071

I-2. Merito apud omnes temerarius audirem, si absque virorum eruditorum testimonio novam Gregorii operum editionem esse necessariam, post tot alias et quidem variis temporibus a viris doctrina et eruditione celeberrimis publicatas, asseverare ausus fuissem. At cum meae assertionis vades habeam viros eruditos, quotquot hisce temporibus historiae gentis [Col. 0013C] nostrae illustrandae operam suam collocaverunt, me apud viros cordatos excusatum iri non diffido: cum maxime id opus in me non susceperim absque multorum amicorum consilio, qui mihi haerenti et prae laboris multitudine deterrito animum adjecere. Et quidem licet illis qui priores editiones curaverunt, nec doctiorem me, nec diligentiorem existimem, quos ut magistros ultro revereor et suspicio; me tamen eo feliciorem nemo inficiabitur, quod et plures codices manuscriptos, qui in bibliothecarum forulis tunc latebant, prae manibus habuerim, quibus Gregorii opera emendare licuit, et innumeras virorum eruditorum animadversiones de regum nostrorum rebus gestis, de chronologia et geographia Gallicana, deque aliis rebus ad gentis nostrae historiam pertinentibus, quibus Gregorium variis notis et observationibus illustrare non adeo operosum fuit.

[Col. 0014A] 3. Quod vero necessarium fuerit ad codices manuscriptos Gregorii opera edita recensere, non meis sed aliorum verbis probare in promptu est: cum passim conquesti fuerint viri eruditi, haec non satis accurate ob veterum codicum defectum ad auctoris mentem edita fuisse. Agmen ducet vir nunquam satis laudandus Hieronymus Bignonius, qui in praefatione ad Marculfi formulas plura asseverat in Gregorio Turonensi occurrere, et infinita propemodum, quae ab iis qui ediderunt, immutata sunt. Idem saepius observavit Hadrianus Valesius, Historiae Francorum scriptor accuratissimus, qui cum saepius errores in editis Gregorii operibus advertisset, ad codices manuscriptos recurrere coactus fuit. Et quoniam, inquit in praefatione ad secundum volumen, Gregorium praeter caeteros corruptissimum [Col. 0014B] esse animadverteram, dedi operam, ut scripta in membranis ejus volumina nanciscerer. Tum recensitis codicibus manuscriptis qui in ejus manus pervenerant, profitetur se multum ex eorum codicum accurata lectione, ac eorumdem diligenti cum editis libris collatione profecisse, cum in notatione annorum, tum in propria hominum locorumque appellatione, ac in relatione rerum gestarum. Denique exponit singillatim praecipuos locos, quos antea corruptos et vitiatos codicum illorum ope restituit.

4. Haec scribebat Valesius etiam post exactam Andreae Chesnii editionem, quam tamen iste cum plurimis codicibus manuscriptis collatam se adornasse testatus est. Valesio consentit R. P. Carolus Cointius, Oratorii Gallicani presbyter, doctrina et pietate celebris, [Col. 0014C] qui in illo immenso opere, quod Annales ecclesiasticos Francorum inscripsit, passim de vitiatis Gregorii operibus conquestus est, sed potissimum ad annum 617 quo primum de Gregorio agere incipit, ubi Valesii verba superius a me laudata adoptat: quae causa eum impulit, ut praeter eos codices quibus Valesius usus erat, etiam alios perquireret, quos in laudandis Gregorii operibus, illustrandisque historiae nostrae locis difficilioribus adhiberet. Sciebant nempe viri illi eruditi, quam necessarium sit editiones veterum auctorum habere perquam emendatas, queis ad scribendam historiam recentiores adjuventur. Hanc ob causam complura exempla profert Valesius, quibus aut seipsum, aut alios antea errasse ostendit, quod in codices non satis accurate aut descriptos, aut editos incurrissent. Verum etsi hoc maxime curandum est iis qui ex antiquis monumentis historiae [Col. 0015A] illustrandae operam navant, ut ea pura et sincera nanciscantur, id tamen potissimum est observandum cum desunt alii ejusdem aevi auctores, quorum openaevi et errores, qui forte in codices irrepserint, emendari facile possint. Talis est Gregorius noster, unicus scilicet auctor, qui quidem supersit, qui data opera primorum gentis nostrae regum, quorum tempore vivebat, gesta litteris mandaverit. Unde merito Valesius ejus libros appellat Historiae nostrae fundum, ex quo originum rerumque Francicarum prima notitia potissimum repetenda sit, quem tanti faciebat vir ille doctissimus, ut historiae suae libros, quos summo labore et diligentia non vulgari adornavit, nonnisi commentarios in Gregorium Turonensem censuerit appellandos. Nec minus Cointio usui fuit Gregorius [Col. 0015B] in ecclesiasticis Francorum annalibus describendis, quos ex ejus libris ut plurimum contextos videmus. Quanti autem fecerit Gregorium nostrum Hieronymus Bignonius, ex eo conjicere licet quod ejus Historiam, codicem legum antiquarum, et Marculfi formulas emendatas et notis exornatas, uno volumine comprehensas, tanquam unum corpus prisci juris, edere decrevisset, atque ob id jam codices aliquot fuisset mutuatus, ut testatur vir eruditus, qui praefationem posthumae Marculfi formularum editioni praefixit, cujus hic verba descripsimus.

5. Ea enim est Gregorii nostri fortuna, ut quantumlibet rustico sermone scripserit, nemo de Francorum regni primordiis absque ejus subsidio scribere valeat. In hoc quoque laude dignus, quod Francorum [Col. 0015C] originem nullis fabulis resperserit, sicuti fecere qui postea subsecuti sunt Historiae nostrae scriptores. Nihil enim habet de Trojanis profugis, quos illi Francorum parentes effinxerunt; nihil de aliis ejusmodi naeniis aut fabulis, quibus Historia nostra postmodum, stante adhuc prima regum nostrorum stirpe, infarta est, ut patet ex Fredegarii Chronico, ac ejusdem Fragmentis, quae post ipsius continuatores edidimus. At Gregorius de origine Francorum dicturus, primum auctores ipso superiores consuluit, quorum cum testimonia retulisset, pauca de iis quae vulgo ea de recircumferebantur subjunxit. Tres in hanc rem auctores profert, Sulpicium Alexandrum, Renatum Profuturum Frigeridum, et Orosium historiographum. Postremum nemo non novit; duo alii nonnisi ex Gregorio [Col. 0015D] nostro noti sunt: quae vero ab iis de Romanis narrantur, ita caeteris historiae Romanae monumentis sunt consona, ut eos quoque de Francis vera scripsisse vix quisquam inficiari possit, maxime cum videantur circa illa tempora floruisse.

6. Ex illorum vero auctorum testimoniis patet, Francos diu in ea regione stetisse, quae ultra Rheni ripam posita est, quam ideo in Peutingerianis tabulis, aliisque veteris Germaniae descriptionibus Franciam appellari non dubito. Hanc certe eo nomine diserte nuncupavit Sulpicius Alexander a Gregorio laudatus: ex quo etiam colligimus Ampsivarios, Chattos, Bructeros et Chamavos Franciae gentis surculos fuisse. Quippe cum Arbogastes Romani imperii majestatem [Col. 0016A] a Francis violatam ulturus Rheno transgresso in Franciam trajecisset, Bructeros ripae proximos, et pagum quem incolebant Chamavi, nullo sibi occursante, depopulatus est, inquit ille auctor, nisi quod pauci ex Ampsivariis et Chattis Marcomere duce in ulterioribus collium jugis apparuere. Si enim, ut scite observat Valesius, his populis non praefuisset Marcomerus, quem supra idem Sulpicius Francorum regalem appellaverat, nec priores duos populos defendere debuisset, nec duos posteriores habere potuisset milites. Reges an tunc habuerint Franci, an vero duces solummodo, aut quovis alio nomine appellarentur, principes, subregulos, aut regales, inquirit Gregorius, remque in medio relinquere videtur, cum apud eos auctores ante Eugenii tyranni tempus nemo e Francis [Col. 0016B] regis titulo donatus occurrat. Qua in re graviter culpatur a Valesio, qui reges apud Francos semper exstitisse contendit. Verum etsi de regis nomine disputandi animus non sit, non tamen evinci posse arbitror ex antiquo ullo monumento, Francos omnes tunc temporis unico regi paruisse. Quamvis certum videatur familiam aliquam inter eos fuisse primam, ut loquitur Gregorius, et nobiliorem, ex qua populi rectores assumi consueverant, quos Romani scriptores, pro aliarum gentium more et suo loquendi modo, reges aut regulos appellarunt; quo vero nomine apud ipsos Francos dicerentur, quis divinare velit? Inter eos tamen reges aliquem fuisse caeteris praestantiorem inficiari nolim, cum ejusmodi fuisse videatur ex ipso Gregorio non solum Chlodio, sed et ipsemet [Col. 0016C] Chlodoveus, quem legimus complures e suis consanguineis Francorum reges habuisse, quos unum post alterum monarchiae desiderio captus oppressit. Et quidem cum post ejus mortem filii ipsius regnum inter se diviserint, hunc antiquum fuisse gentis morem vix quisquam negare potest.

7. Francorum itaque in ulteriori Rheni ripa sedes erat: sed gens bellicosa et quietis impatiens Rheno saepe transmisso Romanorum provincias depopulabatur, unde natae passim occasiones multa praelia conserendi, in quibus Franci modo repressi ac victi, modo etiam victores fuerunt. Turbatis interea Imperii rebus ob exortos tyrannos, utraque pars eos ad sibi auxiliandum advocavit. Nec diu inter Romanos fuerunt, quin ex iis multi sua virtute, et animi magnitudine [Col. 0016D] primos militiae honoris gradus, immo et ipsa civilia officia meruerint. Et quidem jam longe antea foedera inierant Romani cum Francis, quae nonnisi renovata fuisse Eugenii temporibus ex Sulpicii Alexandri verbis testatur Gregorius. Nec immerito, si verum sit quod Constantinus Porphyrogenitus imperator ad Romanum filium suum scribit, scilicet Constantini Magni decreto sancitum fuisse, ne Romani, exceptis solis Francis, cum barbaris unquam nationibus foedus inirent. Haec quippe sola erat viacendi Francos ratio, si foederibus initis, aut alio quovis modo a solitis praedationibus abstinere cogerentur. Unde Libanius in Panegyrico Constantio et Constanti imperatoribus dicto, his principibus gratulatur ob jugum [Col. 0017A] grave Francorum cervicibus impositum, quod quidem jugum aliud non fuisse subjungit, nisi quod istorum principum virtute Fraaci intra fines suos repressi, deinceps Romanorum provincias aggressi non fuissent, cum idem omnino censeri debeat vel Francos concitatos vincere, vel efficere ut non concitentur. Franci igitur, inquit, tam grave jugum subierunt. Etenim haec illis servitus est nullos habere quos depraedentur.

8. Cum vero inclinata omnino imperii Romani majestate, nullus jam Francorum armis resistere potens esset, non modo provincias depraedaturi, sed sedem sibi certam acquisituri Rhenum transierunt, quod cum primo variis irruptionibus tentassent, sensim tandem variis progressibus modo una, modo altera [Col. 0017B] urbe aut provincia sibi acquisitis, obtinuerunt. Primum, qui in Galliis regni fundamenta jecit, Pharamundum vulgati auctores appellant: at de eo tam apud Gregorium, quam et apud Fredegarium, ejus epitomatorem et continuatorem antiquissimum, altum ubique silentium. Is honor, si Gregorio credamus, potius Chlodioni, seu, ut eum appellat, Chlogioni, deberi videtur, qui apud Dispargum castrum in termino Thoringorum, seu, ut alii scribunt, Tungrorum, inhabitans, missis primum Camaracum exploratoribus, hanc postea urbem totamque regionem ad Somonam fluvium occupavit. Haec solummodo de eo memorat Gregorius. De Meroveo vero rege id unum dicit, quod e Chlogionis stirpe procreatus asseratur. Hujus filius Childericus fuit: cujus variam fortunam, [Col. 0017C] id est e regno expulsionem, et post aliquot annos, quibus Egidius Romanae militiae magister Francis praefuisse dicitur, restitutionem, solus narrat Gregorius: at certiora sunt quae de ejusdem regis in Gallias expeditionibus habet, in quibus Aurelianum et Andegavos urbes clarissimas obtinuisse memoratur. Obiit Childericus in Belgica secunda, ubi prope Turnacum tumulus ejus nostra aetate detectus est: cujus si quis cupit accuratam habere descriptionem, legat librum ea de re a Chiffletio editum anno 1655: pretiosa vero cimclia quae in eo inventa sunt, in Bibliotheca regia Parisiis habentur. An vero illi reges in Galliis sedes fixas habuerint, nusquam diserte exprimit Gregorius; eos tamen regnum suum in Belgicae secundae fines protendisse, unde in alias Galliarum provincias excurrebant, [Col. 0017D] vix quisquam dubitare potest. Eamque Gregorii fuisse mentem colligo ex substitutione de Egidio in Childerici locum facta. Egidius enim in Belgica secunda morabatur, cujus regni sedem Augustam Suessionum adhuc tenebat filius ejus Syagrius, cum eum exinde pulsum ac devictum Chlodoveus tandem occidi curavit. Sed et ipse Chlodoveus, regni paterni factus haeres, nihil non movit, ut et regiones Gallis seu Romanis adhuc subjectas invaderet, et vicina quoque regna suo imperio subjugaret; quae ei fuit occasio multos e suis consanguineis morte afficiendi. Occisis itaque qui e gente Francorum erant, aliis regibus, interempto Syagrio Romanae militiae praefecto, superatis non semel Burgundionibus, ac denique devictis [Col. 0018A] Wisigotthis qui Septimaniam vicinasque provincias regebant, totam ferme Galliam suo imperio adjecit, Cathedraque regni Parisiis constituta, florentissimum illud regnum, quod hactenus, Deo Opt. Max. praestante, perseverat, ad summum fastigium extulit, cujus praecessores tamdiu fundamentis imponendis insudaverant.

9. Quaenam vero ante illud tempus regiminis forma apud Francos valuisset, quae essent eorum leges aut consuetudines, quove ordine reges aut patribus succederent, aut ex regia familia eligerentur, quam denique reges haberent in subditos auctoritatem, difficillimum est exponere. Eorum religionem uno verbo indicat Gregorius, cum eos fanaticorum, id est paganorum, erroribus fuisse detentos ait, priusquam Chlodoveus [Col. 0018B] Christianam religionem amplexus fuisset: nonnullos tamen ex iis Arianos fuisse colligimus ex eodem auctore, qui Lantechildem Chlodovei sororem Arianam fuisse commemorat. Hujus quippe sectae errores a Gallis seu Romanis illa non imbiberat, qui ab iis plane erant immunes, sed aut a contribulibus suis, aut certe ab aliis barbaris, quos fere omnes hoc veneno infectos fuisse nemo nescit. Tantus vero erat in Francis ad pugnas ardor, tanta ad bellum propensio, ut, teste Libanio, felicitatis apex apud eos essent belli tempora, et mutilati uno membro, parte reliqua integra praeliarentur. Singulis autem annis saltem semel in unum conveniebant de rebus majoris momenti collocuturi, id est de bello in hostes promovendo, aut certe de aliqua irruptione facienda in vicinos [Col. 0018C] populos; capta praeda, singuli sorte aut alio quovis modo partem suam obtinebant. Quod ita religiose servatum fuisse colligimus ex ipso Gregorio, ut ne quidem rex aliud percipere soleret, quam quod ei communi sortis lege obtigisset.

10. Illi porro conventus Campus-Martius, vel a Marte bellorum deo, aut a Martio mense, quo fieri solebant, nuncupabantur. Hinc cum postea in Maium mensem a Pippino translati fuissent, passim Campus-Maii, seu Madii appellati fuerunt. Campi-Martii convocationem a Chlodoveo factam commemorat Gregorius Historiae lib. II, cap. 27, ad quem omnes cum armorum apparatu convenire mandavit, eorum nitorem ostensuros. Nec dubium est quin etiam, si inter aliquos Francos lites aut jurgia forte oborta fuissent, [Col. 0018D] in ejusmodi conventibus finirentur. Haec primum facilia erant; sed dilatato postea per complures provincias regno, praeter illum conventum generalem, alii cum rerum necessitas exigebat a rege convocabantur: qui licet quandoque Campi-Martii aut Campi-Madii nuncupati fuerint, ut plurimum tamen Placitorum nomine apud veteres auctores solent designari. Sed et cum prae negotiorum multitudine, aut itinerum longinquitate difficillimum fuisset omnia negotia in uno loco, aut intra paucorum dierum intervallum terminare, in majoribus civitatibus instituta sunt placita statis temporibus, quae a comitibus aliisve officiariis habebantur, immo etiam et ab episcopis et abbatibus, quorum judicio res, quae tanti non erant momenti [Col. 0019A] ut ad regium palatium deferri deberent, finiebantur. Postea et in vicis et oppidis minora etiam placita instituta fuerunt, quibus praeerant officiales a comite designati, qui ideo vice-comites, aut vicarii appellati leguntur.

11. Inde porro nati sunt varii officialium et dignitatum gradus inter Francos, quorum nomina et officia ut plurimum a Romanis mutuata fuerunt. Qui ex nobilissimis familiis exorti, nullo peculiaris dignitatis titulo designabantur, ii viri fortes, seniores, majores-natu, primores, priores, primates, optimates, magnates appellabantur, quorum consiliis rex in placitis uti solebat. Alii vero aulicas dignitates consecuti, erant cancellarii, referendarii, domestici, cubicularii, camerarii, comites-stabuli; praecipui erant palatii principes [Col. 0019B] aut majores, etc. Nec omittendi regis nutritores, bajuli vulgo dicti, maximae apud principes auctoritatis. At illi quibus civitatum cura commissa erat, comites dicti sunt, qui et suos quoque in civitatibus officiarios habebant, qui passim in formulis recensentur. Duces vero supra multos comitatus constituti, potissimum exercitibus praeficiebantur: quanquam et suos etiam milites habebant comites, quibuscum ad bellum, cum urgebat necessitas, progrediebantur. Qui vero in Burgundia aut in provincia Patricii dicebantur, nomine tenus sub Francorum regimine a ducibus distincti erant. Tribunum alicubi memorat Gregorius, qui et alio in loco de tribunitia potestate loquitur. Comites autem qui tributa aliosque fisci reditus in provinciis debitos ad principem deferri curabant, [Col. 0019C] etiam et comitatus suos quandoque aut pretio emebant, aut, ut in iis continuarentur, praemiis et pecunia obtinebant. Quae causa fuit ut viri ignobiles nonnulli ad ejusmodi dignitates evecti fuerint. Fiscales tamen praeter eos officiarii fuerunt, sic dicti, quod villarum regiarum curam haberent; qui et ipsi sub se fiscales variorum graduum officiarios et servos habebant, qui passim laudantur apud Gregorium.

12. Locus hic esset inquirendi, quaenam fuerit apud veteres Francos inter familias differentia, utrumve medius quidam inter nobiles et servos fuerit hominum status. At iste nodus absque aliquo monumento solvi non potest, cujusmodi de Francis antequam [Col. 0019D] in Galliis stabiliti fuissent, nusquam reperi. Hoc unum constans invenio, Franci nomine hominem liberum et a qualibet servitute immunem designari. Cum vero Franci simul cum veteribus Gallis seu, ut tunc loquebantur, Romanis, in unum populum coaluerunt, homines alios ex nobilissimis et senatoriis, ut habet Gregorius, familiis exortos invenio, alios servituti mancipatos, alios ingenuos natos, alios vero servitutis jugo, dominorum suorum beneficio, omnino vel ex parte absolutos. Qui ex veteribus Gallis aut opibus praestabant, aut erant ex antiquis familiis orti, dignitates, etiam praecipuas, sicut et veteres Franci, obtinuerunt, factique sunt comites et duces; quos ideo passim apud Gregorium legimus his vocibus designatos, Francus aut Romanus genere. Quin et urbium [Col. 0020A] quarumdam civibus sua privilegia servata fuisse colligimus, quod a rege, cum earum possessionem inibat, sacramentum exigerent, ut sua ipsarum privilegia integra servarentur.

