex ea pulchritudine quae ipsi affusa erat id quod futurum erat praesignans. Sic enim sermone ferebatur in illa terra puerum pari pulchritudine ac venustate nusquam exstitisse. Rex autem ob pueri nativitatem maximo gaudio perfusus, eum Josaphat nominavit; atque ad idolorum templa demens [Col. 0452A] se contulit, ut dementioribus sacrificia offerret, laudesque ad edendam grati animi significationem persolveret: ignorans nimirum quisnam bonorum omnium vere auctor esset, ad quem spirituale sacrificium adhiberi deberet. Ille igitur rebus inanimis et surdis filii ortum acceptum ferens, quaqua versum missis nuntiis plebem ad ejus natalitia celebranda cogendam curabat. Ac cernere erat omnes regis metu confluentes, secumque ea quae ad sacrificium accommodata erant afferentes, pro cujusque scilicet facultatum modulo, atque erga eum benevolentia. Praesertim autem ipse stimulos eis ad munificentiam admovebat, ut qui quamplurimos et maximos boves mactandos offerret. Atque ad hunc modum luculentissimo festo peracto, omnes, tam qui senatorii ordinis [Col. 0452B] erant magistratuque fungebantur, quam militum manum atque etiam plebeios et ignobiles amplissimis donis prosequebatur.

In ipso autem natalitiorum filii solemni die, delecti viri circiter quinquaginta, qui in ea Chaldaeorum sapientia, quae in conspiciendis notandisque sideribus versatur, studium atque operam collocarent, ad regem convenerunt. Quos cum rex propius ad se accedere jussisset, de singulis percunctabatur quidnam puer in lucem editus futurus esset. Illi autem longa consideratione habita, futurum dicebant ut opibus ac potentia floreret, atque omnes qui regnum ante ipsum obtinuissent superaret. Unus vero astrologus, qui socios omnes suos eruditione anteibat, his verbis usus est: Quantum ex siderum cursu addiscere possum, [Col. 0452C] o rex, filii qui nunc ex te ortus est amplitudo atque profectus non in tuo regno erit, sed in altero praestantiore, atque incomparabiliter excellentiore. Atque ipsum Christianorum quoque religionem quam tu insectaris arrepturum existimo, nec eum ab hoc scopo ac spe aberraturum puto. Haec scilicet dixit astrologus, ut olim Balaam (Num. XXIII) , non quod astrologia veritate nitatur, sed quod Deus ut omnis impiis excusatio amputaretur, veritatem per ipsos adversarios ostenderet.

Rex autem, ut haec intellexit, ejusmodi nuntium graviter ac molesto animo excepit, voluptatemque suam moestitia interrumpi sensit. Nihilominus tamen, in privata quadam civitate, pulcherrimo palatio exstructo, splendidaque domo elaborata, illic filium [Col. 0452D] collocavit, jussitque ut exactis primis aetatis annis, nullis ad eum accessus pateret. Atque paedagogos ipsi et ministros aetate florentes eximiaque forma praeditos constituens, hoc ipsis mandavit, ut nihil eorum quae in hac vita molesta sunt perspectum ipsi facerent, non mortem, non senectutem, non morbum, non paupertatem, non quidquam aliud molestiae; quodque ipsi oblectationem interpellare posset; verum omnia jucunda et cum suavi fructu conjuncta proponerent, ut in his ipsius animus cum voluptate ac deliciis versans, nihil omnino rerum futurarum cogitatione complecti posset, ac ne verbo quidem tenus de Christi religione ipsiusque decretis quidquam audiret. Nam hoc prae omnibus rebus ipsi occultare [Col. 0453A] in animo habebat, astrologi nimirum vaticinium veritus. Quod si ministrorum aliquem in morbum incidere contigisset, eum statim illinc ejici jubebat, alterumque nitidum optimeque valentem ipsi substituebat, ut ne quid omnino salebrosi atque acerbi in filii oculos incurreret. Ad hunc modum se rex gerebat, atque haec cogitabat et agebat. Videns enim non videbat, et audiens non intelligebat.

Cum autem certior factus fuisset monachos nonnullos (quorum ne vestigium quidem ullum reliquum esse putabat) adhuc superesse, iracundia aestuabat, atque acerrimo impetu in eos ferebatur, ac praecones passim tota urbe et regione procursare imperabat, qui edicerent ne monastici ordinis quisquam usquam omnino post triduum inveniretur; quod si inveniretur, [Col. 0453B] flammis addiceretur. Hi enim sunt, inquiebat, quorum auctoritate populus adducitur ut eum qui cruci suffixus est pro Deo colat. Interea autem hujusmodi quiddam accidit, quod majorem ipsi indignationem excitavit, eumque monachis infensiorem reddidit.

CAP. IV.—Inter homines dignitate praeditos quidam erat qui primas in aula obtinebat, vir eleganti vita, ac fidei pietate, quique saluti suae operam summo studio dabat: occulte tamen, ob regis metum. Quamobrem nonnulli, ob eam qua apud regem pollebat auctoritatem ipsi invidentes, eum criminari 248 studebant, ac summopere laborabant. Et quidem cum rex aliquando satellitum manu pro suo more septus, ad venationem profectus fuisset, in venatorum numero [Col. 0453C] probus ille vir erat. Cum autem ipse solus ambularet (divino, ut opinor, consilio ita ferente), hominem inter densas arbores humi prostratum, ac pede a fera quadam graviter contritum, offendit. Qui quidem ipsum praetereuntem intuens, precibus ab eo contendebat ne se praeteriret, verum calamitatis suae miseratione afficeretur, atque in domum suam abducendum curaret. Simul etiam illud adjunxit, suam operam ipsi non prorsus inutilem atque inanem fore. Praeclarus autem ille vir ei dixit: Equidem ipse virtutis studio atque amore te assumam, tuique quam maximam potero curam geram. Verum quae tandem est haec utilitas quam abs te ad me redituram esse ais? Pauper autem ille et imbecillis: Ego, inquit, sermonibus laesis medeor. Nam si quando in verbis [Col. 0453D] aut colloquiis vulnus aliquod aut afflictio inveniatur, consentaneis medicamentis ea curo, ac ne malum ulterius serpat prohibeo. Pius itaque ille vir, quanquam id quod dixerat nullius momenti duceret, tamen divini mandati causa eum in domum suam deferri, eique quam par erat curam adhiberi jussit. At invidi illi et livore perciti homines, de quibus ante locuti sumus, improbitatem quam jam pridem parturiebant in lucem proferentes, ipsum apud regem hoc nomine accusant, quod non solum amicitiae ipsius oblitus, deorum cultum neglexisset, atque ad Christianam religionem animum inflexisset, verum etiam adversus ipsius majestatem gravia moliretur, popularem scilicet turbam perventens, omniumque benevolentiam [Col. 0454A] sibi concilians. Quod si pro certo scire cupis, inquiunt, nihil nos fingere atque comminisci, privatim ei, tentandi ipsius causa, dic te relicta patria religione ac regni gloria, Christianam fidem amplecti, habitumque monasticum, quem olim tanquam parum honestum persecutus es, induere velle. Nam qui haec adversus virum illum scelerate confingebant, ipsius animi institutum ad compunctionem propensissimum exploratum habebant; nec dubitabant quin si haec verba a rege audiret, statim ipsi quod praestantius esset suadens, auctor futurus esset ut iis quae recte consulta essent, nullam moram afferret, atque hinc vera esse quae dicebant invenirentur.

Rex autem, qua vir ille erga se benevolentia esset minime ignorans, ea quae dicebantur probabilitate [Col. 0454B] omni carere ac falsa esse censebat. Neque sibi faciendum esse ducebat, ut ea temere susciperet, verum rem ipsam atque objectum crimen exploraret. Quapropter cum eum remotis arbitris accivisset, tentandi ipsius causa ita eum est allocutus: Nosti, o amice, quoniam modo adversum eos qui monachi dicuntur atque adeo adversus omnes Christianos me gesserim, nunc autem eo nomine poenitentia ductus, atque praesentium rerum pertaesus, ad spes illas quas eos commemorantes audivi, nempe immortalis cujusdam regni, quod in alia vita futurum est, me conferre cupio (nam praesens regnum morte omnino interrumpitur); istud autem me nullo alioqui modo consequi, ac voti mei compotem esse posse existimo, nisi Christianus fiam, regnique mei gloriae ac reliquis [Col. 0454C] hujusce vitae jucunditatibus et voluptatibus dicta extrema salute, illos religiosae vitae cultores, et monachos, quos inique et scelerate expuli, quocunque tandem in loco sint, inquirens, ipsis me admisceam. Ad haec, quid ipse ais? et quid mihi faciendum censes? dic quaeso, per veritatem ipsam te obtestor. Non enim me fugit te supra omnes mortales veri studiosum, atque animi probitate praeditum esse. Bonus autem ille vir, ut haec audivit, abstrusam fraudem nullo modo agnoscens, animi compunctione affectus est, lacrymisque profusus, simplici animo respondit: Rex, aeternum vive, bonum et salutare consilium iniisti. Quoniam etiamsi coelorum regnum aegre inveniri potest, tamen ipsum omnibus viribus quaerendum est: Qui enim quaerit, inquit ille, ipsum inveniet [Col. 0454D] (Lucae XI) . Praesentium autem rerum fructus licet in speciem oblectet ac voluptatem afferat, pulchrum tamen est eum propellere ac propulsare. Etenim noster tum denique est, cum est; et quos oblectat, multo magis rursum excruciat. Nam et ipsius suavitatis et molestiae umbra imbecilliores sunt, ac velut navis in mari cursum tenentis, aut avis aerem peragrantis vestigia quam ocissime evanescunt (Sap. V) . Contra, futurorum spes, quam Christiani praedicant, firma ac tutissima est, tametsi in mundo pressuram habeat. (Joan. XVI) . Ac juncunditates quidem eae quibus nunc fruimur breves sunt, illic autem nihil omnino praeter supplicium ac nunquam finiendos cruciatus accersunt. Harum enim rerum suavitas fluxa et [Col. 0455A] temporaria est, acerbitas autem sempiterna: Christianorum contra labor quidem temporarius est, voluptas autem et utilitas immortalis. Quamobrem feliciter velim cedat bonum tuum consilium. 249 Pulchrum est enim, ac valde pulchrum, ea quae interitu obnoxia sunt cum sempiternis commutare.

His verbis auditis, rex vehementer quidem indignatus est; caeterum iracundiam compressit, neque ipsi tum quidquam locutus est. At ille, ut qui prudens ac sagax esset, regem sua verba graviter et moleste accepisse animadvertit, versutoque animo id duntaxat egisse, ut ipsius animum exploraret; domumque reversus, in moerore atque languore versabatur, addubitans videlicet quonam modo regis animum mitigaret, atque impendens sibi periculum [Col. 0455B] effugeret. Cum autem insomnis noctem totam exigeret, ejus qui pedis infractione laborabat in mentem ipsi venit, eumque ad se accitum ita est allocutus: Memoria teneo, te mihi hoc dixisse, quod noxiis verbis medearis. Ille autem: Est ita, inquit, et si opus est, scientiae meae specimen edam. Senator autem sermonem excipiens, ipsi veterem suam erga regem benevolentiam et auctoritatem quam apud eum obtineret exposuit, recentemque item sibi versuto animo adhibitum sermonem, et quemadmodum ipse quidem probe respondisset, ille autem ipsius sermonem molesto animo accipiens, per vultus mutationem, iram in intimo pectore latitantem ostendisset.

Pauper autem ille et infirmus, re cum animo suo considerata, dixit: Noscas oportet, vir illustrissime, regem malam ac sinistram adversum te opinionem [Col. 0455C] concepisse, nempe quod ipsius regnum occupare studeas, atque tentandi tui studio ea dixisse quae dixit; quamobrem fac exsurgas, ac tonso capite, splendidisque his vestibus abjectis, atque induto cilicio, cum primum luxerit, ad regem adeas. Hoc autem sciscitante quidnam sibi sic habitus velit, responde: De iis rebus de quibus mecum hesterno die collocutus es, o rex, en adsum, paratus te in hac via quam ingredi constituisti sequi; Nam etsi deliciae ac voluptates jucundae sunt, absit tamen ut eas post te retineam. At vero virtutis iter, quod ingredi paras, licet arduum et asperum sit, tamen, modo tecum sim, facile et proclive ac jucundum erit. Ut enim me oblectamentorum hujus vitae socium habuisti, ita etiam molestiarum habiturus es, quo etiam in futurorum [Col. 0455D] bonorum societatem tecum veniam. Praeclarus igitur ille vir infirmi hominis verba comprobans, fecit quemadmodum ipse monuerat. Eum itaque rex videns atque audiens, hac quidem de causa defectatus est, ipsius nimirum erga se benevolentiam admirans; atque falsa esse quae adversus eum ad se delata fuerant intelligens, majore eum honore atque apud se auctoritate ac familiaritate donavit. Caeterum adversus monachos rursum ira exarsit, eorum scilicet haec praecepta esse dicens, ut homines ab hujusce vitae voluptatibus abstineant, atque incerta spe, tanquam per somnium, sese illudi sinant.

Cum autem rursus ad venationem egrederetur, [Col. 0456A] duos monachos per desertum iter facientes cernit. Quos statim comprehendi, et ad currum suum adduci jussit. Atque iracundis oculis eos intuens, ignemque, ut dici solet, spirans ⁜ (10) : An non audiistis, inquit, o impostores et circumscriptores, praecones meos aperte proclamantes ne quis vestri diabolici instituti post triduum in urbe aut ulla regni mei regione inveniretur, aut alioqui prorsus igni cremaretur? Monachi autem: En, inquiunt, pro eo ac jussisti, ex urbibus tuis ac regionibus excedimus. Verum cum longum nobis iter propositum sit, ut ad fratres nostros proficiscamur, ac cibo careamus, hac via incedimus, ut nobis viatica suppetant, nec fame absumamur. Rex autem inquit: Qui mortis minas metuit, huic cibos comparare minime vacat. Monachi autem: [Col. 0456B] Recte dixisti, o rex, inquiunt: qui mortem metuunt, id curant, quonam pacto eam effugiant. Quinam autem hi sunt, nisi qui fluxis rebus intabescunt, easque ad stuporem usque mirantur? Qui quidem cum in altera vita quidquam boni sese consecuturos esse desperent, a praesentibus divelli nequeunt, ob eamque causam mortem timent. At nos, qui jam pridem mundum et ea quae in mundo sunt odio prosequimur, arctamque et angustam viam Christi causa ingredimur, nec mortis metu, nec praesentium rerum cupiditate afficimur; verum futurarum duntaxat rerum desiderio tenemur. Quoniam igitur mors ea quam nobis infertis ad sempiternam et praestantiorem vitam transitus efficitur, idcirco cupiditati potius nobis est quam terrori.

[Col. 0456C] Hic rex per solertiam, videlicet monachos arripere cupiens, dixit: Quid? An non paulo ante vos secedere dixistis, ut meo imperio pareatis? Quod si mortem minime timetis, quid est quamobrem fugam ineatis? En haec quoque frustra et inaniter jactantes, mentiti estis. Responderunt monachi: Non idcirco fugimus quod denuntiatam nobis abs te mortem pertimescamus; verum tui miseratione commoti, ne graviorem condemnationem tibi accersamus, secedere in animum induximus. 250 Nam alioqui, quantum ad nos attinet, nullo modo minas tuas expavescimus. Ad haec rex ira commotus, ipsos exuri jussit. Sicque Dei famuli extremo vitae die functi, martyrii coronam per ignem adepti sunt. Statimque edictum promulgatum est, ut si quis monachus inveniri [Col. 0456D] posset, sine ulla inquisitione trucidaretur. Atque ita nullus hujusmodi ordinis in illa regione reliquus factus est, nisi qui in montibus, et speluncis, et cavernis terrae sese occultarant. Verum haec hactenus.

CAP. V.—At regis filius, de quo initio nobis oratio instituta est, in palatio quod ipsi exstructum fuerat ita manens, ut a nemine adiri posset, juvenilem aetatem tandem attigit (cum interea omnem tam Aethiopum quam Persarum doctrinam percepisset) prudens et cordatus, atque omnibus virtutum dotibus illustris. Quin naturales etiam quaestiones praeceptoribus suis proponebat; adeo ut ipsi quoque adolescentis ingenium animique acumen admirarentur, rexque etiam [Col. 0457A] ipse ex vultus ipsius venustate, animique habitu, in stuporem traheretur. Mandabat autem his qui cum eo versabantur ut darent operam ne quid prorsus eorum quae in hac vita molesta sunt intelligeret, nec omnino quod mors praesentes voluptates exciperet. Caeterum inani spe nitebatur, atque (ut proverbio dicitur) in coelum sagittas mittere ⁜ (11) conabatur. Quonam enim modo mors humanae naturae incognita esse posset? Itaque ne pueri quidem cognitionem effugit. Nam cum animum summa sagacitate ornatum et instructum haberet, secum ipse considerabat quidnam patrem adduxisset ut ipsi omnium aditum interdiceret, nec quemlibet ad se accedere pateretur. Per se enim intelligebat hoc citra patris imperium non fieri. Caeterum ipse interrogare verebatur, tum quod minime [Col. 0457B] vero consentaneum esse diceret, quin pater ea quae ipsi conducerent animadverteret; tum quod illud secum reputaret, si id de patris voluntate fieret, quantumlibet ipse percontaretur, se tamen rei veritatem minime intellecturum esse. Quapropter ex aliis, ac non a patre haec scire constituit. Itaque cum unum e paedagogis reliquis chariorem ac familiariorem haberet, eumque majore adhuc benevolentia sibi devinxisset, atque amplissimis muneribus affecisset, ab eo sciscitabatur quidnam regem impulisset ut eum in hoc septo inclusum teneret. Illud etiam adjungebat: Si mihi aperte hoc exposueris, omnibus te anteponam, perpetuaeque amicitiae foedus tecum feriam. Paedagogus autem, ut qui etiam ipse prudens et cordatus esset, puerique sagacitatem ac numeris omnibus absolutam [Col. 0457C] prudentiam exploratam haberet, neque sibi ab eo periculum ullum conflatum iri existimaret, omnia ei sigillatim exposuit, nempe et persecutionem adversus Christianos, ac potissimum adversus eos qui se pietati colendae totos devovissent promulgatam, et quemadmodum ab omnibus finitimis locis expulsi et ejecti fuissent, atque item ea quae ipso in lucem edito astrologi praedixissent. Ne igitur, inquit, audita eorum doctrina, eam religioni nostrae praeferas, idcirco a rege data opera est, ne multi tecum consuetudinem haberent, sed pauci omnino. Ac nobis etiam atque etiam mandavit, ut studeremus ne quid hujusce vitae molestiarum per nos intelligeres.

Haec ut adolescens audivit, nullum alterum verbum adjunxit. Caeterum salutaris sermo ipsius pectus tetigit, [Col. 0457D] ac Paracliti gratia spirituales ipsius oculos aperire aggressa est, eum ad verum Deum, tanquam porrecta manu ducens, quemadmodum orationis progressu demonstrabimus. Cum autem rex ipsius pater crebro eum viseret (singularis etenim ipsius erga eum amor erat), quadam die his verbis ad eum filius usus est: O here ac rex, aliquid ex te scire cupio, cujus causa perpetuus moeror, atque omnis intermissionis expers sollicitudo animum meum exest ac conficit. Pater autem ex hoc ipso sermone intimis visceribus discruciatus, ait: Dic mihi, charissime fili, quisnam sit hic moeror qui te obsidet, ac statim eum in gaudium commutare studebo. Tum puer: Expone, inquit, quidnam causae sit cur hic detinear, atque [Col. 0458A] inter muros et januas abs te concludar, eoque statu sim, ut a nemine adiri ac cerni queam. Quoniam, o fili, inquit rex, nolo quidquam videas quod pectori tuo molestiam afferat, tibique voluptatem interpellat. Siquidem hoc ago ac specto, ut in perpetuis deliciis, atque omni gaudio animique voluptate, omne vitae tempus traducas. At velim scias, o here, inquit filius ad patrem, me hoc modo non in gaudio atque animi voluptate, sed potius in afflictione atque ingenti angustia vitam agere; adeo ut ipse quoque cibus ac potus fastidio mihi et acerbitati sit; etenim gestit animus ea quae extra has januas sunt perspicere. Quamobrem si me laete ac jucunde vivere cupis, jube me arbitratu meo foras progredi, atque earum rerum quarum prospectus mihi negatur spectaculo animum [Col. 0458B] oblectare.

Haec ut rex audivit, moestitia affectus 251 est, illudque cogitabat fore, ut si illi quod petebat denegaret, majorem ei moerorem ac sollicitudinem afferret. Quocirca se quae grata ipsi essent facturum dixit. Ac statim eximios equos ac satellitum manum regiae dignitati congruentem parari jussit, eique toras, quoties vellet, progrediendi potestatem fecit. Iis autem qui cum eo versabantur summopere mandavit ut curarent ne quid injucundi obviam haberet; verum quidquid pulchrum et amoenum ac jucundum esset, ipsi ostenderent; choreasque in viis agitarent, suavissimisque cantionibus operam darent, ac varia spectacula constituerent, ut ipse mentem his rebus occuparet atque oblectaret.

[Col. 0458C] Cum igitur regis filius ad hunc modum foras crebro progrederetur, quadam die ministrorum oblivione factum est ut duos viros perspiceret, quorum alter lepra, alter caecitate laborabat. Quos conspicatus, atque animi moestitia affectus, ab iis qui secum erant quinam hi essent, et quodnam grave hoc spectaculum esset, percontatus est; illi autem, cum id quod in ipsius aspectum venerat occultare non possent, has humanas calamitates esse responderunt, quae ex corrupta materia, et corpore vitiosis humoribus pleno, mortalibus contingere solent. Tum ille: Cunctisne hominibus haec accidere consueverunt? Non cunctis, inquiunt illi, verum iis duntaxat quorum valetudo propter improbos humores depravata sit. Rursum igitur sciscitari perrexit adolescens: Si [Col. 0458D] non omnes homines in has calamitates incidere consueverunt, sed quidam duntaxat, exploratumne est quinam sint quos malorum acerbitates arrepturae sint; an contra citra ullam distinctionem atque ex improviso conflantur? Et quis tandem hominum, responderunt illi, futura perspicere ac perfecte intelligere queat? Hoc enim humanae naturae captum excedit, ac solis immortalibus diis attributum est. Hic percontandi quidem finem fecit regis filius; verum ex hujusmodi spectaculo dolorem animo cepit, reique novitate ita affectus est, ut oris ipsius forma immutaretur.

Rursum autem foras progrediens, in capularem quemdam senem incidit, rugata facie, fractis ac dissolutis [Col. 0459A] tibiis, curvo corpore, capite prorsus cano, qui praeterea dentibus carebat, atque concisum quiddam et interruptum loquebatur. Stupore itaque correptus, cum hominem eum propius ad se adduci jussisset, eos qui tum aderant interrogabat ecquidnam tam insolens spectaculum esset. Illi autem dixerunt: Hic aetate valde provectus, ac paulatim decedentibus ipsi viribus, membrisque imbecillitatem contrahentibus, ad hanc quam cernis aerumnam pervenit. Et quisnam, inquit ille, ipsius finis est? Nihil aliud, inquiunt illi, quam mors ipsum excipiet. Omnibusne hominibus, inquit ille, hoc propositum est, an quibusdam duntaxat contingit? Responderunt illi: Nisi mors antevertens aliquem hinc abducat, fieri non potest quin temporis progressu status hujusce [Col. 0459B] periculum non faciat. Tum adolescens: Quoto anno hoc cuipiam contingit? atque prorsusne mori necesse est, neque ars ulla est qua mortem effugiamus, atque in hanc calamitatem minime incidamus? Dicunt ei: Octogesimo, aut centesimo anno ad hanc senectutem homines perveniunt, ac deinde moriuntur, nec aliter fieri potest. Debitum enim naturale mors est, hominibus ab initio impositum, neque ulla ratione ipsius adventus vitari potest.

Haec omnia, ut sagax ille ac prudens adolescens audivit atque intellexit, intimo corde ingemiscens, dixit: Acerba haec vita est, atque omni dolore ac moestitia plena, si res ita se habet. Et quonam modo quispiam in incertae mortis exspectatione, cujus adventus non modo vitari non potest, sed etiam, ut [Col. 0459C] dixistis, incertus est, securo animo erit? Abiitque haec secum volvens atque assidue considerans, mortisque memoriam identidem animo repetens, ac deinceps in doloribus animique consternatione vivens, atque in perpetuo moerore degens. Atque apud se dicebat: Ergone mors me aliquando corripiet? Et quisnam erit qui mei post mortem meminerit, cum tempus omnia oblivione contriverit? Num praeterea morte functus in nihilum dissolvar; an contra, altera quaedam vita est, et alter mundus? Haec et his similia perpetuo cogitans, pallore conficiebatur. Praesente tamen patre, si quando ad eum veniret, hilarem ac moerore vacuum animum prae se ferebat, quod scilicet ea quae cogitabat ad ipsius cognitionem venire nollet. Incredibilem autem in modum aliquem nancisci [Col. 0459D] cupiebat, qui ipsius pectori certam fidem faceret, ac bonum sermonem ipsius auribus instillare posset.

Quocirca de paedagogo eo cujus ante mentionem fecimus rursum quaerit num quem norit qui ad eam rem cujus cupiditate flagrabat adjumento ipsi esse, ipsiusque mentem gravibus cogitationibus aestuantem, atque hujusmodi curam abjicere nequeuntem, confirmare possit. Ille 252 autem ea quae prius dicta fuerant, in memoriam rursus ipsi revocans, dicebat: Jam quoque prius tibi exposui quemadmodum pater tuus sapientes illos viros ac pietati colendae devotos, qui de hujusmodi rebus disputant, partim obtruncarit, partim irato atque infenso animo expulerit, nec [Col. 0460A] ullum ejusmodi in tota hac undique regione cognosco. Quo quidem nomine magna ille molestia impletus, gravique animi vulnere affectus, ei similis erat qui ingentem thesaurum amisit, atque in ejus investigatione mentem totam occupatam ac defixam habet. Ac proinde in perpetuo languore et sollicitudine versabatur, omnesque mundi jucunditates et voluptates in ipsius oculis piaculi cujusdam et exsecrationis instar erant. Cum autem hoc animi statu esset, ac magno cum gemitu bonum invenire cuperet, insomnis ille oculus, qui omnia cernit, atque omnes salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire vult (I Tim. II) , ipsum aspexit, suamque ipsi consuetam benignitatem ostendens, quodnam iter tenendum esset, hoc modo demonstravit.

[Col. 0460B] CAP. VI.—Erat enim eo tempore monachus quidam divinarum rerum peritus, vitaque ac sermone ornatus, atque in omni monastica vivendi ratione summopere versatus: unde oriundus, aut ex quo genere, dicere nequeo, verum in solitudine quadam Sennaaritidis terrae domicilium habens, ac sacerdotii dignitate praeditus. Huic porro seni Barlaam nomen erat. Hic igitur cum divino quodam admonitu, quonam statu regis filius esset comperisset, e solitudine egressus, ad cultam et habitabilem terram profectus est; mutatoque habitu suo, atque indutis mundanis vestibus, et conscensa navi, ad Indorum regnum se contulit, ac mercatorem se esse fingens, in eam urbem in qua regis filius palatium habebat ingreditur. Permultosque dies illic commoratus, qui [Col. 0460C] rerum ipsius status esset diligenter exquisivit, et quinam essent qui propius ad eum accedere solerent: cum igitur paedagogum eum de quo superius a nobis mentio facta est ipsi omnium familiarissimum esse intellexisset, seorsim eum conveniens, his verbis usus est:

Scias velim, domine mi, me mercatorem esse, atque ex longinqua regione venisse, eximiique pretii lapidem habere, cui nullus unquam similis inventus est, quemque nemini adhuc ostendi. Tibi autem hoc declaro, quod te prudentem ac cordatum virum esse videam, ut me ad regis filium introducas, ipsique eum dono dem. Siquidem bona omnia incomparabiliter antecellit. Nam et iis qui cordis oculis capti sunt, sapientiae lucem affert, et surdis aures aperit, [Col. 0460D] et mutis vocem impertit, et aegrotantes in sanitatem asserit, et stultos sapientia donat, et daemones pellit, ac denique quidquid pulchrum et expetendum est, domino suo uberrime suppeditat. Ait ad eum paedagogus: Te quidem hominem gravis atque constantis animi esse video; caeterum verba tua immodicam quamdam jactantiam prae se ferunt. Quod enim excellentes atque ingentis pretii lapides et uniones viderim, quonam modo enumerando recensere queam? nec tamen unquam aut vidi aut audivi qui eas quas commemorasti vires haberent. Verumtamen eum mihi ostende, ac si talis est qualem ais, sine ulla cunctatione ad regis filium te introducam, qui te maximis honoribus ac beneficiis ornabit. Priusquam [Col. 0461A] autem per ipsum oculorum obtutum, qui falli nequit, dicta tua confirmaris, fieri non potest ut domino meo ac regi de re incerta et incognita haec tam immodica ac praetumida renuntiem. Dixit autem Barlaam: Recte dixisti, te hujusmodi vires ac facultates nec unquam perspexisse, nec audisse. Etenim oratio ad te mea non de re vulgari, sed ingenti quadam et admiranda est. Quod autem eum cernere quaesivisti, audi quid dicam.

Lapis hic summi pretii, praeter eas quas dixi vires et facultates, hanc etiam habet. Eum enim prompte ac facile prospicere non potest, qui sanum ac firmum oculum, corpusque purum atque ab omni spurcitie alienum non habet. Nam si quis, his duabus rebus non recte comparatis, in hunc pretiosum lapidem oculos temere ac petulanter injiciat, ipsa [Col. 0461B] quoque scilicet qua praeditus est cernendi vi ac mente insuper mulctabitur. Ego porro, utpote medicinae minime rudis et ignarus, oculos tuos parum sanos esse conspicio: ac proinde vereor ne hanc quoque quam habes cernendi facultatem amittas. Verum de regis filio audivi, eum tam vitae castitate praeditum esse, tum pulchros ac perspicaces oculos habere. Quocirca thesaurum hunc ipsi ostendere minime dubitabo. Quamobrem ne commiseris ut hoc negligas, ac re tanti momenti dominum tuum prives. Ille autem ad eum dixit: Si haec ita se habent, ne mihi lapidem ostendas, siquidem plurimis peccatis vita mea inquinata est, ac praeterea ne oculos quidem satis sanos habeo. De hac autem re dominum meum regem certiorem facere minime cunctabor. [Col. 0461C] Hoc sermone habito, ad regis 553 filium ingressus, omnia ei sigillatim exposuit. Ille autem ut praeceptoris verba audivit, spirituali quadam laetitia et voluptate pectus suum afflari sensit; ac velut numine correptus, hominem celeriter introduci jussit.

Ut igitur ingressus est Barlaam, eique quam conveniebat pacem dedit, sedere jussus est. Cumque praeceptor secessisset, Josaphat ad senem dixit: Velim mihi pretiosum illum lapidem ostendas, de quo magna et admiranda abs te commemorari praeceptor meus mihi narravit. Barlaam autem suam ad eum disputationem ad hunc modum auspicatus est: Haudquaquam aequum est, o rex, ad illustrem tuam excellentiam quidquam falso et inconsiderate a me dici. [Col. 0461D] Omnia enim quae de me ad te allata sunt vera atque ab omni dubitatione aliena sunt. Verum nisi prudentiae tuae prius periculum fecero, nefas est hoc mysterium tibi declarare. Ait enim Dominus meus: Exiit qui seminat seminare. Et dum seminat, alia quidem ceciderunt secus viam, et volucres coeli comederunt illa. Alia ceciderunt super petrosa, ubi non erat terra multa, et confestim exorta sunt, eo quod non haberent terram multam. Sole vero exorto aestuaverunt, et quia non habebant radicem, aruerunt. Alia autem ceciderunt inter spinas, et surgentes spinae suffocaverunt ea. Alia postremo ceciderunt in terram bonam, et dederunt fructum centuplum [Col. 0462A] (Matth. XIII) . Quocirca si in corde tuo frugiferam ac bonam terram invenero, divinum semen in te conjicere, atque ingens mysterium tibi aperire minime dubitabo. Si autem petrosa ea et spinea fuerit, viaque a quolibet calcata, omnino salutare hoc semen haudquaquam serere, ipsumque avibus et feris, ante quas margaritas projicere mihi prorsus interdictum est, in praedam objicere praestiterit. Verum de te meliora ac saluti viciniora confido: nempe quod et lapidem qui pretium omne superat videbis, ac per luminis ipsius splendorem hoc consequeris, ut ipse quoque lumen efficiaris, fructumque centuplum feras. Etenim tua causa longam viam conficere studui, ut quae nunquam vidisti, tibi ostenderem, atque ea docerem quae nunquam audisti.

[Col. 0462B] Dixit autem ad eum Josaphat: Equidem ipse, venerande senex, incredibili quodam, atque ejusmodi, quod nullo modo coerceri queat, desiderio teneor, novum quemdam ac bonum sermonem audiendi. Atque ignis in pectore meo incensus est, qui me ad necessarias quasdam quaestiones intelligendas vehementer inflammat. Caeterum adhuc hominem nancisci mihi non licuit, qui de hac re certam mihi fidem facere posset. Quod si sapientem quemdam, et doctrina praeditum virum nactus fuero, ac salutarem sermonem audiero, nec avibus, ut opinor, nec feris eum tradam; nec rursum petrosus et spineus, ut tuis verbis utar, ero. Quin potius et candido ac sincero animo eum excipiam, et erudite ac diligenter conservabo. Tu vero si quid ejusmodi nosti, ne [Col. 0462C] quaeso id reticeas, verum mihi narres. Quamprimum enim e longinqua regione te venisse audivi, animi voluptate affectus sum, atque in bonam spem veni fore ut opera tua id quod cupiebam consequerer. Eoque nomine statim te ad me introduxi, comiterque tanquam familiarium meorum et aequalium aliquem excepi. Atque utinam spe mea minime fallar! Dixit autem Barlaam: Praeclare, atque ut regia magnificentia dignum erat, hoc fecisti, ut non ad externae vilitatis speciem animum adjiceres, verum abstrusae spei teipsum traderes.

Erat enim aliquando magnus quidam et illustris rex, cui, cum in aureo curru, satellitum manu regiae majestati digna cinctus iter faceret, contigit ut duos viros, laceris ac sordidis vestibus, atque ore [Col. 0462D] macie confecto, ac majorem in modum pallido, obvios haberet. Regi porro exploratum erat eos corporis afflictatione ac vitae Deo consecratae laboribus carnes suas ita confecisse. Ut igitur eos vidit, e curru statim desiliens, atque humi prostratus, eos adoravit; ac deinde surgens, amicissime complexus est, et salutavit. Proceres autem ipsius ac praefecti hoc moleste tulerunt, eum facinus regia gloria indignum admisisse existimantes. Verum cum coram ipsum reprehendere minime auderent, cum germano ipsius fratre agebant, ut regem admoneret, ne diadematis amplitudinem et sublimitatem ad hunc modum dedecore ac contumelia afficeret. Cum itaque ipse haec fratri dixisset, atque intempestivam et [Col. 0463A] praeposteram ipsius humilitatem accusasset, responsum ipsi rex dedit, quod a fratre minime intellectum est.