13. Haud minus ignotae sunt leges, queis Francorum gens ante stabilitam eorum in Galliis sedem uterentur. Memorat Libanius in panegyrico jam supra a me laudato leges, quibus erat sancitum apud Francos, ut qui apud eos majora auderent, majoribus etiam honoribus potirentur. Celebris semper fuit apud majores nostros lex Salica, de cujus origine et variis additamentis viri eruditi passim scripsere. At cum certum sit eam ad posteros, qualis primitus fuit a Francis adhuc ethnicis instituta et dictata, non fuisse transmissam; veterum Francorum mores [Col. 0020B] exinde, maxime in his quae ad religionem pertinent, exploratos habere non possumus. Modum quo legati Chlodovei nomine Chlotildem desponsarunt, exhibet Fredegarius in Epitome, capite 18. Offerentes, inquit, solidum et denarium, ut mos erat Francorum, eam partibus Chlodovei desponsant. Quod in veteribus formulis apud Bignonium, num. 5, secundum legem Salicam fieri dicitur. At nihil de iis habet noster Gregorius; sed lib. IX Historiae, capite 20, exemplar refert pactionis, in qua de dote et morganegiba, id est dono quod maritus uxori primo die nuptiarum mane offerebat, agitur. Veteres Francorum leges a paganismo primus expurgavit Theodoricus, perfecere Childebertus et Chlotarius ejus fratres, quas item auctas et emendatas publicavit anno 630 Dagobertus, [Col. 0020C] ut ex praefatiuncula ad ejusdem regis capitularia patet, quam in appendice dabimus. Legis autem Salicae aut alterius cujuslibet, ne nomen quidem, praeter ecclesiasticos Canones et legem Romanam, usquam exprimit Gregorius: at ex iis quae narrat, facile colligimus Salicae legis scita quae ad regimen pertinent, a Francis semper constantissime fuisse observata. Tale est illud ex capite 62, num. 6, quo cavetur, ne ulla Salicae terrae portio ad mulierem veniat, sed tota ad virilem sexum devolvatur. Quod accurate in regni successionibus observatum fuisse ex Gregorii Historia discimus. Nusquam enim apud eum legimus in regni divisionibus feminas in partem venisse. Immo, si quis rex absque maribus fato functus fuit, non ipsius filiae, sed aut fratres aut nepotes [Col. 0020D] ad regni successionem accesserunt. Haec prima fuit inter quatuor Chlodovei Magni filios regni dividundi ratio; eademque post Chlotarii monarchae mortem inter ipsius filios servata: et Chariberto aut Childeberto regibus, absque virilis sexus liberis defunctis, non eorum filiae, sed fratres successerunt.

14. Et tamen ea erat e regiis liberis filiarum dignitas, ut in probis auctoribus nusquam invenias ullam aliis quam regibus in matrimonio locatam. Quin etiam tum cum in paterna domo conjugii expertes manebant, Reginae nuncupabantur; forte ut meminissent solis se regibus fore desponsandas, nec aliis copulandas viris, ne tam illustre nomen deturparent. Sic et regum filii reges passim appellatos fuisse legimus, quod paterno regno substituendi forent. [Col. 0021A] Mos enim tunc erat inter Francos receptus, ut rege mortuo, pro filiorum numero regnum divideretur; et ita in suo quisque regno erat a caeteris fratribus absolutus, ut nullus esset qui in fraterni regni regimine quidquam potestatis haberet. Id ex eo patet quod Guntramno accidit. Nam cum filios non haberet, etsi nepotum suorum, ut loquimur, id est filiorum fratrum suorum, pater vulgo nuncuparetur; cum tamen episcopos in Chlotharii parvuli regnum misisset, qui cum ejus regni primoribus de Praetextati caede in loco sancto facta inquirerent: Chlotarii primates id se non permissuros esse contestati sunt, cum ad ipsos, regis sui tutores, attineret auctoritas regali sanctione male acta comprimendi. Et re ipsa nunquam impedire potuit, quin Melantius, in Praetextati [Col. 0021B] sedem ipsa agente Fredegunde intrusus, Rothomagensi Ecclesia potiretur. Reges vero aetate minores qui regno administrando nondum habiles et idonei erant, manebant sub tutela et matris, si superesset, et regni ipsius optimatum, ut de Childeberto Sigiberti, et Chlotario Chilperici filiis ex Gregorio liquet. Childebertus idem annos vitae quatuordecim egressus, a patruo suo Guntramno rex, id est populis per se ipsum regendis potens, seu, ut loquimur, major declaratus est lib. VII Historiae, capite 33; ex quo etiam capite instituendi regis modum discimus. Nam ibi Guntramnus data in Childeberti manu hasta, dixit: Hoc est indicium, quod tibi omne regnum meum tradidi. Certe ex veteribus nummis discimus, hastam apud Francos regiae potestatis insigne fuisse. [Col. 0021C] Chlodoveus tamen post Sigiberti Coloniensis regis et ejus filii necem in clypeo evectus, rex eorum loco constitutus fuit. Sigibertus autem a Neustrasiis in regem acceptus super clypeo impositus est. Nec aliter Gundobadum-Ballomerem a suis in regem evectum fuisse legimus. Supremum autem regum nostrorum dominium soli Deo subjectum memorat passim Gregorius, cum eos, nisi justitiam exercuerint, judicium Dei sibi imminere admonet; cujus rei egregium habemus exemplum in libro V Historiae, capite 19, ubi Gregorius Chilpericum alloquens, regi quidem episcopos omnes esse subjectos testatur; regem vero ipsum nonnisi Deo, qui criminum quorumcunque hominum ultor est. Si quis, inquit, ex nobis aberraverit, a te potest emendari; si vero tu excesseris, quis [Col. 0021D] te corripiet? Loquimur tibi, sed si volueris, audis; si vero nolueris, quis te condemnabit, nisi qui se justitiam esse pronuntiaverit? Nullum etiam supra se hominem agnoscebat Chlotarius Chilperici ipsius pater, qui post fratrum suorum eorumque filiorum funera monarcha factus, cum proximus esset morti, ac vi febris magnopere vexaretur: Uva, inquiebat, qualis est ille rex coelestis qui tam magnos reges interficit! Hinc nunquam tulere Francorum reges, ut ne minima quidem subjectionis umbra eorum imperium obscuraretur. Memorabile est hanc in rem Theodeberti Austrasiorum regis facinus, qui referente Agathia auctore Graeco, cum audiisset Justinianum imperatorem inter alios titulos, Francici etiam nomen [Col. 0022A] usurpasse, quasi aliquando Francos vicisset; exercitum movit, ut Constantinopolis urbis expugnatione, subjugato imperio, tanta imperatoris vanitas dilueretur. Et quidem non minorem se agnoverat Chlodoveum Anastasius imperator, cui, testante Gregorio, codicillos de consulatu transmisit in honoris et amicitiae tesseram. Non enim aliquam ab imperatore potestatem ex hoc accepisse censendus est Chlodoveus, qui jam tunc temporis imperatorem ipsum potentia superabat. Exinde tamen Chlodoveus more imperatorum diademate redimitus in publicum processit, et blattea, id est purpurea veste, usus, Augusti nomine donatus fuit.

15. Hanc autem summam, qua pollebant reges nostri auctoritatem, non supercilio in populos, veluti [Col. 0022B] orientales reges qui a popularibus suis adorari consueverunt, non etiam auri et divitiarum amplitudine sibi conciliarunt, sed amore in populos, et mutuo popularium in regem amore, qui in Francorum cordibus a natura insitus videtur. Hinc factum est ut caeterae nationes, quae inclinato imperio variis in provinciis sedes acceperant, haud diu eas servare potuerint, quod sua potestate abuterentur. At Franci quas provincias virtute sua acquisierunt, non solum servavere incolumes, sed et vicinas aut sibi subjecere, aut suis contenti finibus effecere tributarias. Quis nesciat Wandalos, Alanis exstinctis, Africam vix uno saeculo obtinuisse, ac paulo post Suevos in Gallaecia jugum Wisigotthorum subire fuisse coactos? Haud diutius substitere Burgundiones in Gallia, Ostrogotthi [Col. 0022C] in Italia, Wisigotthi in Septimania. At Franci hodieque in Galliis perseverant, qui in ipsis stabiliti regni primordiis, Alamannos, Bajoarios, Thuringos, Saxones, Winidos, Sclavos, aliasque nationes, aut subjectas sibi, aut tributarias fecere. Wisigotthos expulerunt ex Septimania, Burgundionum regnum plane exstinxerunt, Ostrogotthos in Italia terruerunt, Langobardis, qui Gotthis in Italia successerant, tributa imposuerunt: iique ita erant ipsis addicti, ut neque regem sibi constituere auderent absque Francorum venia. Uno verbo nihil non Francis parebat: quorum amicitiam et ipsi imperatores tanti faciebant, ut eam crebris legationibus, largitionibus pecuniarum, et provinciarum cessionibus captarent; parumque abfuit quin tributa ipsis penderent, id sine dubio [Col. 0022D] facturi, ni pudor obstitisset. Cum enim ea ab imperatore Theoderici regis legati exigere voluissent, imperator, inquit Theophylactus Simocatta libro VI Historiarum, legatos humaniter muneratus, Francos adhortatus est, ut citra pretium societatem inirent, cum ferre non posset barbaros a Romanis tributum exigere.

16. Tanta quippe jam tunc erat Francorum fama, tantaque sub illis principibus populorum felicitas, ut et vicinae gentes, quae ex Romani imperii reliquiis a barbaris fuerant subjugatae, teste Gregorio, Francos habere reges desiderarent, sub quibus, et religio catholica, quam nuper amplexi fuerant, floreret, et libertate sua populis uti liceret. Id autem contigit post [Col. 0023A] Chlodovei conversionem, cum non solum Remigium, sui et totius gentis apostolum, sed alios quoque episcopos, ex quibus multi in Galliis tunc erant sanctitate celebres, consiliarios adhibuit. Exstat ea de re beati Remigii epistola, quae principis officia paucis verbis, sed efficacissimis complectitur. Caeterum tanta ex tunc coepit esse episcoporum auctoritas, ut nihil fere absque eorum consilio fieret. Testis est Gregorius complures eorum legationibus functos fuisse ad exteros principes. Si vero inter fratres post regni divisionem aliqua exorirentur dissidia, componebantur per episcopos: citra quorum interventum vix quisquam, qui a regis gratia excidisset, eam recuperabat. Harum similiumve rerum exempla congerere non videtur operae pretium, cum passim lectoribus [Col. 0023B] in Gregorii Historia occurrant. Certe cum in expeditione Hispanica Guntramni exercitus rapinis inhians rem male gessisset, convocatis rex quatuor episcopis cum aliis e regni primatibus, exercitus ducum causam excutere coepit, referente Gregorio lib. VIII Historiae, capite 30. Sic et post Praetextati mortem, idem princeps tres episcopos ad Chlotarii regni optimates delegavit, qui ea de re inquirerent. Denique cum idem Guntramnus de legitimis Chlotarii, Chilperici ex Fredegunde filii, natalibus dubitare videretur, regina accersitis inprimis regni prioribus, id est episcopis, etc., filii sui nativitatem fuisse legitimam sacramento approbavit. Minime itaque mirum cuiquam videri debet, si episcopi suis in urbibus privatorum causas cum adjunctis comitibus aliisque [Col. 0023C] officiariis judicarent, ut ex antiquis formulis aliisque veteribus passim monumentis, immo et ex Gregorio nostro certum est, cum ipsi de majoribus regni causis sententiam ferrent.

17. Neminem enim in suis regnis majorem episcopis agnoscebant reges nostri, quos Christi vicarios, et mysteriorum Dei dispensatores esse sciebant. Hinc primi in placitis adsidebant, eorumque nomina ante quoslibet alios recensebantur. Filios regum ipsi e sacro fonte suscipiebant: ad mensam regiam non raro etiam invitabantur, eorumque benedictionibus muniri reges ipsi flagitabant. Unde aliquando Chilpericus rex, ut olim Jacob ad angelum, se non dimissurum Gregorium nostrum asseruit, nisi prius ab eo benedictionem recepisset. Quae regum nostrorum religio [Col. 0023D] ac pietas eos movit, ut non solum priscas clericorum Ecclesiarumque immunitates, quae ab imperatoribus concessae fuerant, confirmarent, sed et ut novas etiam veteribus adjicerent. Remensis Ecclesia in qua fuerant in Christo generati, simul et beati Remigii eorumdem apostoli basilica, omni immunitate gaudebant, teste Frodoardo. Narrat Gregorius libro III Historiae, capite 25, ea omnia quae ab Arvernorum Ecclesiis fisco reddi consueverant, ipsis a Theodeberto rege indulta fuisse; quod Childebertus II, lib. X, capite 7, confirmasse memoratur. At Turonenses non modo clerici, sed et cives omnes, a quovis tributo erant liberi ob reverentiam sancti Martini. Si autem aliquando fiscalium ministrorum cupiditas, [Col. 0024A] aut alia quaevis ratio principibus contrarium suasisset, episcoporum monitionibus et intercessionibus cedebant. Rem paulo plus quam caeteri promoverat Chlotarius hujus nominis primus, qui, ut omnes Ecclesiae redituum suorum partem fisco persolverent, decreto sanciverat. At conniventibus regis voluntati, metu aut adulatione, caeteris episcopis, Injuriosus, Turonum antistes, rem adeo insolitam non ferens, insalutato rege abscessit: quo facto commotus rex, ductusque poenitentia, ut episcopus rediret rogavit; eumque, fracto propriis manibus edicto, laudatum muneribus honoravit, quod ei tam salubre consilium inspirasset. Quam vero in his servandis religiosi fuerint reges nostri, scribit Gregorius libro IX, capite 30; sed memoria aeterna dignum est Chariberti [Col. 0024B] regis factum, qui cum ab Eufronio episcopo monitus fuisset tributa a suis ministris apud Turones fuisse exacta, ingemuit, tum libris censuum incendio traditis, aureos quoque jam receptos Turonos remisit: veritus, ne quod officiales suo nomine etiam ipso inscio exegerant, in suum caput Dei et sancti Martini indignationem concitaret.

18. Quantum vero catholicae religionis professioni addicti semper fuerint reges nostri, ex eo maxime patet, quod uxores haeresi infectas ducere nunquam voluerint. Brunichildem Sigibertus uxorem habuit, Galesvintham Chilpericus ejus frater, ambas Athanagildi Wisigotthorum regis filias, et Ariana haeresi contaminatas: at neutra in thorum regis admissa est, quin prius haeresim suam ejurasset. E contrario [Col. 0024C] nostrorum regum filiae exteris regibus a catholica fide alienis in matrimonio collocatae, suam religionem inviolatam intemeratamque servaverunt: atque hoc primum praecipuumque matrimonialium pactorum fuit, ut suae religionis liberum exercitium reginae illae haberent: quod quidem pactum cum Amalaricus, qui Chlotildem Chlodovei magni filiam duxerat uxorem, violare tentasset, morte, quam ei Chlotildis fratres intulerunt, perfidiam suam eluit: illa vero in fide catholica constantissime perseveravit. Iisdem conditionibus Chlotsinda, Chlotarii I filia, Alboino Langobardorum regi, Ingundis Hermenigildo regi Wisigotthorum in Hispania, et Bertha Cantiorum in Anglia regi nupserunt; quae quidem reginae omnes, non solum catholicam fidem perseveranter coluerunt, [Col. 0024D] sed eam quoque viris suis inspirarunt, adeoque gentibus inter quas ipsae versabantur. Hortatur ea de re Nicetius, Trevirorum sanctissimus antistes, Chlotsindam in epistola, in appendice hic relata, ut scilicet non solum religionis suae integritatem virtutibus et vitae sanctimonia conservaret, verum etiam ut et veritatem ejus viro suo, Alboino regi, et omnibus Langobardis ipsi subjectis persuadere conaretur. Et quidem licet infructuosi fuerint Alboino Chlotsindae conatus, quae tamen ipsa tunc seminaverat, postea, ut quidem existimare licet, pullulaverunt, cum alterius reginae ex gente Francorum, testante nostro Gregorio, oriundae, Theodelindae scilicet, suasu Agilulfus cum gente sibi subdita fidei catholicae confessionem [Col. 0025A] amplexus est. Idem contigit apud Wisigotthos; seminavit Chlotildis, quae etiam sanguinis sui effusione fidei catholicae veritatem Amalarico regnante asseruit. Irrigavit Ingundis, cum Hermenegildus ejus conjux, Ariana haeresi ejurata, ad fidem catholicam accessit: at messis integra congregata fuit, cum Reccaredo rege tota Wisigotthorum gens catholicae Ecclesiae nomen dedit. Nec minus feliciores fuere Berthae in Anglia conatus, quae virum suum, primum quidem morum suavitate lenitum, ac postea sancti Augustini aliorumque monachorum a Gregorio Magno ex Italia missorum praedicationibus Christianum factum videre meruit. Atque ita, juxta Apostoli sententiam, viri infideles a mulieribus fidelibus sanctificati, Ecclesiam catholicam per totam fere Europam [Col. 0025B] amplificarunt. Jam quippe antea Burgundiones fidem catholicam amplexi fuerant, et id Francorum exemplo, ac Remigii eorum apostoli miraculorum fama inducti, quod ipse Avitus in collatione contra Arianos praesente Gundobaldo rege facta attestatur. Ut nulla superesset in toto Occidente provincia, quae Francis salutem suam non deberet, unde non immerito Gregorius, re multo magis quam nomine Magnus, lib. V, epistola 6, praeclarum hoc de Francorum regibus protulit effatum. Quanto caeteros homines regia dignitas antecedit, tanto caeterarum gentium regna regni Francorum culmen excellit.

19. Tanta autem erat et regum et regni in Romanum pontificem reverentia, ut licet, pro more tunc temporis recepto, episcopi omnes apostolici viri, [Col. 0025C] aut papae nuncuparentur; nemo tamen ex eis praeter Romanum pontificem, papa, id est omnium pater, absolute diceretur. Item sedis apostolicae nomine designabatur per excellentiam Romana Ecclesia, ut tum ex nostro Gregorio, tum ex variis conciliis illorum temporum constat. Atque inde, et quod plerique barbari haereseos tabe infecti essent, Romanorum nomine catholici, etiam ab ipsis haereticis, indicabantur.

20. Is itaque erat, referente Gregorio nostro, Galliarum status sub Chlodoveo Magno ejusque filiis ac nepotibus. Sed jam ex hoc ipso auctore inquirendum est, quaenam tunc temporis vigeret apud Francos Ecclesiae disciplina. Et primo quidem episcoporum electiones liberas et absolutas nemo est qui non dixerit, si vel leviter ejus aevi conciliorum canones percurrere [Col. 0025D] volet, quos etiam canones, ne debita eis deesse putetur auctoritas, a regibus comprobatos et firmatos passim legimus. Si tamen Gregorii Historiam aliaque ejus opera evolvamus, contrariam omnino his canonibus consuetudinem tunc temporis viguisse nonnullis videbitur, cum ibi legamus passim episcoporum successiones praecipiente rege tunc temporis factas fuisse. Hic, inquit, praeceptione regis in episcopi defuncti locum est substitutus: aut, Ille, defuncto episcopo a rege praeceptionem obtinens; aut alius, quod jam antea a rege mandatum obtinuisset, caeteris posthabitis, viduatae urbis episcopatum adeptus est. Quibus, aut sane similibus verbis cum utitur Gregorius, episcopos non libera civium aut cleri electione, [Col. 0026A] sed unica auctoritate regum fuisse institutos innuere videtur. Verum si Gregorii verba, resque ab eo narratas paulo accuratius perpendamus, eorum temporum disciplinam talem fuisse animadvertemus, quae ita regum auctoritati providerit, ut canonum ecclesiasticorum vigorem non convelleret. Et quidem cum tanta tunc esset, uti ex Gregorio observavimus, episcoporum in regno auctoritas et dignitas, nihil non magis rationi et aequitati consentaneum fuit, quam ut nemo sine regis consensu et auctoritate hunc gradum adipisceretur; sicut et ex altera parte, si quidem juxta eorum temporum disciplinam Ecclesiae viduatae electionis libertate gauderent, aequum etiam erat ut illae suis legitimis juribus fruerentur. Sic autem res agebatur. Defuncto episcopo, electio successoris statim [Col. 0026B] in ea fiebat civitate, quae erat pastore viduata; tum ille, in quem suffragia convenerant, aut aliquis ejus nomine, sive alii ab ipsa Ecclesia delecti deferebant ad regem electionis instrumenta, quae si legitima judicaret, nihilque in electione vitiosum adverteret, admittebat electionem; aut eam irritam reddebat, si forte cives in personam sibi aut regno suspectam consensissent. Rex, admissa electione, scribebat ad metropolitanum epistolam, qua ei ejusque comprovincialibus episcopis novum episcopum ordinandi potestatem faciebat. Haec omnia anno 549 paucis verbis expressere Patres Concilii V Aurelianensis canone 10. Cum voluntate regis, juxta electionem cleri ac plebis, sicut in antiquis canonibus tenetur scriptum, a metropolitano, vel quem in vice sua praemiserit, cum comprovincialibus [Col. 0026C] pontifex consecretur: quam regulam exsecutioni mandatam fuisse infinita propemodum Gregorii loca probant, in quibus instrumentum a civibus pro electione factum appellat consensum civium; regiunt vero diploma, praeceptum, aut praeceptionem, sive indiculum. Hanc vero praeceptionis vocem sic non intelligendam esse, ut electionem excludat, ex Gregorio nostro patet, qui post delatum ad regem consensum civium, suam praeceptionem eum dedisse passim commemorat. Quin etiam licet in regiis litteris seu praeceptione, nulla fieret electionis aut consensus praecedentis mentio, ut ex formulis Marculfi colligimus; illum tamen civium consensum re ipsa praecessisse non solum ex Gregorio, sed etiam ex sancti Desiderii Caturcensis vita discimus, in qua quidem Vita regiae [Col. 0026D] litterae referuntur ad episcopos, etc., datae simul cum indiculo ad Sulpicium metropolitanum: sed in indiculo rex ne verbum quidem habet de cleri vel plebis electione aut consensu, tametsi in suis litteris mox laudatis, hanc promotionem cum abbatum totiusque cleri consensione factam fuisse testatur.

21. Haud tamen diffitear electiones a clero et populo factas nonnunquam a regibus abrogatas fuisse, vel quod divisis inter se electorum suffragiis, unaquaeque pars cum suo electionis instrumento ad regem accessisset, vel quod electi persona regi displiceret. Nec etiam inficiari velim nonnullos quandoque, etiam non exspectata cleri aut populi electione, e palatio in locum defunctorum episcoporum a rege fuisse substitutos: [Col. 0027A] quos metropolitani, de eorum doctrina et probis moribus a rege ipso facti certiores, consecrabant; sed civium aut cleri consensus, cum illi primum in urbem suam adveniebant, rogabatur. Haec tamen consuetudo electionum libertatem multum labefactavit; quam conciliis ignotam, et sensim sine sensu introductam Chlotarius II in edictum confirmationis synodi V Parisiensis primus inseri curavit, anno 415, ut deinceps pro lege haberetur. Episcopo, inquit, decedente, in loco ipsius qui a metropolitano ordinari debet, cum provincialibus a clero et populo eligatur; et si persona condigna fuerit, per ordinationem principis ordinetur. Haec prima ordinationum regula, ut vidimus ex concilio V Aurelianensi, novam addit: vel certe si de palatio eligitur, per meritum personae et doctrinae ordinetur. [Col. 0027B] At haec nova consuetudo multorum in Ecclesia malorum occasio fuit, favendo ambitiosorum conatibus, maxime officialium regiorum, qui postea pinguiores episcopatus aucupati sunt: et statim ex laicis episcopi facti, Ecclesiae Gallicanae sanctitatem non mediocriter imminuerunt. Alii vero pecunia et muneribus, alii adulationibus, aut ministrorum regiorum quos corruperant officiis, praecepta regum adepti, Simoniacam, ut vocabant, haeresim introduxere; indeque tot canones adversus neophytos et Simoniacos illis temporibus in Gallicanis conciliis conditos legimus, qui tamen nunquam, sicut nec Romanorum pontificum, et potissimum Gregorii Magni, epistolae, tam nefariae pesti eradicandae pares fuere. Omitto singularia quaedam exempla, quae cum regulis contraria fuerint, in [Col. 0027C] legem transire non debent. Sic in longinquis quibusdam provinciis episcopi aliquot, dissimulante rege, aut prae minori aetate aut regni turbis non attendente, absque ejus venia consecrati fuerunt. Major fuit pontificum Aquitaniae II ausus, qui Eumerium, Santonensem episcopum, e solio deturbarunt, quod absque metropolitani consilio fuisset, praecipiente rege, consecratus: at cum id rescivisset Charibertus, Eumerium in sedem restitui imperavit, mulctatis, ut refert Gregorius, episcopis, qui tale facinus aggressi fuerant. Haud tamen adeo exarsit Charibertus in episcopos, quod Eumerii ordinationem examinare voluissent, id enim eis per canones licitum erat, sed quod illum jam diu cum auctoritate regis episcopatu pollentem, absque ejus judicio e sede dejecissent.

[Col. 0027D] 22. Translationes episcoporum ex una in alteram sedem nusquam in Gregorii libris reperire licet, nisi eorum, qui ex propriis urbibus haereticorum principum jussu expulsi, in Francorum regnum accedentes viduatis Ecclesiis praefecti fuere, quod semper approbavit Ecclesia. Coadjutores viventibus substituti nonnulli occurrunt, qui vel regum favore, vel alia quavis ex causa, cum spe ad aliquam Ecclesiam succedendi, ordinati fuerunt; at non vano, ut hodie fit, titulo, neque in ea ipsa Ecclesia, quam aliquando essent adepturi ordinabantur, sed quasi novi episcopatus erectione, in aliquo futurae suae dioeceseos castro sedebant, cum assignata sibi in vicinos aliquot vicos jurisdictione. Sic Mundericus apud Tornodorum [Col. 0028A] ordinatus est, Aventinus apud Castrodunum, Austrapius in Sellensi castro, etc. Coadjutorem tamen renuit ordinare Gregorius noster Burgundionem, Felicis Namnetensis episcopi nepotem, tum quod neophytus esset, tum quod sacri canones vetarent, ne quis episcopus alteri adhuc viventi substitueretur, ut ipse narrat libro VI, capite 5. Unde insolens omnino videri debet quod idem Gregorius refert de Theodoro et Proculo episcopis e Burgundia pulsis, qui Ecclesiam Turonicam simul rexisse dicuntur, post Licinii aut Leonis obitum: quare eos potius administratores quam episcopos Turonicos appellandos esse existimem. Nonnunquam tamen episcopi, etiam sanctissimi, aliquem e suo clero sibi successorem designarunt, quem sciebant ad id ministerium [Col. 0028B] prae caeteris idoneum esse. Ita Sacerdos, Lugdunensis antistes, morti proximus, Childebertum regem contestatus est, ut Nicetium sibi in sede Lugdunensi substitui curaret. Maurilio Caturcensis episcopus podagra afflictus, praevidens futuras graves circa suum successorem contentiones, ut sibi etiam viventi Ursicinus substitueretur, exoravit. Idem fecerat, ut mox dicebamus, Felix episcopus Namnetensis, confecto ea de re instrumento, quod comprovincialium episcoporum subscriptionibus roborari curaverat. Chorepiscopum, ne unum quidem, memorat Gregorius, nisi illi eo nomine donentur, qui, ut mox dicebamus, in castris ordinati fuerant. Nam Mundericus, quem in castro Tornodorensi sedisse diximus, ea specie, inquit Gregorius, ordinatus est, ut [Col. 0028C] dum sanctus Tetricus, qui tunc Lingonum episcopus erat, viveret, hic Tornodorense castrum, ut archipresbyter regeret, atque in eo commoraretur.

23. Ordinationes ad metropolitanos pertinebant, in propria cujusque provincia. Unde Gregorius libro IV Historiae, capite 35, quod in editis praecedentibus desiderabatur, narrans Aviti Arvernensis episcopi ordinationem, jussu Sigiberti regis Mettis factam, observat hac in re canonicum rigorem non fuisse servatum. Ipse tamen Gregorius Rhemis consecratus fuit ab Aegidio ejus urbis metropolitano, ut canit Fortunatus, nec alterutri unquam hoc factum vitio vertit. At cum idem Aegidius non solum ordinare episcopos, verum etiam et episcopatum instituere in Castro-Dunensi, quod in Carnotena dioecesi situm est, tentasset, [Col. 0028D] graviter ab episcopis concilii IV Parisiensis reprehensus fuit, quod rem adeo insolitam extra suae civitatis et provinciae terminos fuisset aggressus. Et merito, cum ne id quidem ipsi liceret ex apostolicae sedis vicariatu sedi suae beati Remigii temporibus concesso; si quidem ejusmodi privilegia nonnisi integris ac salvis metropolitanorum juribus concedebantur. Unde brevi cecidit illa Dunensis episcopatus erectio, quae contra canonum scita temerario ausu facta fuerat; stetit vero, hodieque perdurat Laudunensis Ecclesia a sancto Remigio instituta, quod eam in suae dioeceseos castro constituens, nemini irrogasset injuriam. Novum item episcopatum in castro Melodunensi constituere tentaverat rex Childebertus primus; [Col. 0029A] at reclamante Leone Senonum episcopo, ad cujus dioecesim locus ille pertinebat, res infecta fuit. Sic et periit Arisitensis episcopatus, quem Gotthi, detractis aliquot e dioecesi Ruthenensi, qui ipsis parebant, vicis, instituerant.

24. E laicali statu ad sacerdotium promoveri, nisi post emensos varios gradus, nunquam per canones licuit. Quam regulam, etsi frequenter violatam, secuti sunt tamen semper episcopi religiosiores. Hujus rei exemplum illustre de se ipso narrat Gregorius, loco jam a nobis superius laudato ex libro V Historiae, capite 15; cum enim Burgundio Felicis episcopi nepos ad eum accessisset, avunculi sui caeterorumque comprovincialium episcoporum consensu munitus, ut in episcopum consecraretur; respondit Gregorius: [Col. 0029B] Habemus scriptum in canonibus, non posse quemquam ad episcopatum accedere, nisi prius ecclesiasticos gradus regulariter sortiatur. Tum eum docuit quid ei faciendum esset, ut sese dignum exhiberet episcopali honore. Quibusnam vero gradibus ad tantam dignitatem canonice assequendam ascendendum foret, ab eodem Gregorio discimus ex libro IV, capite 6, ubi Cato presbyter se clericatus gradus canonica institutione sortitum fuisse his verbis exponit: Lector decem annis fui, in subdiaconatus officio quinque annis ministravi; diaconatui vero quindecim annis mancipatus fui, presbyterii honore jam viginti annis potior. Et quidem Nicetius, Lugdunensis postea episcopus, nonnisi aetate tricenaria presbyter ordinatus fuit. Verum id regulae exigebant: at contraria [Col. 0029C] plurimum fuit praxis et consuetudo, quam variae causae introduxerant. Ex his legitimae fuerunt, Ecclesiae necessitas, insignisve aliquot virorum sanctitas, quam illustria facta vel etiam miracula probabant. Improbata vero quorumdam episcoporum facilitas, ut exemplo Burgundionis non semel allato patet, cujus adhuc laici promotioni episcopi provinciae Lugdunensis III consenserant, sed quam Gregorius noster, canonum acerrimus vindex, sua auctoritate impedivit. Improbata quoque nonnullorum ambitio, qui regum auctoritate episcopatum consecuti, caeteris imperare conabantur, priusquam, ut ait Gregorius Magnus, obedire didicissent. Ejusmodi tamen aliquantis diebus in clericatu probatos fuisse crediderim, priusquam consecrarentur, ut de Badegesilo observat [Col. 0029D] Gregorius noster, qui tonsuratus, gradus quos clerici sortiuntur ascendens, post quadraginta dies Domnoli episcopi Cenomanensis defuncti successor evasit.

25. Ad concilia quod attinet, alia erant provincialia, unius scilicet provinciae episcoporum; alia totius nationis seu regni. Priora metropolitani quique statis temporibus juxta canonum prescripta congregabant: aliorum vero indictio ad regem pertinebat, quorum episcopi etiamsi forte diversorum regnorum erant, ex mutuo tamen regum omnium consensu facile cogebantur. In his de fidei rebus ac majoribus negotiis, aut certe de pace inter reges componenda agebatur: quae ex Gregorio discimus libro IX Historiae, capite 20, ubi cum Guntramnus rex synodum [Col. 0030A] ex universis Galliarum provinciis congregandam esse dixisset, reposuit Gregorius, qui tunc Childeberti regis legatus erat, inutilem videri tantae synodi celebrationem, cum nulla tunc esset exorta nova haeresis, nullumque immineret in fide periculum: sed sufficere, ut unusquisque metropolitanus juxta consuetudinem canonum cum sibi subjectis conveniret. Mapinius tamen Rhemorum antistes ad concilium Tullense a Theodebaldo rege convocatum ire renuit, quod rex evocationis causam ei non indicasset; unde conjicimus episcopos, saltem praecipuarum sedium, de negotiis quae in talibus conciliis tractanda erant, fieri debuisse certiores. Et quidem Mapinius ea occasione Nicetium Trevirensem reprehendit, quod potius ad regem, quam ad ipsum reprimendae quorumdam [Col. 0030B] malorum hominum proterviae causa recurrisset. Ejus epistolam dabimus in appendice cum Sigiberti regis alia epistola, qua Desiderio Caturcensi mandat, ut ne accedat ad synodum, quae seipso inconsulto fuerat indicta.

26. Caeterum ex his quae Guntramnus ad Gregorii verba superius laudata respondit, patet episcoporum causas ex iis fuisse, ob quas potissimum concilia totius nationis episcoporum congreganda essent. Illa, inquit, Dei causa exstat omnibus major, ut inquirere debeatis, cur Praetextatus episcopus gladio in ecclesia fuerit interemptus, tum de dissidiis episcoporum, et variis criminibus, quibus eorum nonnulli accusantur. Immo et reges ipsi causas episcoporum, quos sibi haud fideles fuisse existimabant, ad concilia referebant: ut [Col. 0030C] de eodem Praetextato patet, quem Chilpericus rex, veluti reum majestatis, in concilio Parisiensi accusavit. Et ipsemet noster Gregorius accusatus a Bladaste comite, quod adversus reginam Fredegundem malos rumores sparsisset, seipsum in concilio Brennacensi sacramento purgavit. Nec praetermittere licet egregium Childeberti II facinus, qui cum Aegidium Rhemorum antistitem, multorum quidem criminum reum, sed necdum in ulla synodo auditum, Mettas adduci jussisset, ab aliis episcopis increpitus, eum urbi suae restitui incolumem praecepit. Sed ille postea in episcoporum synodo apud Mettas majestatis laesae reus inventus, et episcopali sede privatus, a rege Argentoratum exsul mittitur. Jam vero adversus episcopos non quilibet viri admittebantur in testimonium; quare [Col. 0030D] cum inferioris ordinis nonnulli testes adversus Gregorium in synodo Brennacensi auditi fuissent, ea de re conquesti sunt episcopi. Ille vero cum testium relatione convinci non potuisset ullius criminis, resque manere videretur in ambiguo, dictis missis in tribus altaribus, sese ipse sacramento purgavit; quod tamen non sine injuria se fecisse professus est, cum id canonibus esset contrarium. Caeterum latae in istis conciliis sententiae si nollent damnati acquiescere, illis supererat ad apostolicam sedem confugium. Unde cum Sagittarius et Salonius episcopi sese injuria in concilio Lugdunensi exauctoratos fuisse conquesti essent, licentia prius a rege Guntramno obtenta, eum litteris ejus commendatitiis Romam petierunt, ubi a [Col. 0031A] Joanne pontifice auditi, ejusdem jussu sedibus suis restituti sunt, ut narrat Gregorius libro V Historiae, capite 21.

27. Colligimus autem ex ejusdem Gregorii et dictis et factis, quanta tunc esset in sacros canones Ecclesiae Gallicanae reverentia. Aegidius Rhemensis episcopus, nonnisi lectis Canonum sanctionibus, e solio suo deturbatus est, postquam reus conjurationis in regem inventus fuisset. Quanta vero animi magnitudine et constantia eorum auctoritatem adversus regem ipsum, et reginam ejus conjugem, tuitus fuerit Gregorius in causa Praetextati, nemo est qui nesciat, a quorum observatione nec minis, nec blanditiis, nec auro aut argento unquam dimoveri potuit. Unde si aliqua emergeret in rebus agendis difficultas, prolatis [Col. 0031B] canonum verbis eam elevandam esse censebat. Et quidem Bertegundis, quae relicto suo viro in monasterium Turonense confugerat, pervicaciam refutavit, canonem Nicaenum relegendo. Sic et Burgundionis postulationi respondit, qui Felici episcopo adhuc viventi in sedem Namnetensem subrogari efflagitabat. Codicem autem canonum, quo tunc Gallicana utebatur Ecclesia, alium a Dionysii Exigui collectione fuisse colligimus, tum ex canone Nicaeno, qui, ut a Gregorio laudatur, apud Dionysium non habetur, tum ex novo quaternione codici a Chilperico rege assuto contra Praetextatum. In eo enim quaternione canones quasi apostolicos, qui in codice Dionysii locum habent, exstitisse memorat Gregorius, qui proinde non habebantur in sincero codice [Col. 0031C] canonum Gallicanorum.

28. Dioecesim suam accurate visitabant tunc temporis episcopi, vicos et oppida suae ditioni subjecta circumeundo, uti ex compluribus Gregorii locis certum est. Plerique solebant statis temporibus in monasteria, seu in solitaria loca secedere, ut ibi oratione ac spiritualibus exercitiis recreati, inde ad curam animarum sibi commissarum vegetiores facti reverterentur; quod solemni pompa in aliquibus locis die dominicae coenae facere solebant. Licet vero omni tempore sancti illi episcopi Ecclesiis sibi commissis praesentes adesse studerent, id tamen summopere curabant, si aliqua calamitate plebes sibi commissae affligerentur. Hinc cum Albigam civitatem lues inguinaria devastaret, Salvius ejus Ecclesiae [Col. 0031D] tunc sanctissimus antistes, tanquam bonus pastor, inquit Gregorius, ab ea urbe nunquam recedere voluit. Theodorus vero Massiliensiam episcopus cum pestem gravissimam in sua urbe saevire accepisset absens, statim reversus ad sancti Victoris sepulcrum, orationibus ac vigiliis vacans, Dei misericordiam flectere conatus est.

29. Jam vero episcoporum ordinationi ac potestati potissimum commendatae erant Ecclesiae facultates, quae eorum nutu et auctoritate debebant distribui, unde et pauperum ac viduarum nutritores dicebantur: quare cum Gotthus quidam Ecclesiae Agathensis bona rapuisset, monuit eum Leo episcopus, ut ne res pauperum, quas, inquiebat, Deus nostrae ordinationi [Col. 0032A] commendavit, invaderet, si eorum nollet lacrymis enecari, cum illi de fructibus istis ali deberent. Hujus rei causa erant in ecclesiis catalogi, matriculas appellabant, in quibus inscripti pauperes ecclesiae bonis ac fidelium oblationibus alebantur. Aliis episcopi nonnunquam litteras manu sua subscriptas dabant, quibus incitati fideles eleemosynam petentibus facilius largirentur. Denique tanta erat omnium in episcopos, quos Spiritus sanctus posuit regere Ecclesiam Dei, reverentia, ut apud omnes receptum fuerit illud effatum, quia nec istud sine haeresi, inquit Gregorius lib. II, cap. 23, potest accipi, ut in ecclesia non obaudiatur sacerdoti, quo nomine hic et passim episcopum designat.

30. Ad archidiaconos autem spectabat rerum Ecclesiae [Col. 0032B] distributio, eorumque curae non solum pauperum sustentatio commissa erat, sed etiam clericorum, qui, in plerisque saltem ecclesiis, communem agebant vitam. Hoc est, ni fallor, quod mensam canonicorum appellat Gregorius, quam libro ultimo Historiae capite 30, n. 16, a Baudino apud Turonos institutam fuisse scribit, idque ex capite 9 Vitae patrum intelligitur, ubi cum Patroclus, qui tum Biturigibus residebat, ad convivium mensae canonicae cum reliquis clericis accedere negligeret, malens, dum caeteri corpus reficerent, ipse orationi ac sacrae lectioni operam dare, ab archidiacono graviter reprehensus est, admonitusque, ut aut cum reliquis fratribus cibum sumeret, aut certe discederet a loco; non enim rectum ille existimabat, ut unus cum his habere [Col. 0032C] victum dissimularet, cum quibus ecclesiasticum putaretur implere officium. Ex eodem libro patet archidiacono commissam fuisse instituendorum clericorum curam, eumque scholae praefectum fuisse; quod passim innuit Gregorius. Clericum tamen, quem Aetherius Lexoviensi scholae praefecerat, diaconum fuisse nusquam legimus. Verum archidiaconi, etsi scholis praefecti, quia multis curis distracti erant, juniores clericos per alios erudiri curabant.

31. Qui ecclesiis ruralibus, quas hodie parochias seu curas appellamus, praeficiebantur, ii dicebantur presbyteri, quos nonnunquam archipresbyteros a Gregorio dictos legimus, sive quod presbyteris vicinis, ut hodie fit, praeessent, sive quod in sua Ecclesia plures sub sua disciplina clericos haberent. Erant [Col. 0032D] tamen et alii minores clerici nonnullis Ecclesiis praepositi, cujusmodi fuit Cautinus, postea Arvernorum episcopus, qui in libro de Gloria confessorum, capite 30, dicitur in suo diaconatu Iciodorensem Ecclesiam rexisse. Urbanus vero diaconus sancti Juliani Brivatensis martyrarius factus est. Immo libro I de Gloria Martyrum, capite 66, memorat Gregorius parvulum oratorium, sancto Patroclo apud Trecas consecratum, cui unus tantum clericus, quem paulo post appellat lectorem, serviebat. Occurrunt etiam apud eumdem auctorem, qui aut soli, aut certe pauci omnino in locis sacris degebant, de quibus fusius agere non vacat.

32. Clerici autem, saltem minores, non erant necessario [Col. 0033A] a propriis episcopis huic officio destinandi. Nonnulli enim pro temporum aut locorum opportunitate, a quovis episcopo aut abbate, juxta suum aut parentum votum, ad clericatum admittebantur: quo pacto Gregorius, ut ipsemet narrat, Winnocum recens e Britannia in suam dioecesim advectum, presbyterum ordinavit, ut illum apud se retineret. Qui enim semel in quavis Ecclesia ordinati erant, ad aliam transire non poterant, immo nec aliquanto diutius in aliena dioecesi immorari, absque venia episcopi, qui ipsos ordinaverat: unde cum Theodulfus, qui Parisiis diaconus ordinatus fuerat, Andegavum transmigrasset, a Ragnemodo Parisiensi episcopo, ut narrat Gregorius libro X Historiae, capite 14, saepius excommunicatus est, quod ad Ecclesiam in [Col. 0033B] qua diaconus ordinatus fuerat redire differret. Abbates etiam in suis monasteriis clericos instituebant, uti Gregorius passim, potissimum in miraculorum libris attestatur. Inde consuetudo profluxerat, ut monachi ac clerici nomen promiscue monachis tribueretur: quod fuse probat vir eruditus Ludovicus Thomassinus. Et quidem ordinandi, etiam ad sacerdotium, in monasteriis erudiebantur, ut exemplo Merovei Chilperici regis filii constat, qui in Aninsulensi monasterio positus est sacerdotali regula erudiendus.