Mos enim regi erat ut cum aliquem morte multaret, praeconem cum tuba, quae quidem mortis idcirco dicebatur, ad ipsius fores mitteret, atque ex tubae illius clangore omnes ei moriendum esse intelligebant. Itaque cum advesperasset, lethalem tubam ad fratris sui fores clangorem edituram rex misit. Ut igitur ille hanc tubam audivit, desperata salute per totam 254 noctem domesticis rebus consuluit. Mane autem atra ac lugubri veste indutus, cum uxore ac liberis ad palatii fores flens ac lamentans profectus est. Cum autem rex ipsum ad se admisisset, atque ita ejulantem vidisset, his verbis usus est: O stulte ac demens, si fratris tui, cum quo idem tibi genus [Col. 0463B] et par honor est, in quem nullius omnino sceleris tibi conscius es, praeconem ita extimuisti; quonam modo mihi reprehensionis notam idcirco inussisti, quod Dei mei praecones, qui mortem, ac Domini in quem me multa et gravia scelera perpetrasse scio pertimescendum adventum mihi quavis tuba vocalius altiusque denuntiant, humiliter ac demisse salutarim? En igitur ut tuam dementiam coarguerem, hac ratione usus sum, quemadmodum etiam eos qui tibi ut me reprehenderes, in animum induxerunt, statim stolidos et amentes esse demonstrabo. Atque ita curatum et utiliter instructum fratrem suum, domum remisit.

Jussit autem e ligno quatuor arcas effici: quarum cum duas undique auro contexisset, fetidaque cadaverum [Col. 0463C] ossa in eas injecisset, aureis seris eas obfirmavit; reliquis autem duabus pice ac bitumine oblitis, pretiosisque lapidibus et exquisitis unionibus, omnique unguentaria fragrantia impletis, asperisque funibus constrictis, proceres eos, a quibus ob virorum illorum occursum reprehensus fuerat, ad se accivit, ipsisque quatuor has arcas proposuit, ut quanti hae, quantique illae pretii essent aestimarent. Illi autem duas eas quae inauratae erant, maximi pretii esse asserebant; neque enim aliter fieri posse inquiebant, quin in ipsis regiae coronae ac cingula recondita essent. Eas contra quae pice ac bitumine oblitae erant, viles omnino ac nullius pretii esse aiebant. Rex autem ipsis dixit: Ne me quidem fugiebat, vos hoc [Col. 0463D] dicturos esse; nam sensibilibus oculis ea quae in sensum cadunt perspicitis. Atqui non ita faciendum est; verum interioribus oculis sive pretium, sive utilitatem et foeditatem, quae intus condita sunt, spectare oportet. Ac protinus inauratas arcas aperiri jussit. Quibus patefactis, gravis quidam ac teter odor exhalavit, atque injucundissimum spectaculum oculis objectum est.

Ait itaque rex: Hic eorum typus est qui cum splendidis et illustribus vestibus utantur, atque ob ingentem gloriam et potentiam insolenter se efferant, intus tamen fetidis cadaveribus ac flagitiis pleni sunt. Post autem, cum eas quae pice ac bitumine oblitae erant, aperiri jussisset, omnes eos qui aderant, [Col. 0464A] splendore atque odoris suavitate quae in ipsis recondita erat oblectavit. Dixitque eis: Scitis cuinam rei hae arcae similes sint? humilibus nimirum atque abjectis illis viris, vilibusque vestibus indutis, quorum vos externum habitum intuentes, contumeliae ac probro mihi duxistis, quod ante eos in terram me abjecissem. Ego autem eorum dignitatem, atque animorum pulchritudinem spiritualibus oculis considerans, ex ipsorum contactu gloriam contraxi, eosque quavis corona et quavis regia purpura praestantiores existimavi. Ad hunc igitur modum pudorem ipsis incussit, eosque in his rebus quae in aspectum cadunt minime oberrare docuit, verum iis animum adjungere quae intellectu percipiuntur. Itaque ad pii et sapientis regis similitudinem ipse quoque accessisti; [Col. 0464B] ut qui bona spe nixus me susceperis, quae quidem, ut opinor, minime te fallet. Dixit autem ad eum Josaphat: Haec omnia pulchre atque concinne dixisti. Verum illud scire aveo, quisnam sit tuus Dominus, quem tu orationis initio de illo seminatore verba fecisse dicebas.

CAP. VII.—Rursus igitur sermonem assumens Barlaam, dixit: Si quisnam Dominus meus sit intelligere cupis, Dominus Jesus Christus est, unigenitus, inquam, ille Dei Filius, ille beatus et solus potens, ille Rex regum et Dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem, ac lucem habitat inaccessibilem, qui cum Patre et Spiritu sancto glorificatur (I Tim. VI) . Neque enim ex eorum numero sum qui multos hos et petulantes deos colunt, atque haec [Col. 0464C] animae expertia et surda simulacra venerantur; verum unum Deum agnosco et confiteor, qui in tribus personis, hoc est Patre et Filio et Spiritu sancto, atque una natura et essentia, in una gloria et regno minime diviso glorificatur. Hic igitur in tribus personis unus Deus, principii ac finis expers ( Naz., orat. 2, de Pasch. ), sempiternus, increatus, immutabilis, corpore vacans, invisibilis, circumscriptione carens, animi comprehensionem fugiens, solus bonus ac justus est, qui omnia, tam quae oculis cernuntur quam quae oculorum obtutum fugiunt, ex nihilo in ortum produxit.

Primum scilicet invisibilium ac coelestium virtutum innumerabilem quamdam multitudinem a materia et corpore secretam, hoc est administros divinae [Col. 0464D] majestatis spiritus; deinde autem mundum hunc in aspectum cadentem, hoc est coelum, ac terram, et mare; quem etiam laetissima luce coornavit, coelum nempe sole ac luna et sideribus, terram autem omnis generis 255 stirpibus ac variis animantibus, mare denique numerosissimis piscium generibus. Haec omnia ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt (Psal. CXLVIII) . Post autem hominem suismet manibus effingit, sumpto nimirum a terra ad corporis compositionem luto, anima autem rationis et intelligentiae participe per suam insufflationem ipsi tributa, quae quidem ad Dei imaginem et similitudinem effecta esse scripta est (Gen. I) : ad imaginem videlicet, propter vim intelligendi atque [Col. 0465A] arbitrii libertatem; ad similitudinem autem, propter virtutis ipsius, quoad ejus fieri potest, imitationem. Hunc porro hominem, arbitrii libertate atque immortalitate donatum, eorum quae in terra sunt regem constituit; atque ex ipso feminam, quae ipsi auxilio esset, ipsi similem effecit.

Consitoque in Eden ad Orientem paradiso, voluptatis omnis atque oblectamenti pleno, hominem, quem effinxerat, in ipso collocavit; sic quidem, ut divina bonitas omnia ligna quae illic erant sine ullo impedimento eum percipere juberet; unius autem duntaxat degustatione ipsi interdiceret (quod quidem lignum scientiae boni et mali appellatum est), his verbis utens: Quacunque die comederitis ex eo, morte moriemini. Enimvero unus ex praedictis angelicis [Col. 0465B] copiis, qui uni agmini praeerat, cum naturalis vitii ne minimum quidem vestigium a creatore accepisset, verum boni causa procreatus fuisset, libera mentis inductione a bono in malum deflexit, atque insolentia elatus, adversus Dominum ac Deum rebellare voluit. Ac propterea ex ordine suo ac dignitate expulsus est, atque pro beata illa gloria et angelico nomine, diaboli ac Sanatae nomen consecutus est. Deus enim ipsum, et coelesti gloria indignum, praecipitem e coelo exturbavit. Cum eo porro simul avulsa et ejecta est ingens angelorum qui ipsi suberant multitudo: qui quidem mentis inductione mali effecti, ac boni loco principis sui defectionem secuti, daemonum nomen, ut impostores ac circumscriptores, acceperunt.

Diabolus igitur, abjurato prorsus bono, malaque [Col. 0465C] natura assumpta, invidiam adversus hominem concepit (Sap. II) , propterea quod seipsum e tanta gloria ejectum, illum autem ad tantum honorem subvectum perspiceret: eumque e beata illa vivendi ratione dejicere moliebatur. Quare serpentem imposturae suae officinam nactus, per eum feminam convenit. Cumque eam spe divinitatis adduxisset, ut interdictum lignum degustaret, per eam postea etiam Adamum (nam hoc primo homini nomen fuit) in fraudem impulit. Porro autem, ut primus homo contra divinum imperium interdictam plantam degustavit, a summo parente atque architecto e deliciarum paradiso exterminatur, atque beatae illius et ab exitio immunis vitae loco in hanc (heu!) miseram [Col. 0465D] vitam incidit, ac postremo morte multatur. Atque hinc vires nactus diabolus, et victoria elatus, aucto hominum genere, omne improbitatis genus ipsis in animum injecit. Ex quo factum est ut Deus ingentem peccati impetum coercere ac reprimere volens, terrae diluvium induxerit, atque omnem animam viventem exstinxerit (Gen. VII) . Cum autem unum duntaxat in illa aetate justum virum invenisset, hunc cum uxore ac liberis in arca quadam servatum, solum in terra constituit. Posteaquam autem rursum homines numero augeri coeperunt, Dei oblivione capti sunt, atque ad graviorem impietatem proruperunt, ut qui diversis peccatis in servitutem se addixerint, atque in varia errorum genera distraxerint.

[Col. 0466A] Alii enim casu ac fortuito omnia ferri, providentiaeque expertia esse censuerunt; tanquam scilicet nullus Dominus sit qui ea regat ac moderetur. Alii fatum invexerunt, natalitiisque sideribus omnia commiserunt. Alii multos deos malos, ac multis vitiosis affectionibus laborantes coluerunt, quo videlicet suarum affectionum et gravium flagitiorum defensores et patronos eos haberent. Quorum etiam formas pictura exprimentes, surdas statuas ac sensu carentia simulacra in altum erexerunt, eaque in templis inclusa coluerunt et adorarunt, servientes nimirum creaturae potius quam Creatori. Quidam enim solem et lunam ac sidera, quae Deus ad lucem terreno huic mundo afferendam posuit, coluerunt: quae quidem anima et sensu carent, ac Creatoris providentia [Col. 0466B] illuminantur et conservantur, non autem quidquam per se virium habent. Alii autem ignem et aquam ac reliqua terrae elementa, quibus nec anima nec sensus inest. Neque eos qui anima et ratione praediti sunt ejusmodi rebus cultum adhibere puduit. Alii feris, et reptilibus, et pecudibus, et quadrupedibus animantibus venerationem tribuerunt: hinc scilicet sese rationis magis expertes ostendentes quam ea ipsa quae colebant. Alii turpium quorumdam et abjectorum hominum formas depinxerunt, eosque deos appellarunt, partim masculos, partim feminas: quos etiam ipsimet adulteros, et homicidas, et iracundos, et invidos, et furiosos, et parricidas, et fratricidas, et fures, 256 et raptores, et claudos, et debiles, et veneficos, et insanos esse tradiderunt, atque horum [Col. 0466C] nonnullos mortem obiisse, nonnullos fulmine percussos fuisse, nonnullos hominibus serviisse, atque exsules exstitisse, nonnullos vulnera accepisse, ac lamenta edidisse, atque ob improba et foeda flagitia in animalia sese immutasse. Quo fiebat ut homines ab ipsis diis occasionem sumentes, omni impuritatis genere sese contaminarent. Ac tum horrenda quidem caligo genus nostrum tenebat; neque erat qui intelligeret, nec qui Deum requireret (Psal. XIII) .

Ea autem aetate Abraham solus inventus est qui animae sensum firmum ac valentem haberet, atque ex rerum conditarum prospectu conditorem agnosceret. Nam cum coelum, ac terram, et mare, solem item et lunam ac reliqua considerasset, hujusmodi ornatum concinnitatis plenum admiratus est. Cumque [Col. 0466D] mundum, et ea quae in ipso sunt, conspexisset, non casu ac fortuito ea exstitisse atque conservari existimavit. Nec rursum terrae elementis, aut inanimis simulacris ornatus hujuscemodi causam ascripsit; sed Deum verum per haec agnovit, atque universi effectorem et conservatorem esse intellexit. Deus autem ejus probitatem animi atque candorem, rectumque judicium comprobans, seipsum ei patefecit (non quidem ut natura est, neque enim fieri potest ut creata natura Deum cernat, verum per dispensatorias quasdam Dei visiones, quemadmodum ipse novit), plenioremque sui cognitionem in ipsius animo inserens, gloria eum affecit, sibique famulum ascivit. Qui quidem per successionem his qui ab [Col. 0467A] ipso promanarunt transmissa pietate, eos veri Dei cognitione instruxit. Eamque ob causam Dominus semen ipsius in infinitam multitudinem excrescere voluit, populumque sibi peculiarem appellavit (Gen. XV; I Pet. II) ; eosque Aegyptiae gentis, ac tyranni Pharaonis servitute pressos, editis horrendis atque admirandis signis et prodigiis per Moysen et Aaronem, viros sanctos ac prophetiae dono praeditos, eduxit (Exodi XV) . Quorum etiam opera Aegyptios, pro eo atque ipsorum improbitas merebatur, excruciavit; et Israelitas (sic enim populus ille, qui ab Abrahamo ortum duxit, vocabatur) siccis pedibus per Rubrum mare, scissis videlicet aquis, atque tum a dextra tum a sinistra muri instar effectis, trajecit. Cum autem Pharao et Aegyptii a tergo eos sequerentur, [Col. 0467B] reversae aquae eos prorsus deleverunt. Ac postea, cum per maxima miracula divinosque prospectus, quadraginta annorum spatio populum in deserto deduceret, ac coelesti pane eum aleret, legem (quae futurorum typus atque adumbratio erat) lapideis tabulis divinitus inscriptam dedit, eamque Moysi in monte tribuit (Exodi XXXI) . Quae quidem ab omnibus simulacris et flagitiosis actionibus abducebat, solumque verum Deum venerari docebat. Sic igitur per ingentia miracula ipsos in bonam quamdam terram induxit, quam olim patriarchae illi Abrahamo se ipsius semini daturum receperat. Ac longum esset commemorare quot quamque magna et admiranda et illustria atque eximia beneficia, quae numerum omnem excedunt, in eos contulerit Quibus [Col. 0467C] omnibus id agebatur, ut ab omni nefario cultu et flagitio genus humanum abstraheret, atque in veterem statum revocaret. Nihilo secius tamen adhuc natura nostra erroris libertati serviebat, ac per diaboli tyrannidem mors in homines regnum obtinebat, omnesque divina sententia condemnatos in infernum transmittebat.

Cum igitur in ejusmodi calamitatem ac miseriam venissemus, minime nos despexit is a quo efficti atque in ortum producti fueramus; neque manuum suarum opus funditus perire sivit. Verum benigna Dei ac Patris voluntate unigenitus Filius, et Dei Verbum, qui est in sinu Patris; ille, inquam, ejusdem cum Patre ac Spiritu sancto substantiae, ille aevo omni antiquior, ille principii expers, qui in [Col. 0467D] principio erat, et apud Deum ac Patrem erat, et Deus erat, ad servos suos indulgenter se demittit; et quidem ita, ut haec demissio nec verbis declarari, nec mente comprehendi possit. Nam cum Deus perfectus esset, perfectus homo ex Spiritu sancto et sancta Maria virgine Dei genitrice efficitur, non ex viri semine aut voluntate aut concubitu (Joan. I) , in labis omnis experte Virginis utero conceptus, sed ex Spiritu sancto, quemadmodum ante conceptionem archangelorum unus missus est, qui novam illam et admirandam conceptionem Virgini nuntiaret. Etenim Dei Filius ex Spiritu sancto sine semine conceptus est: compactaque sibi in Virginis utero carne animata anima rationis ac mentis participe, prodiit [Col. 0468A] in una persona, et duabus naturis, perfectus Deus, et homo perfectus; matris virginitatem etiam post partum ab omni labe conservans. Atque iisdem omnino quibus nos, excepto peccato, passionibus obnoxius effectus (Heb. IV) , infirmitates nostras suscepit, ac morbos nostros portavit (Isa. LIII) . Quoniam enim per peccatum mors in mundum introierat (Rom, V) , necesse erat ut qui redemptionis 257 munere perfuncturus erat, ab omni peccato purus esset, peccatique morti minime obnoxius.

Triginta porro annis cum hominibus versatus, in Jordanis undis a Joanne viro sancto, ac prophetarum omnium praestantissimo, baptizatus est. Eoque baptizato vox ejusmodi de coelo a Deo Patre delata est: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui [Col. 0468B] [Lucae III) : atque Spiritus sanctus columbae specie in ipsum descendit. Ac deinceps magna et admiranda signa efficere coepit, mortuos videlicet ad vitam revocans, caecis lucem afferens, daemones in fugam vertens, surdos et claudos curans, leprosos purgans, atque inveteratam naturam nostram undique renovans, operibusque erudiens, ac virtutis viam edocens, atque a corruptione abstrahens, et ad sempiternam vitam iter monstrans. Unde etiam duodecim discipulos elegit (Matth. XIX) , quos apostolos nominavit, ipsisque negotium dedit ut coelestem vitae rationem praedicarent, quam ut in terra ostenderet, ac nos humiles et terrenos per incarnationem suam coelestes efficeret, venerat.

At vero admirandae ipsius ac Deitati consentaneae [Col. 0468C] vitae atque infinitorum miraculorum invidia et furore commoti Judaeorum pontifices ac principes, apud quos scilicet commorabatur, et ad quorum utilitatem admiranda hujusmodi signa et prodigia perpetrarat, beneficiorum omnium immemores, eum morte multarunt, uno nimirum ex ipsius discipulis ad ipsum prodendum arrepto, comprehensumque ipsum gentibus dediderunt, ipsum, inquam, qui omnium vita erat, ac sponte haec suscipiebat. Hac enim de causa venit, ut nostra causa omnia perpeteretur, quo videlicet nos a vitiosis affectionibus in libertatem vindicaret. Cum autem mulia in eum suppliciorum genera exercuissent, eum ad extremum cruce condemnarunt. Atque omnia in carnis, quam ex nobis assumpserat, natura pertulit: divina interim ipsius natura [Col. 0468D] ab omni perpessione libera manente. Nam cum duplici natura praeditus esset, hoc est divina, et ea quam a nobis assumpserat, humana quidem natura perpessa est, divinitas autem perpessione immunis et immortalis erat. Cruci igitur in carne affixus est innocens Dominus noster Jesus Christus. Peccatum enim non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isa. LIII; Rom. V) ; proindeque morti obnoxius non erat. Quandoquidem, ut jam dixi, mors per peccatum in mundum introivit. Verum nostra causa carne mortem oppetiit, ut nos a mortis tyrannide redimeret. Descendit ad inferos, iisque contritis, eas quae ab orbe condito illic inclusae tenebantur, animas liberavit. In sepulcro conditus, tertia die resurrexit, cum [Col. 0469A] scilicet mortem superasset, victoriamque nobis adversus eam donasset, atque immortalitatis largitor immortalitatem carni conciliasset, discipulis visus est, ipsisque pacem impertivit (Joan. XX; Act. I) , ac per eos universo mortalium generi.

Post quadraginta autem dies in coelos ascendit, atque in Patris dextra sedet, rursumque venturus est judicare vivos et mortuos, ac reddere unicuique juxta opera sua (Psal. LXI) . Post gloriosam autem suam in coelos ascensionem, sanctissimum Spiritum ad sanctos suos discipulos in ignis specie misit; cujus instinctu peregrinis linguis loqui coeperunt, quemadmodum ipse dabat eloqui illis. Hinc igitur per ipsius gratiam in omnes gentes dispersi sunt, atque orthodoxam fidem praedicaverunt, baptizantes eos [Col. 0469B] in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, et docentes servare omnia Salvatoris praecepta (Matth. XXVIII) . Ad hunc igitur modum gentes a recta via aberrantes illustrarunt, ac superstitiosum idolorum errorem de medio sustulerunt. Quamvis autem hostis, cladem suam indignissime ferens, nunc quoque bellum adversus pios excitet, stultis videlicet ac stolidis persuadens ut idolorum cultum adhuc retineant, imbecilla tamen ipsius vis effecta est, atque ipsius frameae per Christi potentiam in finem defecerunt. En tibi Dominum meum ac Deum et salutis auctorem paucis verbis declaravi; plenius autem eum cognosces, si ipsius gratiam in anima tua acceperis, divinoque beneficio tibi contigerit ut ipsius servus fias.

[Col. 0469C] CAP. VIII.—Haec verba ut regis filius audivit, ipsius animus lumine perstrictus est, ac prae laetitia e solio suo exsurgens, Barlaamque complectens, dixit: Fortasse, nisi me conjectura fallit, vir praestantissime, hic est inaestimabilis ille lapis quem non abs re oecultum tenes, nec cuilibet promiscue ostendis, verum iis demum qui sanis ac firmis animi sensibus praediti sunt. Ecce enim ut haec verba auribus excepi, suavissima lux pectus meum subiit, et grave illud moeroris velamen, quod jam pridem animo meo undique incumbebat, statim sublatum est. Si igitur recte conjicio, fac, quaeso, sciam. Sin autem aliquid his quae abs te commemorata sunt praestantius nosti, ne cuncteris id mihi rursus aperire.

Rursum igitur respondit Barlaam: Ita sane, mi [Col. 0469D] domine ac rex, hoc est illud magnum mysterium, quod absconditum 258 est a saeculis et generationibus, in extremis autem temporibus hominum generi patefactum (Coloss. I) . Cujus declarationem olim per Spiritus divini gratiam multi prophetae ac justi viri praedixerunt, multifariam multisque modis edocti (Hebr. XI) , atque alta voce annuntiantes. Cumque salutem omnino futuram prospicerent, ejusque cernendae cupiditate tenerentur, non tamen eam perspexerunt; verum ultima haec generatio divino beneficio salutis auctorem suscepit. Quamobrem qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI) .

Dixit autem Josaphat: Omnia ea quae abs te dicta [Col. 0470A] sunt sine ulla dubitatione credo, eumque quem annuntias Deum gloria afficio. Hoc unum peto, ut sine ullo errore cuncta mihi declares, quidque mihi faciendum sit exacte doceas. Atque etiam quidnam baptismus sit quem ab iis qui fide praediti sunt accipi ais, deinceps fac intelligam.

Ille autem ad eum respondit: Sanctae hujus et incontaminatae Christianorum fidei velut radix ac certum fundamentum divini baptismi gratia est, ut quae omnia a nativitate contracta peccata expiet, atque ea inquinamenta quae ex vitio conflata sunt prorsus expurget. Sic enim Salvator mandavit, ut per aquam ac Spiritum regeneremur, atque ad veterem dignitatem redeamus: per orationem videlicet ac salutarem invocationem, ad aquam accedente Spiritu sancto. [Col. 0470B] Baptizamur igitur juxta Salvatoris sermonem in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Atque ita Spiritus gratia in ejus qui baptizatur anima immoratur, eam illustrans, ac divinam reddens, atque imaginem illam ac similitudinem Dei, ad quam condita est, ipsi instaurans. Ac deinceps, veteribus omnibus vitii operibus abjectis, novae vitae cum Deo pactum inimus ( Naz., orat. de sanct Baptism. ), ac puriorem vivendi rationem auspicamur: quo nimirum etiam cohaeredes eorum efficiamur qui ad immortalitatem regenerati sunt, ac sempiternam salutem consecuti sunt. Citra baptismum autem fieri non potest ut quisquam bonam spem consequatur, quamlibet etiam pios omnes pietate antecelluerit. Sic enim Deus Verbum, qui, ut generi [Col. 0470C] nostro salutem afferret, humanitatem suscepit, dixit: Amen dico vobis, nisi quis regeneratus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III) . Quamobrem ante omnia te rogo, ut animo fidem accipias, ac statim ardentissimo quodam desiderio ad baptismum accedas, nec ullam omnino moram adhibeas. Periculosa siquidem est dilatio, propterea quod praestitutus morti dies incertus est Josaphat autem ad ipsum dixit: Et quaenam bona illa spes est, cujus fieri posse negasti ut quisquam citra baptismum compos fiat? Quidnam etiam illud est, quod coelorum regnum appellas? Undenam item Dei humanitate induti verba audivisti? Quinam rursus est incertus morti praestitutus dies, de quo ingens sollicitudo pectus meum subiens, moeroribus ac doloribus [Col. 0470D] carnes meas conficit, atque adeo ipsum ossium robur exest? Denique utrum morientes in nihilum dilabimur, an contra post praesentem peregrinationem alia vita superest: haec et his consentanea ex te scire avebam.

Barlaam hujusmodi responsum his verbis dedit: Bona ea spes, de qua locutus sum, regni coelestis est. Ea autem est ejusmodi, ut nulla omnino humana lingua explicari possit. Ait enim Scriptura: Quae oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis non ascenderunt, praeparavit Deus diligentibus se (Isa. LXIV; I Cor. II) . Cum autem abjecta hac crassa carne, beatitudinem illam divino beneficio consecuti fuerimus, tum ille, cujus beneficio spes [Col. 0471A] nostra nos minime fefellerit, nos docebit, efficietque ut bonorum illorum gloriam, omnem mentis captum superantem, lucem illam quae nulla oratione exprimi potest, vitam illam quae morte non interrumpitur, ac denique illam cum angelis vitae consuetudinem cognoscamus. Nam si hoc divinitus consequamur, ut cum Deo, quantum humanae naturae fas est, consuetudinem habeamus, omnia ea quae nunc nobis ignota sunt ab eo sciemus. Hoc enim, Scripturis divinitus inspiratis edoctus, omnium maxime coelorum regnum esse duco, nempe ad sanctae, et quae vitae initium dedit, Trinitatis contemplationem accedere, atque incomparabili ipsius lumine purius illustrari, ac revelata facie (II Cor. III) ipsius gloriam omnem verborum facultatem superantem contueri. Nec vero [Col. 0471B] mirandum est, gloriam illam ac lucem et arcana bona nullis verbis declarari posse; neque enim ampla et eximia essent, si nos terreni et mortales, ac gravem hanc et affectionibus obnoxiam carnem gestantes, ea tum cognitione percipere, tum verbis exprimere possemus. Quae cum explorata tibi sint, ea fide sola citra ullam dubitationem accipe, atque ab omni fictione abhorre; illudque stude, ut per bona opera immortalem illam gloriam arripias. Qua cum tibi potiri contigerit perfectius haec cognosces.

259 Quod autem ex me quaesivisti, quonam modo nos incarnati Dei verba audierimus, hoc habeto, nos per sacrosancta Evangelia ea quae ad theandricam, hoc est Dei cum homine conjuncti, [Col. 0471C] dispensationem pertinent, didicisse. Nam ita sanctus ille liber appellatur, ut qui immortalitatem et statum a corruptione alienum, et sempiternam vitam, et peccatorum remissionem, et coelorum regnum, nobis qui mortales interituique obnoxii ac terreni sumus, fauste annuntiet. Quem quidem scripserunt qui spectatores ac ministri Verbi fuerunt. De quibus superius dixi, quod Salvator noster Christus discipulos et apostolos elegerit. Qui quidem nobis post gloriosam Dei in coelos ascensionem, ipsius in terra vitae rationem, et doctrinam ac miracula, quantum ab hominibus praestari poterat, litterarum monumentis mandarunt. Sic etenim in extrema libri sui parte eximius ille inter divinos evangelistas dixit: Sunt et alia multa, quae fecit Jesus, quae si scribantur [Col. 0471D] per singula, nec ipsum arbitror mundum eos qui scribendi sunt capere posse libros (Joan. XXI) .

In hoc igitur divino Evangelio, tum incarnationis, tum declarationis, tum miraculorum, tum praeceptorum ipsius historia, Dei spiritu exarata continetur. Ac deinde supplicii illius ab omni labe remoti, quod Dominus nostra causa subiit, sanctaeque triduo post resurrectionis, atque in coelos ascensionis, ac denique illustris ac metuendi ipsius secundi adventus mentio habetur. Rursum enim Dei Filius cum gloria, omni sermone praestantiori atque ingenti coelestis militiae multitudine in terram venturus est, ut de mortalium genere sententiam ferat, atque unicuique pro eo ac gessit, rependat [Col. 0472A] (Lucae XXI) . Etenim cum Deus hominem ab initio effinxisset (quem admodum etiam jam tibi exposui) insufflavit in eum spiraculum vitae (Gen. II) , quae quidem anima rationis atque intelligentiae particeps appellatur. Quoniam autem morte damnati sumus, omnibus nobis mori necesse est; nec fieri potest ut hic calix hominem ullum praetereat. Nihil autem est aliud mors quam animi a corpore disjunctio. Ac quidem illud corpus, quod e terra effictum est, posteaquam ab animo sejunctum est, in terram, ex qua sumptum fuerat, revertitur, ac corruptum dissolvitur (Gen. III; Eccli. III) . Anima autem immortalis cum sit, eo proficiscitur quo summus ille effector imperat, vel, ut rectius loquar, quemadmodum ipsa sibi, cum adhuc in carne versaretur, hospitium [Col. 0472B] praeparavit. Ut enim quisque vitae munere hic functus fuerit, illic recepturus est.

Denique confectis longis temporum curriculis, Deus noster cum metuenda et sermonis facultatem superante gloria ad judicium de orbe ferendum veniet. Cujus metu coelorum virtutes commovebuntur, atque omnis angelorum exercitus tremore correptus coram ipso astabit (Luc. XXI) : tum videlicet, cum in archangeli voce ac divina tuba mortui ad vitam redibunt, ac tremendo ipsius throno sistentur (I Thess. IV) . Est autem resurrectio, animae rursus cum corpore conjunctio. Quocirca hoc ipsum corpus, quod interit ac dissolvitur, ita resurget, ut deinceps interire nequeat (I Cor. XV) . Nec vero huic rei fidem ullo modo abrogare in mentem tibi veniat. Neque [Col. 0472C] enim ei qui ipsum primum e terra effinxit, posteaquam in terram ex qua sumptum est rediit, juxta Creatoris sententiam rursus ad vitam excitare impossibile est. Nam si quod Rex Deus ex nihilo in ortum produxerit, tecum reputes, istud satis magno argumento tibi futurum est. Etenim sumpta terra, quae prius non erat, hominem procreavit (Gen. II) . Quonam igitur modo e terra homo factus est? Quonam modo ipsa ex nihilo producta est? Quonam item fundamento nititur? Quonam denique modo ex ipsa infinita tum brutorum, tum seminum, tum stirpium genera producta sunt? Quinetiam in nostro quoque ortu velim hoc consideres. An non enim perxiguum semen in terram, hoc est in vulvam ipsum excipientem emittitur? Unde igitur haec tanta animalis [Col. 0472D] effectio?

Quamobrem ei qui omnia ex nihilo produxit, atque etiamnum producit, minime impossibile est corporea ea quae morte extincta atque corrupta sunt, e terra ad vitam revocare, ut unusquisque consentaneam operibus suis mercedem recipiat (II Cor. V; Psalm. LXI) . Laboris enim est, inquit ille, praesens tempus; futurum autem, mercedis. Alioqui, ubinam Dei justitia erit, nisi sit resurrectio? Siquidem multi probi viri, cum in hac vita multas calamitates ac multa supplicia tulissent, per vim tandem de medio sublati sunt. Nonnulli contra impii ac facinorosi homines, in deliciis ac prosperis rerum successibus praesentem vitam consumpserunt: at Deus, ut qui [Col. 0473A] simul et bonitate et justitia praestet, resurrectionis ac referendarum rationum diem constituit, ut, cum quaeque anima corpus suum receperit, improbus quidem et sceleratus, qui hic omnia secunda ac laeta habuerit, illic scelerum poenas luat; probus contra eorum quae inique gesserit, poenis in hac vita persolutis, illic bonorum haereditatem consequatur. Audient enim, inquit Dominus, qui in monumentis 260 sunt, vocem Filii Dei. Et exibunt, qui bona fecerunt in resurrectionem vitae; qui autem mala egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. V) . Quo scilicet tempore sedes quoque collocabuntur, atque Antiquus dierum (Dan. VII) , rerumque omnium parens et architectus praesidebit. Ac libri aperiuntur, in quibus omnium nostrum actiones, sermones, [Col. 0473B] cogitationes inscriptae continentur. Atque igneus fluvius rapido cursu volvetur, cunctaque quae in abstruso delitescunt, patefient. Non illic patronus, aut verborum lenocinium, aut falsa excusatio, aut opum potentia, aut dignitatum fastus, aut amplissimae munerum largitiones rectum judicium supprimere poterunt: verum incorruptus ille ac verus judex ad justitiae laudem omnia perpendet, hoc est, et actionem, et sermonem, et cogitationem. Ac proficiscentur qui virtutibus operam dederunt ad sempiternam vitam, et lucem omnem orationis vim excedentem, ut cum angelis oblectentur, atque arcanis bonis fruantur, sanctaeque Trinitati pure astent; qui autem turpibus flagitiis sese devinxerint, atque omnes impii et peccatores ad sempiternum [Col. 0473C] cruciatum, qui quidem gehenna dicitur, et exteriores tenebrae, et insomnis vermis, et stridor dentium, aliaque innumera tormenta.

Quorum omnium nullum aeque grave et acerbum est, atque a Deo abalienari, et a dulcissima ipsius facie abjici, gloriaque illa quae nullis verbis exponi potest orbari, atque inspectante universo orbe traduci, et ignominia quae nunquam finem habitura sit notari. Posteaquam enim horrenda illa sententia edita fuerit, omnia deinceps immutabilia, et conversionis omnis expertia manebunt: sic videlicet, ut nec vita laeta justis finem habitura, nec afflictio et poena peccatoribus terminum acceptura sit. Neque enim sublimior post eum alter judex est, nec per sequentia opera purgatio, nec praestitutus emendationis [Col. 0473D] terminus, nec alia ulla iis qui in cruciatu versabuntur ars et ratio, quippe cum supplicium una cum ipsis in sempiternum duret

Quae cum ita sint, quales tandem nos in sanctis conversationibus ac piis actionibus esse oportet, ut digni habeamur venturas minas effugere, atque a dextris Filii Dei stare (II Pet. III) ? Nam haec justorum statio est, quemadmodum contra miserrima ad sinistram pars peccatoribus assignata est. Post autem Dominus justos Patris sui benedictos vocans (Matth. XXV) , in perpetuum regnum introducet; peccatores autem cum ira et exsecratione a suavi et tranquilla facie sua abjectos (quo nihil gravius et [Col. 0474A] acerbius excogitari potest) ad sempiternam poenam ablegabit.

CAP. IX.—Josaphat autem his ad eum verbis usus est: Magnas quasdam et admirandas res, magnoque metu ac tremore dignas mihi, o homo, narras, si quidem haec ita se habent, atque postquam fatis concesserimus, et in cinerem ac pulverem dissoluti fuerimus, resurrectio et regeneratio futura est, rerumque in vita gestarum examen ac merces. Verum quo argumento haec probas? et quonam ei rei quae nondum oculis perspecta est auditae atque intellectae usque adeo firmam et indubitatam fidem adhibuistis? Nam quae jam gesta ac re ipsa declarata sunt, etiamsi ipsi minime videritis, at ab iis qui ea viderunt, ac memoriae prodiderunt, audivistis. Quonam autem modo de [Col. 0474B] rebus futuris tam magna et praetumida praedicantes, certam de iis fidem nacti estis?