33. Clericatus fuit saepius opportunum adversus imminentem necem asylum, maxime principibus viris, quos, ne turbas commoverent, suspectos reges habebant. Certe Chararicus rex, cum filio suo a [Col. 0033C] Chlodoveo captus, non aliter mortis periculum evasit; quare eam subire ambo postea coacti fuerunt, cum clericatu contempto ad saecularem statum voluerunt reverti. Hinc est quod Chlodoaldum Chlodomeris filium ultra ad necem ipsius patrui non quaesiere, cum sibi ipsi capillis incisis, presbyter fuisset ordinatus. Nec aliud certe iidem illi reges a Chlotilde exegerant, quam ut nepotes suos clericos fieri pateretur, si eos morti ereptos cuperet. Nemo vero existimet, hujusmodi homines invitos ac reclamantes ab episcopis ordinatos fuisse: id quippe nunquam admisit Ecclesia: immo, ut scite observavit Thomassinus, volentes et vehementissime volentes ordinabantur, certi quod nulla sibi superesset alia propriae vitae in tuto ponendae via. Et quidem nonnulli [Col. 0033D] passim occurrunt sic ordinati, qui reliquo vitae suae tempore ita piis exercitiis operam dederunt, ut tandem in sanctorum numerum meruerint referri; licet et alios fuisse fateamur, qui postmodum libertatem pristinam adepti, proposito abjecto, ad nuptias convolarunt, aut certe ad proprias uxores reversi sunt: quippe qui per vim ordinati nullis continentiae legibus se obnoxios esse causabantur. At id nunquam impune tulit Ecclesia, quae variis canonibus ejusmodi temeritatem proscripsit. Hoc crimen apostasiam appellat noster Gregorius libro IV Historiae, capite 4, ubi Macliavi. Brittonum comitis facinus enarrat, qui cum in extremis angustiis positus ordinatus fuisset episcopus Venetensis, et postea mortuo [Col. 0034A] Chanaone, suam uxorem recepisset, a caeteris episcopis excommunicatus est. Memorat passim Gregorius episcopos, qui ante suam ordinationem uxorati fuerant: at statim subjungit, eos ab invicem juxta canonum praescripta fuisse sequestratos: quod ordinem institutionis catholicae appellat in libro de Gloria confessorum, capite 78, ut hunc morem non in una solum aut in altera regione, sed ubique in tota Ecclesia catholica uniformiter servatum fuisse ostenderet. Unde maximum apud populos scandalum oriebatur, si episcopus etiam cum uxore propria commercium aliquod habuisse putaretur. Habebat Aetherius episcopus Lexoviensis circa lectum suum multos lectulos clericorum, ut dubio procul essent ejus continentiae testes. Et quidem episcopi decumbebant [Col. 0034B] in domibus, quas Gregorius vulgo domos Ecclesiae aut ecclesiasticas vocat, quae juxta ecclesiam sitae erant, ut facilior esset episcopis et clericis ad ecclesiam aditus. Rarius vero mulieribus ad hujusmodi domos permittebatur accessus, et quidem in Ecclesia Lugdunensi consuetudo fuerat jam a longo tempore observata, ut mulier ecclesiae domum non ingrederetur; quod interdictum cum violasset Prisci episcopi uxor, divinitus punita est, ut discimus ex libro IV Gregorii Historiae, capite 36, quod in praecedentibus editionibus desideratum ex codice Casinensi supplevimus

34. Caeterum non minus vestibus ac externa corporis specie, quam moribus clerici a saecularibus viris tunc temporis distinguebantur. Meroveus quippe [Col. 0034C] a patre Chilperico aliquandiu sub custodia detentus, postmodum tonsuratus, mutataque veste qua clericis uti mos est, inquit Gregorius noster lib. V, cap. 14, presbyter est ordinatus: unde postea cum clericatu abjecto aufugisset, saeculari veste indutus fuisse dicitur. Alio in loco sanctus Martinus nigra veste indutus cuidam apparuisse dicitur. Clericos vero, sicut et monachos, tunc temporis tonsos fuisse nemo est qui inficiari velit; at coronae quam illi deferebant, prinam notionem Gregorio nostro deberi censet Ludovicus Thomassinus, qui clericos antea quidem tonsos fuisse fatetur, non vero capillorum corona insignitos. Locus Gregorii habetur in Vitis Patrum, capite 17, ubi narrat Nicetium, postea Trevirensem episcopum, ex matris alvo processisse cum pilis ita in capite ejus [Col. 0034D] ordinatis, ut putares ab eisdem coronam clerici fuisse signatam.

35. Monasticus ordo jam tempore Gregorii ita erat clericatui conjunctus, ut idem fuerit monachum esse ac clericum, quod fuse, et pro suo more erudite, probat Ludovicus Thomassinus; et quidem, ut passim suis locis observamus, quos Gregorius appellat clericos initio capitis, eosdem postea monachos nuncupat. Nec mirum, cum illis temporibus, et jam multo antea, monachi clericalibus omnibus officiis perfungerentur, praecipuamque divinorum officiorum celebrationi operam impenderent; immo et abbates, ut modo dicebamus, clericos ordinabant, et cum aliquid solemniter [Col. 0035A] in Ecclesia agendum occurrebat, statim episcopi, ut passim memorat Gregorius, suae dioecesis abbates et presbyteros convocabant. Tanti vero faciebant monachos sanctissimi quique illorum temporum episcopi, ut vix eorum quisquam occurrat, qui monasterium aliquod non instituerit. Gregorius in itinere constitutus ad monasteria solebat divertere, ut monachorum ibi viventium sancta conversatione frueretur, et praecedentium egregias actiones edisceret; indeque hausit tot illustria sanctorum virorum praeclara facta, quae tum in libris de Gloria confessorum, tum in Patrum Vitis postea publicavit; nec Historia gentis nostrae indignum putavit sanctorum monachorum obitus et miracula inserere, queis lectorum animi et hac rerum gestarum varietate recrearentur, [Col. 0035B] et hujusmodi narrationibus incitarentur ad imitanda eorum virtutum exempla.

36. Nec minor erat monachorum adversus episcopos reverentia et obedientia, quod vel ex uno Ulfilaici monachi exemplo confirmari potest, qui, uti narrat Gregorius libro VIII Historiae, capite 15, episcopis jubentibus ut a columna, cui Stylitarum exemplo insidebat, descenderet, statim obedivit, quia, inquiebat, sacerdotes non obaudire crimen est; et maluit vitam communem cum caeteris monachis ducere, quam ad perfectionem tendere contrarius existens jussionibus sacerdotum. An vero quaedam monasteria tunc essent ab episcoporum regimine immunia, nusquam explicat Gregorius. Ex eo tamen discimus, in iis monasteriis quae sub regis tuitione erant, episcopos [Col. 0035C] nihil potestatis habuisse, absque speciali principis mandato. Etenim cum Maroveus Pictonum episcopus curam monasterii sanctae Radegundis, in sua ipsius urbe constructi, suscipere renuisset, nec voluisset sanctae Crucis translationem facere, quod ab eo enixis precibus efflagitabatur, Radegundis adiit regem Sigibertum, qui hanc curam Eufronio Turonensi episcopo demandavit. Cumque monasterium sub regis tuitione fuisset positum, nonnisi obtenta speciali a Childeberto praeceptione, illud, sicut caetera suae dioeceseos monasteria, episcopo Pictavensi regulariter gubernare licuit, ut habet Gregorius lib. IX Historiae, capite 40. Et quidem defuncta Radegunde, cum ab urbe Maroveus episcopus abesset, Gregorius, qui praesens aderat, vix adduci potuit, ut exsequias [Col. 0035D] ejus curaret, quod monasterii coemeterium nondum sacerdotali benedictione sacratum fuisset, vixque efflagitantibus omnibus qui aderant, praesumpsit ex caritate fratris sui altaris consecrationem, ita tamen ut corpus in coemeterio humo non texerit, id episcopo loci reservans.

37. Abbates et abbatissae communibus monachorum sive monialium votis eligebantur, sed ab episcopis benedictionem debebant accipere. Vestes autem sanctimonialium alias a saecularium vestimentis fuisse vel ex eo convincimur, quod Gregorius passim, earum, sicut et monachorum, conversionem memorando, utrosque veste mutata ad monasteria convolasse scribat. An vero virgines omnes sacrae tonsae omnino [Col. 0036A] fuerint, non usquequaque liquet. Certe narrans Gregorius viros a Chrodielde ejusque sequacibus in monasterium sanctae Crucis immissos, qui abbatissam per vim e loco sacro raperent, ait in Justinam praepositam incurrisse, quam a capite solutam caesarie a sicariis illis raptam fuisse affirmat. Aliis etiam illorum temporum monumentis confirmari posset virgines sacras tunc capillos servasse; at non desunt etiam quae contrariam sententiam suadent. Qua de re consuli potest Hugo Menardus in observationibus ad sacramentarium Gregorianum, aut certe Mabillonius in notis ad Vitam sanctae Gertrudis Nivialensis abbatissae, quae habetur in saeculo XI Benedictino, ubi agitur quoque de sacrarum virginum mitrellis, quibus successisse videntur ea linteamina, quae Gregorius [Col. 0036B] Justinam in capite habuisse commemorat. Caeterum Papula virgo, in libro de Gloria confessorum, capite 16, saeculo valedicens comam sibi totondit, sed ut virum simularet. Monachos quippe comam non nutrivisse certum est, inter quos sub virili habitu Papula reliquum suae vitae tempus exegit. Sanctimoniales a laicis distinctas fuisse, vel ex uno Gregorii loco intelligimus, ubi Radegundis se a laicalibus vinculis absolutam profitetur ad religionis normam transiisse. Ubi etiam patet religionis vocabulo monasticum ordinem jam tunc designatum fuisse; quod multis aliis locis probari facile posset. Hinc religiosi et religiosae nomina profluxerunt. Sanctimoniales quoque frequenter appellat Gregorius sacras virgines quae in monasteriis conversabantur. Quemadmodum [Col. 0036C] vero in sanctimonialium coenobia ingressus viris interdictus erat, sic et a virorum monasteriis arcebantur mulieres, quibus ne quidem in ecclesiam patebat aditus in plerisque monasteriis; quod de Condatescensi ex vita sancti Romani, id est capite I de Vitis Patrum, manifestum est. At licet monachis, qui reclusi non erant, extra monasteria liceret exire, id adeo districte monialibus sanctae Crucis Pictavensis ex praescripto Regulae sancti Caesarii erat vetitum, ut ne quidem ad sepeliendum beatae Radegundis corpus coemeterium adire eis licitum fuerit. Id ex Gregorio discimus in libro de Gloria Confessorum, capite 106, ubi exsequias beatae Reginae describens, clericos repraesentat funus psallendo deducentes, quod moniales e fenestris et muri propugnaculis, lamentando et [Col. 0036D] flendo, nonnisi oculis et fletibus, prosequebantur. Plures vero in monasteriis virorum Regulas simul viguisse ex capite 29 libri X colligimus, ubi in coenobio Atanensi non modo Cassiani, sed et Basilii et reliquorum abbatum, qui monasterialem vitam instituerunt, regulas invaluisse scribit Gregorius.

38. Porro licet nemo non fateatur praecipuam semper clericorum et monachorum occupationem fuisse, orationis ac sacrarum Scripturarum studium, non defuere tamen qui consuetudinem hanc statis horis officium, ut vocant, divinum publice aut privatim recitandi, non adeo antiquam fuisse crediderint. Verum ejus originem ad ipsa Ecclesiae Gallicanae primordia revocat noster Gregorius libro I Historiae, [Col. 0037A] capite 29, ubi de sancto quodam viro, qui Biturigum Ecclesiam instituisse paulo post Decii tempora dicitur, ait: Clerici ab eo ordinati ritum psallendi suscipiunt, et qualiter ecclesiam construant, vel omnipotenti Deo solemnia celebrare debeant imbuuntur. Data Ecclesiae pace Officia divina publice in ecclesiis celebrata fuisse quis inficietur? Idem factum est in monasteriis, non solum majoribus, sed et in illis quoque, in quibus pauci numero monachi conversabantur, ut ex variis Gregorii locis certum est, ubi quotidianum istud pensum psallentium, aliquando vero officium dominicum appellat. Vigilias nocturnas, tum a se, tum ab aliis celebratas frequenter commemorat, a quibus etiam Matutinum seu Laudes, ut jam loquimur, aliquo temporis intervallo distinctas fuisse, vel [Col. 0037B] ex uno libri I de Miraculis sancti Martini, capite 33, loco intelligimus. Ibi enim post vigilias in ecclesia transactas, signo ad matutinas commoto se recessisse profitetur. Iidem matutinorum officium mane, et hoc loco et capite II libri secundi, celebrari solitum fuisse insinuat, id est albescente coelo, ut loquitur in Vita sancti Galli inter Vitas Patrum, capite 6, ex qua item Vita discimus, eosdem ferme psalmos, quos hodie ad Laudes canimus, jam tunc temporis eadem hora dictos fuisse. Cum enim vir sanctus morti proximus quid in ecclesia caneretur interrogasset, responsum est ei, clericos benedictiones psallere; tum ille, psalmo quinquagesimo, et benedictione decantata, et alleluiatico cum capitello expleto, consummavit matutinos. Caeterum vigilias nocturnas quandoque a [Col. 0037C] Gregorio etiam matutinas appellatas fuisse inficiari nolim. Nam capite 23 libri III de Miraculis sancti Martini, signum horis matutinis motum, et vigilias a populo celebratas fuisse perhibet. Tertiam et Sextam in ecclesia Turonensi ab Injurioso episcopo institutas fuisse dicit libro X, capite ultimo Historiae; cursum horae Tertiae appellat, capite 96 libri de Gloria Confessorum. Vesperarum vero, quas nonnulli ejus aevi auctores Lucernarium nuncupabant, meminit in libro de Miraculis sancti Juliani, cap. 20, ubi historiam commemorat furis cujusdam, qui post gratiam vespertinam discedente populo in basilica remansit, ut latitaret. Nox adveniens jam mundum operiebat tenebris, cum clerici sancti Petri Burdigalae accesserunt in ecclesiam, atque dictis psalmorum capitulis [Col. 0037D] recesserunt. De aliis horis nulla peculiaris apud hunc auctorem occurrit mentio, sed omnes passim generali cursus divini nomine comprehendit. Alternis autem choris in ecclesia fuisse persolutas perhibet in libro de Gloria Confessorum, capite 47.

39. Plenam, uti conjicere licet, et integram haberemus cursus Ecclesiae Gallicanae notitiam, si ad nos usque pervenisset tractatus, quem de eo argumento scripserat noster Gregorius. Auctor est Walafridus Strabo, de Rebus ecclesiasticis, capite 25, psalmos secundum emendationem, quam Hieronymus pater de LXX editione composuit, a Gregorio Turonensi episcopo e partibus Romanis mutuatam, in Galliarum Ecclesias invectos fuisse. At quod ab unico Strabone [Col. 0038A] scriptum fuit, in dubium Petrus Pithoeus revocavit: omnino autem negat Mabillonius noster in Tractatu de cursu Gallicano, ob in potissimum, quod ipse Gregorius aliam versionem constanter laudaverit, et quidem in Historiae libris, quos ultimos conscripsit, et ubi passim complures psalmorum locos adduxit, qui in officio ecclesiastico legebantur. Idipsum confirmat ejusdem Gregorii praefatio in psalmos, cujus fragmentum huic editioni accessit, in qua tituli psalmorum, quos exponendos suscipit Gregorius, omnes sunt juxta Septuaginta Interpretum editionem. Caeterum officium divinum tunc vernacula lingua celebratum non fuisse ex Vitis Patrum, capite 12, colligimus, ubi de Brachione, qui sese ad conversionem Aemiliano subjecerat, dicitur nesciisse quod caneret, [Col. 0038B] quia litteras ignorabat, id est linguam Latinam.

40. Quantum vero solliciti essent ad haec officia statis horis etiam privatim persolvenda, quando cum caeteris adesse non licebat, ecclesiastici omnium ordinum viri, ex variis Gregorii locis et exemplis ostendemus. Ipse enim Gregorius Parisiis agens, prope sancti Juliani ecclesiam morabatur, quam nocte media frequentabat, ut suum expleret cursum. Sic et Gregorius Lingonensium antistes Divione domum habebat baptisterio adhaerentem, in quo multorum habebantur sanctorum reliquiae, quem locum sacrum singulis noctibus adibat, indeque impleto cursu ad lectum revertebatur. Memoria prorsus et laude digna est beatissimi Germani Parisiorum antistitis in ejusmodi officiis persolvendis sollicitudo, qui in ipsis [Col. 0038C] itineribus equitans, si aliter non posset, cursum nudo capite, ut habet Fortunatus in ejus Vita, recitabat etiamsi nix aut imber urgeret. Gallus vero Arvernorum episcopus morti proximus interrogans, ut mox dicebamus, quodnam officium in ecclesia caneretur, cum responsum esset benedictiones a clericis absolvi, idem ipse recitavit officium; et consummato matutinali cursu defunctus est. Non enim existimabant sancti illi viri licitam eis esse divini officii omissionem. Certe cum Portianus, cujus Vitam habet Gregorius inter Vitas Patrum, capite 5, ab optimate quodam in aula Theoderici regis urgeretur, ut pauxillum vini degustaret, id renuit sanctissimus abbas, eo potissimum, quod necdum Domino debitam psalmorum decantationem exsolvisset. Alias vero laudatur [Col. 0038D] presbyter quidam, qui juxta sacerdotum morem nocte a suo stratu consurgens orationem faciebat. Denique, non enim omnia in hanc rem Gregorii loca proferre vacat, Salonius et Sagittarius episcopi, ob sua scelera famosi, graviter a Gregorio reprehenduntur libro V, capite 21, quod nulla prorsus apud eos de Deo mentio esset, nullusque omnino cursus memoriae haberetur. Haec de clericorum obligationibus. At laici, quamvis ejusmodi onere exempti essent, officiis tamen divinis, et potissimum nocturnis vigiliis aderant, diebus saltem dominicis et festivis. Unde in libro de sancti Juliani virtutibus Fedamia objurgatur, quod caeteris excubias nocturnas celebrantibus, ipsa sola somno dedita lecto decumberet. In [Col. 0039A] ejusmodi autem solemniis convivia parabantur clericis, et pauperibus in matricula seu catalogo descriptis, immo et aliquando viris illustribus, potissimum in majoribus Ecclesiis, in quibus celebrabat episcopus, quae convivia in domo ecclesiae facta fuisse non semel Gregorius testatur.

41. Haud minus utilis est Gregorius noster in deprehendendo liturgiae Gallicanae ritu, quam in exponendis cursus divini partibus. Deperditum quidem non possumus non dolere librum illum de Missis a sancto Apollinari Sidonio compositis, cui praefationem adjunxerat noster Gregorius, ut ipse attestatur libro II Historiae, capite 22, cum exinde totam liturgiae nostrae seriem didicissemus. Ex hoc autem Gregorii loco refutatur eorum sententia, qui Gallicanam [Col. 0039B] liturgiam ex Mozarabum ritu mutuatam fuisse scripserunt, quod patet ex aliis passim Gregorii testimoniis, quibus certum est multo ante sanctum Isidorum Hispalensem episcopum, quem ferunt Mozarabici ritus auctorem, Gallicanam liturgiam ordinatam fuisse. Sufficiat hic unum promere, ex libro scilicet de Vitis Patrum, capite 17, ubi Gregorius, loquens de lectionibus quae inter Missarum solemnia, praesente Theodeberto rege, recitatae fuerant, sic habet: Lectis lectionibus, quas canon sanxit antiquus. Antiquus itaque jam tunc erat ille ritus Missas in Ecclesia Gallicana celebrandi, antequam Isidorus Hispalensem thronum subiret. Et haec fuit constans patrum nostrorum traditio, quam saeculo nono confirmavit Hilduinus, abbas Sancti Dionysii, ad Ludovicum [Col. 0039C] Pium scribens, qui peculiarem Missae ordinem more Gallico ab initio receptae fidei in his Galliarum partibus adhibitum fuisse asserit. Qualis vero fuerit ille ordo, intelligere licet ex antiquis liturgiis a VV. Cl. Josepho Thomaso presbytero regulari, et nostro Mabillonio editis, quas ex plurimis Gregorii nostri testimoniis, aliisque veteribus monumentis, et invictis argumentis, vere Gallicanas fuisse deprehenderunt. Quaenam autem fuerint liturgiae partes, aut quis eam celebrandi ritus, ex Gregorii scriptis expendendum est.