Respondit Barlaam: Ex iis quae jam contigerunt, de futuris etiam certam fidem nactus sum. Nam qui haec praedicarunt, nec ulla in re a vero aberrarunt, verum per signa et prodigia, variasque virtutes sermonibus suis robur conciliarunt, iidem etiam de futuris nos admonuerunt. Quemadmodum igitur hic nihil praeposterum ac fictum docuerunt, verum omnia ea quae ab ipsis dicta et facta sunt, sole clarius effulserunt, eodem quoque modo illic vere omnia tradiderunt. Quae quidem etiam ipse Dominus noster ac herus Jesus Christus, tum sermone, tum opere confirmavit. Amen enim, inquit, dico vobis, quia venit hora, quando mortui audient vocem Flii Dei, [Col. 0474C] et qui audierint, vivent (Joan. XII) . Ac rursum: Venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt audient vocem Filii Dei. Et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitae; qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii (Lucae XX) . Ac rursum ait: De mortuorum autem resurrectione non legistis quod dictum est vobis a Deo, dicente: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob? Deus porro mortuorum Deus non est, sed viventium. Ut enim colliguntur zizania, et comburuntur, sic erit in consummatione saeculi hujus (Matth. XXIV) . Mittet Filius Dei angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem. Et mittent eos in caminum ignis: illic erit fletus et stridor dentium. Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum

[Col. 0474D] Haec dicens addidit: Qui habet aures audiendi, audiat (Luc. II) . His igitur pluribusque aliis 261 verbis Dominus corporum resurrectionem declaravit. Reipsa autem sermonibus suis fidem astruxit, cum mortuos ad vitam revocavit, ac sub terrestris vitae suae catastrophen Lazarum quemdam amicum suum, qui jam quatriduo mortuus erat, ac foetebat, e monumento vocavit, eumque qui animam efflaverat, vivum exhibuit (Joan. XI) . Quin ipse quoque Dominus perfectam, nec jam morti subjectam resurrectionem auspicatus est: quippe qui morte in carne degustata, triduo post ad vitam rediit, ac mortuorum primogenitus effectus est (I Cor. XVI) . Quanquam enim alii [Col. 0475A] quoque a morte ad vitam excitati sunt, morte tamen rursus functi sunt, nec futurae verae resurrectionis imaginem exhibere potuerunt. Solus autem ipse resurrectionis illius auctor ac princeps exstitit, ut qui immortali resurrectione ad vitam redierit. Haec illi etiam qui ab initio spectatores ac ministri verbi fuerunt, praedicarunt. Ait enim beatus Paulus, qui non ab hominibus, sed a coelo vocatus est (Gal. I) : Notum vobis facio, fratres, Evangelium quod annuntiavi vobis. Tradidi enim vobis in primis quod et accepi, quod Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas, et quod sepultus est, et quod resurrexit, secundum Scripturas (Rom. IV) . Si autem Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo dicunt quidam, quod resurrectio mortuorum non est? [Col. 0475B] Nam si mortui non resurgunt, ne Christus quidem resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est fides vestra. Adhuc estis in peccatis vestris. Si in hac tantum vita sperantes sumus in Christo, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, primitiae dormientium. Quoniam quidem per hominem mors, per hominem autem resurrectio mortuorum. Ut enim in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV) . Et paucis interjectis: Oportet enim, inquit, corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est, Absorpta est mors in victoria. Ubi est mors victoria tua? Ubi est mors stimulus [Col. 0475C] tuus? Destruetur autem prorsus ac delebitur mortis potentia, ut quae jam vim suam non exerat, verum deinceps hominibus immortalitas atque incorruptibilitas sempiterna concedatur. Erit igitur, erit, inquam, sine ulla dubitatione mortuorum resurrectio, idque certissime credimus. Quinetiam rerum in vita gestarum, examen ac praemia et poenas fore perspectum habemus, in metuendo videlicet adventus Christi die (I Pet. II) , in quo coeli igne solventur et elementa ardore contabescent, ut theologi cujusdam verbis utar. Novos autem coelos, ac novam terram secundum ipsius promissionem exspectamus. Nam quod illic operum praemia et poenae sint, nihilque omnino bonorum vel malorum negligatur, verum et actionum, et verborum, et cogitationum merces recondita sit, ex his [Col. 0475D] Christi verbis constat: Quicunque potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae, tantum in nomine discipuli, non perdet mercedem suam (Matth. X) . Ac rursum ex his: Cum venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eos ab invicem, sicut pastor segregat oves ab haedis. Et statuet oves quidem a dextris suis, haedos autem a sinistris. Tunc dicet Rex his qui a dextris erunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum vobis paratum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me; infirmus, et [Col. 0476A] visitastis me; in carcere eram, et venistis ad me (Matth. XXV) . Cur his verbis utitur, nisi quia beneficia, quae a nobis in egentes conferuntur, sibi asciscit? Et alio loco ait: Omnis quicunque confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis (Lucae XII) .

En per haec omnia, ac plura alia, firma et certa esse bonorum operum praemia declaravit. Quemadmodum etiam contra improbarum actionum poenas illic reconditas esse denuntiavit, per admirandas scilicet et eximias parabolas quas ille sapientiae fons prorsus sapienter exposuit. Etenim divitem quemdam inducit (Lucae XVI) , purpura et bysso indutum, ac quotidie splendide epulantem; tenacem autem atque a misericordia remotum, adeo ut pauperem quemdam, [Col. 0476B] Lazarum nomine, ad fores suas jacentem despiceret, ac ne ipsas quidem mensae suae micas ei impertiret. Utroque igitur extremo vitae die functo, pauper quidem ille atque ulcerosus in Abrahae sinum delatus est (quo nempe vocabulo proborum virorum sedem declaravit), dives contra acerbissimo flammae supplicio in inferno addictus est. Ad quem etiam Abraham his verbis utebatur: Recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala. Nunc autem ipse consolatur, tu vero cruciaris.

262 Rursum alio loco coelorum regnum homini regi simile esse ait qui filio suo nuptias fecit (Matth. XXII) . Per nuptias porro futura laetitia et claritas indicatur. Etenim ad humiles ac terrenis affectibus imbutos homines verba faciens, ab iis rebus quae ipsis usitatae [Col. 0476C] ac familiares erant, parabolas ducebat: non quod nuptias et mensas in aevo illo esse ostenderet, sed ad eorum crassitiem sese demittens, his vocabulis utebatur, ut futura ipsis perspicua faceret. Omnes itaque, inquit, rex ille sublimi praeconio ad nuptias invitavit, atque ut bonis illis ad satietatem usque fruerentur.

Multi autem eorum qui invitati fuerant, ire neglexerunt: verum se ipsos partim in agris, partim in negotiationibus, partim in uxoribus nuper acceptis occupantes, nuptialis thalami splendore caruerunt. Illis autem sua sponte a suavissima illa laetitia exclusis, alii vocati sunt, atque impletae sunt epulae discumbentibus. Ingressus autem rex ut videret discumbentes, vidit illic hominem non vestitum veste nuptiali. Et dixit ei: Amice, quomodo huc intrasti, non [Col. 0476D] habens vestem nuptialem? At ille obmutuit. Tunc dixit rex ministris: Ligatis pedibus ac manibus ejus, tollite eum, et mittite in tenebras exteriores. Illic erit fletus et stridor dentium. Per hos porro qui nuptiis interesse recusarunt, nec ei a quo vocabantur ullo modo morem gesserunt, illi significantur qui ad Christi fidem minime accurrerunt, verum aut in idolorum cultu, aut in aliqua haeresi perstiterunt. Per eum autem qui veste nuptiis consentanea carebat, is demum intelligitur, qui fide quidem praeditus fuit, caeterum spiritualem vestem impuris flagitiis conspurcavit, meritoque proinde a nuptialis thalami laetitia submotus est.

Quin aliam quoque hujusmodi parabolam eodem [Col. 0477A] pertinentem attulit, propositis nimirum decem quibusdam virginibus, quarum quinque prudentes erant, et quinque fatuae (Matth. XXV) . Quae quidem fatuae, acceptis lampadibus suis, non sumpserunt oleum secum, prudentes autem sumpserunt. Hoc autem loco per oleum probarum actionum possessionem significavit.

Media autem nocte, inquit, clamor factus est: Ecce sponsus venit, exite obviam ei. Porro per mediam noctem diei illius incertitudinem indicavit. Tunc surrexerunt omnes virgines illae; et quae paratae erant, exierunt obviam sponso, et intraverunt cum eo ad nuptias, et clausa est janua. Quae autem imparatae erant (quas etiam idcirco non abs re stultas appellavit), cum lampades suas exstingui perspicerent, ad [Col. 0477B] oleum emendum sese contulerunt. Posteaque, clausis jam foribus, accedentes, clamabant, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis. Ipse autem respondens, dixit eis: Amen dico vobis, nescio vos. Ex his omnibus perspicue constat, improbis actionibus, atque adeo sermonibus, ipsisque etiam cogitationibus, suam esse mercedem constitutam.

Dixit enim Salvator: Dico vobis, quod omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii (Matth. XII) . Ac rursum: Vestri vero et capilli capitis omnes numerati sunt (Matth. X) . Quo scilicet loco per capillos minutissimas etiam considerationes animique cogitationes significavit. Consentanea autem his quoque beatus Paulus tradit: Vivus est, inquit, sermo Dei, et efficax, [Col. 0477C] ac penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et corporis, spiritus quoque et compagum ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis. Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus, omnia autem nuda et aperta sunt in oculis ejus, ad quem nobis est sermo (Hebr. IV)

Haec etiam prophetae longis ab hinc temporibus, Spiritus sancti gratia illustrati, apertissime nuntiaverunt. Ait enim Isaias: Ego opera illorum novi, et reddam eis. Ecce venio ut congregem omnes gentes et linguas; et venient, et videbunt gloriam meam; et erit coelum novum, et terra nova, quae ego faciam manere coram me. Et veniet omnis caro, et adorabit me in conspectu meo, dicit Dominus; et exibunt, et [Col. 0477D] videbunt cadavera hominum, qui praevaricati sunt in me. Nam vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur. Et erunt usque ad satietatem visionis omni carni (Isa. LXVI) . Ac rursum de die illo ait: Et involvetur coelum sicut liber, omnes stellae cadent sicut folium de vinea. Ecce enim dies Domini venit plenus furore et ira, ad ponendam terram in solitudinem, et peccatores ejus conterendos ex ea. Quoniam stellae coeli et splendor earum non expandent lumen suum. Et obtenebrabitur sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo. Et quiescere faciam superbiam infidelium, et arrogantiam fortium humiliabo (Isa. XIII) . Ac rursus ait: Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri, [Col. 0478A] peccatum. Vae qui dicitis malum bonum, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum. Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem. Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam 263 justi aufertis ab eo. Qui declinatis judicium pauperum, et diripitis substantiam egenorum, ut sit vobis orphanus in praedam. Et quid facietis in die visitationis? et ad quem confugietis in auxilium? et ubi derelinquetis gloriam vestram, ne in visitationem incidatis? Propter hoc, sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammae exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis. Abjecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium sancti Israel blasphemaverunt (Isa. V) .

Eodem accedit, quod ait alius propheta: Juxta est [Col. 0478B] dies Domini magna et velox nimis. Vox diei Domini amara, tribulabitur fortis. Dies irae dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris super civitates munitas, et super angulos excelsos. Et tribulabo malignos, et ambulabunt caeci, quia Domino peccaverunt; et effundetur sanguis eorum sicut humus, et corpus eorum sicut stercora. Sed et argentum eorum, et aurum eorum non poterit liberare eos in die furoris Domini. In igne zeli ejus devorabitur omnis terra, quia consummationem cum festinatione faciet cunctis habitantibus terram (Soph. I) . Insuper etiam David rex et propheta ad hunc modum clamat: Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus [Col. 0478C] exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida. Advocabit coelum desursum, et terram discernere populum suum (Psal. XLIX) . Ac rursum: Exsurge, Deus, inquit, et judica terram, quoniam cogitatio hominis confitebitur tibi (Psalm. LXXVII) . Ac rursum: Tu reddes unicuique juxta opera sua. Complura autem etiam alia hujusmodi, tum Psalmista, tum omnes prophetae divino Spiritu edocti, de futuro judicio ac mercede praedicarunt. Quorum sermones Salvator quoque certissime confirmans, nos mortuorum resurrectionem, rerumque in vita gestarum mercedem, atque immortalem futuri saeculi vitam credere docuit.

CAP. X.—Josaphat autem ingenti ob haec verba animi compunctione plenus, lacrymis perfundebatur, [Col. 0478D] atque his ad senem verbis usus est: Omnia mihi perspicue declarasti, ac horrendam hanc et admirandam narrationem luculenta oratione complexus es. His itaque nobis propositis, quid tandem faciendum est, ut ea supplicia quae sceleratis hominibus parata sunt effugiamus, ac justorum gaudium consequamur?

Respondit Barlaam: Litteris sacris proditum est (Act. II) , quod cum Petrus, qui apostolorum princeps vocatus est, plebem doctrina instrueret, corde compuncti sunt, quemadmodum scilicet tu quoque hodierno die. Cumque dixissent: Quid faciemus? Petrus ad eos dixit: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in remissionem peccatorum, et accipietis donum Spiritus sancti. Vobis enim est promissio, [Col. 0479A] et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt, quoscunque advocaverit Dominus Deus noster. En igitur ipse misericordiae suae divitias in te effudit, teque qui animo ac voluntate procul ab eo dissitus eras, et alienis, non dicam diis, sed pestiferis daemonibus, et surdis ac sensus expertibus statuis cultum adhibebas, accivit. Quocirca ante omnia ad eum qui te vocavit accede, a quo veram tam eorum quae oculis cernuntur, quam quae ab oculorum sensu remota sunt, cognitionem consequeris. Quod si posteaquam vocatus es accedere recusas, aut moras nectis, justo Dei judicio exhaeres eris, ac repudiaberis, quia ipse repudiasti. Ad hunc enim modum ipse quoque apostolus Petrus ad quemdam discipulum dixit: ⁜ * Ego autem credo quod et obedivisti vocationi, et adhuc [Col. 0479B] sincerius obediens, crucem tolles, Deumque ac Dominum te vocantem sequeris, qui te a morte ad vitam, et a tenebris ad lucem invitat. Nam profecto Dei ignoratio, animae caligo ac mors est; et simulacra colere ad naturae exitium, amentiam omnem excedit.

Quos quidem homines cuinam rei similes esse dicam? et quanam imagine eorum stoliditatem tibi ob oculos ponam? Sed tamen exemplum quoddam tibi proponam, quod mihi a viro quodam summa sapientia praedito commemoratum est. Aiebat enim, simulacrorum cultores aucupi similes esse, qui cum lusciniam, perexiguam aviculam, cepisset, gladiumque arripuisset ut eam jugularet ac comederet, ea, concessa sibi articulata voce, ad aucupem dixit: Quidnam, [Col. 0479C] o homo, ex mea nece ad te utilitatis rediturum est? neque enim per me ventrem tuum explere poteris. At si me vinculis liberaveris, tria praecepta tibi tradam: quibus si parueris, magnis per omnem vitam commodis afficieris. Ille autem ex ipsius sermone admiratione commotus, sese facturum recepit, ut si novum aliquid ab ea audiret, statim eam libertate donaret, ac missam faceret. Conversa itaque luscinia, homini ait: Nunquam rem quam consequi nequeas aggredere. Nunquam rei praeteritae te poeniteat. Rei incredibili nunquam fidem adhibe. Haec tria mandata serva, 264 et praeclare tecum agetur. Ille autem horum verborum sagacitatem ac prudentiam admiratus, eam vinculis solutam in aerem emisit. Luscinia itaque periculum facere cupiens an ille verborum [Col. 0479D] eorum quae audierat vim intellexisset, atque aliquam ex ipsis utilitatem percepisset, per aerem volitans, ad eum dixit: Proh! quam nihil est in te consilii, o homo! qualem thesaurum hodie amisisti! Est siquidem in meis visceribus unio, struthionis ovum magnitudine excedens. Quae ut ille audivit, moerore conturbatus est, eumque poenituit quod luscinia ex ipsius manibus effugisset. Atque eam rursum arripere tentans, dixit: Veni, quaeso, in aedes meas; atque ubi praeclare et humaniter a me accepta fueris, honorifice te dimittam. Luscinia autem ipsi dixit: Nunc plane te stolidum ac vecordem esse scio. Nam posteaquam ea quae ad te dicta sunt prompto animo [Col. 0480A] excepisti, ac libenter audiisti, nihil ex eis emolumenti consecutus es. Admonui enim te, ne ob rem praeteritam poenitentia ducereris; et ecce moerore conturbatus es, propterea quod e manibus tuis fuga me subduxerim, poenitentia videlicet ob rem praeteritam affectus. Praecepi tibi ne ea quae assequi non posses aggredereris, et tamen arripere me conaris, cum iter meum assequi nequeas. Ad haec id quodque tibi edixi, ne incredibili sermoni fidem arrogares, et tamen in visceribus meis unionem staturae meae modum excedentem inesse credidisti; neque tantulum tibi prudentiae fuit, ut intelligeres me totam ad ovi struthionis magnitudinem minime accedere. Quonam itaque pacto tantum unionem corpusculum istud caperet?

[Col. 0480B] Ad hunc igitur modum illi quoque in summa stultitia versantur, qui in simulacris confidunt. Nam ea manibus suis effecerunt, et opera digitorum suorum adorant, dicentes: Hi opifices nostri sunt. Qui fit igitur ut eos quos effecerunt et condiderunt, opifices suos esse censeant? Quin etiam cum ea magno studio custodiant, ne a furibus subripiantur, tamen salutis suae custodes nuncupant. Atqui, quae haec stultitia est, illud non intelligere fieri non posse, ut qui sibi ipsis opem ferre ac se tueri nequeunt, alios tueri ac servare possint? Ac praeterea opes suas effundunt, dum statuas et simulacra daemonibus excitant, eosque bonorum datores esse nugantur, ab iis ea sibi dari quae nec ipsi unquam habuerunt, nec unquam habituri sunt. Eoque nomine scriptum est: Similes illis [Col. 0480C] fiant, qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) . Qui quidem aurifice mercede conducto simulacrum manu effecerunt, ac prono corpore ipsum adorarunt. Humeris illud tollunt ac proficiscuntur; si autem ipsum uspiam collocarint, illic manet, nec moveri potest. Et quantumlibet quis ipsi clamaverit, non exaudiet, nec ex calamitatibus eum eripiet. Quamobrem confundantur qui in sculptilibus confidunt: et qui dicunt iis quae conflata sunt: Vos dii nostri estis. Immolaverunt enim daemoniis, et non Deo, diis quos ignorabant. Novi recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum. Generatio enim perversa est, nec jam fides ipsis inest (Deut. XXXII) .

Ex hac igitur perversa et incredula generatione [Col. 0480D] Dominus te vocat, his verbis utens: Exi de medio eorum, ac separare, et immundum noli tangere, verum a generatione hac perversa te eripe (Num. XVI) . Surge et ambula, quia non habes hic requiem (Mich. II) . Etenim multiplex deorum, qui a vobis coluntur, principatus praeposterus est, et cum dissidio conjunctus, atque ejusmodi, qui nullo modo consistere queat. Apud nos autem non sunt dii multi, nec Domini multi, verum unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipsum; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII) , qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, et omnium saeculorum, quoniam in ipso creata [Col. 0481A] sunt omnia, tam quae in coelis quam quae in terra, tam visibilia quam invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates (Coloss. I) . Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est (Joan. I) ; et unus Spiritus sanctus, in quo omnia, qui Dominus est, et vivificat, qui Deus est, et divinitatem affert, Spiritus bonus, Spiritus rectus, Spiritus paraclitus, Spiritus adoptionis filiorum. Horum unusquisque Deus est, si separatim consideretur: ut Pater, sic Filius; ut Filius, sic Spiritus sanctus. Unus autem Deus in tribus personis, una natura, unum regnum, una potentia, una gloria, una substantia: quae personarum ratione dividitur, sed Deitatis respectu una est. Unus enim est Pater, cui proprium est genitum non esse. Unus item unigenitus [Col. 0481B] Filius, cui proprium est genitum esse. Unus denique Spiritus sanctus, cui proprium est processisse. Sic enim nos ex lumine, hoc est ex Patre, lumen, id est Filium, in lumine (Psal. XXXV) , hoc est Spiritu sancto, cernentes, in tribus personis unam divinitatem laude ac gloria afficimus. Atque ipse verus ac solus Deus est, qui in Trinitate agnoscitur; quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnia sunt (Rom. XI) .

Hujus beneficio et gratia ipse quoque, cum de tuo statu certior factus esset, missus sum, 265 ut ea te docerem quae didici, atque ab ineunte aetate usque ad hanc canitiem servavi. Quocirca si credideris, et baptizatus fueris, salvus eris; si autem non credideris, condemnaberis (Marc. XVI) . Nam ea quae hodierno [Col. 0481C] die cernis, et quibus gloriaris, hoc est, gloria, et deliciae, et opes, et omnis hujusce vitae impostura, jam jamque praeteribunt, teque invitum etiam ac repugnantem hinc ejicient.

Ac corpus quidem perexiguo sepulcro includetur, solum relictum, atque omni amicorum et cognatorum coetu destitutum. Facessent autem mundi jucunditates, atque ingens quaedam insuavitas ac fetida corruptio praesentis pulchritudinis et fragrantiae loco tibi undique affundetur. Anima vero tua inferno addicta, in inferiores terrae partes usque ad postremam resurrectionem conjicietur. Quo scilicet tempore anima recepto corpore suo a Domini facie projicietur, ac gehennae, cujus flamma sempiterna est, mancipabitur. Haec tibi, atque etiam longe his graviora [Col. 0481D] contingent, si in infidelitate perstiteris.

Si autem ei qui te ad salutem invitat, prompto animo parueris, atque ad eum cupido et laeto animo accurrens, ipsius lumine signatus fueris (Psal. IV) , eumque ita sequaris, ut a tergo minime respectes, atque, omnibus rebus abjectis et contemptis, ipsi soli adhaereas, quantam inde fiduciam ac laetitiam consequeris, audi: Si sederis, securus eris; si dormieris, jucunde conquiesces: nec timebis terrorem supervenientem, nec impiorum daemonum impetus (Prov. III) , verum confidenter ut leo incedes (Prov. XXVIII) , ac cum laetitia et sempiterna exsultatione vives. Etenim super caput tuum exultatio et laus et laetitia te comprehendet. Effugiet dolor, et moeror, [Col. 0482A] et gemitus. Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur. Et anteibit faciem tuam justitia tua, et gloria Domini colliget te. Tunc invocabis, et Dominus exaudiet: clamabis, et dicet: Ecce adsum (Isa. LVIII) . Ego enim sum, qui deleo iniquitates tuas, et non memorabor. Tu vero memor esto, et judicemur. Dic tu iniquitates tuas, ut justificeris (Isa. XLIII) . Si fuerint peccata tua ut coccinum, quasi nix dealbabuntur. Et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt. Os enim Domini locutum est (Isa. I) .

CAP. XI.—Ait ad eum Josaphat: Haec tua verba praeclara et admiranda sunt; eaque credidi, et credo, omnemque idolorum cultum ex animo odi ac detestor. Etenim prius etiam quam ad me accederes, [Col. 0482B] oblique quodammodo ac dubitanter erga ea afficiebatur animus meus. Nunc autem posteaquam eorum vanitatem, hominumque qui ea colunt stultitiam ex te intellexi, perfecto odio ea insector, ac Deo vero me in servitutem addicere gestio, modo me ipse, hominem indignum, ob iniquitates meas minime submoveat, verum pro sua, ut doces, benignitate mihi omnia condonet, meque servum sibi asciscere dignetur. Jam itaque baptisma suscipere paratus sum, atque omnia quae praescripseris servare. Quidnam autem mihi post baptismum faciendum est? Satisne est ad salutem credere ac baptizari? an etiam alia quaedam adjungere necesse est?

Dixit autem ad eum Barlaam: Audi quid tibi post baptismum faciendum sit: nempe ut ab omni peccato, [Col. 0482C] et ab omni vitiosa affectione abstineas, atque orthodoxae fidei fundamento virtutum studium superstruas. Quoniam fides sine operibus mortua est (Jac. I) , quemadmodum etiam opera remota fide. Ait enim Apostolus (Gal. V) : Spiritu ambulate, et desideria carnis ne perficiatis. Manifesta sunt opera carnis, quae sunt adulterium, fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, avaritia, maledictiones, amor voluptatum, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur. Fructus autem Spiritus est, charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia, [Col. 0482D] sanctificatio animae et corporis, cordis afflictatio et contritio, eleemosyna, injuriarum oblivio, humanitas, vigilia, sincera de omnibus praecedentibus peccatis poenitentia, compunctionis lacrymae, luctus tum pro suis, tum pro aliorum peccatis, aliaque ejusdem generis: quae quidem tanquam gradus et scalae inter se cohaerentes, atque aliae ab aliis suffultae, animum in coelum subvehunt. En haec sunt quae post baptismum amplecti jubemur, atque ab aliis quae cum his pugnant abstinere.

Quod si post acceptam veritatis cognitionem priora mortua opera rursum arripiamus, ac canis instar ad nostrum vomitum revertamur (II Pet. II) , illud nobis usu veniet, quod a Domino dictum est [Col. 0483A] (Lucae XI) : Cum enim, inquit, exiverit immundus spiritus ab homine (per baptismi scilicet gratiam) ambulat per loca inaquosa, quaerens requiem, et non invenit. Permoleste autem ferens se diutius tecti ac laris expertem esse, 266 ait: Revertar in domum meam unde exivi. Et veniens invenit eam scopis mundatam et ornatam, caeterum inanem ac vacantem, ut quae gratiae cultum atque operationem minime susceperit, nec se ipsam virtutum opibus cumularit. Tunc vadit, et assumit secum septem alios spiritus nequiores se, et ingressus habitat illic. Et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus. Siquidem baptismus priorum quidem omnium peccatorum syngraphas aqua obruit, ac prorsus delet et oblitterat, atque in posterum firmissimus nobis murus est [Col. 0483B] ac turris, et forte telum ad praelium cum hoste conserendum. Non tamen arbitrii libertatem tollit, neque peccata ea quae post baptismum contrahuntur remittit, nec secundam in piscinam immersionem continet. Unum enim baptisma confitemur; ac proinde summa diligentia cavere debemus ne in novas sordes incidamus, verum Domini mandata capessamus. Nam cum ipse apostolis dixisset: Ite et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, non hic constitit, verum adjecit, Docentes eo servare omnia quaecunque praecepi vobis (Marc. XVI) .

Mandavit porro ut spiritu pauperes simus (Matth. V) (tales enim beatos, coelestique regno dignos esse pronuntiat). Deinde ut in praesenti aevo lugeamus [Col. 0483C] monet, quo videlicet in futuro consolatione afficiamur. Mox ut mites simus, ac justitiae fame et siti teneamur. Tum ut misericordes et liberales, atque ad commiserationem propensi simus. Cordis item puritate praediti, atque ab omni inquinamento carnis et spiritus abstinentes. Pacifici etiam tum erga alios, tum ipsi cum animis nostris; nimirum id quod deterius est praestantiori subjicientes, atque intestinum ac perpetuum bellum recto judicio comprimentes. Postremo, ut omnem persecutionem et afflictionem et probrum justitiae causa pro ipsius nomine nobis illatum sustineamus, quo sempiternum gaudium in praeclara illa donorum distributione consequamur. Quin etiam cum adhuc in mundo versaretur, ad hunc modum suos hortabatur: Luceat lux vestra coram [Col. 0483D] hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V) .

Etenim Moysis quidem lex antiquitus Israelitis data dicebat: Non occides, Non moechaberis, Non furtum facies, Non falsum testimonium dices. Christus autem ait: Omnis qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicio. Qui autem dixerit, Fatue: reus erit gehennae ignis. Ac rursum: Si offers munus tuum ad altare, et illic recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque illic munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo. Et quicunque viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo (spurcitiem nimirum animae, ac libidinis assensum, adulterium vocans). [Col. 0484A] Ad haec, cum lex perjurium prohibeat, Christus jurare omnino vetat, nec quidquam aliud permittit, quam, Est, est; Non, non. Oculum pro oculo, et dentem pro dente, illic; hic autem: Quicunque percusserit te in dexteram maxillam, praebe ei et alteram. Et qui tecum vult judicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium. Et quicunque te angariaverit mille passus, vade cum illo alia duo. Qui petit a te, da ei. Et volentem a te mutuari ne avertas.

Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est, qui solem [Col. 0484B] suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Luc. VI) . Nolite judicare, ut non judicemini. Dimittite, et dimittetur vobis. Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et fures effodiunt et furantur. Thesaurizate autem vobis thesauros in coelo, ubi neque aerugo, neque tinea demolitur, et ubi fures non effodiunt nec furantur. Ubi enim est thesaurus tuus, ibi et cor tuum. Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini; scit enim Pater vester coelestis quoniam his omnibus indigetis. Quare qui animam et corpus dedit, prorsus etiam cibum et indumentum dabit; ille, inquam, qui coeli aves nutrit, et agri lilia tanta pulchritudine ornat. Quaerite autem primum regnum Dei et justitiam ejus, [Col. 0484C] et haec omnia adjicientur vobis. Nolite solliciti esse de crastino, nam crastinus dies sibi ipsi sollicitus erit (Matth. VI) .

Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eadem et vos facite illis (Luc. XVIII) . Intrate per angustam portam, quia lata est porta, et spatiosa via, quae ducit ad mortem, et multi sunt qui intrant per eam. Quoniam angusta est porta, et stricta via, quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniant eam (Matth. VII; Luc. XIII) . Non omnis qui dicit mihi Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est (Matth. VII) . Qui diligit patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus. Et qui diligit filium aut filiam plus quam me, non est me dignus. Et qui non [Col. 0484D] 267 accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus (Matt. X) . En haec omnia, et his similia, Salvator apostolis mandavit, ut fide praeditos docerent. Atque haec omnia nobis observanda sunt, si quidem nobis cordi sit perfectionem adipisci, et justitiae coronas ab omni corruptione alienas consequi, quas reddet Dominus in die illa justus judex omnibus his qui ipsius adventum dilexerint (II Tim. IV) .

Dixit autem ad eum Josaphat: Ergo cum tam perfecta doctrina purissimam vitam desideret, dic, quaeso, si mihi ab uno vel duobus mandatis aberrare contigerit, an propterea toto scopo aberrabo, spesque mea omnis inanis futura est?

Respondit Barlaam: Non est quod ita existimes; [Col. 0485A] nam Deus Verbum, qui salutis nostrae causa humanitatem induit, ingentem naturae nostrae imbecillitatem et aerumnam exploratam habens, ne in hac quidem parte nos incurabili morbo laborare permisit; verum, ut sapientissimus medicus, lubricae nostrae ac peccandi cupidae voluntati poenitentiae medicamentum admiscuit, eam videlicet ad peccatorum remissionem praedicans. Posteaquam enim veritatis agnitionem suscepimus, ac per aquam et Spiritum sanctificati, atque ab omni peccato et spurcitie sine ullo labore purgati sumus, si nobis in aliqua peccata labi contigerit, non quidem superest jam altera per baptismum regeneratio (Hebr. VI) , quae in piscinae aqua per Spiritum comparatur, ac perfecte nos instaurat (hoc enim beneficium semel duntaxat conceditur), verum per [Col. 0485B] asperam poenitentiam, et calentes lacrymas, et labores ac sudores, propter viscera misericordiae Dei nostri, purgationem ac peccatorum remissionem consequimur. Etenim per Domini gratiam lacrymarum fons baptismus appellatur, tametsi alioqui labore ac tempore opus habeat. Ac complures e multis peccatis eripuit, quoniam nullum peccatum est quod Dei benignitatem vincat, si quidem prius resipuerimus, ac delictorum maculas lacrymis eluamus, ne alioqui mors antevertens, nos scelerum maculis inquinatos hinc ejiciat. Non enim est in inferno poenitentia nec confessio (Psal. VI) . Quandiu autem vitae usura fruimur, dummodo orthodoxae fidei fundamentum firmum maneat, etiamsi trabium aliquid aut recti labefactetur, quod per peccata corruptum est, poenitentiae adjumento [Col. 0485C] sarcire ac renovare licet. Neque enim miserationum Dei multitudo numerari potest, nec misericordiae ipsius magnitudo in mensuram cadit (Psal. CXLIV) . Peccata contra, quaecunque tandem illa fuerint, mensurae ac numero subjiciuntur. Quo fit ut ea, cum in mensuram ac numerum cadant, immensam Dei misericordiam atque innumerabiles miserationes vincere nequeant

Ac proinde ob peccatorum multitudinem animum despondere minime jubemur, sed Dei bonitatem agnoscere, ac peccata nostra condemnare, quorum remissio propter Christi benignitatem proposita est, qui pro sceleribus nostris sanguinem suum effudit. Porro cum ex multis Scripturae locis poenitentiae vim addiscamus, tum potissimum ex Domini nostri Jesu [Col. 0485D] Christi actionibus ac parabolis. Ex tunc enim, ait, coepit Jesus docere, et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III) . Quin etiam in parabola filium quemdam inducit, (Luc. XV) , qui cum acceptis paternis opibus in longinquam regionem profectus fuisset, easque in omni luxus atque intemperantiae genere consumpsisset, postea, regione illa fame laborante abiit, et adhaesit uni civium regionis illius. Qui etiam illum in agrum, ut porcos, hoc est asperrimum et exsecrandum peccatum, pasceret, misit. Cum itaque multis calamitatibus affectus fuisset, atque in tantam miseriam venisset, ut ne porcorum quidem siliquis ipsi ventrem suum implere liceret, tandem aliquando hanc usque [Col. 0486A] adeo gravem ignominiam agnoscens, vitamque suam lugens, dicebat: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus, ego autem fame pereo. Surgam, et ibo ad patrem meum, et dicam ei: Pater, peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut unum de mercenariis tuis. Et surgens venit ad patrem suum. Cum autem adhuc longe esset, vidit illum pater suus, et misericordia motus est, ac accurens cecidit super collum ejus, et osculatus est eum, atque in pristini honoris locum restituit, et ob ipsius inventionem laetissimum festum celebravit, occiso vitulo saginato. En hanc parabolam de iis qui a peccatis resiliunt, atque ad poenitentiam accurrunt, nobis commemoravit. Quinetiam bonum quemdam pastorem rursus inducit (Luc. XV) , qui cum centum oves haberet, atque unam amisisset, relictis nonaginta novem, ad conquirendam eam quae aberrabat profectus est, donec eam invenisset, atque humeris sublatam, cum iis quae minime aberraverunt conjunxisset. Qui etiam hoc nomine amicos ac vicinos ad convivium ob eam inventam celebrandum invitavit. Ita, inquit Salvator, gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia

268 Atque adeo discipulorum princeps Petrus, illa inquam fidei petra, ipso salutiferae passionis tempore certo quodam consilio aliquantisper a Deo desertus (nempe ut humanae imbecillitatis vilitatem ac miseriam perspectam haberet), eo peccati prolapsus [Col. 0486C] est, ut Dominum abjuraret (Luc. XXII) . Post autem confestim, inquit, verborum Domini recordatus, foras exivit, et flevit amare, ac per calentes illas lacrymas acceptum detrimentum sarcivit, victoriamque in alteram partem inflexit. Nam cum rei militaris peritus esset, etiamsi cecidit; non tamen animo fractus est, nec salutis suae spem abjecit; verum resiliens, acerbissimas ex oppresso pectore lacrymas profudit, ac statim ut eas hostis conspexit, non secus atque vehementissimae cujusdam flammae ardore ambustis oculis, pedem retulit, procul fugiens, atque horrendum in modum ejulans. Contra autem ille principem rursum locum tenuit; quemadmodum totius orbis magister institutus fuerat, ita etiam poenitentiae exemplar effectus. Post resurrectionem autem, cum Christus tertio [Col. 0486D] ad eum dixisset, Petre, amas me? triplicem abjurationem correxit, respondens scilicet, Etiam, Domine, tu scis quia amo te.

Ex his igitur omnibus, aliisque quamplurimis, atque adeo numerum omnem superantibus exemplis, lacrymarum ac poenitentiae vim intelligimus. Tantum opera detur, ut ipsa, quemadmodum rationi consentaneum est, fiat, hoc est ex affectu peccatum exsecrante, ipsumque odio insectante, atque condemnante, ac lacrymas emittente, quemadmodum ait propheta David: Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . Ac tum peccatorum purgatio per Christi cruorem in misericordiae ipsius magnitudine [Col. 0487A] ac miserationum multitudine continget. Ipsius enim haec verba sunt: Si fuerint peccata vestra sicut coccinum, quasi nix dealbabuntur; si autem ut vermiculus, quasi lana alba erunt.

Operae pretium est itaque ut posteaquam veritatis cognitionem accepimus, atque regenerationem et filiorum adoptionem consecuti sumus, divinaque mysteria percepimus, omni studio ac diligentia provideamus, ne corruamus. Neque enim cadere athletam decet, quandoquidem multi, cum cecidissent, sese erigere minime potuerunt. Etenim alii, cum januas vitiosis affectionibus aperuissent, atque arctissimo nexu ipsis haesissent, non jam ad poenitentiam sese convertere potuerunt. Alii autem morte prius abrepti quam contractas vitiorum sordes per poenitentiam [Col. 0487B] abstersissent, condemnati sunt. Propterea periculosum est in vitium, quodcunque tandem illud sit, labi. Caeterum, si labi contigerit, statim enitendum est ut resiliamus, rursumque ad praeclarum certamen obeundum stemus. Et quoties cadere contigerit, toties etiam statim usque ad extremum vitae diem curandum est, ut resurgamus, atque in procinctu stemus. Convertimini enim ad me, et ego convertar ad vos, ait Dominus (Zachar. I) .

CAP. XII.—Ad haec autem Josaphat dixit: Quanam igitur ratione seipsum quispiam post baptismum ab omni peccati labe purum servabit? Nam etsi peccantibus, ut ipse ais, poenitentia patet, tamen labore et fatigatione, ac fletu et luctu opus est: quae quidem ejusmodi mihi esse videntur, ut non ea multi facile consequi possint. Quocirca viam potius nancisci [Col. 0487C] cuperem, qua sincere atque exacte Dei praecepta servarem, nec ab iis deflecterem, nec post priorum peccatorum veniam impetratam, suavissimum illum Dominum ac Deum ad iracundiam provocarem.

Respondit autem Barlaam: Recte haec dixisti, domine mi ac rex, atque hoc mihi pergratum est; verum arduum est, ne dicam impossibile, ut quispiam in igne versetur, nec tamen fumo offundatur. Eodem item modo arduum est ac perquam difficile ut qui hujusce vitae negotiis tanquam vinculis quibusdam astrictus tenetur, ejusque curis ac tumultibus distinetur, atque in opibus ac deliciis vivit, sine ulla inflexione mandatorum Dei viam peragret, purumque seipsum atque incolumem ab iis servet. Ait enim [Col. 0487D] Dominus (Matth. VI) : Nemo potest duobus dominis servire. Aut enim unum odio habebit, et alterum diliget; aut uni adhaerebit, et alterum contemnet. Non potestis Deo servire et mammonae. Quin etiam charus ipsius discipulus Joannes evangelista et Theologus in epistola sua ait: Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt. Quoniam omne quod est in mundo, aut concupiscentia carnis est, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitae, quae non est ex Patre, sed ex mundo est. Et mundus transit et concupiscentia ejus. Qui autem facit voluntatem Dei, manet in aeternum (I Joan. II) .

Haec igitur cum divini ac divinitus inspirati patres nostri animadvertissent, atque illud apostoli audissent, [Col. 0488A] quod per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum coelorum (Act. XIV) , in id omni animi contentione incubuerunt, ut post baptismum, immaculatum ac labis omnis expers incorruptionis indumentum conservarent. Ac proinde quidam eorum alterum etiam baptismum insuper assumpserunt, hoc est, eum qui in 269 sanguinis profusione, ac martyrio situs est. Baptismus enim hic quoque appellatus est, et quidem praestantissimus, ac summa veneratione dignus, neque enim posterioribus peccati sordibus inquinatur. Quem etiam Dominus meus accipiens, baptismum merito nuncupavit. Deinde ipsius imitatores effecti, primum quidem ipsius spectatores, et discipuli, atque apostoli, deinceps autem universus sanctorum martyrum chorus, idolorum cultoribus, [Col. 0488B] regibus ac tyrannis seipsos pro Christi nomine objicientes, omnia suppliciorum genera sustinuerunt, feris videlicet objecti, atque igne cremati, et gladiis obtruncati. Cumque praeclaram confessionem edidissent, et cursum consummassent, ac fidem servassent, justitiae palmam consecuti sunt, angelorum contubernales, et Christi cohaeredes effecti. Quorum virtus usque adeo emicuit, ut in omnem terram eorum sonus exierit, et in fines orbis terrae fulgor eorum (Psal. XVIII) , quae recte cum virtute gesserunt, rutilarit. Horum non verba duntaxat et opera, sed ipse quoque cruor et ossa, omni sanctitate plena sunt. Daemones namque per vim in fugam vertunt; atque iis qui cum fide accedunt, incurab les alioqui morbos profligant. Quin vestes quoque ipsae, et si quid aliud [Col. 0488C] ad pretiosa eorum corpora propius accessit, omnibus venerationi sunt.

De quibus longa oratione mihi opus esset, si praeclara eorum facinora sigillatim exponere vellem. Posteaquam autem crudeles illi ac belluini tyranni misere, ut eorum improbitas merebatur, perierunt, persecutioque finem accepit, ac pii imperatores totius orbis imperio potiti sunt, succedentes alii, ac zelum illum divinamque cupiditatem sibi imitandam proponentes, eodemque timore sauciam animam habentes, illud optime secum considerabant atque spectabant, ut ab omni spurcitie puram animam ac corpus Deo exhiberent: sic nimirum se comparantes, ut omnes vitiosarum affectionum actiones amputarent, seipsosque ab omni carnis et spiritus inquinamento [Col. 0488D] repurgarent. Quoniam autem hoc non alia ratione, quam per mandatorum Christi observationem, a se praestari posse intelligebant, mandatorum porro observationem ac virtutum cultum in mediis mundi tumultibus aegre consequi se posse perspiciebant, novum quoddam atque ab aliis diversum vitae genus sibiipsis instituerunt, ac juxta divinam vocem, relictis omnibus rebus, hoc est parentibus, liberis, amicis, cognatis, opibus, deliciis, cunctisque mundi commodis contemptis, in solitudines, tanquam exsules quidam, sese contulerunt, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus (Hebr. XI) : in solitudinibus errantes, in montibus, et speluncis, et in cavernis terrae, ac seipsos ab omnibus terrenis jucunditatibus [Col. 0489A] et voluptatibus procul removentes, atque adeo panis etiam et vestimentorum gravi penuria laborantes.

Quod ut facerent, duplex eos causa impellebat: altera, ut vitiosarum affectionum materias minime cernentes, earum cupiditates radicitus ex animis suis evellerent, earumque memoriam oblitterarent, ac divinarum et coelestium rerum amorem et desiderium in seipsis insererent; altera, ut per afflictionem corpus conficerent, animoque ac voluntate martyres effecti, ea gloria, quam ii qui martyrio perfuncti sunt, obtinent, minime carerent; verum cum ipsi quoque, quantum in se esset, Christi passionem expressissent, ipsius quoque regni participes essent. Ad hunc igitur modum optima consideratione adhibita, [Col. 0489B] monasticam ac solitariam vitam consectati sunt.

Atque alii quidem sub dio durantes, solis aestu, atque asperrimis frigoribus ac pluviis, et ventorum turbinibus afflictabantur. Alii constructis tuguriis, aut in speluncis et antris sese occultantes, vitam agebant. Sicque virtutem colentes, omnem carnalem consolationem et quietem ad extremum usque repudiarunt, crudis oleribus et herbis, aut pomis, aut etiam sicco ac durissimo pane vitam tolerantes; nec suavium ciborum qualitati duntaxat nuntium remittentes, sed prae exuberanti quadam continentia magnitudinem animi sui ad ipsam quoque quantitatem extendentes. Tantulum enim duntaxat, etiam ex ipsis vilibus maximeque necessariis cibis percipiebant, [Col. 0489C] quantum ad tolerandam famem satis esset. Quidam enim eorum integram hebdomadam per inediam transigentes, Dominico demum die cibum admittebant. Quidam bis tantum hebdomada quaque ipsius meminerant; alii alternis diebus sub vesperam edebant, sic ut cibum duntaxat degustarent; precibusque ac vigiliis propemodum cum angelis quoque certantes, atque auri et argenti possessione, emptionibusque et venditionibus prorsus valere jussis, inter homines omnino se esse obliviscebantur.

Invidiae autem et animi elationi, quae potissimum bonorum operum comites esse solent, locus inter eos nullus erat. Neque enim is qui in vitae monasticae exercitationibus inferiorem locum tenebat, adversus eum cujus illustrior virtus erat, livoris cogitationem [Col. 0489D] in animum admittebat: nec rursus eum qui virtutibus pollebat arrogantia 270 et fastus adversus imbecilliores efferebat, atque in hanc fraudem impellebat ut proximum nihili penderet, aut de religiosa exercitatione gloriaretur, ob eaque quae cum laude praestitisset, magnifice atque arroganter de se sentiret. Nam qui virtute alterum antecellebat, id totum non suis laboribus, sed Dei virtuti ascribens, humili mente hoc sibi persuadebat, se nihil omnino efficere, verum multo plura sibi praestanda esse, juxta illud quod ait Dominus: Cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite: Servi inutiles sumus, quae debuimus facere fecimus (Luc. XVII) . Ac quidam etiam hoc sibi persuadebant, se ne ea quidem ullo [Col. 0490A] modo fecisse, quae ipsis a Deo praecepta essent, verum multo plura esse quae sibi deessent, quam quae jam praestitissent. Rursum is qui in religiosa exercitatione, ob corporis fortasse imbecillitatem inferior erat, seipsum nihili pendebat, ac miserum dicebat, animi scilicet ignaviae, ac non naturae imbecillitati defectum suum assignans. Ita alii aliis, atque omnes omnibus modestiores se praebebant. Inanis porro gloriae affectus, aut hominibus placendi studium, quonam tandem pacto in illis inesset, quippe qui hac de causa orbem fuga reliquerant, atque in desertis morabantur, ut virtutes suas non hominibus, sed Deo, a quo virtutum quoque praemia sperabant, demonstrarent. Illud quippe probe norant, religiosa exercitia, quae inanis gloriae causa obeuntur, mercede [Col. 0490B] carere, ut quae non Dei, sed humanae laudis causa fiant. Ac proinde hujusmodi homines duplici detrimento afficiuntur, dum nimirum corpus conficiunt, nec tamen mercedem ullam ferunt. Qui autem coelestis gloriae desiderio flagrant, atque ad eam omni celeritate contendunt, terrenam omnem et humanam aspernantur.

Ex hujusmodi porro hominibus alii sic degunt, ut in secessu ac solitudine pietatis certamen obeant, et ab hominum contubernio per omne vitae tempus sese removeant, atque ad Deum appropinquent, Alii procul inter se constructis aediculis, Dominicis diebus ad unam et eamdem ecclesiam pergunt, ac divina mysteria, hoc est incruentum puri corporis ac pretiosi sanguinis Christi sacrificium percipiunt: quae [Col. 0490C] quidem Dominus piis in peccatorum remissionem, ac tum animi tum corporis illuminationem et sanctificationem donavit. Atque divinorum oraculorum exercitatione, mirabilibusque consiliis et cohortationibus mutuo sese pascentes, et occulta hostium bella patefacientes (ne quis videlicet luctandi adhuc ignarus ab iis superetur), domum rursus singuli redeunt, virtutis mel in pectorum suorum favis studiose recondentes, suavissimumque fructum ac coelesti mensa dignum excolentes; alii autem coenobiacam vitam consectantur.

Qui quidem maximo numero in unum coacti, unius praefecti atque antistitis (qui omnibus virtute praestat) imperio se ipsos subdunt; ac voluntatem suam obedientiae mucrone prorsus truncantes, seque [Col. 0490D] velut emptitia mancipia ultro reputantes, non jam sibi ipsis vivunt, sed ei cui ob Christi amorem sese submiserunt, vel ut aptius loquar, vivunt jam non sibi ipsis, vivit autem in his Christus (Gal. II) , quem rebus omnibus abjuratis secuti sunt. Nam in hoc demum secessus a mundo consistit, ut propter earum rerum quae natura sublimiores sunt cupiditatem voluntarium sui ipsius odium quispiam concipiat, ac naturam abjuret. Hi igitur angelorum instar in vita versantur, psalmos videlicet et hymnos concordibus animis Domino canentes, et confessorum nomen propter obedientiae certamina obtinentes. In quibus etiam Dominicum illud oraculum expletur: ubicunque fuerint duo vel tres congregati in nomine meo, [Col. 0491A] illic sumum medio illorum (Matth. XVIII) . Quibus verbis non hoc duntaxat numero eos qui in ipsius nomine congregantur circumscripsit, verum per duos aut tres indefinitum numerum significavit. Nam sive pauci sive multi ob sanctum ipsius nomen in unum conveniant, eique ardenti amore cultum adhibeant, illic eum in medio servorum suorum adesse minime dubitamus.

Per haec exempla, et per hujusmodi coitiones et actiones, terreni coelitum vitam imitati sunt, ut qui in jejuniis, et precibus ac vigiliis, in calentibus lacrymis et luctu ab omni animi distractione libero in peregrinatione ac mortis memoria, in lenitate animique affectu ab iracundia remoto, in labiorum silentio, in paupertate atque inopia, in castitate ac pudicitia, [Col. 0491B] in humilitate et quiete, ac denique in perfecta erga Deum et proximum charitate praesentis vitae curriculum confecerint, angelosque moribus expresserint. Ob eamque causam Deus miraculis ac signis variisque virtutibus eos exornavit, effecitque ut admirandae eorum vitae rationis sono, ipsi quoque orbis terrarum fines personent. Ac si unius ipsorum, hoc est Antonii, qui etiam monasticae vitae auspex ac princeps exstitisse dicitur, vitam tibi sigillatim exponerem, nimirum ex una arbore fructum eorum qui ejusdem generis ac speciei 271 sint, dulcedinem prorsus intelligeres, quodnamque ille exercitationis religiosae fundamentum jecit, et quodnam fastigium struxit, et quantas a Salvatore gratias consecutus est. Plerique etiam alii post eum eodem certamine [Col. 0491C] perfuncti, ad easdem coronas et eadem praemia pervenerunt

Beati certe illi ac ter beati, ut qui Dei amore flagrarunt, atque ob ipsius charitatem omnia pro nihilo duxerunt. Siquidem lacrymas profuderunt, diuque ac noctu in luctu versati sunt, ut perpetuam consolationem adipiscerentur; se ipsos ultro depresserunt, ut illic in altum attollerentur; carnes suas fame ac siti et vigiliis confecerunt, ut illic paradisi deliciae et exsultatio ipsos exciperent. Spiritus sancti tabernaculum per cordis puritatem exstiterunt, quemadmodum scriptum est: Inhabitabo in ipsis et inambulabo (II Cor. VI) . Seipsos mundo crucifixerunt (Ephes. VI) , ut ad Christi dexteram starent; lumbos suos in veritate succinxerunt, atque in promptu [Col. 0491D] semper lampades habuerunt, immortalis sponsi adventum exspectantes (Matth. XXV) . Nam cum mentis oculis praediti essent, horrendum illum diem semper prospiciebant: atque tum futurorum bonorum, tum futuri supplicii contemplationem ita in corpore defixam gerebant, ut ab ipsa nunquam divellerentur. Atque hic laborare studuerunt, ut sempiternae gloriae compotes essent. Perturbationum expertes, non secus atque angeli, fuerunt; ac nunc cum illis quorum vitam imitati sunt, choreas agunt. Beati illi ac ter beati, quoniam firmis mentis oculis praesentium rerum vanitatem, atque humanae prosperitatis incertitudinem et inconstantiam perspexerunt, eaque rejecta, sempiterna bona sibi ipsis condiderunt, ac vitam [Col. 0492A] eam quae nunquam occidit, nec morte interrumpitur, arripuerunt.

Hos igitur admirandos et sanctos viros nos quoque indigni ac despicabiles imitari studemus; verum eorum vitae coelestis fastigium minime assequimur, sed pro infirmitatis nostrae ac miserae facultatis modulo eorum vitam exprimimus. Atque ipsorum habitum gerimus, etiamsi opera non assequamur. Etenim divinam hanc professionem peccatum propulsare, atque incorruptionis per divinum baptisma nobis concessae sociam et opitulatricem esse perspectum habemus. Ac beatorum illorum virorum sermonibus adducti, caducas atque interitui obnoxias hujusce vitae res magnopere condemnamus, in quibus nihil firmum et aequabile, quodque eumdem semper statum retineat, [Col. 0492B] inveniri potest: verum omnia vanitas sunt et afflictio spiritus (Eccle. II) ; multas temporis puncto mutationes ferens: siquidem in somniis, et umbris, ac ventis aerem perflantibus imbecilliora sunt. Quorum parva et brevis voluptas, imo non voluptas, sed fraus quaedam et impostura perversitatis mundi, quem nullo modo diligere, verum potius ex animo odisse atque insectari docemur (I Joan. II) . Ac sane odio ac detestatione dignus est: nam quidquid amicis suis dono dat, idem rursus animo irato eripit, atque omni bono spoliatos, ignominiaque indutos, gravibusque sarcinis onustos ad sempiternam calamitatem transmittit. Et quos in sublime attollit, extremae humilitati atque afflictioni obnoxios quamprimum reddit, hostiumque suorum ludibrio exponit. Hujusmodi enim sunt ipsius beneficia, [Col. 0492C] hujusmodi ipsius munera. Amicorum enim suorum hostis est, omnibusque qui ipsius voluntatibus obsequuntur, insidias struit: horrendum videlicet in modum eos qui ipsi innituntur, conturbans, et eorum qui fiduciam suam in eo collocant nervos omnes elidens. Cum stultis foedus sancit, falsasque pollicitationes init, hoc tantum animo, ut eos ad se pertrahat. Illis autem sincero animo sese ad ipsum adjungentibus, improbus ipse ac mendax esse comperitur, nihil eorum quae pepigerat praestans.

Nam cum jucundis cibis eorum fauces hodie delinivit, cras eosdem hostibus suis devorandos objicit. Hodie regem aliquem creat, et cras eumdem in miseram servitutem addicit; hodie innumeris bonis florentem reddit, cras mendicum et mancipiorum mancipium; hodie [Col. 0492D] insignem coronam ipsius capiti imponit, cras ipsius faciem terrae allidit; hodie ipsius collum splendidis dignitatum honoribus exornat, cras eumdem ferreis catenis vinctum dejicit. Ad breve tempus omnium amorem ac benevolentiam ipsi conciliat; aliquanto post autem eidem omnium odium et exsecrationem conflat. Hodie ipsum voluptate afficit, et cras eumdem luctibus ac lamentis conficit. Quemnam autem etiam ipsis finem imponat, audi. Incolas enim gehennae eos a quibus adamatus est miserandum in modum efficit. Haec semper ipsius mens ac sententia est, hoc institutum. Nec eos qui praeterierunt luget, nec eorum qui relicti sunt commiseratione afficitur. Illis enim gravi detrimento mulctatis, retibusque suis inclusis, [Col. 0493A] ad hos rursus artem suam transferre nititur, neminem videlicet, qui periculosos ipsius laqueos effugiat esse cupiens.

Quamobrem eos qui tam pestifero ac 272 crudeli domino serviunt, quique a bono ac benigno per summam dementiam seipsos removentes, rebus praesentibus inhiant et intabescunt, nec futura ullo modo cogitant, verum ad corporeas quidem voluptates sine ulla intermissione sese conferunt, animas autem suas fame confici, et innumeris malis conflictari sinunt, homini a furentis unicornis facie fugienti similes esse censeo, qui cum clamoris ipsius sonum atque horrendos mugitus ferre nequeat, magno impetu, ne ipsi in praedam cedat, aufugit. Dum autem celeriter currit, in ingentem quamdam scrobem ruit, ac [Col. 0493B] ruendo manus extendens, arborem quamdam arripit, eamque arctissime retinet, atque gradu quodam affirmatis pedibus, pacata deinceps omnia, atque ab omni periculo aliena esse arbitratur. Respiciens autem, duos mures cernit, alterum candidum, alterum atrum, arboris illius quam arripuerat radicem perpetuo corrodentes, jamque pene eam amputantes. Atque insuper, conjectis in imam scrobem oculis, horrendum draconem conspicit, aspectu ipso ignem spirantem, ac torvis oculis ipsum intuentem, horrendeque ipsi devorando inhiantem. Ac rursum in gradu illo, cui pedes ipsius innitebantur, oculorum acie defixa, quatuor aspidum capita videt, e pariete, in quo consistebat, prominentia. Sursum autem oculos convertens, nonnihil mellis ex arboris illius ramis [Col. 0493C] stillans perspicit. Quocirca calamitatum earum quibus undique obsidebatur et urgebatur, omissa consideratione, nimirum quonam pacto externe quidem unicornis vehementi furore percitus eum devorare quaereret, ab inferiore autem parte acerbus draco eum deglutire vehementer expeteret, ac rursus arbor ea quam arripuerat jam jamque amputanda esset, pedes denique ipsius lubrico et infido gradui inniterentur; horum inquam tantorum periculorum oblitus, in exigui illius mellis dulcedine percipienda seipsum occupavit.

Haec eorum qui praesentis vitae ludibriis intabescunt figura est: cujus quidem explanationem protinus tibi exponam. Unicornis igitur mortis typum gerit, quae semper mortalium genus persequitur, atque [Col. 0493D] arripere contendit. Scrobs autem mundus est, qui omnis generis malis ac mortiferis laqueis scatet. Arbor ea quam compressis manibus tenemus, et quae a duobus muribus indesinenter arroditur, cujusque hominis vitae curriculum est: quod quidem per diei ac noctis horas absumitur et conficitur, ac paulatim ad excisionem accedit. Quatuor autem aspides, humani corporis super quatuor lubrica et instabilia elementa constitutionem designant: qui cum immoderate se habent ac perturbantur, corporis compages dissolvitur. Ad haec igneus ille ac truculentus draco, horrendum inferni ventrem adumbrat, qui eos suscipere gestit qui praesentes voluptates futuris bonis anteponunt. Mellis vero guttula distillans, [Col. 0494A] mundi jucunditatem et dulcedinem significat, per quam ille amicos suos ludificans, eos saluti suae prospicere minime sinit.

CAP. XIII.—Hanc parabolam majorem in modum comprobans Josaphat, dixit: Quam verus hic sermo est, ac concinnitatis omnis plenus! Quamobrem ne te, quaeso, hujusmodi figuras mihi assidue demonstrare pigeat, quo certo intelligam qualis nostra vita sit, et quas res amicis suis accersat. Dixit autem senex: Similes rursum sunt ii qui voluptatum hujus vitae amore capti, earumque suavitate deliniti, res fluxas et imbecilles futuris atque a jactatione alienis antiquiores habuerunt, homini, qui tres amicos habuit, ex quibus duos quidem ingenti animi affectu colebat, ac vehementer amabat, adeo [Col. 0494B] ut ad mortem usque pro ipsis dimicare ac pericula quaevis adire minime recusaret, tertium autem admodum aspernabatur, ita ut nec honorem unquam, nec quam par erat benevolentiam ipsi praestaret, sed exiguam quamdam duntaxat, eamque fictam ac simulatam amicitiam exhiberet. Venerunt autem quodam die immanes atque horrendi milites, qui eum summa cum festinatione ad regem traherent, ut decem millium talentorum, quae debebat, rationem redderet. Ille igitur in summam angustiam redactus, aliquem quaerebat, qui in metuenda illa rationum apud regem redditione opem ipsi ferret. Currens itaque ad primum, omniumque aliorum charissimum amicum, ad eum ait: Non te fugit, o amice, quemadmodum tua causa vitam meam semper in discrimen [Col. 0494C] adduxerim; nunc autem hodierno die, urgente necessitate, ope tua atque auxilio indigeo. Ecquid ergo te mihi auxilio forte polliceris? et quaenam in te, vir charissime, spes mihi constituta est? Respondens autem ille, ait: Amicus tuus non sum, o homo, nec qui sis novi. Sunt enim mihi alii amici, quibuscum hodie oblectari me oportet, quosque in posterum pro amicis habiturus sum. Quare duo tantum cilicia tibi porrigo, ut ea in via qua pergis habeas, quae etiam ipsa nihil tibi emolumenti allatura sunt; nec est quod a me quidquam 273 exspectes. Haec ille audiens, ac de auxilio, quod ab eo exspectabat, spem omnem abjiciens, ad secundum amicum se confert, ad eumque ait: Recordare, amice, quantum a me honoris et beneficiorum acceperis. Hodierno autem [Col. 0494D] die in maximam calamitatem et afflictionem prolapsus, opitulatore aliquo opus habeo. Quidnam igitur adjumenti nunc mihi afferre queas, fac sciam. Ille autem ait: Hodie mihi per negotia tecum certamen subire minime licet. Curis enim et sollicitudinibus undique urgeor, atque in afflictione sum. Paulum tamen tecum pergam, quamvis nihil hinc commodi ad te rediturum sit; ac post statim domum reversus, negotiis meis operam dabo.

Inanibus igitur manibus homo inde reversus, atque omni ex parte auxilio destitutus, de vana spe, quam in perfidis et ingratis amicis suis collocarat, et de inutilibus laboribus, quos pro suo erga eos amore susceperat, seipsum deplorabat. Pergit autem [Col. 0495A] etiam ad tertium amicum, quem nec ullo unquam loco habuerat, nec laetitiae suae socium asciverat. Atque ad eum pudibundo et in terram dejecto vultu his verbis usus est: Vix mihi ad te loquendi facultatem os concedit. Etenim illud perspectissimum habeo, me nunquam tibi benigne fecisse, nec amico erga te animo fuisse. Caeterum, quoniam gravissima calamitate oppressus in reliquis meis amicis nullam salutis spem inveni, ad te accedo, teque rogo atque obsecro, ut si exiguam aliquam opem mihi afferre queas, ne id, ingratitudinis meae memor, facere recuses. Ille autem hilari et amoeno vultu ait: Sane sincerissimum amicum meum te esse profiteor, atque exiguae illius tuae erga me beneficentiae memor, eam tibi hodierno die cum fenore rependam. Quocirca ne metuas ac pertimescas. Nam ego ante te proficiscar, regemque tuo nomine [Col. 0495B] obsecrabo, ne te hostium manibus dedat. Quare fac bono animo sis, vir amicissime, nec te moerore excrucies. Tum ille compunctione affectus, et lacrymis perfusus, dicebat: Heu me miserum, quidnam prius deflebo ac lamentabor? Vanamne meam in immemores et ingratos falsos illos amicos benevolentiam condemnabo? an potius insanam eam ingratitudinem, qua in hunc verum et sincerum amicum usus sum, insectabor?

Josaphat autem hunc sermonem non sine admiratione suscipiens, ejus explicationem requirebat. Dixit itaque Barlaam: Primus amicus, opum copia est, et divitiarum amor, ob quem homo in sexcenta pericula incidit, ac multas aerumnas perfert. Cum autem extremus [Col. 0495C] vitae dies clausus est, ex illis omnibus opibus, praeter inutiles quosdam pannos, qui ad funus adhibentur, nihil omnino secum accipit. Secundus autem amicus, uxor ac liberi sunt, caeterique cognati et familiares, quorum affectione ac benevolentia constricti tenemur, ut ab his divelli vix queamus, ac prae eorum amore corpus etiam et animam nostram negligamus. Ex ipsis porro nemo in mortis hora utilitatis aliquid percipit, nisi quod ad sepulcrum usque duntaxat cadaver comitantur, ac protinus domum reversis, suis curis ac negotiis operam dant, memoriam ejus, qui quondam ipsis charus erat, non minus oblivioni, quam corpus sepulcro relinquentes. At vero tertius amicus, qui contemptui ac fastidio erat, cujusque aditum horremus et aversamur, optimorum [Col. 0495D] operum chorus est, hoc est, fides, spes, charitas, misericordia, benignitas, reliquusque virtutum coetus: qui quidem ante nos, cum e corpore excedimus, proficisci, ac nostra causa Deum precibus inflectere, atque ab hostibus nostris et horrendis exactoribus, qui de referendis rationibus acerbam nobis in aere litem movent, ac crudeliter nos arripere contendunt, liberare potest. Hic nimirum est candidus ille ac probus et gratus amicus, qui quamlibet etiam exiguum bonum nostrum opus memoria tenet, ac cum fenore nobis illud rependit.

CAP. XIV.—Rursum igitur Josaphat dixit: Utinam tibi a Domino Deo tuo omnia fausta et jucunda sint, hominum sapientissime. Siquidem optimis tuis [Col. 0496A] aptisque sermonibus animum meum exhilarasti. Quocirca vanitatis hujus mundi rursum imaginem mihi exprime, et qua ratione hanc vitam in pace ac securitate peragrare queam.

Excipiens igitur sermonem Josaphat, ait: Hujusce quoque quaestionis similitudinem audi. Urbem quamdam magnam exstitisse accepi, in qua cives hoc in more atque instituto positum habebant, ut peregrinum quemdam et ignotum virum, ac legum et consuetudinum civitatis omnino rudem et ignarum acciperent, eumque sibi ipsis regem constituerent, penes quem per unius anni curriculum rerum omnium potestas esset, quique libere et sine ullo impedimento quidquid vellet, faceret. Post autem, dum ille omni prorsus cura vacuus degeret, atque in luxu et deliciis [Col. 0496B] sine ullo metu versaretur, perpetuumque sibi regnum fore existimaret, repente adversus eum insurgentes, regiamque ipsi vestem detrahentes, ac nudum per totam urbem tanquam in triumphum agentes, in magnam quamdam ac longe 274 remotam insulam eum relegabant, in qua nec victu nec indumentis suppetentibus, fame ac nuditate miserrime premebatur, voluptate scilicet atque animi hilaritate, quae praeter spem ipsi concessa fuerat, in moerorem rursus praeter spem omnem et exspectationem commutata.

Contigit ergo ut pro antiquo civium illorum more atque instituto, vir quidam magno ingenii acumine praeditus ad regnum ascisceretur. Qui statim subita ea felicitate, quae ipsi obtigerat, haud quaquam praeceps [Col. 0496C] abreptus, nec eorum qui ante se regiam dignitatem obtinuerant, misereque ejecti fuerant, incuriam imitatus, animo anxio ac sollicito id agitabat, quonam pacto rebus suis optime consuleret. Dum ergo crebra meditatione haec secum versaret, per sapientissimum quemdam consiliarium, de civium consuetudine ac perpetui exsilii loco certior factus est, quonam pacto sine ullo errore ipse sibi cavere deberet intellexit. Cum igitur hoc cognovisset, futurumque prope diem ut ad illam insulam ablegaretur, atque adventitium illud et alienum regnum aliis relinqueret, patefactis thesauris suis, quorum tunc promptum ac liberum usum habebat, aurique atque argenti, ac pretiosorum lapidum ingenti mole famulis quibusdam, quos fidissimos habebat, tradita, ad eam insulam [Col. 0496D] ad quam abducendus erat praemisit. Vertente autem anno cives, commota seditione, nudum eum, quemadmodum superiores reges, in exsilium miserunt. Ac caeteri quidem amentes, et brevis temporis reges, gravissima fame laborabant: ille contra qui opes suas praemiserat, in perpetua rerum copia vitam ducens, atque infinita voluptate fruens, perfidorum ac sceleratorum civium metu prorsus abjecto, sapientissimi consilii sui nomine beatum se praedicabat.

Hic porro per civitatem vanum hunc atque impostorem mundum intellige. Per cives autem, principatus et potestates daemonum, ac mundi rectores tenebrarum hujus saeculi, qui nos per voluptatis mollitiem [Col. 0497A] inescant, atque in animum nobis inducunt ut de rebus caducis et interituris, velut de immortalibus cogitemus, tanquam scilicet earum fructus nobis perpetuus ac sempiternus futurus sit. Cum igitur ad hunc modum decepti atque in fraudem impulsi sumus, nec de certis illis ac sempiternis ullum unquam consilium iniimus, nec nobis in futurum aevum quidquam recondidimus, repentinus nobis mortis interitus ingruit (Prov. I) . At tum demum nudos nos, atque omnibus hujus vitae rebus spoliatos improbi illi ac saevi tenebrarum cives accipientes, ut qui tempus illis omne impenderimus, in terram tenebrosam et obscuram abducunt, in terram sempiternae caliginis, ubi lux non est, nec mortalium vitam intueri licet (Job. X) . Per probum vero consiliarium, qui prudenti [Col. 0497B] ac perquam sapienti illi regi omnia vere aperuit, ac sublata consilia tradidit, me vilem et humilem homunculum intellige, qui huc idcirco venio, ut tibi viam bonam et ab omni errore liberam commonstrem, teque ad sempiterna et nunquam finienda dona traducam, illucque omnia tua recondere suadeam, contraque te ab impostore hoc mundo abducam. Quem quidem ipse quoque aliquando misere amabam, ejusque voluptates et oblectamenta complectebar. Caeterum cum rectis mentis oculis animadvertissem, quemadmodum in his rebus universa mortalium vita conteritur, aliis nimirum accedentibus, aliis decedentibus, nec ullo omnino firma et stabili sede constituto, hoc est, nec divitibus et copiosis in opibus, nec potentibus in potentia, nec sapientibus [Col. 0497C] in sapientia, nec iis quibus prospere res succedunt, in prosperitate, nec luxui deditis in luxu et cupediis, nec iis qui secure sibi vivere videntur, in mani sua et imbecillissima securitate, nec in ulla alia re ex iis quae laudibus efferuntur. Verum haec res torrentium aquarum in profundum mare labentium transitui similis est; eodem enim modo fluxa sunt et fragilia omnia praesentia. Hinc scilicet haec omnia vana esse, neque quidquam utilitatis habere intellexi. Quin potius quemadmodum priora omnia oblivione obruta sunt (sive gloriam dixeris, sive regnum, sive dignitatum splendorem, sive potentiae amplitudinem, sive tyrannorum audaciam, sive quid aliud ejusdem generis) eodem modo praesentia quoque tandem vetustas obscurabit. Quorum in numero cum [Col. 0497D] ipse quoque sim, consuetae immutationi prorsus subjicior. Ut enim iis qui ante me exstiterunt, praesentium rerum voluptatibus perpetuo frui minime concessum est, sic ne mihi quidem concedetur. Animadverti enim, quemadmodum tyrannus hic ac turbulentus mundus homines tractet, eos nimirum huc atque illuc invertens, hos scilicet ex opibus ad egestatem, illos rursus ex gravissima paupertate ad gloriam, hos e vita ducens, illos rursum eorum loco in vitam inducens; sapientes quosdam et ingeniosos viros improbans ac rejiciens, eosque qui in honore ac splendore erant, contemptos et despicabiles reddens; alios contra insipientes ac stolidos in gloriae throno collocans, 275 eosque qui abjecti et obscuri [Col. 0498A] erant, ita evehens, ut ipsis ab omnibus honor tribuatur.