42. Tres lectiones ex variis sacrae Scripturae libris initio Missae lectas fuisse discimus potissimum ex libro IV Historiae, capite 16, quarum prior ex Prophetis, altera ex canonicis Epistolis, ac demum [Col. 0039D] tertia ex Evangelio peti solebant. Prophetiam ipsemet Palladius episcopus celebrans legebat, cum a Guntramno rege, qui praesens aderat, vetitus est Missam ulterius prosequi. Martyrum passiones et Confessorum vitas quandoque inter Missarum solemnia lectas fuisse non semel innuit Gregorius, at nusquam satis diserte exprimit quo tempore ista lectio fieret. Hanc tamen primae lectionis loco factam fuisse colligimus ex lectionario Gallicano Luxoviensi, quod a Mabillonio editum est, ubi in festo sanctorum Petri et Pauli, omissa prophetia, apostolorum passio legenda proponitur. Id aperte patet ex sacramentario Bobiensi, ab eodem Mabillonio, tomo I Musei Italici edito, ubi in Missis de tempore tres ubique lectiones, [Col. 0040A] in natalitiis autem sanctorum duae solummodo referuntur, quod scilicet, ut quidem conjicimus, loco primae lectionis ejusmodi sanctorum vitae ex alio codice legerentur. Idem innuit ipse Gregorius in capite 86 libri de Gloria Martyrum, ubi habet: Lecta passione, sancti Polycarpi, cujus festum celebrabatur, cum reliquis lectionibus, quas canon sacerdotalis invexit, tempus ad sacrificium offerendum advenit. Ejusmodi sanctorum Acta a lectore recitata fuisse testatur Gregorius libro II de Miraculis sancti Martini cap. 49, quo nomine clericum ad id specialiter ordinatum intelligendum esse inficiari nolim, quanquam et ab aliis clericis majoribus legi potuissent. Meminit idem Gregorius libro VIII, cap. 3, psalmi-responsorii, qui a diacono in Missa coram [Col. 0040B] rege cantatus fuerat. Quod inter duas lectiones factum fuisse non dubitamus, eo tempore quo hodie graduale concini solet. His peractis, diaconus lecturus Evangelium solemniter procedebat, uti refertur libro VIII, capite 4, atque ei Evangelii lectionem annuntianti, plebs omnis gloriam Deo referens respondebat, iisdem fortasse verbis, quibus hodieque utimur. Nam Guntramnus apud Gregorium loco laudato narrat, eamdem fuisse populi responsionem diacono evangelicam lectionem pronuntianti, ac homini qui Sigiberto regi natum ei fuisse filium nuntiaverat. Unde factum est, inquit, ut omnis populus in utraque annuntiatione proclamaret pariter: Gloria Deo omnipotenti.

43. Absolutis lectionibus, diaconus populo silentium [Col. 0040C] indicebat, ut Missae auscultarentur, ex Gregorii libro VII, capite 8, tumque celebrans de praesenti solemnitate astantes brevi erudiebat, atque hac monitione facta subjungebat orationem seu collectam, quae vulgo Missa in veteri sacramentario Bobiensi appellatur. Hujus porro occasione silentii accepta, ut ibidem Gregorius narrat, Guntramnus rex astantes aliquando contestatus est, ne a quoquam, ut fratribus suis contigerat, interficeretur; et statim omnis populus pro regis incolumitate ad Dominum orationem fudit.

44. Post lectiones cum sacrificii offerendi, inquit Gregorius libro I de Gloria Martyrum, capite 86, tempus advenisset, diaconus turrim in qua corporis dominici mysterium continebatur, attulit, ex sacrario, [Col. 0040D] uti mihi videtur. Oblatio panis et vini fiebat a populo; munera vero post oblationem super altare deposita, palla seu pallio tegebantur, quod ita amplum esse debebat, ut altarium simul et oblationes contegere posset. Pallium sericum appellat Gregorius libro VII, capite 22; coopertorium vero Sarmaticum in Vita sancti Nicetii Lugdunensis ad id oblatum fuisse dicitur: sed illud recipi vetuit sanctus antistes, quod non esset sufficiens ad cooperiendum altare simul cum muneribus sacris; et ita rarum, ut eo non satis tegeretur corporis et sanguinis dominici mysterium. Diversum autem ab his pallium erat, quo extra Missarum solemnia altare coopertum fuisse discimus ex libro X, capite 15, ubi Justina palla altaris [Col. 0041A] operta memoratur, eo tempore quo homines furibundi, Pictavense ingressi monasterium, abbatissam rapere conabantur. Porro Gregorii locum, quem mox laudavimus, paulo aliter exhibent editi, ubi pro mysterium, vox ministerium habetur, quasi in ea turre quae a diacono afferri solebat, nihil aliud fuisset, quam vasa et alia ad celebrandam Missam necessaria. Sed nostram lectionem alteri praeferendam esse suadet, praeter argumenta quae in notis ad hunc locum protulimus, omnium omnino manuscriptorum codicum auctoritas. Et quidem aptissima est ad illustrandum concilii primi Arausicani canonem 22, qui adeo virorum eruditorum ingenia torsit. Cum enim ibi praecipitur, cum capsa et calicem esse offerendum, et admixtione Eucharistiae consecrandum, nihil [Col. 0041B] aliud voluere Patres, quam ut post oblatam Deo capsam, in qua panis, et calicem in quo vinum continebatur, in calicem immittatur particula Eucharistiae ex sacrario in turri allatae, ut exponit noster Mabillonius in Commentario ad Ordinem Romanum, parag. 20.

45. Facta itaque panis et vini oblatione, qui erant ab Ecclesiae communione segregati egredi cogebantur. Cum nempe Theodebertus rex apud Treviros in ecclesiam accessisset, in Vitis Patrum, capite 17, Nicetius urbis illius episcopus, qui sacra faciebat, post lectas sacras lectiones, oblataque munera super altare Dei, regem interpellavit, professus se Missarum solemnia non consummaturum, nisi excommunicati, quos in suo comitatu habebat, prius ab [Col. 0041C] ecclesia recederent. Cautinus tamen episcopus Arvernorum libro X Historiae, cap. 8, Eulalio excommunicato permisit cum caeteris spectare Missarum solemnia. At illi, quos Nicetius expelli volebat, in sui. criminibus contumaces erant; Eulalius vero pedibus episcopi obvolutus protestabatur se inauditum et immeritum a communione suspensum fuisse: unde et postea communionem recepit, reservata Dei judicio criminis occulti punitione, si vere, ut rumor erat, ipsum admisisset. Narrat Gregorius libro II de Miraculis sancti Martini, populum omnem, viso miraculo quod a sancto antistite patratum fuerat, erupisse in voces, cecinisseque hymnum Gloria in excelsis Deo, sed cum jam tunc munera sacra super altare deposita essent, nihil inde fortasse colligi potest, nisi hunc [Col. 0041D] hymnum ob insolitum hunc favorem, a populo extra morem consuetum tunc cantatum fuisse. Nam simili gaudio perfusus Eberegisilus Coloniensis pontifex, invento sancti Mallosi corpore, emittens vocem magnam, Gloria in excelsis Deo secum omnem clerum pariter psallere fecit; ut ipse Gregorius scribit libro I de Gloria Martyrum, capite 63.

46. Contestationem memorat Gregorius libro II de Miraculis sancti Martini, capite 14, in qua beati confessoris virtutum enarratio continebatur, respondetque hodiernae nostrae praefationi. Hinc eam a se, episcopo scilicet celebrante, cantatam fuisse testatur, qua expedita omnis populus Sanctus in laudem Domini proclamavit, uti hodieque fieri solet. Ejusdem hymni [Col. 0042A] meminit in Vitis Patrum, capite 16, ubi etiam refert sanctum munus signo crucis superposito benedictum fuisse, idque juxta morem catholicum. Quibus extremis verbis innuit Ecclesiam catholicam per totum orbem terrarum diffusam, hanc signo crucis edito benedictionem in Eucharistiae consecratione adhibuisse. Unde licet in aliis ritibus Ecclesiae peculiares a se invicem nonnunquam discreparent, in ipsa tamen actione consecrationis, sicut in verbis Christi Domini recitandis, sic et in benedictionis modo erat ubique uniformitas. Verba sacra laudat in libro I de Gloria Martyrum, capite 87, ibique meminit confracti corporis Dominici ante communionem. Dominicam orationem ad Missas decantatam fuisse habemus in Vitis Patrum, capite 16, quam ab omnibus, etiam mulieribus, [Col. 0042B] itidem decantatam fuisse colligimus ex lib. II de Miraculis sancti Martini, cap. 30; qua in re Gallicana Ecclesia, ut observavit Mabillonius, cum Graeca conveniens, a Romano ritu discrepabat. Etenim, uti discimus ex epistola 67 Gregorii Magni, libro VII Indict. 11, quae est ad Joannem episcopum Syracusanum, Dominica oratio apud Graecos ab omni populo, in Ecclesia vero Romana a solo sacerdote dicebatur.

47. Confracto autem Dominici corporis sacramento, ut loquitur Gregorius noster libro I de Gloria Martyrum, capite 87, sacerdos ipse Eucharistiam sumebat, et aliis distribuebat ad edendum. Quo in loco innuere videretur, et sacerdotem ipsum et omnes astantes ex eadem hostia communicasse, nisi certum esset singulos fideles, aut certe quamplurimos, oblationem [Col. 0042C] suam ad altare deferre fuisse solitos, ex qua postea communicabant. Censebantur solemnia Missarum consummata, priusquam communio, saltem laicis, distribueretur, ut ex nonnullis Gregorii locis facile colligitur. Certe Guntramnus rex, libro IX Historiae, capite 3, peractis solemnibus, ad altarium communicandi gratia accessit. Et ne quis vocem solemnium ad alium sensum detorquere velit, loca alia quae omni ambiguitate carent proferimus. Unum est ex libro II de Miraculis sancti Martini, capite 47, ubi legitur: Cumque expletis Missis populus coepisset sacrosanctum corpus Redemptoris accipere, etc. Ad haec, mulier vidua, capite 65 libri de Gloria confessorum, expletis, celebratisque Missis, accessit ad poculum salutare. Accedebant autem omnes ad altare ad sacram [Col. 0042D] communionem recipiendam. Quin et ex unico calice omnes Christi sanguine potabantur, quae erat catholicos inter et Arianos differentia, ut ipse Gregorius observat libro III Historiae, capite 31. Etenim apud Arianos consuedo fuit, ut ad altarium venientes de alio calice Reges communicent, et de alio populus minor. Ex quo etiam loco patet, communionem sub utraque specie communiter omnibus fuisse porrectam, quamvis nonnulli unica contenti essent. Nam cum Cautinus episcopus, libro X, capite 8, Eulalio dixisset: Sume tibi Eucharistiae particulam, atque impone ori tuo, ille accepta Eucharistia communicans abscessit. Ubi Eucharistiae nomine unica species aperte designatur, quae in plures particulas aut oblatas divisa communicandis [Col. 0043A] porrigebatur, non quidem in ore, uti hodie fit, sed singuli, etiam laici, eam manu propria sumptam, sibimet ipsis ori imponebant. Mulieres tamen non nuda manu, uti ex aliis monumentis discimus, accipiebant Eucharistiam, sed ex ea in velo, quod vulgo orarium appellabant, a sacerdotibus recepta, postea communicabant. Si qui vero ex astantibus essent, non excommunicati quidem, sed qui tamen, ut loquitur Hincmarus, communicare non fuissent parati, illis eulogiae distribuebantur, id est aliquid de panibus oblatis, qui consecrati non fuerant, ut idem auctor prosequitur in Capitulis anni 852, et id in communionis tesseram. Unde cum Meroveus Chilperici filius, e monasterio sancti Carilefi fugiens, ad basilicam sancti Martini accessisset, ubi tunc Gregorius sacra faciebat, [Col. 0043B] post Missas, petiit eulogias sibi a Gregorio dari. Quod cum ille facere renuisset, Meroveus se immeritum a communione suspensum conquestus, multa minatus est in urbem Turonensem mala se facturum, nisi episcopi communionem mereretur. Istis porro eulogiis successit panis, ut vocant, benedicti distributio, quae hodieque, potissimum in ecclesiis parochialibus, Dominicis diebus fieri solet. Atque haec sunt quae de Missarum celebratione ex variis Gregorii locis colligere licuit, ex quibus Mabillonius, adjunctis ex aliorum auctorum compluribus testimoniis, Gallicanam liturgiam plurimum illustravit. Nos vero, ut facilius cuique pateat quisnam fuerit tunc illius ritus, specimen Missae, quantum fas erit, integrae ex liturgiis et aliis monumentis ab eodem Mabillonio [Col. 0043C] editis proferemus in appendice hujus voluminis.

48. Quanta autem cum reverentia ad divina mysteria aut celebranda, aut recipienda accederent, multis in locis prodit Gregorius. Narrat in libro de Gloria Martyrum, capite 87, Epachium presbyterum divinitus fuisse punitum quod temere quae erat indignus agere praesumpsisset. Eumdem arguit, quod etsi post galli cantum bibisset, sacra tamen mysteria ausus fuisset celebrare: Quod, inquit, jejunus quisque non sine metu potest terrente conscientia explicare, et capite praecedenti, deflenda esse et plangenda scelera monet, cum ad altare accedendum est, ne corpus et sanguinem Domini actu polluti potius ad judicium sumamus, quam ut veniam consequamur. Nequidem videri fas erat [Col. 0043D] sacra munera altari imposita, quare Nicetius Lugdunensis antistes in visu cuidam presbytero apparuisse dicitur in Vitis Patrum, capite 8, ut prohiberet, ne coopertorium, quod rarum esset, nec eo plane tegerentur sacra mysteria, super altare poneretur. Vasa ipsa quae ad sacrum ministerium adhibebantur, sacrata passim nuncupat Gregorius, quorum varia genera pro data occasione commemorat, calices, patenas, turres, cruces, etc. Ea vero ad humanos usus aptare piaculum grande computabat, praevaricatorum temeritatem a Deo punitam fuisse variis miraculis comprobans. Illa autem omnia vasa non solum Gregorius, sed et caeteri ejus aevi auctores unico vocabulo ministerium appellabant, quandoque ministerium [Col. 0044A] sacrum. Ministerium vero quotidianum appellat ea solummodo vasa, quae Missae celebrandae necessaria absolute erant, id est, patenulam parvam cum calice, quae Maximus presbyter in itinere constitutus cum codice Evangeliorum in collo suspensa deferebat. Nam alias calix in Missis solemnibus amplissimus erat, sicut et patena, cum ex unico calice, ut mox dicebamus, omnes communicarent; et patena ea esse deberet quae astantium oblationes omnes posset continere; sed patenulam istam cum calice secum deferebat Maximus, ut scilicet quotidie posset sacra peragere. Singulis enim diebus Missa poterat celebrari. Et quidem mulier vidua per annum integrum quotidie Missarum solemnia celebrasse dicitur, capite 65 libri de Gloria Confessorum, ob id scilicet solum, quod necessaria [Col. 0044B] ad offerendum sacrificium ministraret, et etiam ipsi interesset, ut ex capitis contextu facile colligitur. Binas vero Missas singulis Dominicis celebrabat Severus presbyter, ex capite 50 ejusdem libri, in duabus scilicet villis, quae a se invicem viginti millium spatio dissitae erant. Denique ad Missam solemnem hora tertia, quam hodie nonam dicimus, populum convenisse narratur in Vitis Patrum, capite 8.

49. Ministros altaris, cum sacra fierent, albis indutos fuisse discimus ex canone 12 concilii Narbonensis, quod anno 589 habitum est. Idem innuit Gregorius in libro de Gloria Confessorum, capite 20, ubi laudat sacerdotum ac levitarum in albis vestibus non minimum chorum, qui oratorii sui dedicationi inter fuit. In capite 44 Historiae, quod in aliis editis est 38, [Col. 0044C] archidiaconus indutus alba episcopum, ut mos est, ad altare invitasse memoratur, ut natalis Dominici solemnitatem celebraret. Albentium quoque diaconorum turba aderat beati Nicetii Lugdunensis episcopi exsequiis, ex libro de Gloria Confessorum, capite 61. Sacerdotales vestes aliis in locis commemorat. Habemus vero in libro de Vitis Patrum, capite 8, candida, vestes scilicet amplas, uti ibi describuntur, quas festis paschalibus sacerdotum humeris imponi mos erat. Idipsum est vestimentum, ni fallor, quod sanctus Remigius amphibalum album paschalem appellat in suo testamento, quem episcopo sibi successuro reliquit. Vestimenta autem ad sacra facienda in sacrario assumebantur, ubi peractis solemniis deponi solebant. Etenim cum aegre ferret Guntramnus, quod [Col. 0044D] Palladius Santonum episcopus, qui Gundovaldo adhaeserat, coram eo sacra faceret, ille qui jam lectiones incoeperat, in sacrarium recessit.

50. Munera fideles offerebant, ut pro eis Missae celebrarentur: quod innuit Gregorius in libro I de Gloria Martyrum, capite 75, ubi Frigoritici sanitatem recuperasse memorantur, qui Missas in honore sancti Sigismundi celebrare, et oblationem pro ejus requie Deo offerre curaverant. Rem clarius exprimit libro I de Miraculis sancti Martini, capite 12, ubi Ultrogottha regina ad sancti Martini ecclesiam advenisse dicitur, et multis muneribus oblatis expetiisse, ut Missa in sancti confessoris honore revocaretur. Vinum offerebat quotidie ad sacrificium peragendum [Col. 0045A] pro viro suo defuncto mulier vidua in libro de Gloria Confessorum, capite 65, licet ipsa ad communicandum rarius accederet. Sed et diversas rerum species a fidelibus oblatas ecclesiis fuisse ex capite 2 ejusdem libri certum est, et quidem super altare, quod patet ex pluribus aliis locis. Ob decimarum vero solutiones a populis neglectas regionis excidium minatus est beatus Hospicius, in libro VI Historiae, capite 6. Memorabilis autem est Lemovicum devotio, qui non solum semel aut iterum, aut quando liberet, munera ecclesiae sancti Juniani offerre consueverant, verum etiam ejus veluti tributarii, facti, ad tributa singulis annis statis diebus ei persolvenda sese ipsos obligaverant.

51. Ecclesiarum seu basilicarum formam et magnificentiam non in uno loco describit Gregorius. Unde [Col. 0045B] intelligere licet quanta fuerit patrum nostrorum pietas, qui nec sumptibus pepercerunt nec laboribus, cum de condendis et adornandis domibus Deo sacratis actum est. Legesis libri II Historiae capita 14 et 16, in quorum priori Turonensis sancti Martini basilica, in altero senior ecclesia Arvernensis describitur. Marmora, picturas, aurea, argenteaque ornamenta, vela, palliola, tecta ipsa ex aere confecta, ad ornandas ecclesias adhibita fuisse passim commemorat. Duas ecclesiae praecipuas partes fuisse ex eodem discimus, capsum (navim interpretamur) et presbyterium, sic dictum, quod ibi presbyteri stare consueverint. Nuncupatum est etiam non semel altarium, quod ibi altare majus exsisteret. Analogium in Ecclesia sancti Venerandi apud Arvernos exstitisse testatur [Col. 0045C] in libro de Gloria Confessorum, capite 37, quod tribunalis nomine alias designare videtur. Ibi episcopus concionabatur, quo etiam in loco Epistolae et Evangelia legebantur in conventibus publicis fidelium. Analogii veteris accuratam descriptionem ex sancti Clementis ecclesia Romae habes apud Mabillonium in Commentario praevio ad ordinem Romanum, ubi etiam ejus ichnographiam repraesentat. Erant praeterea ecclesiarum porticus, cryptae, ac nonnunquam oratoria ipsis adjuncta, quae et sua habebant altaria. Quin et plura in unica basilica oratoria nonnunquam fuisse ex multis Gregorii locis facile probaretur: lege Historiam libro V capite 50, etc. Ecclesias vero complures, oratoria et altaria a se consecrata fuisse scribit libri X, capite ultimo, sed dedicationis ecclesiae caeremonias [Col. 0045D] singulatim exponit in libro de Gloria Confessorum, capite 20, ubi oratorii sui dedicationem describit. Altaria autem consecrare absque sanctorum reliquiis nefas erat. Unde Palladius Santonensis episcopus a sancto Gregorio papa ejusmodi reliquias poposcit, quas in altaribus a se exstructis reponeret.

52. Reliquias sanctorum appellat Gregorius, velum sepulcri alicujus sancti, aut pallium ejusdem tumulo impositum, ceram, aut oleum ex lampadibus et cereis qui ibi ardere solebant; item pulverem exinde collectum, herbulas aut flores ibi appositas, aliaque ejusmodi. Sanctorum tamen aliquot, maxime orientalium, ossa habebantur, quae etiam Reliquiarum nomine idem auctor designat. Ejusmodi reliquiae in lapide [Col. 0046A] concavo, aut in ampulla sive capsula conclusae, in ipsa altaris structura deponebantur, quales se invenisse testatur Gregorius in fine libri decimi. Loculum appellat libro I de Gloria Martyrum, capite 34, partem illam altaris, in qua inclusae ejusmodi reliquiae. Nos hodie sepulcrum nuncupamus, quod repraesentare videatur sanctorum sepulcra, super quae antiquitus altaria erigi solebant. Nec enim olim licebat nisi super sanctorum martyrum reliquias altaria erigere. Unde in majoribus ecclesiis altare majus ut plurimum in loco edito structum erat, sub se habens cryptam sanctorum reliquiis instructam: quae et suum altare habebat. Cryptae vero illae quae supra sanctorum tumulos constructae erant, nonnullis in locis confessiones nuncupatae fuerunt, Romanae Ecclesiae exemplo. [Col. 0046B] Etenim confessio sancti Petri Romae jam dicebatur ea Vaticani pars, in qua beatorum Apostolorum corpora requiescunt. Sic et limina sancti Martini, aut sancti Hilarii appellabantur eorumdem sanctorum basilicae, quod eas, uti et limina Apostolorum Romae existentia peregrini invisere solerent. Legimus etiam apud Gregorium sanctorum reliquias in baptisteriis asservatas fuisse: at illa baptisteria diversa ab oratoriis censeri non debent, quod ibi non solum administraretur baptismi sacramentum, sed et sacra quoque mysteria, et cursus divini celebrarentur. Reliquias sancti Sergii martyris in sublimi parietis contra altarium in capsula reconditas servabat Eufronius quidam Syrus in domo sua, quam apud Burdigalam in ecclesiam convertisse memoratur apud Gregorium libro VII [Col. 0046C] Historiae, capite 31. Sed et in aliis passim locis occurrunt sanctorum tumuli in ecclesiarum parietibus inclusi, sen potius in arcubus, qui intra ipsos parietes constructi erant. Nunquam vero sanctorum reliquias super altare, nisi fortasse brevissimo intervallo, deponere fas fuit, quod nonnisi in earum translationibus, aut supplicationibus publicis, vix permittebatur.

53. Sanctorum tumuli palliis operiri consueverant, et cancellis includi, si magnus esset ad illos populorum concursus; ciboria etiam super ipsos exstruebantur et fredae, id est umbracula, quibus in pyramidis modum desinentibus nonnunquam crux in fastigio imposita erat, ut de tumulo sancti Juliani martyris observat Gregorius, capite 20 ejus Miraculorum. Crucis loco nonnullis inerat columba, qualis exstitisse dicitur [Col. 0046D] supra beati Dionysii sepulcrum in libro I de Gloria martyrum, capite 72. Coronam autem sepulcri beati Martini, quae ejus meritum declarabat, a Chuno quodam raptam fuisse memorat libro I de Miraculis ejusdem sancti, capite 2. Haec porro videtur fuisse sanctitatis nota, si cui tumulo pallium imponeretur. Hinc Gregorius observat, honorem debitum sancto cuidam presbytero impensum non fuisse, quod tumulus ejus alteri junctus nec ornari pallio, nec cereis illustrari propter loci angustiam potuisset. Atque hic tunc erat solemnis canonizandi, ut hodie loquimur, alicujus sancti ritus, si ejus corpus e terra ab Episcopo levaretur, altari supponendum. Catenae autem, compedes, aliaque ejusmodi anathemata sanctorum [Col. 0047A] sepulcris ii appendebant, qui eorum intercessionibus se liberatos ac incolumes evasisse arbitrabantur, ex Vitis Patrum, cap. 8. Huc etiam solebant convenire illi, qui gravibus de causis accusati juramento se ipsos purgare tenebantur. Quae quidem sacramenta quandoque in ecclesiarum porticibus, nonnunquam in ipso sacrario, aut denique tacto ipso tumulo, aut altari, data fuisse legimus. At insolitum omnino fuit illud juramentum, quod a nostro Gregorio exegit Chilpericus, ut scilicet dictis Missis ad altaria tria suam innocentiam sacramento approbaret. Illud tamen praestitit sanctus antistes, licet fuerit canonibus contrarium, ne apud regem laesae majestatis reus haberetur.

54. Jus asyli ecclesiis et locis sacris concessum [Col. 0047B] exemplis et scriptis asseruit Gregorius. Ita vero ipsis etiam regibus inviolabilis videbatur illa ecclesiarum immunitas, ut nequidem laesae majestatis reos a locis sacris extractos necari posse censerent. Deprehensus fuerat in ecclesia sancti Marcelli prope Cabilonem sicarius quidam, qui Guntramnum regem in ipsa ecclesia occidere erat paratus, ut narratur libro IX Historiae, capite 3. Inde tamen eductum jussit rex vivum dimitti, quia nefas putavit, si is qui ab ecclesia eductus fuerat, truncaretur. Simili indulgentia Childebertus Austrasiorum rex nonnullis, qui conjurationis in seipsum initae accusati fuerant, se parciturum esse, etiam reis, pollicitus est, quod ad ecclesiam confugissent. Promissionem, inquit piissimus rex apud Gregorium libro IX, capite 38, habete de vita, etiamsi [Col. 0047C] culpabiles inveniamini. Christiani enim sumus; nefas est enim vel criminosos ab ecclesia eductos punire. Exinde celebria fuere ad sanctorum basilicas confugia, qua immunitate non modo ipsae basilicae gaudebant, sed multa insuper aedificia et loca illis adjuncta, in quibus tuto reis vivere concessum erat. Ejusmodi celebriores fuere ecclesiae sancti Hilarii Pictaviensis, sancti Martini apud Turonos, sancti Germani Antissiodori, sancti Remigii Rhemis, et aliae complures, quae passim apud Gregorium data occasione memorantur.

55. Ecclesiarum ornamenta non in uno loco recenset Gregorius, vela scilicet parietibus et ostiis appensa, aut quae sacrarium ab aliis ecclesiae locis sejungerent; picturas quae non minus fideles, potissimum [Col. 0047D] idiotas, erudirent, quam ornarent templa: cameras seu laquearia auro argentoque linita, et tecta ex aere aut stanno fusa; pallia etiam ditissima, quibus altaria, et sanctorum tumuli tegi et ornari consueverant. Ornamenta autem in praecipuis festivitatibus ditiora quotidianis et splendidiora erant. Describit Gregorius in Miraculis sancti Juliani, capite 20, ejusdem sancti Martyris basilicam in ipsius festivitate ornamentis immensis effulgentem. Omitto vasa sacra, calices, patenas, Evangeliorum libros, aliaque sacrae Scripturae exemplaria, Sacramentorum, uti aiebant, codices, id est libros Missales, Rituales, Poenitentiales, et alios, qui in usu quotidiano necessarii erant; ad haec cruces gemmis etiam et lapidibus pretiosis [Col. 0048A] nonnunquam ornatas, lampades in ecclesiis appensas, candelabra, vexilla seu signa, quae in supplicationibus seu processionibus deferri solebant, aut certe cum clerus et populus regi aut episcopis in urbem advenientibus obvii procederent. Haec vero omnia sancta et Deo dicata reputabat pia fidelium religio, ut absque sacrilegio ad profanos usus adhiberi non posse censerent, quorum saepius vel solo tactu medelam sibi afferri posse existimabant. Immo inter haec computabant vel signorum seu campanarum funes, aut claves queis ecclesiae ostia reserabantur, ut omittam claves illas Roma allatas, quas alicubi commemorat Gregorius. Claves vero basilicarum quandoque animalibus imprimebant, ut eos aut a lue quam incurrerant liberarent, aut certe imminentem averterent.

[Col. 0048B] 56. Sed et veteres quasque Gallicanae Ecclesiae consuetudines quivis ex Gregorii nostri lectione facile deprehendet. Tales sunt sanctorum etiam Confessorum festivitates, quae tunc temporis in Gallia celebrabantur; Dominicae diei observatio ita accurate servata, ut a primis vesperis, id est a sabbato praecedenti post meridiem, inchoaretur. Quam cum violassent nonnulli, divinitus puniti fuerunt. Quadragesimam sanctam non semel laudat idem auctor. Sed memorabilia sunt illius verba in Vitis Patrum, capite 15, ubi Quadraginta dies commemorat, quos ante paschalia festa in summa duci abstinentia Patrum sanxit auctoritas. Describit Rogationum seu Litaniarum ritus, quatrum nonnullae statis diebus fieri solebant; aliae vero cum aliqua ingrueret publica calamitas. [Col. 0048C] Quibus etiam temporibus preces publicae, vigiliae solemnes ac jejunia indicebantur. Certe pallam e sancti Remigii tumulo sumptam per universa regionis suae loca detulerunt Rhemenses, nec incassum. Nam ne unus quidem intra eorum fines, peste, quae caeteras regiones devastabat, impetitus fuit. Supplicationes etiam seu processiones ex una in aliam ecclesiam in solemnibus sanctorum festivitatibus factas fuisse ex eodem auctore discimus. Exponit non semel in Historiae libris solemnes episcoporum aut regum receptiones, quae praecedentibus crucibus, vexillis, ac cereis, ab urbium clero et populo fieri solebant; memorat et publicas iis occasionibus populorum acclamationes, queis fausta, variis etiam linguis, ad majorem solemnitatem advenientibus apprecabantur. [Col. 0048D] Alias commemorat funebres defunctorum exsequias, in iisque vestium mutationes, lugubria indumenta, et alia hujusmodi. Comprovinciales Episcopos ad episcopi defuncti exsequias celebrandas occurrere consuevisse discimus ex capite 6 inter Vitas Patrum, ubi describit Gregorius sancti Galli pompam funebrem. Capite sequenti idem habet de Gregorio Lingonensi. Legendum quoque ea de re caput 106 libri de Gloria Confessorum, ubi de beatae Radegundis sepulturae caeremoniis plura habet. Ex quo item capite discimus, coemeteria ad sepeliendos fideles destinata, jam tunc sacerdotali, id est pontificali, benedictione sacranda fuisse, in quibus altare erigi solebat ad offerendas pro mortuorum requie [Col. 0049A] piaculares hostias, ut aliis in locis saepius factum fuisse docet idem Gregorius. Corpora vero defunctorum abluta primum, tum induta sepeliebantur, et quidem haud raro in ecclesiis: quod etiam aliis praeter episcopos et principes his temporibus in Galliis permittebatur. Excommunicatorum vero et infidelium cadavera non solum ab ecclesiis, sed etiam a communibus fidelium coemeteriis arcebantur: quin et Palladius comes, qui se ipse interemerat, juxta Christianorum cadavera positus non fuit. Aquae benedictae usum ad morbos abigendos, miraculis et sanctorum virorum exemplis legitimum fuisse non in uno loco probat Gregorius, qui et passim de aliis rebus sacerdotali benedictione munitis loquitur. De benedicto pane seu eulogiis, quae sub finem Missae [Col. 0049B] distribuebantur, jam diximus. Eulogias quoque seu benedictiones nuncupat Gregorius, quaelibet munuscula a sacerdotibus in amicitiae signum data vel accepta, quod essent tessera quaedam communionis, et ab ipsis solerent benedici. Nefas autem erat praesente sacerdote quidquam cibi aut potus sumere, nisi prius ab ipso benedictum fuisset, quem ritum Deus saepius miraculis comprobari voluit, ut ex Gregorio nostro, aliisque antiquis auctoribus discimus. De crucis signi efficacia et virtutibus tot sunt testimonia quot fere paginae.

57. Multa item habet Gregorius de Sacramentorum administratione. Quo ritu Eucharistiae sacramentum distribueretur jam supra diximus. Ipsum vero in turri tunc temporis asservatum fuisse in sacrario, [Col. 0049C] unde ad altare afferri consueverat jam superius observavimus ex capite 86 libri de Gloria Martyrum nostrae editionis. Huic rei, praeter Fortunati locum de turri a Felice episcopo fabricata, suffragatur benedictio turris, quam in appendice hujus voluminis habes ex veteri sacramentario descriptam. Chlotarii regis, cum ad sancti Martini sepulcrum accessit, poenitentiam describit Gregorius in Historiae libris. Quidam vero in vita sancti Nicetii Lugdunensis, cum morti esset proximus, poenitentiam a presbytero fusis lacrymis efflagitasse dicitur. Et alibi hominem memorat Gregorius, qui morte puniendus poenitentiam a sacerdote petiit, clam quidem, quod forte jam tunc temporis reos extremo supplicio afficiendos a poenitentia leges civiles arcerent. Nec desunt apud [Col. 0049D] nostrum auctorem indulgentiarum exempla. Nam Victor episcopus, qui a communione fuerat suspensus ob reos temere reconciliatos, ante praestitutum tempus, regis intercessione communioni restitutus est. Sic et in synodo Mettensi, Basina et Chrodieldis, ob scelera excommunicatae, rogante Childeberto a Concilii patribus, absolutae fuerunt. Baptismo conferendo tempora designata indicat Gregorius, commemorans Guntramni querelas adversus eos qui Chlotarii II baptismum iterum atque iterum distulerant. Ejus vero, et quidem in sanctissimae Trinitatis nomine unitatem saepius propugnavit. Per immersionem, saltem in Hispaniis, tunc datum fuisse ex eodem colligimus, qui et nomina in baptismo imposita frequenter [Col. 0050A] retulit. Chrismatis benedictionem ab episcopis factam non semel laudat, sicut et chrismationem, quae ad recipiendos in Ecclesiam redeuntes haereticos adhibebatur. Laudat etiam illos, qui crucis vexillo consignati fidem suam operibus approbabant; et Chlodoveum regem a Remigio Francorum apostolo non baptizatum modo, sed et sacro chrismate cum signaculo crucis Christi fuisse delibutum attestatur. Inter episcopalia munia quae Promoto Dunensi male ordinato episcopo interdicunt Patres Concilii IV Parisiensis, recensetur infantum confirmatio. Idem Gregorius Exorcismorum in daemones vim non semel exponit. Tonsuratos, lectores, ostiarios, ceroferarios, subdiaconos aliosque superiores clericorum gradus, cum sese offert occasio, commemorat: interstitia [Col. 0050B] autem, quae ad eos rite suscipiendos servari deberent, supra ex Catonis presbyteri verbis exposuimus. Episcoporum vero ordinationes Dominicis diebus fuisse celebratas non semel innuit. Aegrotorum unctiones passim laudat. Certe lib. I capite 41, Artemius legatus Arvernos transiens, cum in febrim incidisset, a Nepotiano episcopo visitatus, et oleo sancto perunctus, sanitatem recepit. Matrimonia vero cum benedictione sacerdotali contracta fuisse patet ex Chilperici regis adversus Praetextatum episcopum querela, libro V Historiae, capite 19, ubi rex illi exprobrat manifestam canonum violationem, quod Meroveum cum patrui illius relicta matrimonio conjunxisset. Caeterum Gregorius aliis in locis non semel nuptias incestuosas, mulieresque superinductas, etiam in viris [Col. 0050C] principibus episcopali libertate damnat.

58. Censurarum ecclesiasticarum exempla non desunt in Gregorii libris. Aliquod irregularitatis ob lenitatis defectum incurrendae vestigium invenit Thomassinus in Gregorii facto, Historiae libro VI, capite 10, relato, ubi ille scripsisse se memorat in gratiam furum, qui sancti Martini basilicam infregerant, regem commonens eos fures a clericis, ad quos causa haec pertinebat, non fuisse accusatos. Quod se fecisse ait pius antistes veritum, ne homines illius causa morerentur, qui vivens in corpore pro perditorum vita saepius deprecatus fuerat. Opprobrio magno se fore obnoxium existimavit presbyter quidam in capite 73 libri I de Gloria Martyrum memoratus, si per suam accusationem fur morti fuerit addictus. Hunc enim rapti equi accusaverat ille sacerdos: [Col. 0050D] unde nullum lapidem non movit, ut reum a morte eriperet. Quod cum judex facere renuisset, condemnati salutem beati Quintini meritis a Deo impetravit. In libro VI Historiae, capite 8, Ursicinus Caturcensis episcopus ab ordine suscepto suspensus est, quod Gundovaldo Ballomeri publice adhaesisset. Prohibitum quippe ei fuit, ne toto triennio Missas celebrare, clericos ordinare, ecclesiasque et chrisma benedicere, etc., auderet. Ecclesiastica sepultura privatus fuit Palladius, qui sibi ipsi violentas manus attulerat, ut jam observavimus. Interdictum vero in Pictonum urbem sese inflicturum minitatus est Maroveus ejusdem urbis antistes, nisi Chrodieldis a [Col. 0051A] nequitia sua resipiscens abbatissam sanctae Crucis monasterio, a quo fuerat rapta, restitueret. Et quidem cum sancti Dionysii ecclesia prope Parisios ob caedem in ea patratam violata fuisset, officium perdidit, nec ibi sacra celebrata fuerunt, donec fuisset ab episcopo reconciliata. Episcoporum ob admissa crimina dejectiones, excommunicationes in incestuosos, aliorumque criminum reos praetermitto, quod haec notiora sint, quam ut indigeant fusius tractari.

59. Ex his autem omnibus patet, utilissima esse Gregorii opera ad indagandam Gallicanae Ecclesiae disciplinam: pauca jam subjungenda sunt, ex quibus intelligatur, ea non minus esse idonea ad confirmandam fidem nostram. Hanc enim eam ipsam esse ex eodem auctore discimus, quam patres nostri ab [Col. 0051B] Apostolorum discipulis acceperant. Et quidem nunquam alias tam accurate locutus est Gregorius noster, quam cum de fidei rebus tractavit, nec quidquam aliud toto vitae suae tempore adeo diligenter inquisivit, ac ea quae ad fidei integritatem et sinceritatem pertinebant. Id ipsum disertis verbis testatur initio libri I Historiae, ubi postquam se grammaticae regulis non plene eruditum fassus fuisset, subjungit se tamen studuisse semper, ut de rebus fidei puram et sinceram haberet notionem. Illud, inquit, tantum studens, ut quod in Ecclesia credi praedicatur, sine aliquo fuco aut cordis haesitatione retineam, etc. Subjungit fidei suae professionem, quam symbolo Nicaeno aut Constantinopolitano prolixiorem edidit, ut ab haeresibus quae postea pullulaverant, alienum se esse [Col. 0051C] profiteretur. Praeclaras fidei regulas proponit libro X Historiae, capite 13, sacrarum nempe litterarum et traditionis apostolicae auctoritatem, queis utitur ad confutandam haeretici cujusdam pervicaciam, qui futuram resurrectionem in dubium revocare ausus fuerat. Alio in loco sanctorum Patrum auctoritatem, quos post apostolos Deus Ecclesiae reliquit, laudat, nempe libro V, capite 45. Denique tanti fecerunt majores nostri disputationes, quas Gregorius noster adversus haereticos a se habitas scriptis commendaverat, ut eis inter fidei regulas locum darent in codicibus, qui ad sacerdotum eruditionem postea conditi fuerunt. Ejusmodi collectionem habemus ex codice Fossatensi tempore Caroli Magni concinnatam, in qua conciliorum canonibus praemittuntur [Col. 0051D] symbolum Athanasii, Augustini aliorumque fidei confessiones, tum altercationes contra haereticos ex Gregorii Historia excerptae. Nec immerito. Ita enim fidei nostrae studiosus fuit Gregorius, ut nullam ejus propugnandae occasionem praetermiserit. Sanctissimae Trinitatis mysterium, personarumque in una natura et divinitate aequaliter subsistentium veritatem saepe saepius, allatis sacrae Scripturae testimoniis, demonstravit, confirmavitque variis miraculis, quae in hanc rem facta, aut ipse viderat, aut didicerat ab aliis. Chilpericum regem qui Sabellii errores renovare volebat, ita confutavit, exposito quodnam esset de personarum distinctione et naturae unitate catholicum dogma, ut rex, licet in eum frendens, silere [Col. 0052A] coactus fuerit. Resurrectionem corporum futuram prolatis apposite sacrae Scripturae testimoniis contra Saducaeum quemdam presbyterum ita asseruit, ut ille omnino convictus, se nunquam eam impugnaturum pollicitus sit. Ibidem quoque de judicii extremi veritate erudite disserit, et suppliciorum aeternitatem damnatis luendam probat. De iisdem poenis, tum de temporariis quas animae defunctorum perpetiuntur, agit in capite ultimo libri I de Gloria Martyrum. Peccati originalis adversus Pelagianos veritatem in sua fidei confessione agnovit, cum hominem perditum liberatum a Christo fuisse profitetur. Ibi et perpetuam Mariae virginitatem laudat, et aliis in locis; divini vero auxilii ad recte agendum necessitatem non verbis solum, sed et exemplis passim comprobat. [Col. 0052B] Hinc recte facta non viribus propriis, sed Dei virtuti, tribuenda esse docet in capite laudato libri de Gloria Martyrum; capite autem 41 fidem rectam, quae bonis animetur operibus, ad salutem necessariam esse censet. Veram et realem in Eucharistia corporis et sanguinis Domini praesentiam, cum in narrandis historiis occasio sese obtulit, ita aperte declaravit, ac si data opera catholicum illud dogma post exortam Berengarianorum haeresim exprimere voluisset. Audenter, inquit, in libro de Gloria Martyrum, capite 86, sanctum Domini corpus et sanguinem cum simus actu polluti, ad judicium sumimus, quam, etc.; et capite 10 ejusdem libri narrat historiam infantis Judaei, qui cum catholicis ad participationem gloriosi corporis et sanguinis Dominici accesserat. [Col. 0052C] Expletis Missis, ex libro II de Miraculis sancti Martini, capite 47; populus sacrosanctum corpus Redemptoris accepit, etc. Missarum celebrationes, sacrificii oblationem passim commemorat. Missas ad requiem defunctis procurandam celebratas habes in libro de Gloria Confessorum, capite 65, et Palladius, sui ipsius interemptor, missarum solemnia non meruit. Alibi praesente corpore in defunctorum exsequiis Missae celebratae dicuntur; item et psallentium juge circa defuncti corpus ante sepulturam, et alia ejusmodi, quae legentibus passim occurrunt. Sacrarum vero reliquiarum venerationem, invocationem sanctorum, sacras eorum imagines, aliaque ejusmodi, quae recentiores haeretici, plus forte vulgi abusibus quam Ecclesiae dogmatibus attendentes, tantopere impugnarunt, [Col. 0052D] tot probant argumenta, quot fere habentur in libris Miraculorum paginae. Imagines Christi apud fideles asservandi morem ex amore in prototypum processisse ait, capite 22 libri I de Gloria Martyrum, ut nempe ejus, cujus legem in tabulis cordis retinent, etiam imaginem ad commemorationem virtutis in tabulis visibilibus pictam per ecclesias ac domos affixam praesentem habeant. Et quidem, ut eadem occasione loquitur Rufinus libro VII Historiae, capite 14, Insignia veterum reservari ad posterorum memoriam: illorum honoris, horum vero amoris indicium est.