Ac cernere est, hominum genus ita comparatum esse, ut ante crudelem ipsius tyrannidem nihil omnino firmum ac stabile habeat. Quemadmodum enim columba aquilam aut accipitrem fugiens, locum subinde commutat, ac nunc quidem in hac arbore, nunc autem in illo frutice, ac deinde in rupium cavernis, ac variis spinis pedem affigens, nec tutum usquam perfugium inveniens, in perpetua jactatione atque aerumna versatur: eodem modo se habent, qui res praesentes ad stuporem usque mirantur, quippe qui inconsiderato quodam impetu misere laborent, nec quidquam omnino firmum aut stabile habeant, nec ad quem finem perventuri sint, intelligant, nec [Col. 0498B] quo tandem vana vita, cui, perquam infeliciter ac misere mala bonis praeferentes, ac probitatis loco vitium consectantes, sese subjecerunt, eos ducat; nec quisnam frigidos multorum ac miserorum laborum suorum fructus excepturus sit, hoc est, propinquusne an alienus, ac persaepe ne amicus quidem aut notus, verum inimicus et hostis.

Haec, inquam, omnia, et quae his consentanea sunt, cum ipse in animae meae foro disceptassem, totius vitae meae, quam in rebus vanis consumpsi, ac terrenis laboribus addictus transegi, odium me cepit. Cumque eorum amorem ex animo excussissem et ejecissem, ea sese oculis meis obtulerunt, quae vere bona sunt, hoc est, Dei metu praeditum esse, atque ipsius voluntati obsequi. Nam hoc bonorum [Col. 0498C] omnium caput esse compertum habui. Hoc enim sapientiae initium esse dicitur, atque adeo perfecta sapientia. Etenim moeroris expers vita est, atque ab omni offensione libera iis qui eam amplectuntur, et qui ei tanquam Domino innituntur, tuta et ab omni periculo immunis. Cum itaque animum meum ad erroris omnis expertem mandatorum Domini viam adjecissem, nihilque in ipsis obliquum et anfractuosum, ac voraginibus et scopulis et sentibus et tribulis plenum esse certo comperissem, verum eam omnino planam et aequabilem esse; eorum quidem qui hanc ingrediuntur per clarissimas contemplationes oculos oblectantem, pedibusque pulchritudinem conciliantem, atque eos ad praeparationem Evangelii pacis calceantem, me ipsum prioris imposturae ac [Col. 0498D] stolidae fraudis nomine miserum existimavi, ac per rectam illam incedere aggressus sum: quam etiam optimo jure rebus omnibus antetuli, atque collapsam et dirutam animae meae domum instaurare coepi.

Cum ergo ad hunc modum rebus meis consulerem, ac mentis lubricum corrigere studerem, sapientis cujusdam magistri vocem audivi, haec mihi inclamantis: Egredimini, inquit, omnes, quos salutis cupiditas tenet, atque a mundi vanitate vos removete, transit enim ipsius figura (I Cor. VII) . Jam jamque, et ecce non erit. Irretortis oculis excedite; nec tamen inanes et vacui, verum sempiternae vitae viatica ferentes. Etenim longum iter vobis ineundum est, quodque multo hujusce vitae viatico opus habeat; atque ad [Col. 0499A] sempiternum locum, duas regiones, in quibus mansiones multae sint (I Cor. II) , habentem, pervenietis. Quarum alteram quidem Deus iis qui ipsius amore flagrant, ejusque mandatis obtemperant, praeparavit, omnibus bonis florentem et circumfluentem.

Ad quam qui divino beneficio admittuntur (Isa. XXXV) , in sempiterna incorruptione degunt, ut qui immortalitate interitus omnis experte fruantur, unde effugit dolor, tristitia et gemitus. Altera antem quae tenebris et calamitate, ac dolore conferta est, diabolo et angelis ejus parata est. In quam etiam conjicientur, qui per flagitiosas actiones eam sibi conciliaverint, atque ab interitu aliena et sempiterna bona cum praesentibus commutarint, totosque sese ignis aeterni pabulum effecerint.

[Col. 0499B] Hac ego voce audita, atque ipsius veritate intellecta, in hoc unum opus incubui, ut ad illud hospitium pervenirent quod omni dolore et moestitia vacat, tantaque contra securitate ac tantis bonis scatet: quorum cognitio nunc mihi duntaxat ex parte est, ut qui spiritualis aetatis ratione puer sim, ac velut per specula duntaxat et aenigmata res futurae vitae perspiciam. Cum autem venerit quod perfectum est, ac facie ad faciem cognoscam, tum demum evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Quo circa gratias ago Deo per Jesum Christum Dominum nostrum. Etenim lex spiritus vitae in Christo Jesu, a peccati et mortis lege me liberavit, oculosque meos aperuit, ut carnis affectum mortem esse, spiritus autem affectum vitam et pacem, liquido cernerem (Rom. VIII) . [Col. 0499C] Quemadmodum igitur ego praesentium rerum cognita vanitate, perfecto odio eas habui, eodem modo, ut de ipsis existimes, te moneo, atque erga eas, non secus ac alienas, et quam primum diffluxuras afficiaris; atque hinc ereptis omnibus facultatibus, in immortali aevo, ad quod tibi sine ulla mora proficisci necesse est, thesaurum qui furto compilari nequeat, et 276 opes quae exhauriri nullo modo possint, tibi recondas (Luc. XII; Matth. VI) , ut cum eo accesseris, haudquaquam penuria labores, verum opibus circumfluas, quemadmodum tibi aptissimam imaginem superius proposui.

CAP. XV.—Dixit autem Josaphat ad senem: Quanam igitur ratione pecuniarum thesauros illuc praemittere queam, ut eorum, cum hinc abcessero, fructum [Col. 0499D] ab omni furto et interitu alienum nanciscar; quonamque item pacto meum in res praesentes odium demonstrare, resque sempiternas consequi possim, aperte mihi velim explices. Ait igitur Barlaam: Divitiae ad sempiternam regionem per pauperum manus praemittuntur. Ait enim quidam sapientissimus propheta, Daniel nomine, ad regem Babylonis: Propter hoc, rex, consilium meum tibi placeat, et peccata tua eleemosynis redime, atque injustitias tuas in miserationibus pauperum (Daniel. IV) . Quin etiam Salvator his verbis utitur: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vobis in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Multaque de eleemosyna et largitione erga pauperes [Col. 0500A] in Evangelico volumine inculcat (Matth. XXV) Ad hunc scilicet modum quam tutissime fortunas tuas omnes per egentium manus illuc praemiseris. Nam quidquid in eo beneficii contuleris, Dominus sibi asciscens, magno cum foenore tibi rependet. Etenim eos qui ipsius amore praediti sunt, beneficiorum remunerationibus semper superat. Ad hunc, inquam, modum hujus saeculi, cui diu jam non sine ingenti afflictione servisti, surreptis thesauris, ex his praeclare viaticum tibi in futurum comparabis, atque alieno eos eripiens, tibi ipsi prius recondes, per fluxa nempe et caduca haec bona, ea quae firma et stabilia sunt emens. Deinde autem, Deo tibi opem ferente, hujus mundi incertitudinem et inconstantiam perspicies: omnibusque rebus valere jussis, ad [Col. 0500B] futurum te transferes, atque ea quae praetereunt ipse praeteriens, iisque rebus quae in spe positae ac firmae sunt, te addicens, tenebrasque cum mortis umbra relinquens, odioque tum mundum tum mundi principem insectans, carnemque interitui obnoxiam hostem tibi esse ducens, ad lucem inaccessibilem accurres (I Tim. VI) , cruceque humeris sublata, Christum irretortis oculis sequeris, ut etiam cum ipso glorificeris, vitaeque, non jam caducae et fallacis haeres efficiaris.

Josaphat itaque ad eum ait: Istud ipsum, nempe omnia pro nihilo putare, atque usque adeo asperum vitae genus suscipere, quemadmodum superius dixisti, vetusne institutum est, ab apostolorum doctrina manans, an recens mentis vestrae solertia excogitatum; [Col. 0500C] tanquam scilicet hoc, ut melius ac praestantius, vobis amplexandum duxeritis?

Senex autem ait; Non recens inductam legem tibi affero (absit istud), verum antiquitus nobis traditam. Dixit enim Dominus ad divitem quemdam, qui ex ipso percontabatur quidnam sibi faciendum esset ut vitam aeternam consequeretur, jactabatque se cuncta quae in lege scripta erant servasse. Unum tibi deest, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, ac, sublata cruce, me sequere. At ille, his auditis, moestitia affectus est. Erat enim admodum dives. Cum igitur Jesus eum moerore affectum vidisset, dixit: Quam difficile ii qui pecunias habent intrabunt in regnum Dei; facilius enim est camelum per foramen acus transire. [Col. 0500D] quam divitem intrare in regnum Dei (Marc. X; Luc. XVIII) . Hoc igitur mandato audito, sancti omnes id studuerunt, ut ab hujusmodi opum difficultate sese abstraherent, ac per largitionem erga pauperes, dispersis omnibus facultatibus, sempiternisque divitiis sibi ipsis reconditis, crucem sustulerunt, Christumque secuti sunt; sic nimirum ut quidam, velut jam a me dictum est, martyrio perfungerentur, quidam autem religiosae vitae exercitatione concertarent, atque, quantum ad verae hujusce philosophiae rationem attinet, nihilo illis inferiores essent. Quocirca illud scias velim, Regis nostri ac Dei mandatum hoc esse, per quod homines sempiternorum bonorum participes redduntur.

[Col. 0501A] Cum igitur, inquit Josaphat, tam antiqua et necessaria hujusmodi philosophia sit, quid causae est quamobrem hodierna die pauci sint qui hanc vitam imitentur?

Respondit senex: Multi quidem eam imitati sunt, et etiamnum imitantur. At multo plures cunctantur, ac moras nectunt. Pauci enim sunt, ut ait Dominus, qui per arctam et angustam viam incedant; qui autem per facilem et latam, quam plurimi (Matth. VII; Luc. XXIII) . Nam qui semel pecuniarum cupiditate, et vitiorum quae ex voluptatibus oriuntur, amore correpti, vanaeque et inani gloriae addicti sunt, vix ab ipsis divelli possunt, ut qui alieno domino, quique omnia, contra ac Deus, imperat, atque ipsos tanquam catenis quibusdam vinctos tenet, ultra seipsos [Col. 0501B] manciparint. Animus quippe, cum semel salutis suae spem abjecerit, habenas suas aversis a ratione cupiditatibus permittens, quaqua versum fertur. Ac proinde Propheta offusam 277 hujusmodi animis amentiam deplorans, caliginisque ipsos urgentis crassitiem lugens, his verbis utebatur: Filii hominum, usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? Quemadmodum etiam quidam sapientum magistrorum nostrorum, vir rerum divinarum peritissimus, eamdem cum Propheta cantilenam canens, ac quaedam a seipso adjungens, tanquam ex alta quadam et editissima specula omnibus inclamat: Filii hominum, usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium (Psal. XLIV) ; magnum nimirum aliquid hanc vitam, et delicias, et [Col. 0501C] exiguam gloriolam, et mendacem prosperitatem esse existimantes ( Naz., ora. de suis ser. et ad Julium Exisoten. )? Quae quidem non magis eorum sunt qui fruuntur quam qui ea in spe habuerunt; nec rursus horum magis quam eorum qui ne ea quidem unquam exspectarunt. et quae non secus ac pulvis a turbine ad alios atque alios subinde perflantur, ac vicissim jactantur, aut fumi instar defluunt, ac velut insomnium homines ludificantur, et ut umbra retineri nequeunt, ac denique ita natura comparata sunt, ut nec cum absunt, ea se habituros esse homines desperent, nec cum adsunt, possidentibus certa et stabilia sint.

Cum igitur ad hunc modum Salvator praecipiat, prophetae et apostoli praedicent, ac sancti omnes viri tum re ipsa, tum sermone ad virtutis viam ab omni [Col. 0501D] errore maxime immunem nos impellant, etiamsi pauci hanc teneant, contra autem multi latam atque in exitium ducentem sibi deligant, non tamen propterea divinae hujus philosophiae institutum minoris aestimandum est. Ut enim sol, cum illuminandi causa exoriens radios suos affluenter emittat, omnesque ad excipiendum lumen cohortetur, si quidam clausis oculis splendorem ipsius intueri nolint, non propterea reprehensionem meretur, aut a reliquis negligi debet, nec splendoris ipsius gloria ob illorum stultitiam in contemptu versatur; quin potius illi quidem seipsos lumine orbantes, tanquam caeci, parietes palpant, atque in multas scrobes praecipites ruunt, multisque spinis eorum oculi punguntur; sol contra splendorem suum retinens, eos illustrat qui ipsius [Col. 0502A] lumen detecta facie contuentur: ad eumdem quoque modum Christi lumen omnibus quidem illucet, splendoremque suum nobis affatim impertit; at vero pro sua quisque cupiditate animique alacritate ipsum percipit. Nam nec ille justitiae sol ullum ex his qui oculorum aciem in ipsum intendere cupiunt beneficio eo privat, nec rursum his vim infert qui suapte sponte tenebras eligunt; verum suae quisque liberae voluntati et electioni, quandiu in hac vita est, relinquitur.

Cum autem Josaphat quidnam arbitrii libertas atque electio esset quaereret, respondit senex: Arbitrii libertas est animae ratione utentis voluntas, sine ullo impedimento ad id quod vult, hoc est sive ad virtutem, sive ad vitium, incitata, atque a summo illo [Col. 0502B] parente et architecto ita effecta. Rursum, Arbitrii libertas est intellectualis animae pro suo arbitratu agitatio. Electio autem est earum rerum quae in arbitrio nostro sitae sunt, cum consilio conjuncta appetitio. Siquidem rem eam quae inito consilio melior judicata est, eligentes appetimus. Consilium est investigatrix appetitio de rebus gerendis, quarum penes nos potestas est. Deliberat enim quispiam expediatne aliquid agere, necne. Deinde, quod praestantius est, judicat, ac judicium efficitur. Mox autem afficitur, atque id quod ex consilio judicatum est, amat, ac sententia dicitur. Nam si ita judicet ut tamen erga id quod judicatum est, minime afficiatur, hoc est, id minime amet, sententia haudquaquam appellatur. Tum post affectionem fit electio. Nam [Col. 0502C] electio nihil aliud est quam e duabus rebus propositis alteram prae altera amplecti et eligere. Atque illud vel ex ipsa etymologia perspicuum est, electionem esse consilium cum dijudicatione conjunctum. Προαιρετὸν enim est alterum prae altero electum. Nemo porro quidquam adhibito judicio alteri praefert, nisi prius consilium inierit; nec rursum eligit, nisi prius judicarit. Nam quoniam non ea omnia quae nobis recta et praeclara esse videntur in opus perducere studemus, tum denique electio et eligendum efficitur id quod ex consilio propositum est, cum appetitionem comitem asciverit.

Ex quo concluditur, electionem esse appetitionem cum deliberatione conjunctam earum rerum quae in nostra potestate sitae sint. Etenim id quod ex consilio [Col. 0502D] praepositum est, eligentes appetimus. Omne quippe consilium actionis causa et propter actionem suscipitur. Ita consilium quidem electionem antecedit, electio autem omnem actionem. Quocirca non modo actiones, sed ea etiam quae animo agitantur (quae quidem electiones exhibent), tum coronas, tum poenas accersunt. Etenim electio in his rebus quae in arbitrio nostro sitae sunt versans, tum peccati, tum justi operis origo est. Nam quarum rerum facultates penes nos sunt, harum etiam actiones facultatibus consentaneae penes nos sunt. Quamobrem cum facultates virtuti consentaneae in nostra potestate sint, in nostra quoque potestate 278 virtutes sint necesse est. Proprie enim in arbitrio nostro consistunt ea omnia quae animam attingunt, et de quibus deliberamus. [Col. 0503A] Ad hunc igitur modum libere consultantibus hominibus, ac libera item voluntate eligentibus, quatenus quispiam eligit, hactenus quoque divinam lucem percipit, atque in philosophiae studiis progressus facit. Varia enim electionum sunt genera. Et quemadmodum quidam aquarum fontes e terrae visceribus scaturientes, partim e superficie terrae oriuntur, partim aliquanto profundius, partim profundissime; atque harum aquarum aliae e propinquo emanant gustuque dulces sunt, aliae ex imo exeunt ac salsae aut sulphureae sunt, atque item aliae uberrime profluunt, aliae paulatim stillant; eodem modo in electionibus quoque cogita, alias celeres ac perquam fervidas esse, alias segnes et frigidas, ac rursum alias ad virtutem omnino propensas, alias ad vitium [Col. 0503B] omnibus viribus inclinatas. Igitur quales earum affectiones sunt, tales quoque ad agendum impetus consequuntur.

CAP. XVI.—Dixit autem ad senem Josaphat: Suntne etiam alii nonnulli, qui eadem quae tu praedicent, an vero tu hodierno die solus es qui haec doces, ac praesentem vitam usque adeo aversandam atque odio insectandam esse mones?

Ille autem ad hunc modum respondit: In hac vestra infelicissima regione neminem novi. Nam patris tui tyrannis innumeris mortis generibus eos mulctavit, deditque operam ne prorsus inter vos divinae cognitionis praedicatio audiretur. Apud reliquas autem nationes haec cantantur ac celebrantur, ab aliis quidem rectissima ratione, ab aliis autem perverse, [Col. 0503C] quippe cum animarum nostrarum hostis eos a recta via transversos egerit, atque in alienas opiniones diviserit, eosque loca quaedam divinae Scripturae aliter quam germanus sensus ferat, interpretari docuerit. Caeterum una est veritas, quae ab illustribus apostolis et divinis patribus praedicata est, et in catholica, atque ab extremis orbis finibus ad extremos usque fines diffusa Ecclesia sole splendidius lucet. Quam quidem ego ut tibi praedicarem ac traderem, ad te missus sum.

Dixit autem ad eum Josaphat: Nihilne horum pater meus unquam didicit?

Respondit senex: Perspicue quidem, atque ut par erat, nihil didicit. Occlusis enim sensibus, bonum [Col. 0503D] de industria repudiat, atque in malum libera animi inductione propendet.

At vellem, inquit Josaphat, ille quoque hac doctrina imbueretur.

Respondit senex: Haec apud homines sunt impossibilia; apud Deum autem nihil est quod fieri non possit (Matth. XIX) . Ecquid enim scis futurumne sit ut patri tuo salutem afferas, atque admirando modo patris tui pater tandem voceris? Narratum enim mihi est regem quemdam exstitisse, qui praeclare admodum regiam suam dignitatem administrabat, leniterque ac placide populum qui ipsius ditioni atque imperio suberat tractabat, in hac autem una re labebatur, quod divinae cognitionis lumine careret, atque [Col. 0504A] idolorum cultu constrictus teneretur. Erat autem ei probus quidam consiliarius, ac tum erga Deum pietate, tum caeteris virtutibus ornatissimus, qui cum regis errore angeretur, eumque permoleste ferret, atque ipsum hoc nomine coarguere in animo haberet, tamen hac de causa sese reprimebat, quod vereretur, ne et sibi et sociis suis perniciem accerseret, eamque utilitatem quae ex ipso ad alios promanabat amputaret. Occasionem autem nihilominus quaerebat, qua commode ipsum ad bonum pertraheret. Dixit igitur nocte quadam ad eum rex: Adesdum, egrediamur, ac civitatem circumeamus, num forte aliquid quod in rem futurum sit perspiciamus. Cum autem illi per urbem obambularent, lucis splendorem per foramen quoddam radiantem cernunt: cui, cum [Col. 0504B] oculos adjecissent, subterraneum quoddam et cavernosum domicilium conspicantur, in quo praesidebat vir quidam extrema inopia laborans, ac vilibus quibusdam et laceris pannis indutus. Astabat autem ipsius uxor, vinum ipsi temperans. Cumque ipse poculum manibus accepisset, illa suave quoddam carmen canens, voluptatem ipsi afferebat, saltans nimirum, ac maritum laudibus deliniens. Rex igitur aliquantisper haec perspiciens, mirabatur quod cum tanta egestate premerentur, ut nec domus nec vestis ipsis suppeteret, tamen usque adeo laetam et hilarem vitam ducerent. Atque ad primarium suum consiliarium his verbis utitur: O rem miram, o amice! quod scilicet, nec mihi, nec tibi, vita nostra, quamvis alioqui tanta gloria et deliciis et voluptate undique [Col. 0504C] collucens, usque adeo unquam placuerit, ut vilis haec et aerumnosa vita vecordes istos oblectat et exhilarat, ut quae, tametsi alioqui aspera et aversanda, facilis ipsis ac blanda videatur. Opportunam autem horam nactus princeps ille consiliarius, inquit: Tu vero, o rex, cujusmodi tandem horum vitam esse existimas? Omnium, inquit ille, quas unquam viderim, insuavissimam et miserrimam, exsecrationeque dignam et aversandam. Tunc ait ad eum 279 primarius ille consiliarius: Ad eumdem ita modum mihi crede, o rex, ac multo etiam acerbior vita nostra iis esse videtur, qui sempiternam illam gloriam, ac bona illa quae omnem mentis captum superant, contemplantur atque cognoscunt. Atque auro rutilantes aedes, ac praeclara haec indumenta, [Col. 0504D] caeteraeque vitae deliciae, iis qui coelestium tabernaculorum non manu factorum, vestisque divinitus contextae, ac diadematum corruptionis omnis expertium, quae rerum omnium architectus ac Dominus diligentibus se praeparavit, stercoribus et coeno fetidiores videntur. (I Cor. II) . Quemadmodum enim isti judicio nostro ac sententia desipiunt, ita etiam, ac multo magis, nos qui in mundo oberramus, atque in mendaci hac gloria, stultisque deliciis nobis placemus, in eorum oculis qui bonorum illorum dulcedinem degustarunt luctu et lacrymis digni sumus.

His autem verbis perculsus rex, inquit: Quinam igitur illi sunt qui praestantiorem nobis vitam agunt? Omnes, inquit ille, qui sempiterna caducis et fragilibus [Col. 0505A] praetulerunt. Cumque rex rursum quaenam sempiterna illa essent quaesivisset; respondit ille: Regnum ab omni successione alienum, ac vita morti minime obnoxia, et opes egestatem non metuentes, laetitia item et oblectatio ab omni moestitia et dolore sejuncta, paxque perpetua, et ab omni inimicitia et contentione libera. His bonis, quibus divinitus frui contigerit, beati illi ac saepe beati; vitam enim omni labore et moestitia vacuam in omne aevum ducent, omnibus regni Dei jucunditatibus et oblectamentis sine ullo labore fruentes, ac cum Christo in perpetuum regnantes. Cumque rex dixisset: Quisnam tandem haec consequi promerebitur? respondit ille: Omnes qui vitam illuc ducentem arripuerint; aditu enim nemo prohibetur, qui modo voluerit. Tum rex: [Col. 0505B] Et quaenam, inquit, est via qua illuc itur? Respondit ille praeclari animi vir: Cognoscere solum verum Deum, et Jesum Christum unigenitum ipsius filium, et sanctum ac vivificum Spiritum (Joan. XVII) .

Rex igitur, regia sane prudentia praeditus, ad eum inquit: Et quidnam hactenus te prohibuit, quominus mihi haec exponeres? Neque enim haec cunctatione ac dilatione mihi digna esse videntur, si quidem vera sunt. Quod si dubia sunt, sedulo et accurate investigandum est, quoadusque ea citra ullam ambiguitatem ac dubitationem inveniamus. Non negligentia et socordia factum est, ait ille, ut tibi haec exponere cunctarer, cum vera sint atque ab omni dubitatione remota; verum quod excellentem gloriae tuae magnitudinem vererer, atque illud metuerem, ne tibi gravis [Col. 0505C] ac molestus essem. Quocirca si mihi famulo tuo hoc imperas, ut te de his rebus in posterum submoneam, imperio tuo obsequar. Sane, inquit rex, non interdiu solum, sed etiam qualibet hora mihi harum rerum memoriam renova. Neque enim negligenter ac perfunctorie, verum summo studio ac fervore his rebus animum intendere oportet. Audivi igitur, ait Barlaam, hunc regem deinceps pie ac religiose vitam instituisse, praesentisque vitae curriculo placide ac tranquille confecto, sempiternam beatitudinem consecutum esse. Quamobrem si quis etiam patrem tuum de his rebus tempestive admoneat, fortassis intelliget atque exploratum habebit quantis malis implicitus teneatur, atque ab iis sese avertens, quod bonum est, amplectetur (II Pet. I) . Nam in praesentia quidem [Col. 0505D] caecus est, et manu tentans, ut qui vero lumine sese orbarit, atque ad impietatis tenebras transfugerit.

Dixit autem ad eum Josaphat: De patre meo, quod Dominus jusserit, fiat. Nam ipsi, velut etiam abs te dictum est, ea omnia possibilia sunt, quae apud homines impossibilia esse videntur. Ego vero per eximios ac singulares tuos sermones, vanitatis praesentium rerum pertaesus, ab his quidem omnino animum abducere constitui, ac tecum, quidquid mihi vitae superest, traducere, ne per fluxa et fragilia sempiternorum bonorum et omni interitu alienorum fructu excidam.

Respondit senex: Si hoc feceris, prudentissimo [Col. 0506A] cuidam juveni, quem copiosis atque illustrissimis parentibus natum esse intellexi, similem te praebebis. Cui cum pater nobilis cujusdam atque in primis copiosi viri filiam insigni pulchritudine praeditam despondisset, ac de hujusmodi matrimonio cum filio sermonem conseruisset, quidque in animo haberet exposuisset, haec ut ille audivit, quasi absonum quiddam ac praeposterum, hujusmodi rem excutiens, relicto patre profugit. Cumque iter faceret, apud senem quemdam pauperem, ut a diei aestu sese recrearet, divertit.

Filia porro senis illius quae unica illi virgo erat, pro foribus sedens, manibus operabatur, ore autem Deum sine ulla intermissione laudabat, ex intimo pectore gratias ipsi agens. Ipsius autem laudem juvenis [Col. 0506B] audiens, ait; Quodnam, o puella, tuum institutum est? Et quam ob causam, cum in tanta vilitate et inopia verseris, tanquam ob ingentia beneficia accepta, horum auctorem laude afficis? Ipsa autem ad eum respondit: An nescis quod quemadmodum exiguum pharmacum e magnis plerumque 280 morbis hominem eripit, eodem modo etiam ob parvas res Deo gratias agere, ingentia bona conciliat? Ego igitur pauperis senis filia, ob exigua haec gratias ago ac Dominum laudibus afficio, illud nimirum exploratum habens, quod qui haec dedit, majora quoque dare potest. Atque haec quidem de rebus externis ac minime nostris, ex quibus nec his qui multa possident fructus ullus, imo etiam saepe damnum oritur, nec his qui pauciora acceperunt, incommodum ullum [Col. 0506C] ac detrimentum existit, quippe cum utrique eamdem viam obeant, atque ad eumdem finem contendant. At in iis quae magis necessaria majorisque momenti sunt, multis maximisque, atque adeo innumeris beneficiis a Deo affecta sum; etenim ad Dei imaginem condita, ipsiusque cognitione imbuta, et ratione praeter omnia animantia exornata, et ex morte, per viscera misericordiae Dei nostri ad vitam revocata sum, ac percipiendorum ipsius sacramentorum potestatem accepi. Denique paradisi porta patefacta est, liberum mihi, si quidem voluero, aditum praebens. De tot igitur ac tantis beneficiis, quorum pauperes aeque ac divites participes sunt, dignas Deo gratias agere prorsus nequeo. Quod si exiguam hanc quoque laudem ei qui me tot muneribus cumulavit [Col. 0506D] minime obtulero, quam tandem excusationem habitura sum?

Juvenis autem ingentem hanc prudentiam admirans, accito ipsius patre: Da mihi, inquit, filiam tuam (siquidem ipsius prudentiam ac pietatem amore complector). Senex autem ait: Non licet tibi, qui divitibus et copiosis parentibus ortus es, hanc pauperis viri filiam accipere. Rursum autem juvenis ait: Certe hanc accipiam, nisi tu prohibeas. Etenim filia quaedam nobilis ac dives mihi desponsa fuerat; verum ea repudiata atque abjecta, in fugam me dedi. Contra filiae tuae, ob ipsius erga Deum pietatem ac prudentiam amore correptus, matrimonio cum ea jungi paratus sum. Senex autem ad ipsum ait: Eam [Col. 0507A] tibi dare nequeo, ut in paternam domum abducas, atque a meis ulnis abstrahas, unica enim mihi est. At ego, inquit juvenis, apud vos manebo, vestramque vitae rationem suscipiam: ac postea, luculenta veste abjecta, senis illius vestes petiit, iisque se induit. Cumque ille ipsum diu multumque tentasset, variisque modis ipsius animum explorasset, ut eum mentis gravitate praeditum esse cognovit, nec stulto quodam amore obsessum filiam suam in matrimonium petere, verum pietatis studio pauperem vitam amplexari, eamque gloriae suae ac nobilitati anteferre, arrepta ipsius manu in conclave suum eum introduxit, et ingentes opes illic reconditas, atque innumerabilem pecuniarum molem, quantamque juvenis ille nunquam viderat, ipsi commonstravit. [Col. 0507B] Aitque ad eum: Fili, haec omnia tibi dono do, propterea quod mearum opum haeres esse in animum induxisti. Qua haereditate percepta, ille omnes terrae divites et claros homines superavit.

CAP. XVII.—Dixit autem Josaphat ad Barlaam: Apte sane haec etiam narratio rerum mearum statum exprimit, ac proinde de me quoque haec abs te dicta esse existimo. Verum quodnam tandem est illud experimentum per quod animi mei constantiam exploratam habere cupis?

Respondit senex: Equidem ipse etiam periculum feci, et intellexi quanta in te mentis prudentia atque constantia, quamque rectus et integer tibi animus sit; verum actionis tuae finis haec confirmabit. Hujus rei gratia flecto genua mea ad Deum nostrum [Col. 0507C] (Ephes. III) , qui in Trinitate celebratur, ad eum, inquam, qui omnia, tam quae aspectu sentiuntur quam quae oculorum sensum fugiunt procreavit; qui vere ac sempiterne est, nec gloriosi status sui aut principium unquam habuit, aut finem habiturus est: ad illum, inquam, metuendum atque omnium rerum praepotentem, bonumque et ad miserationem propensum, ut cordis tui oculos illuminet, detque tibi spiritum sapientiae et revelationis ad ipsius agnitionem, ut cognoscas quae sit spes vocationis tuae, et quae divitiae gloriae haereditatis ipsius in sanctis, et quae supereminens illa magnitudo potentiae ipsius in nos qui credidimus, ut jam non sis hospes et advena, sed civis sanctorum et domesticus Dei (Ephes. I) , superaedificatus super fundamentum apostolorum et [Col. 0507D] prophetarum, ipso summo angulari lapide Jesu Christo, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino (Ephes. II)

Josaphat autem ingenti animi compunctione affectus, dixit: Haec scilicet omnia ipse quoque scire gestiens, abs te peto, ut et divinae gloriae divitias, et ipsius potentiae excellentiam mihi declares.

Dixit autem ad ipsum Barlaam: Deum supplex rogo ut haec te doceat, atque hujusmodi rerum cognitionem animo tuo inserat. Quandoquidem apud homines ipsius gloria ac potentia nullo modo commemorari potest, quamvis etiam omnes omnium hominum, tam qui nunc sunt quam qui aliquando fuerunt, linguae in unum coeant. Deum enim, inquit evangelista [Col. 0508A] et theologus (Joan. I) , nemo 281 vidit unquam. Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Ejus porro qui oculorum obtutum fugit, atque immensus est, gloriam et majestatem, quis tandem eorum qui e terra concreti sunt, comprehensam habere queat, nisi ipse arbitratu suo eam patefecerit, quemadmodum scilicet prophetis suis et apostolis patefecit? Nos autem tum ex eorum praedicatione, tum ex ipsa rerum natura, quantam assequi nobis datur, eam discimus. Ait enim Scriptura: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Psal. XVIII) . Ac rursus: Invisibilia ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ipsius potentia et divinitas (Rom. I)

[Col. 0508B] Quemadmodum enim quispiam domum praeclare ac summa arte constructam, aut vasculum eleganter concinnatum perspiciens, architectum aut fabrum statim ob animum sibi proponit, sic etiam ego ex nihilo effictus, atque in ortum productus, etiamsi fictorem ac productorem meum cernere nequeam, tamen ex aptissima maximeque admiranda mei structura ad sapientiae ipsius cognitionem veni, non quatenus est, sed quatenus intelligere queo: nempe quia non casu ac fortuito productus sum, nec a me ipso exstiti, verum ipse arbitratu suo me effinxit: sic nimirum ut me rerum omnium conditarum principem constituerit, quibusdam autem inferiorem fecerit, ac contritum etiam divino suo imperio me ex hac vita educens, ad alteram vitam finis expertem ac sempiternam transferat. [Col. 0508C] Quibus omnibus in rebus providentiae ipsius viribus obluctari nequeo, nec mihi quidquam, vel quantum ad staturam, vel quantum ad formae figuram attinet, adjicere aut subtrahere, nec ea quae in me vetustate confecta sunt, renovare, nec quae labefactata et corrupta sunt, in integrum restituere Neque enim mortalium ullus unquam fuit, qui horum quidquam efficere posset, non rex, non sapiens, non dives, non potens, non denique alius quispiam humana studia consectans. Nullus enim, inquit ille, regum, aut eorum qui in sublimitate sunt, aliud habuit nativitatis initium. Unus enim est omnium introitus ad vitam, et idem exitus (Sap. VII) .

Quamobrem ex iis quae ad me pertinent, ad magnificentiae summi illius architecti cognitionem, velut [Col. 0508D] porrecta manu ducor. Praeterea autem aptissimam rerum omnium conditarum structuram atque conservationem consideravi, nempe quod suapte quidem natura cuncta mutationi atque conversioni subjecta sunt, nimirum ea quae mente praedita sunt, ratione voluntatis, progressusque in bono aut recessus a bono; ea autem quae in sensum cadunt, ratione ortus et interitus, accretionisque, et imminutionis, et mutationis ejus quae in qualitate posita est, ac denique localis motus. Ac per ea tacitis quibusdam vocibus praedicant se a Deo creatore ac mutationis omnis et conversionis experte procreata esse, atque contineri et conservari, semperque gubernari. Quonam enim alioqui modo naturae inter se pugnantes ad unius [Col. 0509A] mundi ornatum omnibus numeris absolvendum in unum coiisseut, ac dissolutionis expertes permansissent, nisi vis quaedam omnipotens haec et copulasset, et semper a dissolutione aliena conservaret. Quonam enim pacto, nisi voluntas ipsius ita tulisset, aliquid mansisset? aut quonam pacto, ut Scripturae verbis utar, quod ab eo minime vocatum est, conservari potuisset?