60. Caeterum etsi praecipua Gregorii nostri operum utilitas collocanda sit in addiscenda Francorum regni tam ecclesiastica quam profana historia, haud tamen [Col. 0053A] spernenda habet de aliarum nationum rebus gestis, quae exinde etiam illarum gentium propriae historiae scriptores mutuati sunt. Ipse nobis, ut rem exemplis probemus, Burgundionum et Thuringorum fortunam descripsit; Wisigothorum in Septimania et in Hispania regum seriem ab eo accepimus. Non pauca etiam de Ostrogothorum et Langobardorum rebus gestis narrat, occasione expeditionum, quas reges nostri in Italiam adversus eos suscepere. Unde etiam occasionem accepit de imperatoribus Graecis disserendi, qui titubantem in Italia suam potestatem confirmare ac reparare Francorum auxilio saepius conati sunt. Hinc variae legationes e Graecia in Gallias, et ex Galliis in Graeciam, quas Gregorius passim commemorat. Ea quae de Chunis, Saxonibus, Bajoariis, [Col. 0053B] aliisque Germaniae populis habet, non vacat recensere. Adde etiam quae de extremorum temporum Romani in Occidente imperii aut tyrannis aut imperatoribus, vel certe de eorumdem militiae praefectis, ex Orosio aliisque auctoribus retulit, quibus et nonnulla intermiscuit, quae aut ex traditione acceperat, aut ex auctoribus modo ignotis. Idem fecit in narratione quam ex Eusebii sive Hieronymi Chronico et Orosii historia potissimum concinnavit de iis rebus, quae a mundi conditione ad saeculum quintum contigerunt. Variorum opiniones de maris Rubri transitu recenset in libro I Historiae, capite 10, ubi et peregrinos laudat, qui monasteria Aegypti perlustraverant. Tum loquitur de priscis nationibus: Ne videamur, inquit capite 16, unius tantum Hebraeae gentis habere notitiam, [Col. 0053C] reliqua regna, etc. Enumerat antiquarum gentium reges, qui ante Christi adventum imperarunt. Paulo fusius exponit ea quae post Christum natum contigerunt: persecutiones adversus Ecclesiam recenset, nonnullaque de Galliarum statu habet, unde discimus quae fuerint Ecclesiae in his partibus primordia, aut saltem quae tunc invaluerit, cum Gregorius viveret, ea de re opinio.

61. Nonnulli ex ejus scriptis inferri posse putant duplicem tunc in Galliis fuisse traditionem de primis Ecclesiae Gallicanae apostolis, quorum alii missionem ad ipsorum Apostolorum aetatem revocare conarentur; alii vero ad Decii, aut certe Marci Aurelii tempora. Quin et Gregorium quod non satis ea in re sibi constiterit accusant, quippe qui priorem sententiam [Col. 0053D] in Miraculorum libris, posteriorem in Historia amplexus sit. Verum licet has quaestiones, quae tam acriter nostris temporibus agitatae fuerunt de sanctorum missionibus, retractare animus non sit, utpote quas extra nostrum institutum esse censemus; id tamen affirmare ausim, nusquam cum sese de istis missionibus scribendi obtulit occasio, Gregorium sibi contrarium exstitisse; fallique eos qui illum existimant ita de Martyribus Lugdunensibus, aut de septem episcopis, quos sub Decio adventasse scripsit, locutum fuisse, ut ante illos aut martyres, aut alios verbi divini praecones, in Gallias advenisse negaverit. Non enim, ut scite observavit summae eruditionis vir Jacobus Sirmondus, in hac haeresi fuit Gregorius, [Col. 0054A] ut episcopos in Gallia his septem antiquiores nullos fuisse existimaret: quod quidem ex ipsis ejus verbis certum est. In Galliis, inquit, libro I capite 26, ubi de Antonini persecutione, multi pro Christi nomine sunt per martyrium coronati. Tum capite 28, sub Decio . . . Hujus tempore septem viri episcopi ordinati ad praedicandum in Gallias missi sunt, etc. Non itaque dicit, primum tunc, ut antea Severus Sulpicius scripserat, visa fuisse in Galliis martyria; non excludit alios verbi divini praecones, qui ante septem illos episcopos Evangelium in Galliis disseminaverint; nec proinde sibi ipsi contradixit, cum Eutropium a sancto Clemente missum fuisse in libro de Gloria Martyrum, capite 56, scripsit. Immo et sibi ipsi constat de illis septem episcopis in libro de Gloria [Col. 0054B] Confessorum scribens, ubi, capite 4, de sancto Gatiano ait, quem a Romanis episcopis transmissum, etc., cognovimus; capite 27, Martialis a Romanis missus episcopis; et capite 30, Stremonius, et ipse a Romanis episcopis cum Gatiano et reliquis, quos memoravimus, est directus. Nec opponere juvat Saturninum, capite 48 libri I de Gloria Martyrum dictum fuisse ab Apostolorum discipulis ordinatum: cum Apostolorum discipulos potuerit appellare eos, qui Romae fidem ab Apostolis disseminatam profitebantur. Sic et de Ursino Biturigum apostolo loquitur capite 80 de Gloria Confessorum, quem tamen septem episcoporum discipulum fuisse innuit libro I Historiae, capite 29, quanquam nonnulli censeant hic alium ab Ursino designari, Senicianum scilicet, qui secundus in [Col. 0054C] Biturigensium episcoporum catalogo recensetur. Et quidem Gregorius loco laudato ait post Ursini mortem Christianam fidem apud Bituriges defecisse: quod post septem episcoporum discipuli mortem fieri vix potuit, desinente tertio saeculo. Siquidem ipse Gregorius testis est, tunc temporis Ecclesiam miro opere compositam a fidelibus ea in urbe aedificatam fuisse. Caeterum Gregorius de aliorum queque sanctorum miraculis passim scripsit, ut de Timotheo et Apollinari Rhemensibus, Memmio Catalaunensi, Valerio Conserannensi, aliisque nonnullis: at tacuit eorum missiones, quod nihil de illis, ut conjicere est, compertum haberet.

62. Porro etsi ea quae retulimus, satis superque sufficiant ad comprobandam Gregorii operum utilitatem, [Col. 0054D] cum tamen quidam, etiam eruditi viri, nonnulla in his reprehendere soleant; ea paucis discutere visum est, ut pateat illa non esse tanti momenti, quae tam eximii viri auctoritatem elevare valeant, aut pios ac eruditos lectores ab ejus operum lectione avocare. Haec sunt quae Gregorio exprobrant. Illum aiunt stylo ita rustico scripsisse, ut absque fastidio vix legi possit; apocrypha veterum scripta ab ipso nonnunquam fuisse laudata; immo non solum incerta pro certis, sed et falsa ab eo data interdum fuisse pro veris, eumque in aliquot errores impegisse; denique tantae fuisse simplicitatis et credulitatis, ut quaevis promiscua facta pro miraculis haberet. At styli rusticitas non Gregorii, sed ejus aetatis vitium fuit. [Col. 0055A] Eo enim tempore, post varias clades, quas sub repetitis toties barbarorum incursionibus Galliae perpessae fuerant, adeo incultae jacebant litterae, ut nemo inveniretur, qui res gestas litteris commendare valeret, ut ipse Gregorius testatur in prologo Historiae: aut certe, si quis eas politiori stylo describere conatus fuisset, inutilis fuisset ejus scriptio, utpote quam plerique non intellexissent, ut idem Gregorius non semel profitetur. Quae etiam causa fuit ut leges et ipsa regum nostrorum diplomata eodem prorsus stylo rustico conderentur. Unde ut genio sui temporis obsequeretur Gregorius, non raro accusandi casus pro ablativis absolutis sciens prudensque adhibuit. Non fuit itaque Gregorio peculiaris ista locutionis barbaries, quam in aliis quoque ejus aevi sinceris monumentis [Col. 0055B] deprehendere quivis facile poterit. Caeterum etsi Gregorius, ut erat vir summae modestiae et humilitatis, passim sese linguae latinae imperitum et hominem rudem profiteatur; non tamen adeo ignarus fuisse censendus est, ut nulla litterarum scientia fuerit instructus: cum econtrario illum in veterum auctorum lectione maxime versatum fuisse colligi possit ex variis eorum locis, quos interdum narrationi suae intermiscuit. Vocum etiam Graecarum se notitiam aliquam habuisse innuit, dum Latinarum vim ex etymo exponit. Testis quoque Fortunatus, cui sane probe notus erat, hanc in rem adduci potest, qui ejus eloquentiam et eruditionem passim laudat. Et sane quantumlibet simplici sermone scripserit Gregorius, res tamen gestas, nescio qua ingenuitate et [Col. 0055C] nativa eloquentia describit, ut nec injucunda sit ejus narratio, nec fastidiosa.

63. Falsum tamen aliquando fuisse Gregorium inficiari nolim. Haec enim est sacrorum codicum singularis praerogativa, ut soli errati immunes sint. Apocrypha secutus est nonnunquam Gregorius, falsis usus est monumentis, fateor. Computationes temporum non satis constantes adhibuit. Sed haec omnia ejus operum utilitati vix quidquam detrahunt: cum pertineant potissimum ad veteres Historias, quas ex aliis auctoribus deprompsit, proindeque facile ex aliis monumentis emendari possint. Unde nostrae gentis Historiae, quae potissima est ejus operum utilitas, sive ecclesiasticae, seu civili, maxime quae propius ad Gregorii aetatem pertinet, ejusmodi errata [Col. 0055D] non officiunt. Visa enim a se, ut plurimum, vel audita scripsit, quibus in referendis eum mala unquam fide usum fuisse nemo dixerit

64. At, inquies, ita credulus erat Gregorius ac simplex, ut quidvis absque delectu suis scriptis videatur inseruisse, et omnia fere eventa miraculis ascripsisse. Verum etsi nolim inficiari, Gregorium forte in credendis miraculis aliquando fuisse faciliorem; cum tamen certum sit ex aliis ejus aevi auctoribus tunc temporis multa miracula contigisse, non ob id solummodo quod miracula sunt, ea esse rejicienda censuerim, nisi aliqua ratio gravis id suadeat. Hac in re sequenda videtur sancti Augustini regula, qui cum multa circumferri miracula apud vulgus accepisset, [Col. 0056A] quae a viris piis referri solebant, Mallem, inquit, fateri res illas esse altiores, quam ut a me possent attingi, quam temere definire illa esse falsa miracula, aut ab homine nimis credulo efficta. Miraculorum enim operatio verae Ecclesiae tessera est, qua illam ab haereticorum sectis distinctam semper fuisse Patres et Ecclesiae Doctores omnium temporum asseruerunt. Ex quo enim Dominus noster in Evangelio pollicitus est, eos qui in ipsum credituri essent, majora et plura, quam quae ipse fecisset, edituros; in Ecclesia non defuere, quoties illa vel ad infidelium conversionem, vel ad fidelium in recta fide confirmationem necessaria fuerunt. Petrus in Actis Apostolorum se hanc potestatem habuisse professus est, cum petenti paralytico eleemosynam respondit, se [Col. 0056B] quidem argentum non habere, sed quod habeo, inquit, hoc tibi do; in nomine Christi surge et ambula. Et quidem vel sola ejus corporis umbra morbos curabat. Pauli miracula taceo; sed eo teste, haec gratia ab Apostolis ad fideles transiit, quorum aliis genera linguarum, aliis gratiam curationum, aliis alia charismatum dona concessa fuisse scribit. Ignatius Apostolorum discipulus, cum martyrio proximus esset, verebatur ne ipsi, sicut aliis sanctis contigerat, bestiae miraculo mansuefactae parcerent. Justinus ethnicis exprobrat magorum et incantatorum impotentiam, cum econtrario Christiani sola Jesu Christi nominis invocatione nihil non possent efficere. Praeclara omnino ea de re habet Irenaeus, qui saeculo secundo floruit, et initio tertii passus est. Hic in libro [Col. 0056C] II Adversus haereses, capite 57, non unum aut alterum, aut certe plura a Christianis facta miracula recenset: sed hanc ipsam Ecclesiae catholicae esse praerogativam probat, ut cum haereticorum sectae suis praestigiis nihil possent, nisi forte incautis damna inferre; fideles miraculis, et certissimis, et frequentissimis, fidem suam approbarent; ita ut saepissime apud eos claudi gressum, caeci visum, surdi auditum, immo et mortui vitam fidelium precibus fuerint consecuti. Quos quidem homines a morte excitatos, diu postea inter caeteros mortales vixisse observat capite sequenti, ne forte tanta miracula praestigiis invidi homines attribuere auderent. Ejusdem rei testis est saeculo tertio omni exceptione major Cyprianus Carthaginensium antistes et Christi martyr, qui hoc argumentum [Col. 0056D] non semel, sed potissimum in libris de Idolorum vanitate et ad Demetrianum pertractavit. Omitto Eusebium, Lactantium et alios, qui sub saeculi tertii finem, et quarti initium vixerunt. Eadem virtus post datam Ecclesiae pacem perseveravit, ut testes sunt Hieronymus, Rufinus, Sulpicius Severus, et alii, qui patrum et aliorum sanctorum vitas descripserunt. Idem testantur Paulinus, Theodoritus inter Graecos patres vix ulli eruditione secundus, qui librum ea de re singularem sub religiosae Historiae titulo edidit. Plurima miracula suo tempore facta narrat Augustinus, potissimum in libris de Civitate Dei. Sanctorum Gervasii et Protasii ab Ambrosio inventorum tot fuerunt miraculorum praecones, quot [Col. 0057A] eorum temporum scriptores, Ambrosius ipse, Paulinus, Augustinus, Gaudentius, etc. Haud minus celebria fuere sancti Stephani recens inventi miracula, de quibus libri duo inter Augustini opera habentur. Victor Vitensis paulo post miracula descripsit, quae furente Wandalorum in Africa persecutione a catholicis edita fuerunt. Basilius Seleuciae episcopus circa idem tempus libros duos de miraculis sanctae Theclae composuit. Haec de saeculis quae Gregorium nostrum praecesserunt. Non minus autem saeculo sexto, quo vixit Gregorius, frequentia fuisse infra probabimus. Nam de sequentibus temporibus agere ad nostrum non spectat institutum; et qui ea de re plura cupiunt, habent Miraculorum libros integros, quos in Vitarum sanctorum collectionibus consulant.

[Col. 0057B] 65. At ex his quae protulimus jam perspicuum est, nemini auctori ecclesiastico verti posse vitio, quod miracula passim suis operibus inseruerit, aut certe de Miraculis sanctorum ediderit libros singulares. Proindeque Gregorium eo ipso haudquaquam aspernandum esse, quod Miracula passim in suis libris enarraverit. Nec dicat aliquis miracula a Deo Opt. Max. fuisse edita, cum necessaria ad fidem gentibus approbandam fuerunt, id vero Gregorii temporibus applicari non posse. Nunquam enim miracula magis necessaria videntur fuisse sive ad infidelium conversionem procurandam, sive ad fideles in vera fide confirmandos, quam saeculo quinto labente, ac toto saeculo sexto, quo Gregorius noster scripsit. Tunc enim barbarae nationes ita Europam infecerant, ut [Col. 0057C] nulla ferme regio esset, in qua illi non dominarentur. Hi autem erant aut ethnici, aut certe ita Ariana haeresi infecti, ut nomine tenus Christiani, plerasque paganorum superstitiones simul cum falsis dogmatibus retinerent: omnes vero ita feri ac barbari, ut frustra quisquam eis veram Religionem rationibus ac sacrae Scripturae auctoritate persuadere conatus fuisset. Opus itaque miraculis erat, utpote quod haec sola esset eos convincendi ratio. Certe quandiu Chlodoveus, primus gentis nostrae regum Christianus, rebus usus est prosperis, de religione mutanda ne quidem cogitare voluit. At constitutus in extremo praelii discrimine, cum non sine miraculo e tantis periculis ereptus fuisset, fidem ultro suscepit. Sic movit Totilam Gothorum in Italia regem sancti patris [Col. 0057D] Benedicti miraculum coram eo editum, quem antea nec sacerdotum auctoritas, nec miserorum infortunia ad commiserationem flectere unquam potuerant. Non minus indigebant miraculis fideles idiotae, qui ab haereticis variis extorsionibus oppressi, immo et aliquando suppliciis torti, aut illecebris allecti, ad religionem mutandam incitabantur. Suberat et alia saeculo sexto edendorum miraculorum peculiaris causa, nempe quorumdam error negantium resurrectionem mortuorum: cui errori potissimum refellendo Gregorius Magnus libros dialogorum de Virtutibus et Miraculis Italiae sanctorum composuit.

66. Sed et habemus viros eorum temporum illustres et omni exceptione majores, qui testati sunt [Col. 0058A] frequentia tunc contigisse miracula. De miraculis sanctorum Italiae libros quatuor dialogorum edidit Gregorius Magnus. Idem praestitit Victor Vitensis episcopus in libris de persecutione Wandalica, ubi narrat ea quae Deus in Africa ostendit, in fidei catholicae confirmationem. In Galliis, praeter sanctorum Vitas, quae ab auctoribus gravibus et aequalibus scriptae sunt, testes habemus queis nemo unquam absque temeritatis nota audeat refragari. In primis complures episcopos sanctitate et eruditione celeberrimos, inter quos eminebant Avitus Viennensis, Stephanus Lugdunensis, et Aeonius Arelatensis metropolitani, qui cum Arianos in collatione coram Burgundionum rege habita, rationibus ac scripturae testimoniis pervicissent, fidem quoque suam miraculis [Col. 0058B] approbare polliciti sunt, si Ariani eis assentiri vellent: Si rationes nostrae, inquit Avitus omnium nomine ad regem Gundobaldum, qui collationi praesens intererat, non possunt illos convincere, non dubito quin Deus fidem nostram miraculo confirmet. Jubeat sublimitas vestra, ut tam illi quam nos eamus ad sepulcrum hominis Dei justi, et interrogemus illum de nostra fide; similiter et Bonifacius de sua: et Dominus pronuntiabit per os servi sui in quibus complaceat. Sic illi viri sancti adeo in Deum fidentes erant, quod se eam fidem habere scirent, quae etiam montes transferre posset, cum id Dei causa exigeret. Sed et iidem antistites se hanc collationem suscepisse innuunt exemplo beatissimi Remigii Francorum apostoli, qui fidem catholicam tunc temporis apud eam gentem [Col. 0058C] infinitis propemodum prodigiis confirmabat. Providente, inquiunt, Domino Ecclesiae suae, et inspirante pro salute totius gentis cor domni Remigii, qui ubique altaria destruebat idolorum, et veram fidem potenter cum multitudine signorum amplificabat, etc. Ejusdem sancti Remigii et sancti Medardi miracula ob oculos Chlotsindae ponit sanctus Nicetius Trevirorum antistes, illam adhortans, ut ea Alboino Langobardorum regi viro suo narret, quibus Chlodovei exemplo, ad fidem suscipiendam moveri possit. Quid de domno Remigio et domno Medardo episcopis, quos tu, credo, vidisti? non possumus tanta exponere, quanta mirabilia per illos Deum videmus facere. De miraculis ad sanctorum sepulcra tunc temporis frequentibus prosequitur sanctus antistes his verbis: Ubi tanta hodie, [Col. 0058D] inquit, mirabilia apparent, quantum nec dicere verbis valeo. Statimque subjungit, similia in haereticorum Ecclesiis non fieri, quod aliam ab illis sanctis qui miracula edebant, fidem profiterentur. Quanta vero securitate de tot tantorumque miraculorum veritate et certitudine locutus fuerit Nicetius, ex eo patet, quod regem ipsum Alboinum provocandum esse scribat, ut aliquot e suis fidos homines ad beati Martini sepulcrum transmittat, rei veritatem per sese exploraturos. Mittat, inquit, ad domnum Martinum per festivitatem suam . . . . ubi caecos hodie illuminari . . . . conspicimus, ubi surdos auditum et mutos sanitatem recipere. Nam quid dicam de leprosis aut de aliis quamplurimis? qui quacunque debilitate percussi sint, ibidem [Col. 0059A] per singulos annos alii et alii sanantur. Misit ad hanc festivitatem Theodemirus rex Arianus, quem Gregorius Chararicum appellat, et tantis miraculis permotus fidem suscepit cum tota Suevorum gente, cui tum in Gallaecia imperabat. His adde alios testes eruditione et sanctitate illustres, Fortunatum, qui multas sanctorum Vitas scripsit; Cyprianum Tolonensem episcopum in Vita sancti Caesarii, Hilarium Arelatensem, Eucherium, Dynamium patricium, virum natalibus, dignitate et Gregorii Magni testimonio illustrem, beatum Audoenum in Vita sancti Eligii, Jonam monachum et alios, qui tunc temporis ediderunt sanctorum Vitas, quas ex miraculorum narrationibus fere integras contexuerunt.