Nam cum navis remoto gubernatore consistere nequeat, verum statim pessum eat; nec ulla, quantumlibet exigua, domus stare possit, nisi sit aliquis qui ipsius curam gerat, quonam tandem pacto mundus, opus usque adeo ingens, atque ita praeclarum et admirandum, sine eximia aliqua et ingenti atque admiranda gubernatione sapientissimaque providentia, tam diuturno temporis spatio constitisset? Ecce enim [Col. 0509B] quantum jam temporis fluxit, ex quo coelum est, nec tamen obscuritatem contraxit, nec terrae vis tandiu parens elanguit, nec fontes, ex quo orti sunt, scaturire destiterunt, nec mare tot fluvios excipiens mensuram suam excessit, nec solis ac lunae cursus immutationem ullam subierunt, nec diei ac noctis ordines inversi sunt. Ex his nimirum omnibus Dei potentia et magnificentia, quae omnem orationis facultatem superat, nobis declaratur, prophetarum atque apostolorum testimonio confirmata. Verum ipsius gloriam nemo unquam pro dignitate cogitare aut collaudare poterit. Siquidem divinus Apostolus, ille, inquam, qui Christum in seipso loquentem habebat (II Cor. XI) , cum ea omnia, tam quae intellectu percipiuntur, [Col. 0509C] quam quae sensibus subjecta sunt, cum animo suo considerasset, dixit: Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus: cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Ac propterea ex immensis sapientiae ipsius opibus admiratione ac stupore perculsus aperte exclamavit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. XI) !

282 Quod si ille qui ad tertium usque coelum pervenerat, atque arcana verba audierat (II Cor. XII) , hujusmodi voces emisit; ecquis mei similium in tantorum mysteriorum abyssum oculos advertere, atque aliquid pro dignitate, non dicam dicere, sed ne quidem cogitare poterit, nisi ipse sapientiae subministrator [Col. 0509D] atque insipientium corrector dederit? Etenim in ipsius manu et nos et sermones nostri sunt, et omnis prudentia ac solertiae scientia. Atque ipsius beneficio veram earum rerum quae sunt cognitionem habemus, mundique concretionem intelligimus, elementorum vires, temporum initium et medietatem et finem, partium anni vicissitudines, ac tempestatum mutationes: quoniam omnia in modo et mensura constituit. Siquidem multum posse, ipsi semper praesto est; et brachii ipsius robori quis resistet? Etenim tanquam momentum staterae, sic est ante eum orbis terrarum, et tanquam gutta roris matutini, quae descendit in terram. Sed miseretur omnium, quia omnia potest, et dissimulat peccata hominum propter [Col. 0510A] poenitentiam. Neminem enim ex iis qui ad ipsum accurrunt, exsecratur, nec aversatur solus ille bonus, atque animorum amans Dominus (Sap. XI) . Benedictum sit nomen gloriae ipsius sanctum, et laudabile, et superexaltatum in saecula. Amen (Dan. III) .

CAP. XVIII.—Dixit autem ad eum Josaphat: Si diuturno tempore tecum reputasses, vir sapientis sime, quonam pacto propositarum quaestionum solutionem mihi perspicuam redderes, meo quidem judicio id melius praestare non potuisses, quam ea mihi, quae nunc exposuisti commemorans: quippe qui omnium quidem rerum effectorem et conservatorem Deum esse docueris, majestatisque ipsius gloriam omnem mentis humanae captum excedere, clarissimis rationibus demonstraris; neque ulla alia ratione quemquam [Col. 0510B] eam consequi posse, nisi cui ipse arbitratu suo eam patefaciat. Quo quidem nomine eloquentissimam tuam sapientiam majorem in modum admiror.

Sed illud velim mihi dicas, vir beatissime, quanam ipse aetate sis, et quibus in locis commoreris, quosque philosophiae socios habeas, siquidem anima mea tuae arctissime haeret, atque per omne vitae tempus ne latum quidem unguem a te discedere cupio.

Ait autem senex: Annos, ni fallor, quinque et quadraginta natus sum, atque in terrae Sennaar desertis vitam dego. Commilitones porro eos habeo, qui ad superni itineris cursum mecum laborant ac certant.

Quid ais? inquit Josaphat. Mihi enim septuaginta [Col. 0510C] annos excedere videris. Quid igitur est, quamobrem te quadraginta quinque tantum annos habere dicas? neque enim hac in re mihi vera loqui videris.

Dixit autem ad eum Barlaam: Si annos meos ab ipso vitae ortu nosse quaeris, recte sane eos plusquam septuaginta esse conjecisti. At mihi quidem nullo omnino modo inter vitae annos censentur, qui in hujus mundi vanitate consumpti sunt. Nam cum, peccatis in servitutem addictus, carni viverem, quantum ad interiorem hominem attinet, mortuus eram. Quamobrem mortis annos, vitae annos nunquam appellarim. Ex quo autem mundus mihi crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI) , atque exuto veteri homine, qui secundum erroris desideria corrumpitur, non jam carni vivo, sed vivit in me Christus; quod autem [Col. 0510D] vivo, in fide vivo Filii Dei, qui dilexit me, et pro me seipsum tradidit (Ephes. IV) : hos vitae annos et salutis dies optimo jure vocaverim. Quos quidem quinque et quadraginta esse asserens, consentanea ratione, ac non absurde, horum numerum tibi dixi. Quin tu quoque ea semper mente ac sententia sis velim, nimirum ut eos qui quantum ad omne probum opus mortui sunt, peccatis autem vivunt, atque eorum qui humi provoluti sunt principi obsequuntur, et in voluptatibus ac pestiferis cupiditatibus vitam absumunt, nullo modo vivere existimes, verum eos exstinctos esse tibi persuadeas, vitaeque functioni mortuos. Nam peccatum immortalis animae mortem esse sapiens quidam non immerito pronuntiavit. Atque [Col. 0511A] etiam nis verbis Apostolus utitur: Cum servi essetis peccati, liberi eratis justitiae. Quem ergo fructum habuistis in his in quibus nunc erubescitis? Finis enim illorum mors est. Nunc autem liberati a peccato, servi autem facti justitiae, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem autem vitam aeternam. Stipendia enim peccati, mors; gratia autem Dei, vita aeterna, in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VI) .

Dixit autem ad eum Josaphat: Quandoquidem vitam quae in carne ducitur, vitam esse minime censes, par est igitur ut ne mortem quidem hanc quam omnes subeunt mortem esse censeas.

Respondit senex: Sine ulla dubitatione de his quoque ita censeo, quippe qui temporariam hanc mortem minime [Col. 0511B] pertimescam, imo nec omnino mortem eam appellem, si quidem me per divinorum praeceptorum viam incedentem arripuerit, quin potius transitum a morte ad praestantiorem et perfectiorem vitam atque in 283 Christo absconditam (Coloss. III) . Cujus quidem consequendae cupiditate flagrantes optimi viri, praesentem hanc vitam permoleste ferebant. Unde etiam ait Apostolus: Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvitur, aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis. Nam et in hoc ingemiscimus, habitationem nostram, quae de coelo est, superindui cupientes, si tamen vestiti et non nudi inveniamur (II Cor. V) .

Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus [Col. 0511C] gravati, eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita. Ac rursum: Infelix, inquit, ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VI) ? Et alio loco: Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philip. I) . Et propheta David: Quando veniam, et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI) ? Quod autem ego quoque omnium infirmus corpoream mortem nullo modo extimescam, hinc facile tibi intelligere licet, quod patris tui minis contemptis ac pro nihilo habitis, intrepide ad te accesserim, ut salutiferam doctrinam tibi exponerem; tametsi alioqui compertissimum haberem fore ut si haec rescisceret, sexcentis me, si fieri posset, mortibus afficeret. Verum ego Dei sermonem omnibus rebus anteponens, ipsoque frui cupiens, nec [Col. 0511D] temporariam hanc mortem perhorresco, nec eam hujusmodi nomine appellandam duco, Domini scilicet mandato obtemperans dicentis: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animum autem non possunt occidere; sed potius timete eum qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) .

Haec, inquit Josaphat, verae vestrae philosophiae praeclara facinora, terrenorum hominum qui a praesenti hac vita vix avelli possunt, naturam longe multumque superant. Ac vos beati, qui hac strenuissima mente praediti estis. Quinam porro tibi ac sociis tuis in hujusmodi solitudine victus sit, atque item unde, et cujusmodi vobis vestes suppetant, vere mihi expone.

Barlaam autem dixit: Victus quidem nobis ex pomis, [Col. 0512A] et stirpibus, quas solitudo, coelesti rore perfusa, et creatoris imperio parens, alit, nobis suppetit. Ob quae nemo est qui adversum nos pugnam ineat atque contendat, majoremque partem, ut avaritiae lex praescribit, arripere quaerat; verum uberrime omnibus illaboratus cibus, et extemporalis mensa proponitur. Quod si quando piorum fratrum, qui nobis vicini sunt, aliquis panis benedictionem afferat, hunc tanquam ad eorum qui cum fide obtulerunt, benedictionem a divina providentia missum suscipimus. Vestes autem nobis ex asperis ciliciis et ovium pellibus sunt, vetustae omnes, atque ex variis pannis consutae, imbecillam nostram carnem atterentes. Etenim eadem nobis est tum aestatis tum hiemis vestis. Quam etiam ut semel induimus, exuere postea nobis non licet, [Col. 0512B] quousque vetustate confecta prorsus deleatur. Ad hunc enim modum et frigoris et aestus molestiis corpus afflictantes, futurae immortalitatis vestem nobis comparamus.

Cumque hic Josaphat quaesivisset undenam vestem illam qua indutus erat sibi comparasset, respondit senex: A quodam piorum fratrum eam, cum ad te profecturus essem, utendam accepi; neque enim par erat ut cum ea quam ferre soleo veste accederem. Quemadmodum enim quispiam charissimum quemdam cognatum in alienam regionem captivum abductum, illinc educere cupiens, abjecta veste sua, atque hostium suscepta persona, ad eorum regionem sese confert, variisque artibus propinquum suum ex acerba tyrannide in libertatem asserit; eodem modo [Col. 0512C] ego quoque de tuis rebus certior factus, hoc habitu suscepto veni, ut divina praedicatione pectus tuum consererem, atque a truculenti principis mundi servitute te vindicarem. Ac nunc per virtutem divinam, quantum quidem in me fuit, ministerio meo perfunctus sum. Etenim ipsius cognitionem tibi annuntiavi, ac prophetarum et apostolorum praedicationem exposui, vereque ac sine ullo errore praesentium rerum vanitatem demonstravi, quantisque malis hic mundus scateat, eos qui ipsi obtemperant in fraudem inducens, variisque modis irretiens. Deinceps igitur, eo unde huc veni, revertendum est, ac tum alieno habitu deposito, meum induam.

Obsecravit autem senem Josaphat, ut se ipsi cum consueta veste ostenderet. Cum itaque Barlaam vestem [Col. 0512D] eam quam gerebat exuisset, horrendum Josaphat spectaculum sese obtulit. Etenim tota carnis ipsius qualitas [ πιότης fortasse legendum, id est, pinguedo] absumpta erat, ac pellis ex solis aestu atque ardore circum ossa tensa erat, non secus ac si quis pellem subtilibus calamis tetendisset. Pannoso porro ac perquam aspero cilicio e lumbis usque ad genua cingebatur, idemque pallium humeris gerebat.

Admiratus itaque Josaphat hujusmodi vitae duritiam et asperitatem, atque ex ingenti ea et singulari tolerantia stupore affectus ingemuit, profusisque lacrymis ad senem ait: Quoniam ea tibi huc veniendi causa fuit, ut me ex acerba diaboli servitute extraheres, beneficio tuo extremam 284 manum impone, [Col. 0513A] atque animam meam de custodia educ (Psal. CXLI) , ac me itineris tui socium adhibe, ut mundi impostura prorsus liberatus, tum denique salutaris baptismi sigillum accipiam, sociumque me tibi admirandae hujus philosophiae atque eximiae exercitationis praebeam.

Dixit autem ad eum Barlaam: Capreae hinnulum dives quispiam olim alebat: cum autem ipse crevisset, naturali affectu pertractus solitudines expetebat. Egressus igitur quodam die, caprearum gregem pastui operam dantem invenit, atque ad eas sese adjungens, per agros et campos oberrabat, ac sero quidem domum se referebat; mane autem famulorum negligentia foras egrediebatur, atque cum silvestribus capris se aggregabat. Porro cum illae pabulatum [Col. 0513B] longius processissent, ipse quoque eas comitatus est. At vero divitis illius viri famuli, re cognita, conscensis equis eas a tergo insecuti sunt, ac suam quidem capream vivam captam, domumque reductam posthac ita tenuerunt, ut nulli ad eam aditus pateret; reliquum autem gregem partim trucidarunt, partim male multarunt. Eodem modo ne nobis accidat metuo, si mihi te comitem adjungas. Hoc est, ne et tuo contubernio priver, et ingentes sociis meis calamitates, ac sempiternam patri tuo condemnationem accersam. Vult itaque te Dominus nunc quidem divini baptismi sigillo consignari, atque hic manentem omni pietatis generi studere, praeceptisque suis operam dare. Posteaquam autem illius bonorum omnium datoris munere occasio sese obtulerit, tum demum [Col. 0513C] et ad nos venies, et per reliquum omne hujusce vitae tempus nobiscum deges. Ac Domini benignitate fretus, haudquaquam dubito quin in futura vita ita conjungamur, ut nunquam divelli possimus.

Josaphat autem lacrymis rursum perfusus, ad eum ait: Si Domino ita placet, ipsius voluntas fiat. Quocirca cum divino baptismate me initiaveris, pecuniasque a me et vestes, tam ad tuum quam ad sodalium tuorum victum ac vestitum acceperis, in religiosae exercitationis locum, divinae pacis praesidio septus, abscede; meaque causa sine ulla intermissione Deum roga, ut ne spe mea frustrer, verum primo quoque tempore ad te pervenire, atque in alta quiete utilitatem ex te percipere possim.

Barlaam autem ait: Quin Christi quidem sigillum [Col. 0513D] accipias, nihil est quod prohibeat. Quare teipsum jam adorna, ac Deo juvante Christianae fidei sacris initiaberis. De iis autem pecuniis, quas te tum mihi, tum sodalibus meis daturum dixisti, qui tandem fieri posset ut tu qui pauper es, divitibus eleemosynam impertias? Siquidem divitum est de pauperibus bene mereri, non autem contra pauperum de locupletibus et copiosis. Nam sodalium omnium meorum postremus opibus omnino te superat. Verum divinis miserationibus fretus, hoc mihi persuadeo, te propediem locupletissimum fore. Quod cum contigerit, minime ad largiendum promptus ac proclivis eris. Dixit autem ad eum Josaphat: Expone mihi, quaeso, quonam pacto sodalium tuorum extremus opibus me [Col. 0514A] antecellat, cum paulo ante tu eos in magna inopia vivere atque extrema paupertate conflictari dixeris. Quidnam item sit, quamobrem nunc me pauperem appelles, cum autem amplissimis opibus praeditus fuero, minime liberalem fore dicas, qui nunc ad largiendum promptus ac propensus sum.

Respondit Barlaam: Non eos paupertate conflictari dixi, sed inexhaustis potius opibus florere. Nam opibus opes semper adjungere, nec cupiditatem tanquam freno coercere, verum sine ulla satietate plura appetere, extremae paupertatis argumentum est. Contra, qui sempiternarum rerum cupiditate praesentia omnia contemnunt, eaque pro stercoribus ducunt, ut Christum solum lucrentur (Philip. III) , omnique ciborum et indumentorum excusa atque in Deum [Col. 0514B] projecta cura, majorem ex inopia voluptatem capiunt quam quisquam eorum qui mundi amore flagrant, ex opum et pecuniarum abundantia capiat; quique amplissimas virtutum divitias sibi aggesserunt, atque immortalium bonorum spe sese alunt, hos ego optimo jure te atque adeo quovis terreno rege locupletiores dixerim. Quod si, Deo tibi favente, tu quoque spirituales hujusmodi divitias arripueris, eas summo studio ac diligentia servabis, ac semper, et quidem merito, augere cupies, nec ullam omnino earum partem effundere sustinebis. Nam in hoc demum verae divitiae sitae sunt. Earum autem opum quae in sensum cadunt, moles detrimento potius quam commodo amicos suos affecerit. Quare non abs re eas extremam paupertatem appellavi, quas coelestium [Col. 0514C] bonorum amatores, rebus omnibus remisso nuntio, ita fugiunt, ut quispiam serpentem fugit. Si vero eum hostem, quem mei piae exercitationis socii et commilitones jam obtruncarunt, ac pedibus proculcarunt, vivum rursus abs te acceptum ad ipsos detulero, bellorumque ac perturbationum causa ipsis fuero, prorsus ipsis exitiosus nuntius ero. Quod quidem absit ut faciam.

285 Idem autem de ndumentis etiam intelligas velim. Nam eos qui vetustatis labem et corruptelam exuerunt, atque inobedientiae vestem, quantum in ipsis fuit, deposuerunt, Christum autem tanquam vestimentum salutaris, et pallium laetitiae induerunt; quonam tandem modo rursus pelliceis tunicis induerem, ipsisque ignominiae amictum imponerem? Quin [Col. 0514D] potius, cum sodales meos, ut qui pia et religiosa solitudinis exercitatione contenti sint, eamque pro verissimis deliciis ducant, nullis omnino ejusmodi rebus indigere compertum habeam, pecuniis et vestibus, quas te ipsis daturum dicebas, in pauperes distributis, fac tibi ejusmodi thesaurum in futurum recondas, qui nullo modo surripi possit, Deum scilicet in ipso per illorum preces opitulatorem tibi adjungens. Sic enim hoc consequeris, ut opes ad optima quaeque tibi adjumento sint. Ac deinde, cum Spiritus armaturam acceperis, et lumbos in veritate succinxeris, ac justitiae loricam indueris, et salutis galeam capiti tuo imposueris, et pedes in Evangelii pacis praeparationem calcearis, fideique scutum ac [Col. 0515A] Spiritus gladium, quod est verbum Dei, manibus sumpseris (Ephes. VI) , atque undique te praestantissimis armis instruxeris ac muniveris, ita demum fidenti animo ad bellum cum impietate committendum egredere, ut ea in fugam versa, atque ipsius duce diabolo in terram alliso, a dextra Domini manu quae vitae principium affert, victricem coronam consequaris.

CAP. XIX.—Cum Barlaam hujusmodi doctrinis ac salutiferis sermonibus regis filium imbuisset, atque ad divinum baptismum praeparasset, eique, ut consuetudo fert, ad aliquot dies jejunare ac precibus incumbere praecepisset, ad eum crebro ventitare non desinebat, atque omnia orthodoxae fidei dogmata ipsi tradebat, divinumque Evangelium exponebat, [Col. 0515B] ac praeterea apostolicas cohortationes et prophetarum loca ipsa explanabat. Nam cum vir ille divinitus tradita doctrina polleret, omnem tam veteris quam novi Testamenti scripturam memoriter recitabat. Cumque divino Spiritu incitatus ferretur, adolescentem verae Dei notitiae luce collustravit. Eo autem die quo baptizandus erat, docendi causa his ad eum verbis utebatur: En Christi sigillum accipere, atque dominici vultus lumine consignari (Psal. IV) , Deique filius, ac vivifici Spiritus templum effici properas.

Quocirca in Patrem et Filium et Spiritum sanctum crede, sanctam, inquam, ex qua vita initium duxit, Trinitatem, quae in tribus personis et una divinitate celebratur, ac, quantum quidem ad personas et personales [Col. 0515C] proprietates attinet, distincta est, quantum autem ad essentiam, conjuncta et copulata: unum Deum ingenitum agnoscens, atque unum Filium unigenitum, Dominum nostrum Jesum Christum, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum ante omnia saecula. (Etenim ex bono Patre bonus Filius genitus est, et ex unigenito lumine sempiternum lumen effulsit, et ex vera vita vivificus fons prodiit, et ex ipsamet potentia, Filii potentia emicuit, qui est splendor gloriae [Hebr. I] , et Verbum vere subsistens, qui in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat [Joan. I] , principii expers et sempiternus; per quem omnia facta sunt, tam quae oculis cernuntur quam quae cerni nequeunt.) Et unum Spiritum sanctum, [Col. 0515D] ex Patre procedentem, agnoscens, Deum perfectum, et vitam afferentem, ac sanctitatem praebentem, eadem voluntate praeditum, omnipotentem, eamdem aeternitatem habentem, vere subsistentem. Ad hunc igitur modum Patrem et Filium et Spiritum sanctum adora, in tribus personis seu proprietatibus, atque in una divinitate. Communis enim his tribus est divinitas, atque una ipsorum natura est, una substantia, una gloria, unum regnum, una potentia, una auctoritas. Commune autem est Filio et Spiritui sancto, quod ex Patre sunt: at vero Patri proprium est ingenitum esse, Filio genitum esse, Spiritui denique processisse.

Sic igitur haec crede: at generationis aut processionis [Col. 0516A] modum comprehendere minime studeas (neque enim comprehendi potest), verum integro corde ac sine ulla supervacanea investigatione illud tene, nimirum Patrem et Filium et Spiritum sanctum omnibus modis unum esse, excepta ingeniti proprietate, et generatione, et processione; illudque item, unigenitum Filium ac Dei Verbum, et Deum, salutis nostrae causa Patris decreto, ac Spiritus sancti adjuncta opera, in terram descendisse; sine semine in sanctae Virginis ac Dei genitricis Mariae utero per Spiritum sanctum conceptum, ac sine ulla labe genitum, perfectumque hominem effectum; illudque praeterea, ipsum perfectum Deum, ac perfectum hominem esse, ex duabus naturis, hoc est divinitate et humanitate, ac in duabus naturis intelligentia et [Col. 0516B] voluntate et operatione et arbitrii libertate praeditis, atque omni ratione perfectis, juxta normam ac rationem utrique naturae, hoc est divinae et humanae consentaneam, una autem 286 composita persona. Haec, inquam, simpliciter atque sine ulla curiosa investigatione accipe: nec illud intelligere stude, quonam pacto Dei Filius seipsum exinaniverit, atque ex virgineis sanguinibus homo sine semine atque corruptione factus fuerit; aut quonam pacto duae naturae in unam personam convenerint. Nam haec quae divinitus nobis a Scriptura sancta dicta sunt, fide tenere docemur; modum autem nescimus, nec exponere possumus.

Crede Filium Dei, qui per viscera misericordiae suae homo factus est, omnes eas humanas affectiones, [Col. 0516C] quae naturales sunt, nec vitio dantur, suscepisse. Fame enim, quantum ad humanam naturam attinet, ac siti laboravit, et dormivit, et in angore versatus est, et pro nostris iniquitatibus ad mortem ductus, crucique affixus, ac degustata morte sepultura affectus est, divina interim natura ab omni perpessione ac mutatione libera manente. Nullam enim omnino perpessionem ipsius naturae ab omni perpessione alienae attribuimus; verum in ea natura quam assumpsit eum passum et sepultum esse agnoscimus, ac divina gloria a morte ad vitam et immortalitatem excitatum esse, atque in coelos ascendisse, tandemque rursum cum gloria venturum esse, ut de vivis ac mortuis sententiam ferat, atque unicuique pro eo ac meritus est rependat (Matth. XVI; Apoc. XXII) . Resurgent [Col. 0516D] enim mortui, et excitabuntur qui in monumentis sunt. Atque illi quidem qui Christi mandata observaverint, et in recta fide ex hac vita excesserint, sempiternam vitam haereditario possidebunt; qui autem in peccatis sese corruperint, atque a recta fide deflexerint, ad sempiternum supplicium abituri sunt (Joan. V) . Crede nec ullam mali essentiam, nec reguum ullum esse; nec principii expers illud esse statue, aut in seipso exstitisse, vel etiam a Deo ortum traxisse (procul a te sit haec absurditas), verum opus nostrum ac diaboli hoc esse, quod nostra incuria et negligentia obrepit, propterea quod libero arbitrio praediti sumus, ac sponte nostra tam bonum quam malum eligimus. Ad haec unum baptisma ex aqua [Col. 0517A] et Spiritu sancto in peccatorum remissionem confitere.

Atque insuper ab omni labe pura Christi mysteria accipe, certissime credens, Dei nostri corpus et sanguinem esse, quae hominibus fide praeditis, ad peccatorum veniam dono dedit. Christus enim ea nocte qua tradebatur, testamentum novum discipulis suis et apostolis, ac per eos omnibus qui in ipsum credituri erant (I Cor. XI) , in haec verba sanxit: Accipite et manducate, hoc est corpus meum quod pro vobis frangitur in remissionem peccatorum. Eodemque modo sumptum calicem ipsis porrexit, dicens: Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro vobis effunditur in remissionem peccatorum. Hoc facite in meam commemorationem. Ipse igitur Dei sermo [Col. 0517B] vivus et efficax (Hebr. IV) , atque sua virtute nihil non efficiens, per divinum ac sacrosanctum sermonem, ac Spiritus sancti adventum, ex oblationis pane et vino corpus suum ac sanguinem efficit, atque immutat, et iis a quibus cupido animo percipitur sanctitatem et lucem affert

Venerandam characteris Domini, hoc est, Dei Verbi, humanitate nostra causa induti, effigiem adora, cum fide exosculans, atque ita existimans te ipsummet creatorem in imagine contueri. Siquidem imaginis honor, ut a sancto viro proditum est (Basil., lib. de Spiritu sancto cap. 18) , ad exemplar refertur. Exemplar porro est id cujus imago effingitur, atque ab eo derivatur. Etenim cum picturam in imagine cernimus, ad veram formam, cujus imago est, mentis [Col. 0517C] oculis transimus, eum qui nostra causa carnem sibi adjunxit pie adorantes; non ipsi quidem picturae divinitatem attribuentes, verum ut incarnati Dei imaginem, pro nostro erga eum, qui nostra causa etiam usque ad servi formam sese exinanivit, amore ac benevolentia complectentes. Eodemque modo etiam purae ipsius Matris, atque omnium sanctorum effigies, eadem ratione complectens, atque item vivificae ac venerandae crucis typum fide adorans, exosculare, ob Christum videlicet ac Deum et mundi Servatorem, qui salutis nostrae causa carne in ipsa suspensus est, nobisque ad victoriam adversus diabolum obtinendam hoc signum dedit. Cohorrescit enim ille ac tremore afficitur, ipsius vim intueri minime sustinens. In his dogmatibus, atque hujusmodi [Col. 0517D] fide baptizaberis, eam mutationis omnis expertem, atque ab omni haeresi puram usque ad extremum vitae spiritum retinens: omnem autem doctrinam, atque omnia dogmata, quae huic a reprehensione alienae fidei adversantur, exsecrare, atque abalienationem a Deo esse existima. Ait enim Apostolus: Etiamsi Angelus de coelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit (Gal. I) . Neque enim aliud est Evangelium, aut alia fides, praeter eam quae ab apostolis praedicata, atque a divinis Patribus in variis conciliis confirmata est.

Haec cum dixisset Barlaam, atque illud fidei symbolum, quod in Nicaeno concilio editum est, regis filio exposuisset, in nomine 287 Patris et Filii et [Col. 0518A] Spiritus sancti, eum in piscina quae in ipsius horto erat baptizavit, ac super eum Spiritus sancti gratia venit. Cumque ad ipsius cubiculum rediisset, atque incruenti sacrificii sacrum peregisset, immaculata Christi mysteria ipsi impertivit. Posteaque ille spiritu exsultabat, Christum Deum laude atque gloria afficiens.

Dixit autem ad eum Barlaam: Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui pro ingenti sua misericordia regeneravit in te spem vivam, in haereditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem, conservatam in coelis in Christo Jesu Domino nostro per Spiritum sanctum (I Pet. I) . Hodierno enim die a peccato liberatus, accepto sempiternae vitae pignore, Deo mancipatus es; ac relictis [Col. 0518B] tenebris lumen induisti adoptatus in libertatem gloriae filiorum Dei: Quotquot enim, inquit ille, receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I) . Itaque non jam servus es, sed filius et haeres Dei, per Christum in Spiritu sancto (Gal. IV) . Quocirca, charissime, id stude ut mundus et immaculatus ipsi inveniaris, supra fidei fundamentum proba opera exstruens. Fides enim sine operibus mortua est, quemadmodum et opera sine fide (II Petr. III; Jac. II) ;

Atque, ut jam prius me ad te dicere memini, deposita jam omni malitia, veterisque hominis, qui secundum erroris desideria corrumpitur (Ephes. IV) , operibus omnibus odio habitis, tanquam modo genitus infans, rationabile et sine dolo virtutum lac sugere [Col. 0518C] concupisce (I Pet. II) , ut in eo crescas, atque ad mandatorum Dei cognitionem pervenias in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) ; ut non jam sis parvulus sensibus, vitiosarum affectionum fluctibus ac tempestate jactatus et circumactus, verum malitia quidem parvulus sis, ad bonum autem firmam ac solidam mentem habeas, atque ut dignum est ea vocatione qua vocatus es, in mandatorum Domini observatione verseris, excussa nimirum atque a te remota prioris vitae vanitate, quemadmodum gentes ambulant in vanitate sensus sui, obscuratum habentes intellectum, alienati a gloria Dei, cupiditatibusque suis et motibus a ratione aversis subjecti. Tu vero quemadmodum ad Deum vivum et verum accessisti, sic etiam ut filius lucis ambula. [Col. 0518D] Fructus enim Spiritus est in omni bonitate, et justitia, et veritate (Gal. V) . Atque illud operam da, ne novum eum hominem, quo hodie indutus es, priori posthac vetustate labefactes, verum quotidie in justitia et sanctitate et veritate renoveris. Nam hoc nemo non potest, si velit, quemadmodum audisti, quod potestatem dederit filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I) . Quapropter non jam hoc dicere possumus, nos virtutes adipisci minime posse. Proclivis enim ac facilis via est; atque etiamsi ob corporis afflictionem arcta quodammodo et augusta dicta est (Matth. XI) , tamen ob futurorum suorum spem iis recta et clara est, qui non stulte ambulant, verum Dei voluntatem exacte intelligunt, atque ad dimicandum [Col. 0519A] adversus diaboli hostis versutias ipsius armaturam induunt, et in oratione atque obsecratione, cum patientia et spe in hoc ipsum invigilant (Ephes. VI) .

Ac proinde facito ut quemadmodum a me audisti et eruditus es, firmumque fundamentum jecisti, in ipso abundes, crescens videlicet et proficiens, ac boni militis officio fungens, fidem habens, et bonam conscientiam proborum operum testimonio confirmatam (I Tim. VI) ; justitiam colens, pietatem, fidem, charitatem, patientiam, lenitatem; vitam sempiternam, ad quam vocatus es, apprehendens; omnem autem voluptatum ac vitiosarum affectionum cupiditatem, non modo quantum ad actionem, sed etiam quantum ad cogitationem, procul a te removens, ut animam tuam ab omni spurcitie puram Deo exhibeas. Non [Col. 0519B] enim actiones duntaxat, verum etiam cogitationes nostrae apud Deum in numerato sunt, coronasque aut supplicia nobis conciliant. Siquidem Christum simul cum Patre ac Spiritu sancto in puris cordibus habitare perspectum habemus. Ac rursum illud non ignoramus, quod quemadmodem fumus apes, eodem modo pravae cogitationes divini Spiritus gratiam a nobis propellunt.

Quamobrem summo studio in hoc enitere, ut omni vitiosa cogitatione ex animo tuo exstincta et deleta, optimas quasque cogitationes in ea inseras, templumque Spiritus sancti teipsum efficias. Siquidem per cogitationes ad actiones ipsas venimus; atque omne opus a cogitatione animique agitatione progrediens, parvum primo initium arripit, ac deinde tacitis incrementis [Col. 0519C] augescens, ingens ad extremum efficitur. Ob eamque causam, nullo modo permitte ut improba consuetudo tibi dominetur; verum donec recens est, parvam radicem e pectore tuo evelle; ne alioqui cum pullularit, ac radices suas alte infixerit, postea non nisi longo tempore, ac magno cum labore exstirpari possit. Ob id enim majora peccata quotidie ad nos aditum habent, atque in animas nostras imperium obtinent, quoniam iis quae minora esse 288 videntur, hoc est improbis cogitationibus, inhonestis sermonibus, malisque colloquiis consentanea correctio minime adhibetur. Ut enim in corporibus qui parva vulnera negligunt saniem plerumque ac mortem sibi ipsis accersunt, ad eumdem modum etiam in animis hoc usu venit, ut qui minima vitia ac peccata nihili [Col. 0519D] pendunt, graviora sibi invehant. Quatenus autem graviora peccata ipsis oboriuntur, contracto tandem habitu anima in contemptum cadit. Impius enim, inquit ille, cum in profundum venerit, contemnit (Proverb. VIII) . Ac deinceps, ut sus in coeno volutari gaudet (II Pet. II) , sic etiam anima illa pravae consuetudini immersa, ne peccatorum quidem fetorem sentit, verum potius ipsis gaudet et oblectatur, vitiumque instar boni cujuspiam arctissime retinet. Atque ut etiam aliquando, recepta meliori mente, scelerum suorum sensu afficiatur, non tamen sine magno labore ac sudore a prava consuetudine, cui ultro ac sponte se in servitutem addixit, liberatur.

Quocirca omnibus viribus ab omni mala cogitatione [Col. 0520A] atque omni vitiosa consuetudine te remove, ac potius virtutihus assuesce, easque ita cole atque exerce, ut earum habitus tibi comparetur. Nam si paulum laboris in ipsis susceperis, atque earum habitum contraxeris, postea, Deo juvante, citra laborem ullum proficies. Siquidem virtutis habitus animae insitus, utpote naturalem cum ea cognationem habens, Deique ope adjutus, vix omnino mutationem ullam recipit, atque in primis firmus est, quemadmodum vides fortitudinem et prudentiam, temperantiamque item ac justitiam, vix omnino mutationem ullam admittere, propterea quod animae habitus et qualitates et operationes sint, eam penitus penetrantes. Nam cum vitii affectiones, quae nobis non naturales, sed adventitiae sunt, posteaquam ad habitum pervenerint, vix [Col. 0520B] omnino dimoveri possint, quid afferri potest, quin virtus, quae et naturaliter nobis a summo illo parente et effectore insita est, ipsiusque ope et adjumento nititur, si nobis nonnihil laborantibus per habitum in anima radices egerit, multo minus immutari queat?

CAP. XX.—Unde etiam mihi quidam ipsius cultor rem hujusmodi narravit: Cum, inquit, firmissimum divinae contemplationis habitum mihi comparassem, ipsiusque meditatione anima mea tincta esset, hujus rei periculum aliquando facere cupiens, mentem meam ita continui, ut eam pro suo more meditationi sese adjungere minime sinerem. Quod quidem id eam peraegre ac permoleste ferre intellexi, atque ad eam effrenata quadam cupiditate properare, nec ad contrariam [Col. 0520C] ullam cogitationem ullo modo inflecti posse. At cum habenas ipsi nonnihil permisissem, statim ad studium suum et operam celerrimo cursu ferebatur; exstabatque id quod ait Propheta: Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum (Psal. XLI) . Ex his igitur omnibus demonstratum est in nobis hoc situm esse, ut virtutem adipiscamur; idque nostri arbitrii ac potestatis esse, eamne amplecti, an contra peccatum ipsi anteferre velimus. Et quidem ii qui vitio in servitutem se addixerunt, aegre ab eo abstrahi possunt, quemadmodum a me superius dictum est.

Tu vero, qui per viscera misericordiae Dei nostri eo liberatus es, ac per Spiritus divini gratiam Christum [Col. 0520D] induisti, fac te totum ad Dominum transferas, nec vitiosis affectionibus januam ullo modo aperias, verum animam tuam suavi virtutum odore ac splendore coornatam, sanctae Trinitatis templum reddas, atque in ipsius contemplatione omnes mentis tuae facultates occupes. Nam cum is qui cum terreno rege degit atque colloquitur beatus ab omnibus praedicetur non est dubium quin is cui divino beneficio contigit ut mente cum Deo colloquatur, consuetudinemque cum eo habeat, omni beatitudine cumuletur. Quae cum ita sint, eum semper ob oculos tibi propone, atque cum ipso colloquere. Quanam autem ratione cum Deo colloqueris? Nimirum per orationem et obsecrationem ad Deum appropinquans. Nam qui ardentissimo [Col. 0521A] desiderio ac purgato pectore orat, atque ab omnibus rebus ex materia concretis et terrenis abducta mente, tanquam coram Deo astat, ac cum metu et tremore preces ad eum adhibet, hic nimirum cum eo consuetudinem habet, facieque ad faciem cum eo colloquitur.

Siquidem bonus noster Deus ac Dominus ubique adest, eos qui sincero ac puro animo ipsum precantur exaudiens, quemadmodum ait Propheta: Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII) . Quo fit ut Patres hominis cum Deo conjunctionem orationem esse definiant, eamque angelorum opus ac futurae laetitiae praeludium appellent. Siquidem in hoc potius quam in ullis aliis rebus situm esse coelorum regnum censent, ut quis ad sanctam [Col. 0521B] Trinitatem appropinquet, eamque contempletur. Quam quidem ad rem cum precandi assiduitas mentem velut manu ducat, non abs re beatitudinis illius praeludium ac velut effigies quaedam appellata est. 289 Verum non omnis oratio ejusmodi est; sed ea demum hoc nomine nuncupanda est, quae Deum, qui orationis materiam suppeditat, magistrum habet, quaeque supra terrena omnia assurgit, atque cum Domino Christo sine ulla intermedia re versatur.

Hanc velim tibi acquiras, atque in ea provehi contendas. Etenim ipsa hanc vim habet, ut te a terra in coelos subvehere possit. Caeterum non temere, ac sine ulla praeparatione in ipsa progressus facies; verum ita demum, si animam tuam ab omnibus vitiosis affectionibus prius repurgaris, eamque ab omni improba [Col. 0521C] cogitatione detersam, puri cujusdam ac recens abstersi speculi instar effeceris, et ab omni injuriarum recordatione atque ira (quae majori quam reliqua omnia impedimento est quo minus preces nostrae ad Deum sublimes ferantur) teipsum procul removeris, cunctisque qui te laeserint, offensionem ex animo remiseris, atque per eleemosynas et pauperum miserationes, orationi velut pennas quasdam additas, eam Deo cum calentibus lacrymis obtuleris. Ad hunc quippe modum orans, iisdem verbis uti poteris, quibus beatus ille David, qui rex erat, ac sexcentis curis distrahebatur, nihiloque secius tamen animam suam a vitiosis affectionibus perpurgaverat, ad Deum utebatur, dicens: Iniquitatem odio habui, et abominatus sum, legem autem tuam dilexi. Septies in die [Col. 0521D] laudem dixi tibi, super judicia justitiae tuae. Custodivit anima mea testimonia tua, et dilexit ea vehementer. Appropinquet deprecatio mea in conspectu tuo, Domine; juxta eloquium tuum da mihi intellectum (Psal. CXVIII) .

Sic videlicet clamante te, Deus exaudiet, et adhuc loquente te dicet: Ecce adsum (Isa. LXXXV) . Quocirca, si hujusmodi orationem adeptus fueris, beatus eris. Neque enim fieri potest, quin is qui cum hujusmodi animi alacritate Deum orat atque obsecrat, quotidie novos in virtute progressus faciat, atque omnes hostis laqueos superet. Nam qui mentem suam, ut cujusdam viri sancti verbis utar, excalefecit, animamque suam erexit, atque in coelum se transtulit, [Col. 0522A] sicque Dominum suum invocat, sceleraque sua in memoriam revocat, ac de eorum remissione cum Deo colloquitur, calentissimisque lacrymis eum obsecrat, ut pro sua benignitate propitium ac facilem se ipsi praebeat, ex hujusmodi sermonum et cogitationum usu et consuetudine hoc consequitur, ut omnem hujusce vitae curam deponat, atque humanis affectionibus superior existat, dignusque habeatur qui Dei congerro appelletur. Quo quid beatius aut sublimius contingere possit? Utinam itaque Dei beneficio beatitudinis hujusce compos fias!

Ecce enim mandatorum Domini viam tibi demonstravi, nec quidquam subtraxi, quominus omne Dei consilium tibi annuntiarem. Ac jam quidem ego ministerium meum absolvi (Act. XX) . Superest, ut succinctis [Col. 0522B] lumbis mentis tuae, instar sancti illius qui te vocavit, ipse quoque in omni vitae tuae ratione sanctum te praebeas. Sancti enim estote, quoniam ego sanctus sum, dicit Dominus (Levit. XIX) . Atque etiam apostolorum princeps ad hunc modum loquitur: Si Patrem invocatis eum qui sine personarum acceptione secundum cujusque opus judicat, in timore incolatus vestri tempore conversamini, scientes quoniam non corruptibilibus auro et argento liberati estis de vana vestra conversatione paternarum traditionum, sed pretioso sanguine quasi agni incontaminati et immaculati Jesu Christi (I Pet. I) .

Haec igitur omnia in mente condita sine ulla intermissione recordare, Dei metum et horrendum ipsius tribunal, et splendorem eum quem justi in futuro [Col. 0522C] aevo accepturi sunt, ac contra peccatorum in teterrimis tenebris moerorem; praesentium item rerum imbecillitatem et vanitatem, ac futurorum aeternitatem semper ob oculos habens: illudque praeterea, quod omnis caro feni instar est, et omnis gloria ejus tanquam flos feni. Exsiccatum est fenum, et flos ejus decidit. Verbum autem Domini manet in aeternum (Isa. XL) . Haec semper meditare (I Tim. IV) ; et pax Dei tecum sit (Philip. IV) , quae te illuminet, et sapientia instruat, et ad salutis viam ducat, improbamque voluntatem procul a tua mente depellat, atque animam tuam crucis signo imprimat, ne ullum perversi spiritus scandalum ad te propius accedat, verum divino beneficio in omni virtutum perfectione futurum illud ac finis et successionis expers regnum [Col. 0522D] adipiscaris, ac beatae et vitae initium afferentis Trinitatis, quae in Patre et Filio et Spiritu sancto glorificatur, lumine collustreris.

CAP. XXI.—Cum hujusmodi doctrinis, ad mores informandos accommodatis, praestantissimus senex regis filium instruxisset, ad suum hospitium se contulit. At adolescentis ministri et praeceptores frequentem ipsius in palatium ingressum perspicientes, admiratione afficiebantur. Unus autem ex iis qui priorem inter eos locum obtinebat et quem rex velut fidelissimum ac sui studiosissimum filii sui palatio praefecerat, Zardan nomine, regis filium his verbis allocutus est: Non te fugit, here, quanto patris tui metu afficiar, quaque erga eum fide sim, eoque etiam nomine [Col. 0523A] me tanquam fidissimum famulum tibi administrum esse jussit. 290 Nunc autem exterum hunc virum crebro tecum colloqui videns, illud vereor ne Christianae religionis, quam pater tuus ingenti odio insectatur, cultor sit; sicque ego capitali sententiae obnoxius reperiar. Proinde vel de eo patrem certiorem tac, vel posthac cum eo colloqui desine; vel certe, ne in reprehensionem incurram, a facie tua me ablega, atque alium qui mihi subrogetur a patre tuo postula.

Regis autem filius ad eum dixit: Hoc primum, o Zardan, faciamus. Velo quodam obductus sta, ipsiusque ad me sermones audi, atque ita quidnam tibi faciendum sit exponam.

Cum igitur Barlaam ad ipsum accessurus esset, [Col. 0523B] Zardane intra velum introducto, ad senem ait: Divinam tuam doctrinam mihi summatim repete, quo firmius pectori meo inseratur. Excepto igitur sermone, Barlaam longam de Deo atque erga eum pietate orationem habuit, quodque eum solum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente amare, ipsiusque mandata cum timore ac desiderio observare oporteret (Matth. XXII) ; quodque ipse esset qui omnia, tam quae in cernendi sensum cadunt quam quae ab oculorum sensu remota sunt, condidisset. Ac deinde primi hominis effictionem, mandatumque ipsi datum, latamque in eum, ob violatum edictum a creatore sententiam commemoravit. Deinceps bona ea recensuit, quibus nos, rejecto ipsius mandato, nosmet exclusimus. Mox earum molestiarum mentionem fecit, quae [Col. 0523C] postquam ab illis bonis excidimus, misere nos invaserunt. Tum autem ea quae ad benignitatem et amorem erga hominum genus pertinebant subjunxit, nempe quonam modo summus ille opifex salutis nostrae curam gerens, magistros ac prophetas Unigeniti incarnationem praedicantes miserit. Deinde etiam ipsius descensum, incarnationem, beneficia, miracula, tolerataque pro nobis ingratitudinis vitio laborantibus supplicia, crucem, lanceam, voluntariam mortem, ac denique nostram in integrum restitutionem et revocationem, atque ad primum bonum reditum; ac post ea coelorum regnum, quod homines eo dignos manet, reconditum improbis cruciatum ignem nunquam exstinguendum, perpetuas tenebras, immortalem vermem, caeterasque omnes poenas, quas ii qui peccati [Col. 0523D] servitute se constrinxerunt, sibi ipsis aggesserunt. Haec cum oratione prosecutus esset, ac sub finem in doctrinam ad mores accommodatam delapsus fuisset, multaque de vitae puritate verba fecisset, praesentiumque rerum vanitatem damnasset, eorumque qui his totos se addicunt miseriam coarguisset, orationem tandem precatione conclusit, a Deo nimirum ipsi firmam et constantem orthodoxae fidei confessionem, vitamque ab omni reprehensionis nota immunem, ac purissimam muneris sui administrationem optans. Ac postea precationi fine imposito, ad hospitium suum rursus se recepit.

Regis autem filius, accito Zardane, quid animi haberet periclitans, dixit: Audiisti quae mihi tabula iste [Col. 0524A] dixerit, me videlicet inani suo verborum lenocinio in fraudem inducere studens, ac jucunda hac oblectatione et amoenitate privare, atque ad peregrini Dei cultum traducere? Zardan autem, Quidnam, inquit, tibi visum est, o rex, famulum tuum tentare? Perspectum enim habeo viri sermones pectus tuum altissime penetrasse. Nam nisi ita esset, non tam lubenter ac perpetuo cum eo sermones misceres. Et quidem nos istiusmodi praedicationem haudquaquam ignoramus. Verum ex quo tempore pater tuus atrocissimam adversus Christianos persecutionem excitavit, illi hinc expulsi sunt, atque ipsorum praedicatio conticuit. Quod si tibi dogma hoc arridet, ipsiusque duritiem et laborem subire potes, faustum sane ac felix sit id quod animo tuo insedit. Ego autem quid [Col. 0524B] tandem faciam, qui hujusmodi duritiem ne adversis quidem oculis intueri possum, ac regis metu animum doloribus atque acerbitatibus distractum habeo? Quanam apud eum excusatione utar, qui ipsius imperia neglexi, atque huic viro ad te aditum permisi?

Dixit autem ad eum regis filius: Equidem nihil aliud quod ingenti tuae erga me benevolentiae satis praemii afferret agnoscens, hoc unum beneficio tuo majus reperi, nimirum ut tibi bonum illud, quod naturam superat, perspicuum reddere studerem, hoc est, ut quem ad finem procreatus sis intelligeres, ac creatorem agnosceres, relictisque tenebris, ad lucem accurreres. Atque in hac spe eram, fore ut simul atque de ea aliquid audiisses, ardentissima quadam cupiditate illam sequereris. Verum spe mea, ut video, [Col. 0524C] falsus sum, ut qui ad ea quae dicta sunt tepide affectum te conspiciam. Regi autem ac patri meo si haec indicaveris, nihil aliud hinc consequeris, quam ut ipsius animum curis ac moeroribus conficias. Verum si candido ac sincero in eum animo es, cave ne ipse antequam commoda occasio se obtulerit, quidquam hujusmodi ex te resciscat. Hac oratione ad eum habita, tanquam in aquam seminare ⁜ (12) videbatur. Neque enim sapientiae ad stolidum 291 animum aditus unquam patebit.

Postridie autem Barlaam ad eum accedens, de discessu suo sermonem ingerebat. Ille autem ab eo divelli minime sustinens, animo excruciabatur, lacrymisque totus perfundebatur. Senex vero cum longum ad eum sermonem habuisset, eumque ut firmissimus [Col. 0524D] in bono perstaret obtestatus esset, verbisque ad cohortandum accommodatis ipsius pectus confirmasset, precibus ab eo contendebat ut laeto atque hilari animo discedendi potestatem sibi faceret. Illud etiam adjungebat, eam brevi inter se conjunctionem mutuam fore, quae dissidii omnis expers esset. At regis filius, cum nec diutius seni negotium facessere, nec eum expetito itinere prohibere posset, ac praeterea metuens ne Zardan ille regem de eo certiorem faceret, ac suppliciis eum afficeret, his ad eum verbis usus est: Quandoquidem ita tibi hoc animo insidet, spiritualis Pater ac praeceptorum optime, mihique omnis boni auctor, ut me in mundi vanitate versantem deseras, atque ad spiritualis quietis [Col. 0525A] locum proficiscaris, non ultra te retinere atque impedimento tibi esse audeo. Abi igitur Dei pace septus, ac meae miseriae in praeclaris tuis ad Dominum precibus memoriam ne intermittas, quo tandem ad te pervenire ac faciem tuam perspicere queam.

Unam autem rem a te postulo, nimirum, ut, quoniam pro tuis religiosae vitae sodalibus nihil accipere voluisti, saltem pro te exiguum aliquid pecuniae in victum ac vestem in indumentum accipias. Ille autem ad eum respondit: Cum pro fratribus meis nihil a te acceperim (neque enim illi aliquid ex hujus mundi rebus, a quibus ultro sese removerunt, accipere opus habent), quonam tandem pacto mihi id acquiram, quod ipsis interdixi? Nam si pecuniarum possessio bona esset, illis certe ante me eas impertiissem. [Col. 0525B] Quoniam autem exitiosam earum possessionem esse scio, nec illos, nec me item hujusmodi laqueis implicato ⁜ 1 .

Cum igitur ne hoc quoque ipsi persuadere potuisset, ad alteram petitionem rursum se convertit, supplexque ab eo petiit ne preces suas omnino negligeret, nec se omni moestitiae genere profligaret, verum ut detritum illud et asperum, ac vetustate confectum pallium (tum ad religiosae magistri sui vitae refricandam memoriam, tum ad praesidium adversus omnes Satanae afflatus) sibi relinqueret, atque ipse pro eo aliud acciperet: quo scilicet, inquit, id quod a me datum fuerit, perspiciens, humilitatis meae memoriam retineas.

Ait autem senex: Vetus meum ac detritum pallium [Col. 0525C] tibi dono dare, aliudque novum indumentum accipere, mihi non licet, ne exigui mei laboris mercedem hic recepisse divina sententia pronuntiet. Caeterum, ne tuam animi alacritatem retundam, vetusta, nec a meis quidquam diversa, ea indumenta sint, quae mihi abs te porrigentur. Regis itaque filius, cum asperos quosdam ac vetustos pannos quaesivisset, eosque seni dedisset, ipsius veste invicem accepta, magnam inde laetitiam concepit, quavis purpura ac regio ornamento citra omnem comparationem praestantiorem eam existimans.

Divinissimus autem Barlaam jam jamque discedere cupiens, ea quae ad discessum pertinebant loquebatur, postremamque hanc ipsi doctrinam adhibuit. Charissime frater, inquit, ac suavissime fili, quem [Col. 0525D] ego per Evangelium genui (I Cor. IV) , scis cui Regi nomen dedisti, et cum quo pacta inivisti. Quare firma ea serves necesse est, atque omnia militiae munia, quae in hujusmodi pactorum charta, praesente ac testante, atque etiam pacta ipsa litteris mandante universo coelesti exercitu, promisisti, alacri animo exsequaris. Quae quidem si praestiteris, beatus eris. Quocirca tibi providendum est ne quid praesentium rerum Deo, ipsiusque bonis anteponas. Quid enim rerum praesentium tantum terroris afferre potest, quantum ignis aeterni cruciatus, qui ita ardet, ut interim lucis omnis expers sit, nec unquam exurendi finem faciat? Ac rursum, quodnam est hujus mundi [Col. 0526A] bonum, quod tanta animum voluptate perfundat, ut Deus se ipsum iis a quibus diligitur donans: cujus et pulchritudo sermone omni praestantior est, et potentia invicta, et gloria sempiterna, et cujus bona ea quae ipsius amicos manent, omnia quae oculis cernuntur imcomparabiliter antecellunt: quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt (I Cor. II) ? Quorum utinam tibi robustissima Dei manu septo ac munito haeredem esse contingat!

Regis autem filius lacrymis perfusus, angebatur, ac summa molestia afficiebatur, ut qui ab amantissimo patre ac praestantissimo magistro relinqui minime sustineret. Et quisnam, inquiebat, o Pater, tuas partes explebit? aut quem tandem hujusmodi [Col. 0526B] pastorem ac ducem consequi potero? et quonam solatio desiderium tui lenibo? Ecce enim me improbum ac rebellem servum ad Deum adduxisti, atque in filii et haeredis classe collocasti, ac me perditum atque omnibus bestiis praedam expositum exquisiisti, 292 et cum iis Dei ovibus quae minime aberraverant copulasti (Luc. XV) , atque compendiariam veritatis viam mihi demonstrasti (Psal. LXXXV) , meque de tenebris et umbra mortis eduxisti (Lucae I) , ac pedes meos e lubrica et exitiosa ac perversa et curva via extraxisti. Magna et admiranda mihi a te bona orta sunt, atque ejusmodi, ut singularem eorum magnitudinem nulla oratio consequi possit. Magnorum igitur ipse quoque pro me exiguo homunculo ipsius beneficiorum utinam sis particeps! atque id quod meae gratiarum actioni [Col. 0526C] deest expleat Dominus, qui solus beneficiorum relatione eos qui ipsius amore praediti sunt superat.

Barlaam autem, ipsius lamentationes amputans, surrexit, atque ad orandum se comparavit, manibusque in coelum sublatis, hic verbis usus est. Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui ea quae prius tenebris obducta erant, luce perfudisti, atque res omnes conditas, tam quae aspectu sentiuntur quam quae ab oculorum sensu remotae sunt, ex nihilo produxisti, qui figmentum tuum convertisti, nec nos post insipientiam nostram abire permisisti, gratias tibi agimus, ac tuae potentiae et sapientiae, hoc est Domino nostro Jesu Christo, per quem etiam saecula fecisti (Heb. I) , nosque prolapsos et jacentes excitasti, et delinquentibus peccata remisisti, errore vagantes [Col. 0526D] reduxisti, captivos redemisti, morte exstinctos per Filii tui ac Domini nostri pretiosum sanguinem ad vitam revocasti.

Te igitur invoco, atque unigenitum Filium tuum, et sanctissimum tuum Spiritum. Respice in oratione praeditam hanc ovem, quae per me indignum hominem ad altare tuum accedit, atque ipsius animam per virtutem ac gratiam tuam sanctifica. Visita vineam hanc (Psal. LXXIX) , quae per Spiritum sanctum tuum plantata est, atque hoc ei da, ut justitiae fructum ferat; corrobora eum, pactum tuum in ipso confirmans; ac per boni tui Spiritus sapientiam eum a diaboli fraude atque impostura eripe. Doce eum facere [Col. 0527A] voluntatem tuam (Psal. CXLII) , et auxilium tuum ab eo ne auferas (Psal. L) . Atque et ipsi et mihi servo inutili, bonorum tuorum quae finem nesciunt, haereditatem consequi beneficio tuo contingat. Quoniam benedictus es et gloriosus in saecula. Amen (Dan. III) .

Absoluta autem oratione, conversus, ipsum jam coelestis Patris filium exosculatus est, pacemque ipsi ac sempiternam salutem precatus, ex aula excessit, laetusque abiit, gratias Deo agens, cujus favore iter ipsi ex animi sententia successerat.

CAP. XXII.—Josaphat autem, posteaquam exiit Barlaam, precibus sese dedit, calentissimisque lacrymis profusis ad hunc modum locutus est: Deus in adjutorium meum intende, Domine ad adjuvandum [Col. 0527B] me festina (Psal. LXIX) . Quoniam tibi derelictus est pauper: orphano tu eris adjutor (Psal. IX) . Respice in me, et miserere mei (Psal. LXXXV) , qui omnes vis salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (II Tim. I) . Serva me, quaeso, indignum licet homunculum, atque corrobora, ut in sanctorum mandatorum tuorum via ambulem. Quoniam ego imbecillis ac miser sum, nec iis viribus, ut boni quidquam facere possim. Tu vero salutem mihi afferre potes, qui omnia, tam quae oculis cernuntur quam quae cerni nequeunt, contines atque conservas. Ne me post improbas carnis meae voluntates abire sine; verum doce me facere voluntatem tuam (Psal. CXLII) , atque in sempiternam ac beatam vitam me conserva. O Pater, et Fili, et divine Spiritus, consubstantialis, ac divisionis expers [Col. 0527C] Divinitas, te invoco, te gloria afficio. Te enim laudat quidquid creatum est, ac te gloria afficiunt intellectuales ac corpore vacantes virtutes in saecula. Amen.

Deinceps igitur quam diligentissime seipsum conservabat, atque ita comparabat, ut et animae et corporis puritatem acquireret, atque in continentia, et orationibus, obsecrationibusque, per totum noctis curriculum sese prorogantibus, vitam duceret. Nam cum plerumque diurno tempore, tum ob eorum qui cum ipso versabantur, contubernium, tum etiam interdum ob regis ad eum accessum, aut quod ipse ab eo acciretur, sese interrumpi videret, nox ipsi, quod diei deerat, supplebat, ut qui in precibus et lacrymis ad diluculum usque staret, ac Dei opem imploraret. [Col. 0527D] Unde etiam prophetica illa vox in ipso implebatur: In noctibus extollite manus vestras in sancta, et benedicite Dominum (Psal. CXIII) .

Zardan autem ille, cum hujusmodi ipsius vitae rationem intellexisset, summaque inde moestitia afficeretur, gravibusque animi curis vexaretur, nec quid faceret haberet, ad extremum moerore oppressus, simulato morbo, in suas aedes concessit. Quod ut rex comperit, alium quemdam ex his, quos fidissimos habebat, misit, qui ipsius loco filio ministraret. Ipse autem valetudinis Zardanis curam gerens, celeberrimum ad eum medicum mittit, eumque ut summam ad ipsius curationem sollicitudinem adhibeat rogat.

Medicus igitur, quoniam eum regi gratum et acceptum [Col. 0528A] esse perspiciebat, sedulo eum invisebat. Cumque ipsius statum accurate considerasset, regi confestim indicavit, 293 se nihil quod morbum ipsi accerseret in eo reperire potuisse; ac proinde ita existimare eum aliquo animi moerore affectum in morbum incidisse. Rex autem his verbis auditis, hoc arbitratus est eum a filio asperius acceptum fuisse, atque hac de causa concepto moerore recessisse. Quidnam autem id esset deinceps scire cupiens, Zardani se eum, ut oborti morbi causam intelligeret, crastino die invisurum significavit.

Zardan autem hujus promissi certior factus, statim ut diluxit, indumentis acceptis, ad regem proficiscitur, eumque simul atque ingressus est, humi prostratus adoravit. Rex autem: Quid, inquit, tibi [Col. 0528B] vim attulisti, ut ad me accederes? Nam ipse ad te proficisci, meumque erga te amorem omnibus declarare in animo habebam. Ille autem respondit: Morbus meus, o rex, non ex eorum numero est quibus homines laborare solent, verum ex animi moestitia et anxietate corde in dolorem prolapso corpus quoque condoluit. Amentiae porro mihi ducendum esset, si cum ita me haberem, non ut servum decet, ad te accederem; verum ut regia tua majestas ad me famulum veniens sese fatigaret, exspectarem. Percontante autem rege quidnam eum in hunc moerorem conjecisset, respondens Zardan: Magnum, inquit, periculum mihi impendet, magnisque suppliciis ac multis mortis generibus dignum me agnosco, quoniam praeceptis tuis negligenter obsequendo ingentem tibi jam [Col. 0528C] jamque moerorem accersivi.

Rursum autem ex eo quaerente rege quaenam hujusmodi negligentia esset, in quam incidisset, quodque periculum illud in quo versatur: In custodia domini mei filii tui, inquit, negligentem me praebui. Improbus enim quidam ac praestigiator ingressus, de Christianae religionis doctrina ad eum verba fecit. Posteaque regi, quos ad ipsius filium senex sermones habuisset sigillatim exposuit, quantamque ille ex ipsis voluptatem cepisset, quodque prorsus Christo se ad dixisset. Quin etiam senis nomen ipsi indicavit, Barlaam ipsum nuncupari dicens. Nam etiam antea rex de Barlaam, ac summa religiosae ipsius vitae asperitate, multa auditione acceperat, Ut autem haec ad regis aures pervenerunt, tantus ei moeror obortus [Col. 0528D] est, ut totus concuteretur, iracundia aestuaret, atque hoc nuntio pene exanimaretur. Ac statim Arachen quemdam, qui etiam secundum ab eo dignitatis gradum obtinebat, primusque in omnibus arcanis consiliis erat, ac praeterea astrologiae scientiam tenebat, ad se accivit, eique magno cum moerore atque animi consternatione quod acciderat narravit. Ille autem ipsius perturbatione animique confusione conspecta: Moesto, inquit, o rex, ac perturbato animo esse de sine; neque enim me ipsum de sententia deducturum diffido, quin potius illud certissimum habeo, brevi fore ut ille impostoris illius doctrinam abjuret, tuaeque voluntati morem gerat.

Cum igitur his verbis Araches regem ad animi hilaritatem [Col. 0529A] convertisset, ad hujusmodi negotii considerationem animum adjecit. Ac primum, o rex, inquit, hoc agamus: demus operam ut pestiferum illum Barlaam arripiamus. Quod si consequamur, a scopo, mihi crede, non aberrabimus, nec spe nostra fallemur. Nam ille ipse, aut verbis ad persuadendum accommodatis, aut variis tormentorum instrumentis impulsus, invitus etiam ac repugnans, falsa et erroris plena verba sua esse confitebitur, atque dominum meum filium tuum de sententia dimovebit, adducetque ut patris dogmatibus haereat; sin autem illum arripere nequeamus, alium ego senem eremitam novi, Nachor nomine, qui Barlaamo ita prorsus similis est, ut vix ab illo internosci possit. Hic porro eamdem nobiscum doctrinam profitetur, eumque in mathemathicis [Col. 0529B] magistrum habui. Ad hunc igitur ego noctu me conferam, eique omnia sigillatim exponam, ac deinde rumore hoc sparso, Barlaamum scilicet comprehensum esse, ipsum exhibebimus. Qui etiam ipse Barlaami sibi nomen attribuens, se Christianorum sacra colere simulabit, eaque intueri ac defendere prae se feret. Ac postea, longa disputatione habita, tandem fractus, manus dabit. Quod cum filius tuus perspexerit, hoc est, Barlaamum victum esse, ac doctrinam nostram palmam tulisse, non est dubium quin ad victorum partes sese adjuncturus sit. Quam etiam ad rem istud magni momenti est, quod ille majestatem tuam veretur, tibique obsequi magnopere studet. Adde quod ille etiam qui Barlaami personam geret, resipiscet, seque in errore versatum esse affirmabit.

[Col. 0529C] Hoc sermone rex delectatus est, hominisque consilium optimum esse judicavit, inani videlicet spe nixus. Quocirca cum Barlaamum nuper recessisse comperisset, eum comprehendere festinabat. Itaque militibus ac centurionibus missis, varios itinerum exitus occupavit, ea autem via quam ex omnibus suspectiorem habebat, ipse, conscensis equis, cum omni celeritate persequebatur, atque omni ratione assequi cogitabat. Caeterum, cum sex totos dies inani labore 294 sese fatigasset, ipse quidem in regio quodam palatio, quod ruri situm erat, remanet. Arachen autem cum equitibus haud paucis ad ipsam usque Sennaaritidem solitudinem conquirendi Barlaami causa misit. Qui cum ad eum locum pervenisset, omnium [Col. 0529D] incolarum animos perturbavit; atque cum illi virum eum a se visum esse negassent, in solitudinem, ut pios viros venaretur, sese contulit. Cumque solitudinem illam magna ex parte peragrasset, ac montes cinxisset, vallesque quasdam minime tritas, et accessu difficiles, cum ea hominum manu quam secum habebat, pedibus pervasisset, ad tumulum quamdam profectus, in ejus fastigio eremitarum turmam inambulantem cernit; nullaque interposita mora, eos ad se adduci jubet. Milites itaque celerrimo cursu, atque alii alios antevertere contendentes, tumulum petunt. Eoque cum pervenissent, circumdederunt eos tanquam canes multi (Psal. XXI) , aut tanquam pestiferae quaedam et immanes belluae; atque ipsos tum oris [Col. 0530A] specie, tum habitu venerandos, solitariaeque exercitationis notas in vultu ferentes, comprehendunt, raptatosque Arachi exhibent, sic animo comparatos, ut nec ullo modo perturbarentur, nec ignavum aliquid ac triste vel prae se ferrent, vel loquerentur. Qui autem ipsos omnes tanquam antistes praeibat, ex cilicio contextam peram, quorumdam sanctorum Patrum, qui ex hac vita discesserant, reliquiis confertam gestabat.

Conspectis autem ipsis Araches, ut Barlaamum minime vidit (nam eum norat) moerore conturbatus est, atque ad eos dixit: Ubinam est impostor ille qui regis filium in errorem induxit? Is autem qui peram gestabat respondit: Non est ille inter nos, absit (siquidem, Christi gratia pulsus, a nobis fugit), verum [Col. 0530B] apud vos domicilium habet. Eum ergo, inquit dux, nosti? Certe, inquit eremita, eum qui impostor dicitur novi, hoc est diabolum, qui in medio vestri habitat, atque a vobis adoratur et colitur. Hic dux: De Barlaam ego quaero, deque eo percontabar ubinam esset. Monachus autem: Cur igitur, inquit, praepostere locutus es de eo qui regis filio imposturam fecit me interrogans? Nam si Barlaamum quaerebas, omnino ita loqui oportebat: Ubinam ille est qui regis filium ab errore in viam reduxit, ac salute donavit? Nam ille frater noster est, ac religiosae exercitationis socius. Multi autem jam dies sunt cum eum non vidimus. Tum Araches: Domum illius, inquit, mihi demonstra. Respondit monachus: Si ipsi vos videre cordi esset, obviam vobis ipsemet prodiisset, nobis [Col. 0530C] autem ipsius domum indicare minime licet.

Qua de causa indignatione percitus dux, atque irato ac furioso vultu eum intuens, ad eum dixit: Novis et inusitatis vos mortis generibus nunc mactabo, nisi statim Barlaamum mihi exhibueritis. Et quid, inquit monachus, in nobis perspicis, cujus studio et amore ab hac vita aegre divellamur, mortemque a te nobis invehendam pertimescamus? Quin potius gratiam tibi habituri sumus, quod virtutis studio haerentes e vita eduxeris. Neque enim incerta exitus alea parvum nobis metum injicit, quod scilicet, quo statu nos arreptura mors sit, minime compertum babeamus; ne forte aut voluntatis lubricum, aut quidam diaboli impetus instituti nostri constantiam inflectat, aliterque nobis quam ut pactis cum Deo a nobis initis [Col. 0530D] consentaneum est, aut sentire aut facere persuadeat. Quocirca cum ea quae vobis ipsis pollicebamini consequi jam omnino desperetis, sine ulla cunctatione quod lubet facite. Neque enim pii fratris nostri domicilium, quamvis nobis cognitum, ostendemus, nec alia ulla vobis ignota monasteria prodemus, ut videlicet hac ratione mortem turpiter effugiamus: quin potius praeclare mortem oppetemus, ut prius virtutis sudores, si nunc fortitudinis animi cruorem Deo offerentes.

Hanc eorum sermonis libertatem sceleratus ille minime ferens, verum ex hujusmodi animi magnitudine gravissima iracundia commotus, multis eos verberibus ac tormentis affecit. Quae tamen illi [Col. 0531A] sic pertulerunt, ut eorum animi robur ac fortitudo ipsi quoque tyranno admirationem moveret. Cum autem multis illatis suppliciis eos tamen flectere non potuisset, nec quisquam inter eos inventus esset qui Barlaamum ipsi ostendere sustineret, arreptos eos ad regem duci, atque inter eundum percuti contumeliisque affici jubet, reliquiarum etiam peram interim gestantes.

CAP. XXIII.—Interjectis itaque haud paucis diebus, ad regem ipsos adduxit, deque eorum statu eum certiorem fecit. Ac deinde ipsi acerbissima iracundia inflammato eos sistit. Quibus perspectis, ipse indignatione aestuans, furentis hominis speciem praebebat. Cumque ipsos crudelissime caedi jussisset, posteaquam plagis atrocem in modum concisos vidit, [Col. 0531B] vix tandem ex ingenti furore emergens, carnificibus verberandi finem facere imperavit, atque ad eos ait: Quanam de causa haec mortuorum ossa 295 gestatis? Si eorum, ad quos pertinent desiderio haec fertis, hac ipsa hora vos etiam cum illis collocabo, ut, votorum vestrorum compotes effecti, gratiam mihi habeatis. Divinae autem illius cohortis dux atque antistes regias minas pro nihilo ducens perinde ac si nihil ipsi adversi contigisset, libera voce ac splendido vultu, gratiamque in ipsius anima insidentem significante, ad hunc modum respondit: Haec pura et sancta ossa idcirco circumferimus, ut admirabilium virorum, quorum ipsa sunt, desiderium utcunque leniamus, eorumque religiosam exercitationem, Deoque charam vitam nobis in memoriam revocemus, [Col. 0531C] atque ad ejusdem vitae studium nos ipsos excitemus, ac requiem eam et delicias eas in quibus nunc versantur ob oculos nobis proponentes, ipsos quidem beatos praedicamus, nos autem ad sequenda eorum vestigia nos ipsos mutuo acuimus. Quin etiam mortis memoriam, quae permagnam utilitatem affert, atque ad religiosae vitae certamina promptos nos ac velut pennatos reddit, nobis hinc comparamus, ac praeterea ex eorum contactu sanctitatem haurimus.

Rursum igitur rex: Si, inquit, mortis recordatio vestra sententia utilitatem parit, quidnam causae est cur non in corporum potius vestrorum ossibus, quae vestra sunt, ac propediem interibunt, quam in his alienis atque corruptis hanc memoriam usurpatis?

Respondit monachus: Cum quinque causas attulerim [Col. 0531D] quamobrem reliquias circumferamus, tu ad unam duntaxat respondens, cavillis in nos uteris. Verum expressius, mihi crede, eorum qui jam decesserunt ossa mortis memoriam repraesentant, quam eorum qui hujus vitae usura fruuntur. Caeterum quoniam tu de his ita statuis, atque ossa ea quae in carne tua sunt mortem tibi oculis objiciunt, qui fit ut ipse jam jamque venturae mortis memor, tuis rebus recte non consulas, verum animam tuam omni flagitiorum generi addictam habeas, Dei aut cultores ac pietatis studiosos, qui te nihil laeserunt, nihil praesentium rerum tecum commune habent, aut tibi eripere contendunt, immanem et crudelem in modum de medio tollas?

[Col. 0532A] Rex autem ait: Vos ut pestiferos homines ac populi seductores suppliciis afficio, quoniam omnes in fraudem impellitis, atque a vitae jucunditatibus avocatis, ac pro dulci vita et suavissima cupiditate huc eos adigitis, ut duram et sordidam atque aerumnosam hanc vitae rationem amplexentur, deorumque honorem Jesu tribuendum esse praedicatis. Quocirca, ne populus, imposturam vestram sequens, desertam terram relinquat, atque a patriis diis deficiens, alienum adoret, suppliciis vos ac morte multare dignum esse judicavi. Monachus autem inquit: Si omnes bonorum hujusce vitae participes esse cupis, cur non omnibus ex aequo delicias et opes tuas impertis? Verum alii quidem quamplurimi paupertate conflictantur, tu vero ipsorum facultates per vim ereptas [Col. 0532B] tuis adjungis? Ex quo perspicuum est te salutis populi cura minime tangi, verum carnem tuam saginare, materiam videlicet corrosuris vermibus praeparantem. Ac propterea omnium Deo abjurato, eos qui non sunt, et qui omne flagitiorum genus invenerunt, deos appellasti, ut dum ad eorum imitationem libidinose ac flagitiose vivis, id assequaris, ut deo rum imitator esse praediceris. Nam quid afferri potest, quin quae vestri dii fecerunt, eadem quoque homines, qui ipsis animum adjiciunt, faciant? Quapropter in magno profecto errore versaris, o rex. Vereris autem ne quosdam populares tuos adducamus ut nostris decretis assentientes, a tuo imperio desciscant, atque ad ejus qui omnia continet ac tuetur partes se adjungant. Cupis enim multos te avaritiae [Col. 0532C] tuae administros habere, ut ipsi quidem aerumnas subeant, tibi autem eorum opera quaestus augeantur: quemadmodum videlicet si quispiam canes aut aves ad praedam cicuratas alens, eos quidem ante praedam demulceat, posteaquam autem aliquid arripuerint, ex ore praedam ipsis extorqueat. Ad eumdem enim modum tu quoque multos habere cupiens, qui tibi partim e terra, partim e mari tributa et vectigalia deferant, ais quidem tibi eorum salutem curae esse, caeterum sempiternum ipsis, priusquam etiam tibi ipsi exitium accersis, tibique illud satis est, ut opes quovis stercore ac coeno viliores tibi affluant, nec animadvertis te luminis loco tenebras complecti. Verum ex hoc gravi somno, quaeso, emerge, clausosque tuos oculos aperi, ac Dei nostri gloriam, [Col. 0532D] omnibus undique illucentem, cerne, tandemque aliquando ad teipsum redi. Intelligite enim, inquit, insipientes in populo, et stulti aliquando sapite (Psal. XXXIX) . Illud scias, alium deum non esse praeter Deum nostrum (Psal. XVII) , nec ullam, nisi in ipso salutem.

Rex autem: Stultis, inquit, his tuis nugis finem impone, ac mihi protinus Barlaamum ostende, aut alioqui ejusmodi poenarum instrumenta experieris, quorum nunquam abs te periculum factum est. Fortissimus autem ille, ac praestanti animi magnitudine monachus, coelestisque philosophiae amator ob regias minas nullo modo de sententia dimovebatur, sed intrepido pectore stans, 296 dicebat: Ea quae [Col. 0533A] a te jubentur, o rex, facere, minime a nobis indictum est, sed quae a Domino nostro imperata sunt; qui nos temperantiae studere, atque omnes voluptates et cupiditates in potestate tenere, fortitudinemque colere, ac laborem omnem et afflictionem justitiae causa sustinere docet. Quo igitur graviora nobis pietatis causa mala intuleris, eo praeclarius de nobis meritus fueris. Quocirca quidquid lubet fac; neque enim committemus ut aliquid quod a recto abhorreat faciamus, ac peccato nos addicamus. Nec enim leve hoc scelus esse putes, si colluctatorem ac commilitonem nostrum tibi in manus tradamus. Verum hoc nomine minime nos irridebis, quamvis etiam sexcentas mortes nobis inferas. Neque enim adeo ignavi sumus, ut tormentorum tuorum metu philosophiam [Col. 0533B] nostram prodamus, atque aliquid divina lege indignum perpetremus. Adversus haec quaecunque tormentorum instrumenta nosti, ea expedias licet. Nobis quippe vivere Christus est, ac mori praestantissimum lucrum (Philip. I) .

Ob hujusmodi verba rex furore inflammatus, theologas eorum linguas amputari jubet, oculosque erui, manusque simul ac pedes truncari. Qua sententia pronuntiata, lictores et satellites circumstantes inhumane ac crudeliter ipsos demutilabant. Ac linguas quidem eorum uncinis ex ore extractas belluina quadam feritate abscindebant, oculos autem ferreis unguibus eruebant, ac denique instrumentis quibusdam eorum manus ac pedes luxantes, amputabant: at beati illi ac venerandi et generosi viri, tanquam ad [Col. 0533C] epulas vocati, strenuo et forti animo ad cruciatus ac cedebant, mutuis cohortationibus sese acuentes, atque ad mortem pro Christo subeundam forti atque intrepido animo pergentes.

In hujusmodi variis suppliciis sacrosancti monachi ⁜ (13) , numero decem et septem, fortes ac tolerantia praeditas animas suas Domino commendarunt. Ex quo perspicue constat animum pietate praeditum vitiosis affectionibus imperare, quemadmodum quidam a nostris decretis alienus prodidit ( Josephus ), senis sacerdotis ac septem filiorum certamina commemorans, qui una cum matre pari omnino sententia praedita pro patriae legis defensione dimicarunt. Quibus tolerantia et animi magnitudine nihilo inferiores hi eximii Patres ac supernae Jerusalem cives exstiterunt.

[Col. 0533D] CAP. XXIV.—His igitur pia morte perfunctis, rex ad primarium consiliarium suum Arachen dixit: Quoniam prius consilium minime successit, ad posterius animum adjice, ac Nachorem accersendum cura. Araches igitur, intempesta nocte ad ejus speluncam se contulit, siquidem in solitudine habitabat, divinationi operam dans. Cumque ipsi consilium id omne quod cepissent declarasset, simul atque diluxit, ad regem se recepit. At tum quaesitis rursus equis, ad investigandum Barlaamum sese abire simulavit. Cum autem exiisset, ac loca solitaria perlustraret virum unum ex voragine quadam egredientem conspicit. Quem cum persequi jussisset, ipsius [Col. 0534A] comites eam celeritatem adhibuerunt ut hominem arriperent eumque ad ipsum adducerent. De quo cum quisnam esset, quamque religionem coleret, et quonam nomine vocaretur, quaesivisset, Christianum ille se esse professus est, Barlaamumque nuncupari (quemadmodum videlicet ab ipsis instructus fuerat) quo nomine gaudio perfusus Araches, ut quidem prae se ferebat, accepto eo, quamprimum ad regem revertitur, eique ipsum exhibet. Aitque rex audientibus iis qui astabant: Tunc es ille daemonis administer Barlaam? Ille autem respondit: Dei administer sum, ac non daemonum, quamobrem ne me conviciis incessas. Plurimas enim mihi gratias agere debes, quoniam filium tuum errore atque impostura liberatum ad Dei cultum erudivi, atque cum vero Deo in gratiam [Col. 0534B] reductum omni virtutis genere institui. Rursum autem rex irati animi speciem praeferens, dixit: Par sane erat ut, tibi sermonis omnis ac defensionis facultate praecisa, sine ulla interrogatione te morte multarem. Verum pro mea humanitate tantisper te fero, quousque ad certum diem de te quaestionem habuero. Ac siquidem mihi obtemperandum duxeris, veniam obtinebis; sin minus, pessimam mortem oppetes. Haec locutus, Arachi eum tradit, mandatque ut eum quam diligentissime custodiat.

Postridie autem illinc ad palatium suum reversus est. Repente igitur captum esse Barlaamum rumore ferebatur, adeo ut ipse quoque regis filius hac re audita gravissimo animi dolore afficeretur, nec ullo modo lacrymis moderari posset, verum gemitibus ac [Col. 0534C] luctibus Deum obsecraret, ipsumque ut seni opem ferret obtestaretur. Nec vero lugentem eum bonus ille Deus despexit; benignus enim est iis qui ipsius opem in die tribulationis exspectant, atque eos qui ipsius metu praediti sunt agnoscit. Unde etiam juveni per nocturnum visum omnia declarat, roburque ipsi addit, atque ad pietatis certamen eum confirmat. Experrectus itaque cor suum paulo ante moestitia ac dolore profligatum, laetitia et fiducia suavissimoque lumine 297 perfusum reperit. Rex autem his ita gestis, atque inita hujusmodi cogitatione, gaudebat, praeclara consideratione se uti existimans, amplissimamque Arachi gratiam habens. Verum, ut divini Davidis verbis utar, mentita est iniquitas sibi (Psal. XXIX) , atque justitia adversus iniquitatem palmam [Col. 0534D] tulit, prorsus videlicet eam sternens ac dejiciens, periitque memoria ejus cum sonitu (Psal. IX) ! quemadmodum sermonis progressu a nobis ostendetur).

Biduo quippe post rex ad filii palatium accessit, eoque ipsi obviam prodeunte, pater eum suo more minime osculatus est, verum, indignanti atque irato similis, in regium cubiculum ingressus, moesto vultu consedit. Ac deinde accito filio, his ad eum verbis utitur: Fili, quaenam haec fama est, quae ad aures meas permeavit, animumque meum moerore conficit? neque enim existimo ullum unquam hominem ob filii ortum tanto gaudio perfusum fuisse, quantam ego tua causa voluptatem percepi; nec rursum ullum [Col. 0535A] unquam tantum moeroris ex filio contraxisse credo, quantum nunc ex te contraxi. Meam enim canitiem dedecore affecisti, ac lucem oculorum meorum abstulisti, nervorumque meorum robur excidisti. Timor enim, quem tua causa timebam, evenit mihi: et quod verebar, accidit mihi. Factusque sum hostibus meis in ludibrium, et in risum adversariis meis (Job. III) . Stulta mente ac puerili animo impostorum verbis fidem adhibuisti, atque improborum et malevolorum hominum consilium consilio meo antiquius habens, ac deorum nostrorum cultum relinquens, ad alieni Dei cultum te contulisti. Quidnam tibi, fili, in mentem venit, ut haec faceres; ac tu, quem in omni securitate alere me sperabam, quemque senectutis meae baculum ac robur habiturum [Col. 0535B] optimumque regni mei successorem relicturum me existimabam, inimici atque hostilis in me animi argumentum exhibere minime dubitares?

An non consentaneum erat ut mihi potius pareres, meaque secreta sequereris, quam versipellis ac putidi senis nugis stultisque sermonibus cederes, qui tibi hoc in animum immisit, ut pro dulci vita acerbam susciperes, ac pro suavissimis deliciis duram illam et asperam viam, quam Mariae filius tenere admonet, ingredereris? An non autem etiam summorum deorum iram pertimescis, ne fulmine te feriant, aut tonitruo interimant, propterea quod repudiatis ac pro nihilo habitis iis qui nos tot tantisque beneficiis affecerunt, ac regio diademate ornarunt, gentesque numerosissimas ditioni nostrae atque [Col. 0535C] imperio subjecerunt, ac denique ut precum mearum et orationum opera gignereris, ac dulcissimae hujus lucis particeps fieres, praeter spem effecerunt, ei qui cruci affixus est arctissime te conjunxisti, inanibus videlicet ipsius cultorum promissis deceptus, qui nova quaedam saecula confingunt, mortuorumque corporum resurrectionem nugantur, aliaque sexcenta, ut stolidis hominibus fucum faciant, introducunt?

Verum nunc saltem, charissime fili, si quid mihi patri tuo obtemperandum putas, prolixis his nugis longum valere jussis, benignis diis, quaeso, sacrifica, atque eos plurimis victimis et sacrificiis placare studeamus, ut errati veniam ab ipsis impetres, siquidem hanc vim illi habent, ut et beneficiis et suppliciis afficere possint.

[Col. 0535D] Ac nos eorum quae diximus exemplum tibi sumus, qui ipsorum beneficio ad hoc imperium pervenimus, atque hanc ipsis beneficii vicem rependimus, ut et eorum cultoribus honorem tribuamus, et eos qui adduci nequeunt ut ipsis sacrificent, suppliciis excruciemus. Multas igitur hujusmodi nugas commemorante rege, ac nostra quidem dogmata suggillante et traducente, idolorum autem cultum laudibus et encomiis prosequente, divinissimus juvenis rem eo loco esse videns, ut non jam angulum et latebras, verum candelabrum potius ac speculum desideraret (Matth. V) , quo omnibus in perspicuo esset, libertate ac fiducia plenus, ad hunc modum locutus est:

Quod a me factum est, o here, haudquadquam [Col. 0536A] inficias iverim. Tenebris enim fuga relictis, ad lucem accurri, ac relicto errore ad veritatem me adjunxi: nuntioque daemonibus remisso, ad Christi ordines me contuli, qui Dei Patris Filius ac Verbum est, cujusque verbo omnia ex nihilo in ortum producta sunt, quique efficto e terra homine vitalem ipsi spiritum insufflavit, eumque in voluptatis paradiso, ut illic degeret, collocavit. Cumque ipsius mandatum violasset, mortique proinde obnoxium se reddidisset, atque horrendi mundi principis potestati subjecisset, non tamen omnia facere destitit, quo eum ad pristinam dignitatem revocaret. Ac propterea ille rerum omnium conditarum effector, generisque nostri architectus, nostra causa homo effectus est, atque in terram veniens, et e sancta [Col. 0536B] Virgine nascens, cum hominibus consuetudinem habuit (Baruch. III) . Ac pro nobis ingratis servis Dominus mortem subiit, et quidem mortem crucis (Philip. II) , ut videlicet peccati tyrannis de medio tolleretur, priorque condemnatio deleretur, ac coeli portae nobis rursum paterent. Nam illuc naturam 298 nostram evexit, atque in gloriae throno collocavit, regnumque finis expers, iis qui ipsius amore praediti sunt, donavit, bonaque omni sermone atque auditu praestantiora (I Cor. II) . Ipse enim est fortis ille, ac solus potens, Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XIX) , cujus robur invictum est, et potentia ejusmodi quae omnem ingenii conjecturam excedat; qui solus sanctus est, et in sanctis requiescens; qui cum Patre et Spiritu sancto glorificatur; [Col. 0536C] in quorum nomine baptizatus sum, et quos confiteor, celebro atque adoro, unum Deum in tribus personis, consubstantialem, ac confusionis expertem, increatum, immortalem, sempiternum, infinitum, ab omni circumscriptione remotum, corpore vacantem, a perturbationibus et mutatione atque conversione alienum, omni termino carentem, bonitatis et justitiae ac sempiternae lucis fontem, rerum omnium conditarum, tam quae cerni possunt quam quae oculorum sensum fugiunt, effectorem, atque omnia continentem et conservantem, omnibus prospicientem, atque in omnia regnum et imperium obtinentem. Neque enim sine ipso res ulla facta est, nec sine ipsius providentia quidquam conflari ac consistere potest. Ipse siquidem est omnium vita, [Col. 0536D] omnium coagmentatio, omnium illuminatio, totus dulcedo, ac totus sine ulla saturitate desiderabilis (Cant. V) , omniumque rerum expetendarum summus vertex. Quocirca Deum hunc, quia tanta bonitate ac potentia praeditus est, relinquere, atque impuros daemones vitiorumque omnium architectos colere, surdisque ac mutis statuis, quae nec aliquid sunt nec erunt, cultum ac venerationem tribuere, cujus tandem, o pater, stultitiae ac dementiae fuerit? Ecquando enim vox ab ipsis audita est? Ecquando vel exiguum iis, qui preces ad ipsos adhibebant, dederunt? Ecquando ambularunt, aut sensum ullum acceperunt? Nam neque hi qui stabant sessionis unquam meminerunt, nec qui sedebant stantes unquam [Col. 0537A] visi sunt. Horum turpitudinem ac fetorem et stuporem, atque etiam daemonum in ipsis operantium, ac per ipsos imposturam vobis facientium, infirmitatem atque imbecillitatem, cum a viro sancto intellexissem, eorumque improbitatem rejecissem, ac perfecto odio insectatus fuissem, ad Deum vivum ac verum me adjunxi, ipsique ad extremum usque vitae spiritum serviam, quo etiam in ipsius manus spiritus meus veniat.

Cum igitur tanta bona, quaeque nulla oratione explicari possint, mihi occurrissent, gaudebam quidem me improborum daemonum servitute liberatum, atque ab horrenda captivitate revocatum, ac Dominici vultus lumine (Psal. IV) collustratum esse: illud autem me angebat, animumque meum distrahebat, [Col. 0537B] quod tu, dominus ac pater meus, hujusmodi beneficiorum minime particeps esses. Verum animi tui in sententia tua pertinaciam metuens, moerorem meum pectore premebam, quod tibi stomachum movere minime vellem. Deum autem orare atque obsecrare non intermittebam, ut a longinquo exsilio, quod tibi ipsi accersivisti, cum pietatis fugitivus, vitiique omnis et impietatis minister effectus es, te revocaret. Quoniam autem tu ipse, o pater, res meas in apertum protulisti, quae mea omnino sententia sit, audi: Pacta cum Deo meo inita non frangam; non, inquam, per eum qui me pretioso cruore suo a servitute vindicavit. Quamobrem, cum quid animi habeam tibi exploratum sit, negotium tibi ipsi facessere desine, a praeclara confessione me deducere [Col. 0537C] moliens. Nam quemadmodum si coelum manu arripere, aut totum mare exsiccare in animum induxeris, irritus atque inutilis tibi hic conatus fuerit, eodem modo hoc quoque irritum tibi fore persuade. Ac propterea, aut ipse consilio meo obsequens, ad Christum te adjunge, ut bona ea quae cogitationem omnem superant percipias, sociique inter nos, ut naturae, ita etiam fidei simus, aut a tua filietate, mihi crede, abscedam, puraque conscientia Deum meum colam.

Haec igitur omnia ut rex audivit, impotenti furore confestim percitus, iracunde ad eum loquebatur, dentibusque furentis instar frendens, his verbis usus est: Quisnam alius mihi tantorum malorum auctor est, ut ego ipse, qui te tanto amore complexus sum, [Col. 0537D] eaque tua causa feci, quae nullus unquam pater fecit? Qua etiam de causa mentis tuae perversitas ac pervicacia, ex licentia mea collectis viribus, ut in meum caput insanires, fecit. Non abs re igitur in ortu tuo astrologi malum et improbum virum atque arrogantem, et adversus parentes contumacem te fore dixerunt. At si nunc quoque commiseris ut consilium meum frustra cadat, hostilem in te animum geram, atque ita te multabo, ut ne in hostes quidem suos tantae saevitiae specimen quisquam exhibeat.

Rursum autem ille: Quidnam est, o rex, cur iracundia inflammeris, eoque nomine discrucieris, quod tanta bona divinitus sim consecutus? Et quis unquam pater filii felicitate dolere atque angi visus [Col. 0538A] est? Aut quonam modo pater ille, ac non potius hostis 299 vocandus sit? Quocirca nec ego posthac te patrem appellabo, verum a te abscedam, non secus atque is qui serpentem fugit: siquidem te saluti meae invidere, meque in exitium per vim impellere perspectum habuero. Nam si mihi vim afferre, ac tyrannice mecum agere velis, quemadmodum etiam dixisti, nihil aliud, mihi crede, hinc lucri facies, quam ut patris loco, tyrannus et carnifex appelleris. Quandoquidem facilius tibi fuerit aquilae vestigia consequi, ac per ipsum aerem volare, quam me de mea in Christum fide ac praeclaro foedere cum ipso inito deducere. Verum intellige, o pater, atque, ista oculorum mentis lippitudine et caligine discussa, suspice, ac Dei mei lumen, omnes undique collustrans, [Col. 0538B] intuere, atque ipse tandem aliquando suavissimo illius splendore illuminare. Ut quid enim te ipsum carnis affectionibus ac voluntatibus totum te tradidisti, nec ullo modo ex ipsis emergis? Illud intellige, quod omnis caro fenum est, et omnis gloria ejus tanquam flos feni. Exsiccatum est fenum, et flos ejus decidit; verbum autem Domini mei, quod omnibus annuntiatum est, manet in aeternum (I Pet. II) .

Quid igitur ita perdite atque insane gloriam eam retines et amplecteris, quae instar recentium florum marcescit atque deletur, et exsecrandas ac fetidas delicias, ventrisque et eorum quae infra ventrem sunt affectiones, quae quidem ad aliquod tempus stultorum sensus oblectant, caeterum amarius felle postea [Col. 0538C] digeruntur, tum nimirum cum umbrae istae, atque inanis hujusce vitae insomnia praeterierint, atque in perpetuo ignis nunquam exstinguendi ac tenebrosi cruciatu eorum amatores, et qui iniquitati operam dant, provolventur, ubi in somnis vermis absque ullo fine ipsos corrodet, ac perpetuus ignis in infinita saecula eos concremabit? Inter quos, o rem gravem, tu quoque conclusus, ob scelerata consilia tua gravi poenitentia afficieris, atque hos dies multum requires, meorumque verborum recordaberis. Verum nihil ex ejusmodi poenitentia utilitatis percipies, siquidem in inferno poenitentiae atque confessioni locus non est (Psalm. VI)

Nam praesens tempus labori praestitutum est, futurum autem mercedi. Ac profecto etiamsi praesentes [Col. 0538D] voluptates fluxioni et interitui minime subjectae essent, verum cum dominis suis in aeternum durarent, non tamen propterea eas Christi beneficiis ac bonis omni cogitatione praestantioribus anteferre oportebat? Nam quanto sol profunda nocte clarior est atque splendidior, tanto quoque atque etiam multo magis bona ea quae Dei amore praeditis promissa sunt quovis terreno regno illustriora et magnificentiora sunt. Proindeque omnino consentaneum erat ea quae majora et praestantiora sunt inferioribus ac vilioribus antiquiora habere. Cum autem omnes hujusce vitae res et corruptioni obnoxiae sint (Job. XIV) , et insomnii atque umbrae instar praetereant ac deleantur (Psal. CXLIII) , adeo ut instabilibus potius auris, et [Col. 0539A] navis per mare currentis vestigiis, quam hominum prosperitati fides habenda sit; quae tandem simplicitas, vel ut rectius loquar, stultitia et dementia haec est, ea quae caduca et imbecilla corruptionique obnoxia sunt, imo nihil prorsus sunt, iis quae a corruptione aliena ac sempiterna sunt, potiora ducere, ac propter caducarum rerum fructum, bonorum illorum fructu ab omni successione remoto privari? An non haec, o pater, intelliges? An non praetereuntia praeteribis, atque ad ea quae fixa et certa sunt, animum adjunges? An non patriam peregrinationi antepones, lucem tenebris, spiritum carni, vitam aeternam umbrae mortis, ea quae non dilabuntur fluxis et fragilibus? An non ex atroci hac horrendi mundi principis, hoc est perversi diaboli servitute, fuga te [Col. 0539B] subduces, teque ad bonum et ad misericordiam propensissimum Dominum conferes? An non a multorum commentitiorum deorum cultu teipsum abduces, atque uni vivo ac vero Deo cultum adhibebis? Nam etsi in Deum peccasti, cum multas in eum blasphemias effudisti, atque ipsius servos gravibus tormentis excruciatos necasti, non tamen dubito quin te ad meliorem mentem redeuntem suscepturus sit, omniaque delicta tua e memoria ejecturus. Non enim mortem peccatoris, sed magis ut convertatur et vivat, ille vult (Ezech. XVIII) , qui ut nos a recta via aberrantes requireret, ex ea sublimitate quae nullis verbis exponi potest descendit, crucemque et mortem nostra causa pertulit, ac nos qui sub peccato venditi eramus, pretioso suo sanguine redemit. Ipsi laus et [Col. 0539C] gloria in saecula saeculorum. Amen (Rom. VII) .

Rex autem stupore simul atque ira correptus est: illud nempe, ob filii prudentiam, atque ejusmodi sermones, qui nullo pacto refelli possent; hoc autem, quia ipsius deos traducere ac criminari non desinebat, totamque ipsius vitam suggillabat ac proscindebat. Atque hujusmodi quidem sermonis splendorem ob internam tenebrarum crassitiem haudquaquam admisit. Cum autem ob amoris a natura insiti affectum in ipsum animadvertere, aut eum malo aliquo multare non posset, rursumque ipsum de 300 sententia dimovere se posse prorsus desperaret, veritus ne si pluribus eum sermonibus lacesseret, eo libere ac fidenter loquente, deosque suggillante atque cavillis insectante, majore ipse iracundia inflammatus, [Col. 0539D] hostile aliquid in eum designaret, irato animo surgens secessit, his duntaxat verbis utens: Utinam nunquam natus fuisses, nec in lucem prodiisses, si quidem futurum erat ut in deos tam impius et contumeliosus esses, atque a paterna amicitia et admonitione abscederes. Verum adversarii deos quorum invictum robur est, non perpetuo subsannabunt, nec diu gaudebunt, nec eorum praestigiae vim habiturae sunt. Nam nisi mihi dicto audientem atque erga deos gratum te praebueris, multis prius ac variis tormentis affectum acerbissima morte te de medio tollam, nec tecum ut cum filio, sed ut cum hoste aliquo ac rebelli agam.

CAP. XXV.—His minis cum in eum pater usus [Col. 0540A] esset, atque iratus secessisset, filius in cubiculum ingressus, sublatis ad sui certaminis arbitrum oculis, ex intimo corde exclamavit: Domine Deus meus, dulcis spes, minimeque mendax promissio, ac firmum eorum qui se tibi totos devoverunt perfugium, propitio ac benigno oculo pectoris mei contritionem cerne, nec me derelinquas, nec discedas a me (Psal. XXXVII) ; verum, juxta pollicitationem tuam, ab omni mendacio alienam, mecum, hoc est, cum indigno atque abjecto homunculo sis. Te enim rerum omnium conditarum effectorem et gubernatorem agnosco et confiteor. Quocirca in hac praeclara confessione velim me confirmes, ut ad extremum usque spiritum in ea permaneam. Respice in me, et miserere mei (Psal. XXIV) ; mihique asta, illaesum atque incolumem [Col. 0540B] ab omni Satanae operatione me conservans. Respice, o Rex, siquidem anima mea vehementi tui desiderio flagrat, atque ita incensa est, tanquam in sitis ardore in terra inaquosa, te immortalitatis fontem concupiscens (Psal. LXII) . Ne tradas bestiis animam confitentem tibi: et animae pauperis tui ne obliviscaris in finem (Psal. LXXIII) . Verum mihi beneficio tuo contingat ut per omnem vitae cursum pro tuo nomine tuaque confessione omnia perpetiar, meque totum tibi immolem. Te enim robur afferente, imbecilles etiam viribus pollent, quoniam tu solus invictus es propugnator, ac Deus misericors, quem quidquid creatum est, benedicit ac celebrat in saecula saeculorum. Amen.

Hac oratione functus, divinam consolationem in [Col. 0540C] pectus suum illabi sensit; fiduciaque perfusus, totam noctem in precibus traduxit. Rex autem cum de filii statu cum Arache sermones contulisset, ipsique rigidam ipsius libertatem animique in sententia pervicaciam declarasset, hoc consilium capit, ut quam fieri posset amicissime atque obsequiosissime cum eo colloqueretur, blanditiis videlicet perfecturum se sperans ut eum ad se pertraheret. Crastino itaque die ad filium se confert, ac propius sedens, ipsum accersit, atque complectitur et exosculatur, leniterque ac placide irrepens: O charissime et amantissime fili, inquit, patris canitiem honore affice, precibusque meis auditis accede, ac diis sacrificium adhibe. Sic enim et illos benignos et faciles habiturus es, et dierum diuturnitatem, gloriamque omnem, et inoffensum [Col. 0540D] regnum, omnisque generis bona ab ipsis percipies, et mihi patri tuo per omnem vitam charus eris; ac denique hoc assequeris, ut omnes homines te in honore habeant, laudibusque efferant. Siquidem ad laudem adipiscendam magni interest patri obedire, ac praesertim in iis rebus, quae ad bonum et ad deorum benevolentiam spectant. Quidnam autem, fili, censes, utrum ne me consulto ac de industria a bona via deflexisse, atque contrariam ingredi maluisse, an vero boni ignoratione et imperitia meipsum pestiferis dogmatibus dedidisse? Certe si me sponte ac de industria, contra quam utile sit, mala bonis praeferre, mortemque vita potiorem habere [Col. 0541A] existimas, vehementer, o fili, a recto judicio mihi aberrare videris

An non vides quot aerumnis et afflictionibus meipsum persaepe tradam, tum in expeditionibus adversus hostes, tum in publicorum negotiorum procuratione meipsum occupans, adeo ut famem etiam ac sitim, cum ita necesse est, perferam, ac pedibus ambulem, humique somnum carpam? Opum autem et pecuniarum tanta in me contemptio ac despicientia est, ut interdum profusa manu palatii mei thesauros exhauriam, quo amplissima diis delubra exstruam, omnique ornatu illustrem, aut pecuniarum aggeres militibus liberalissime distribuam. Cum itaque tantus in me voluptatum contemptus, tanta in periculis tolerantia sit, si Galilaeorum religionem, ea [Col. 0541B] quam manibus tenemus praestantiorem esse cognoscerem, an non summo studio id agerem, ut contemptis omnibus rebus, salutem mihi compararem? Sin autem mihi boni ignorationem atque imperitiam vitio vertis, illud tecum reputa, quot noctes insomnis exegerim, quaestione aliqua proposita, et quidem interdum haud admodum necessaria, nullam omnino mihi requiem concedens, priusquam perspicuam et accommodatissimam 301 ipsius solutionem invenissem.

Quocirca cum caducarum harum rerum ne minimam quidem contemnendam ducam, verum omnino conducibiliter atque ad omnium utilitatem eam excutiam et absolvam (sic enim inter omnes constare arbitror, neminem omnium qui sub sole sunt, arcanarum [Col. 0541C] rerum cognitionem accuratius unquam investigasse quam ipse fecerim), quonam pacto res divinas, et ea quae venerari ac deorum honore afficere oportet, contemnenda duxissem, ac non potius omni studio, omnibus viribus, toto denique animo ac tota mente in eorum investigatione tempus atque operam posuissem, ut quae vera et maxime consentanea sunt, invenirem? Etenim magno cum labore sic ea quaesivi, ut et multas noctes ac multos dies in his consumpserim, et multos item sapientes et eruditos viros ad consilium adhibuerim, atque etiam cum multis eorum qui Christiani appellantur sermones contulerim. Ac per impigram conquisitionem et ardentem investigationem, via veritatis a me inventa est, sapientum virorum atque tum doctrina, tum ingenio [Col. 0541D] praeditorum testimonio confirmata. Quorum haec sententia est, nullam aliam esse praeter eam quam hodierno die tenemus, summos deos colentes, ac dulcem et cum voluptate conjunctam vitam omnibus hominibus ipsorum munere concessam, ac jucunditate animique oblectamento perfusam arctissime complectentes. Quam quidem Galilaeorum duces et antistites stulte repulerunt, adeo ut suave hoc lumen, atque omnes voluptates, quas nobis fruendas dii concesserunt, alterius cujusdam incertae vitae spe prompto animo abjiciant, nescientes videlicet, nec quid dicant, nec de quibus affirment (I Tim. I) .

Tu vero, charissime fili, patri tuo, qui per accuratam ac verissimam investigationem id quod vere [Col. 0542A] bonum est invenit, obtempera. En enim demonstratum est me nec sponte nec per ignorationem a bono aberrasse, verum et illud invenisse et accepisse. Cupio autem te quoque in stulto errore minime versari, verum meis vestigiis haerere; quamobrem fac patrem tuum verearis. An nescis quantum bonum sit patri obtemperare, atque ipsi in omnibus rebus obsequi, quemadmodum contra quam exitiosum et exsecrandum patris animum exacerbare, ipsiusque jussa pro nihilo habere? Omnes enim qui haec fecerunt, malo mortis genere interierunt. Quo in numero, fili, utinam ne censearis! verum ea quae parenti grata sunt, faciens, bonorum omnium compos fias, regnique mei haeres sis.

Magnanimus autem, ac vere nobilis adolescens, [Col. 0542B] cum supervacaneam patris orationem ac stultum consilium audiisset, atque flexuosi serpentis artes animadvertisset, nempe quod a dextris laqueum pedibus ipsius parasset, id scilicet agens ac moliens, ut divinam ipsius animam inflecteret, atque ipsi ad propositam palmam impedimentum afferret, illud Domini praeceptum sibi ante oculos posuit: Non veni mittere pacem, sed gladium. Veni enim separare filium adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et quae deinceps sequuntur (Matth. X) .

Illudque item: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus. Ac rursum illud: Quicunque me negaverit coram hominibus, negabo etiam eum coram Patre meo, qui in coelis est. Haec cum [Col. 0542C] secum ipse reputasset, divinoque metu animam constrinxisset, illud Salomonis dictum perquam tempestive usurpavit: Tempus amandi, et tempus odiendi; tempus belli, et tempus pacis (Eccle. III) . Ac primum quidem mente ad hunc modum precatus est: Miserere mei, Deus, miserere mei, quoniam in te confidit anima mea; et in umbra alarum tuarum sperabo, donec transeat iniquitas. Clamabo ad Deum altissimum, Deum qui bene fecit mihi (Psal. LVI) ; ac reliqua quae deinceps in psalmo sequuntur.

Post autem ad patrem his verbis usus est: Patrem quidem colere, atque ipsius imperiis parere, ipsique amico et benevolo animo inservire, communis magister noster docet (Exod. XX) , ut qui naturalem hujusmodi charitatem in animis nostris inseverit. [Col. 0542D] At cum parentum amor atque erga eos benevolentia animae ipsi periculum creat, eamque a summo illo effectore procul removet, hunc affectum prorsus exscindere jubemur, ac nullo modo iis qui nos a Deo abstrahunt cedere ac manus dare, verum eos odisse et aversari: quamvis etiam is qui exsecranda praecipit pater sit, quamvis mater, quamvis rex, quamvis denique penes eum vitae nostrae potestas sit. Quae cum ita sint, paternae benevolentiae causa Dei jacturam facere prorsus nequeo; ac proinde tum tibi ipsi, tum mihi negotium facessere desine; verum mihi morem gere, ac vivum et verum Deum ambo colamus. Nam quae nunc veneraris, simulacra sunt, hominum manibus effecta, spiritus expertia et surda, [Col. 0543A] nihilque omnino aliud quam exitium et sempiternum cruciatum cultoribus suis accersentia