67. Nemo itaque inficiari potest, Gregorii nostri [Col. 0059B] temporibus miracula frequenter ad sanctorum sepulcra contigisse, idque non vulgi solum opinione, aut muliercularum relatu creditum, sed et virorum eruditorum, ac sanctorum episcoporum auctoritate receptum fuisse, qui ejusmodi miraculorum certitudine fidem nostram approbari et haereticorum errores argui posse censebant. Certum est etiam ea miracula adeo certa et evidentia fuisse, ut ne quidem haeretici illa in dubium revocare ausi fuerint, aut ullis cavillationibus potuerint ea unquam obscurare. Quo factum est, ut plerique ejurata haeresi fidem catholicam susceperint, et quidem non vulgares homines, non unus vel pauci viri obscuri aut nullius nominis, sed ipsi reges, et integrae nationes: quales fuere Franci, Burgundiones, Suevi, Wisigotthi, Angli, Langobardi, [Col. 0059C] etc. Unde nemini mirum videri debet, si Gregorius qui promovendae orthodoxae fidei desiderio fervebat, ardebatque summa erga sanctos Dei amicos devotione, colligendis miraculis plurimum tribuerit, quae tunc temporis esse videbat efficacia ad fidem haereticis insinuandam, et ad emendandos fidelium mores utilissima. Ea vero quae a Gregorio narrantur miracula, ne quidem ob suam multitudinem in dubium revocari possunt. De plerisque enim sanctis unicum solummodo aut alterum miraculum narrat: qua in re parcior fuit illis, qui ejusmodi sanctorum Vitas descripserunt, quas ut plurimum, ut mox dicebam, ex solis miraculis contexuere. Plura quidem de sancto Martino habet, aut de sancto Juliano. At modo sancti Nicetii locum laudavimus, satis attestantis, [Col. 0059D] multo plura miracula ad sancti Martini sepulcrum contigisse, quam quae a nostro Gregorio referuntur. Ea vero quae scripsit, apprime noverat, vel quod sibi ipsi contigissent, vel quod ea ab aliis accepisset. Miracula quae in seipso facta fatetur, quis falsa fuisse dixerit? Non enim ita fallax ac perditae mentis fuisse dici potest Gregorius, ut falsa pro veris obtrudere ex industria voluerit; aut ita bardus, ut aegrum se reputaverit sanus, aut ad sanctorum cineres coelitus sanatum non aeger. Idem dicendum de plerisque aliis aegrotis, praesertim viris gravibus et probe notis, qui sese sanctorum meritis sanatos aut palam coram omnibus, aut certe ipsimet Gregorio confessi sunt. Unum est, fateor, in quo plus [Col. 0060A] aequo credulus fuit, in iis scilicet credendis, quae ab antiquis scripta inveniebat, aut certe acceperat ex vetustis traditionibus. Sed ista nec ejus bonae fidei officiunt, nec adversus ea quae a se visa aut audita refert, ullum praejudicium generare valent, cum econtrario animi ejus candorem et ingenuitatem maxime probent.

68. At quot et quanta, inquis, minutiora facta miraculis deputat Gregorius, quae naturalem causarum efficientiam nequaquam superant. Verum ea est virorum pietate praestantium indoles ac religio, ut precationum coelesti efficaciae, sanctorumque intercessioni tribuant ea, quae alioqui naturae virtutem haud excedunt. Ita comparatus fuit Cyprianus, ita Augustinus, ita Theodoritus, et alii magni viri quos [Col. 0060B] superius commemoravimus. Simplex itaque fuerit Gregorius, sed eo sensu, quod sine fuco et semper aperta mente et corde sincero veritatem oratione simplici deprompserit. Atque ea Gregorii laus est non contumelia, inquit Sirmondus Hilduinum reprehendens, qui Gregorium mirae simplicitatis virum appellavit, cum Hilduinus ipse, si haec vox malam in partem vertatur, multum Gregorio simplicior fuerit.

69. Haud enim putandum est miracula omnia, quae vulgo circumferebantur a Gregorio statim absque delectu aut examine admissa fuisse, cum ipse Deum passim invocet veritatis eorum, quae in libris suis enarrat, testem. Quin et res ab aliis relatas difficile credebat, ut ipse testatur libro I Miraculorum, capite 5. Audierat quippe saepius oleum ante crucem [Col. 0060C] in monasterio Pictavensi ita excrescere solitum fuisse, ut licet vasa exinde plena efferrentur, nunquam tamen decresceret. Sed ad id credendum nunquam adduci potuit, quin prius rei veritatem suis oculis unius horae spatio exploravisset. Pallam qua venerabilis crux Jerosolymis involuta diu fuerat, sese accepisse jactitabat quidam: sed ei non credidit Gregorius, priusquam rem miraculis certis comprobatam fuisse advertisset. Cum vero res gestas ab aliis acceperat, homines illos nominat, qui talia retulerant, ne incerta pro certis ingerere videretur. Quin et aliquando sacramento ejusmodi miracula confirmari volebat, aut multos adhibebat rei enarratae testes, ne forte illudere piae simplicium credulitati a nonnullis crederetur, ut ipse habet libro II [Col. 0060D] de Miraculis sancti Martini, capite 32, et passim aliis in locis insinuat.

70. Erunt fortasse nonnulli, qui Gregorii nimiae, ut aiunt, simplicitati tribuant, quod passim pulverem e sanctorum tumulis collectum, pannos eis aliquandiu impositos, flores aut herbulas ibidem a fidelibus sparsas, aut parietibus affixas, olea ex lampadibus ibidem ardentibus detracta, aquas ex vicinis fontibus aut puteis haustas, aut alia ejusmodi inter sanctorum reliquias computaverit. Verum ista objectio evanescet, cum cordatus lector similia in patrum auctorumque gravissimorum operibus exempla passim occurrere animadvertet. Hujus enim consuetudinis testes sunt Hieronymus, Augustinus, Paulinus, [Col. 0061A] Leo et Gregorius, uterque Magnus ac pontifex Romanus, Beda et alii passim, quorum loca in notis ad Gregorii textum non semel laudavimus. Sed et qui plura ea de re cupit, adeat Ferrandi, societatis Jesu presbyteri, librum singularem de Sanctorum reliquiis, aut certe legat V. cl. Lud. Ant. Muratorii disquisitionem de hoc argumento tomo II Anecdotorum, ubi etiam oleorum, quae Gregorius Magnus ad Theodelindam per Johannem transmisit, indicem profert, ipsa Gregorii aetate scriptum in papyro Aegyptiaca, ut Mabillonius noster testatur Itineris Italici pag. 14.

71. Unum denique circa Gregorii libros de Miraculis sanctorum observari velim, quod scilicet ea solum sanctorum miracula retulerit, quae ab aliis auctoribus [Col. 0061B] scripta non erant. Unde mirum non est, si quandoque omissis celebrioribus sanctorum gestis, obscura quaedam facta commemorat. Hinc etiam patet, quam incaute fecerint nonnulli, qui res aliquot sanctorum gestas in dubium revocarunt ob id solum, quod a Gregorio non memorarentur: cum, ut ipse testatur, extra ejus institutum fuisset de ejusmodi rebus disserere. Quod vero tale fuerit ejus consilium, ipso monente discimus ex prooemio ejus generali ad istos libros. Aliqua, inquit, de sanctorum miraculis, quae hactenus latuerunt, pandere desiderans, etc. Sed magis diserte in libro de Gloria Confessorum, quem omnium ultimum recognovit, capite 45: Licet jam dixerimus in prologo libri hujus ut ea tantum scriberemus, quae Deus post obitum . . . . operari dignatus est: tamen [Col. 0061C] non puto absurdum duci, si de illorum vita memoremus aliqua, de quibus nulla cognovimus esse conscripta. Non itaque scripsit de sanctorum gestis, quae aliunde nota erant, aut quorum Vitae habebantur. Sed jam tandem ad secundam praefationis nostrae partem transeundum.

II.—72. Nulla ferme est in contexendo Gregorii operum catalogo difficultas, cum ea non solum passim in suis libris recensuerit, sed et singillatim enumeraverit in fine libri decimi Historiae Francicae. Decem, inquit, libros Historiarum, septem Miraculorum, unum de Vitis Patrum scripsi. In psalterii tractatum librum unum commentatus sum; de cursibus etiam Ecclesiasticis unum librum condidi. Quid vero librorum septem miraculorum nomine intelligat, ipsemet [Col. 0061D] in prologo libri de Gloria Confessorum exponit. In primo libello inseruimus aliqua de miraculis Domini ac sanctorum apostolorum, reliquorumque martyrum, quae hactenus latuerunt, etc. In secundo posuimus de virtutibus sancti Juliani martyris. Quatuor vero libellos de virtutibus sancti Martini; septimum de quorumdam Religiosorum, seu, ut plerique manuscripti codices habent, Feliciosorum vita: octavum hunc scribimus de Miraculis Confessorum. De his libris nulla difficultas. Quem enim secundo loco vitam Religiosorum seu Feliciosorum appellat, is est qui in Historiae fine dicitur liber de Vitis Patrum. Hi omnes exstant praeter librum de cursibus ecclesiasticis, qui omnino interiit; et commentarium in psalmos, cujus [Col. 0062A] aliquot solummodo fragmenta supersunt. Hunc porro commentarium Romae asservari aliquandiu persuasum habuimus, acceptis exinde litteris in Vaticana bibliotheca haberi manuscriptum codicem ex monasterio Fontis Avellani, qui Florentii Georgii et Gregorii commentarius in psalmos inscriberetur. Sed re a nostro Stephanotio, Congregationis nostrae in Curia Romana procuratore generali, accuratius inquisita, hic deprehendit, et titulum hunc manu recenti fuisse codici ascriptum, et in ipso Commentario passim auctores laudari, qui nostro Gregorio aetate posteriores fuerunt, quales sunt Aymo et Remigius. Denique vulgata psalmorum versione utitur hujus commentarii auctor, quam Gregorius in laudandis passim psalmis adhibere non solet. Immo in Gregoriani [Col. 0062B] Commentarii, quem modo laudabamus, praefatione tituli psalmorum referuntur omnes juxta LXX interpretum versionem. Fucum fecit ei qui Gregorii nomen codici illi praefixit, praefationis Gregorianae in psalmorum titulos fragmentum, quod commentarii auctor simul cum aliis Patrum praefationibus operi suo praemisit. Quod quidem fragmentum a pio et erudito viro Thomasio ex ipso codice descriptum post libros de sanctorum Miraculis proferemus, cum duobus commentarii fragmentis a Mabillonio editis.

73. Laudat praeterea Gregorius libro II Historiae, capite 22, Apollinaris Sidonii librum de Missis, cui ipse praefationem se adjunxisse ait; sed illud opus solo nomine tenus nobis notum est. Tanti non est momenti Passio sanctorum septem Dormientium fratrum [Col. 0062C] Ephesi quiescentium, quam se in Latinum transtulisse Syri cujusdam interpretis ope fatetur in capite 95 libri de Gloria Confessorum, ubi ejus epitomen refert. An vero usquam exstet haec ipsa versio a Gregorio adornata, incertum est. Hanc enim quam Surius habet, Gregorianam non esse vel ex eo solo conjicimus, quod ibi Dormientium nomina pleraque alia sint ab iis, quae ipse Gregorius in libro de Gloria Confessorum recenset. Eadem vero ipsa nomina repraesentat eorumdem Dormientium historia, quam in nonnullis codicibus manuscriptis invenimus; sed cum multa dubiae fidei contineat, nec constet an ipsius Gregorii fetus dici possit, non visum est ei inter illius opera locum dare. De aliorum septem Dormientium historia dicemus inferius. Occurrerunt [Col. 0062D] etiam nobis codices manuscriptos perscrutantibus varia opuscula sub Gregorii nomine, quae sermo, vita, transitus, aut miracula inscribuntur, de nonnullis scilicet sanctis, qui apud Gregorium laudantur: sed cum ea nihil aliud sint quam ipsissima Gregorii capita, in quibus de ejusmodi sanctis agit, ex ipsius operibus excerpta, de iis fusius inquirere superfluum fuisset.

74. Caeterum praeter libros a nobis supra recensitos, plerique complores libellos singulares de vita aliquot sanctorum inter Gregorii opera enumerant, quos in variis Historiae Francicae aut Miraculorum libris ipse Gregorius laudat. Tales sunt liber de sancti Illidii vita, quem laudat libro I Historiae, capite 40; [Col. 0063A] liber de vita sancti Quintiani lib. II, capite 36. Aliis in locis memorat a se conscriptos libros, de Vita sanctae Monegundis, de Vita sancti Nicetii, sancti Friardi, sancti Caluppae, sancti Senoch, sancti Patrocli, quos Vossius et alii singillatim in catalogo Gregorii operum recensent. Quamvis certum sit alios non esse ab illis libri Vitae Patrum capitibus, quae sub istorum sanctorum vitae titulis edita sunt. Et de his nulla, quod quidem sciam, exstat inter viros eruditos controversia. Utrum vero libelli isti reipsa a Vitis Patrum secernendi sint, ut Margarinus Bignius, Colonienses Doctores et alii in suis editionibus fecere, parum interest. Sane, ut quidem sentio, Gregorius primum aliquot sanctorum saeculi sui Patrum vitas in unum librum videtur collegisse, quem inscripsit [Col. 0063B] de Vita quorumdam Feliciosorum aut Religiosorum; postea vero cum et aliorum quoque sanctorum gesta comperisset, de iis libellos seorsim edidit, quos postea vel ipse, vel alii caeteris adjunxere sub unico Vitae Patrum titulo. Certe in codicibus scriptis quos videre licuit, omnes omnino illae Vitae, id est viginti capita, simul sub uno et eodem Vitae Patrum titulo habentur: quem titulum certum est suo libro, alias Feliciosorum Vitae appellato, praefixisse. Major esset circa sancti Nicolai Vitam, quam Sammarthani in Gallia Christiana laudant, difficultas, nisi esset librariorum manifestus error, aut certe auctorum ipsorum memoriae lapsus, qui Nicolai pro Nicetii nomen invexerunt. Etenim Sammarthani, qui soli inter Gregorii opera sancti Nicolai vitam recensent, [Col. 0063C] Vossii locum ex libro de Historicis latinis exscripserunt. At Vossius vitam sancti Nicolai non habet, sed Nicetii quam Sammarthani omittunt.

75. Librum etiam de Mirabilibus sancti Medardi inscriptum inter Gregorii nostri opera recensuere Barrius auctor Historiae Christianae veterum Patrum, Bignius, Colonienses et alii, quos secutus est Gerardus Joannes Vossius libro II de Historicis Latinis, et alii nonnulli, ob hunc, uti Cointio videtur, Gregorii locum ex libro de Gloria Confessorum, capite 95, ubi de sancto Medardo ait: Post scriptum de Mirabilibus ejus librum mulier quaedam, etc.; quem librum ob id praecipue Gregorio tribuerunt, quod alius fuerit ab ejusdem sancti Vita, quam Fortunatus scripsit. Haec enim Vita non nisi post Gregorii obitum [Col. 0063D] edita est. Ibi quippe lectores Fortunatus invitat, ut pro Theodeberti, inquit, regis nostri, incolumitate preces effundant: qui Theodebertus, non nisi Gregorio jam defuncto, patri suo Childeberto II successit. Verum etsi librum de sancto Medardo a Gregorio laudatum Fortunati fetum non esse fateremur, haud tamen inde concludendum esset eum a Gregorio editum fuisse. Non enim id probant Gregorii verba superius relata, cum ibi librum quidem laudet, sed a se scriptum non dicat: quod tamen passim facere solet, cum opuscula sua commemorat. Hunc librum ab ipsa muliere compositum fuisse, quae ibi sanata dicitur a Gregorio Cointius contendit. At cum illud opus, si a Fortunati libro distinguatur, nusquam exstet, [Col. 0064A] frustra de ejus auctore inquiritur, quod nemo veterum laudavit, nec ullus recentiorum vidit unquam. De Antiphona vero in honorem sancti Medardi, quam sub Gregorii nostri nomine edidit Surius, vix quidquam certi dici potest, cum nihil habeat, unde ejus auctor valeat dignosci. Nihil autem veritati dissonum complectitur, si id quod de sanctorum Medardi et Gildardi obitu refert, eadem die, non vero eodem anno dicatur contigisse. Eam suo loco proferemus.

76. Inter alia innumera Patrum, aliorumque veterum scriptorum opuscula, quae in catalogo codicum manuscriptorum Angliae laudantur, occurrit, ut monet Freherus, Libellus de passione Domini, Gregorio Turonensi tributus. Sed hunc librum a vulgatis [Col. 0064B] Gestis Pilati distinguendum non esse censet idem Freherus, et alii viri eruditi. Quibus facile subscribimus, dum aliquis vel ex ipso codice Anglicano vel ex aliquo alio simili nos aliquid certius edoceat. Et quidem ansam illi scriptori, quisquis fuerit, hunc librum Gregorio tribuendi praebere potuerunt illa libri I Historiae Francorum, capitis 23, verba: Pilatus autem Gesta ad Tiberium Caesarem mittit, et ei tam de virtutibus Christi, quam de passione vel resurrectione ejus insinuat. Quae gesta apud nos hodie retinentur scripta. Sed gesta illa apud se quidem haberi fatetur Gregorius, non autem a se ipso scripta dicit. Unde nondum inter illius opera locum habuere, nec vero habere debent.

77. Librum de Miraculis sancti Andreae sub Gregorii [Col. 0064C] Turonensis nomine invenimus in codice bibliothecae nostrae sancti Germani a Pratis, ab annis circiter sexcentis scripto: qui liber in aliis quoque codicibus habetur, sed absque Gregorii praefatione. Hanc autem praefationem, sicut et brevem operis epilogum, Gregorii fetum esse styli et scribendi ratio vix dubitare sinunt: etsi hujus libri nullam in operum suorum catalogo fecerit mentionem. Neque id mirum videri debet, si quidem nec librum ibi recensuit Missarum Apollinaris Sidonii, cui alias se praefationem adjunxisse memorat; nec passionem septem Dormientium Ephesinorum, quam e Graeco in Latinum a se translatam fuisse ipsemet alibi testatur. Porro praefationem illam et epilogum in Miracula sancti Andreae dabimus cum capitulorum indice et aliquot capitibus quae edita non [Col. 0064D] sunt, non autem librum ipsum, qui alius non est ab apocrypha hujus sancti Vita, quae vulgo Abdiae Babylonico tribui solet.

78. Haud plura dicam de passione sancti Juliani, quam in nonnullis codicibus scriptis invenimus libro, qui de ejusdem sancti Miraculis a nostro Gregorio scriptus est, insertam, ab ipso Gregorio, an ab alio quovis, divinare non licet. Erunt fortasse, qui ipsammet Passionem Gregorii fetum esse putent. At nemo sibi facile persuaserit hanc primum a Gregorio scriptam, et ab illo ipso miraculorum narrationi praemissam, a posteris vero detractam fuisse; cum econtrario multo verisimilius sit eam Miraculorum libro adjunctam fuisse, ut simul utrumque in sancti Martyris [Col. 0065A] festivitate legi posset. Si quis tamen id ab ipso Gregorio factum fuisse dicat, non multum refragrabor. Praefatiuncula quippe ipsi praefixa Gregorii stylum sapit; quare librum absque illa passione suo loco exhibere visum est, uti in plerisque scriptis et in omnibus editis habetur; passionem autem ipsam cum ejusdem libri initio, prout alii codices scripti habent, post caetera Gregorii opera proferemus.

79. Historiam septem Dormientium in Majori monasterio quiescentium, praeter editos tribuunt Gregorio nonnulli codices scripti quos vidimus. Certe hunc librum inter sincera Gregorii opera admisit Albericus monachns Trium Fontium in Campania, qui in Chronico ad annum 319 scribit, sancti Martini genealogiam a Gregorio Turonensi breviter comprehensam [Col. 0065B] fuisse, atque subjungit ipsissima verba, quae in libro de septem Dormientibus ea de re habentur, eosque septem germanos laudat, ac nomina eorum recenset. Idem opus laudat, ac pro sincero Gregorii fetu habet monachus Sansulpicianus in patriarchio Bituricensi capite 27. Illud tamen Gregorio abjudicat Cointius ad annum 595, num. 51, quod in epilogo Historiae Gregorianae inter illius opera non recenseatur, quamvis rem sub dubio proposuisset ad annum 591, num. 2, ubi ex epistola huic libello praefixa beati Sulpicii, cui nuncupata est, sanctitatem maxime commendari agnovit. Archiepiscopi titulus, qui in ista epistola Sulpicio tribuitur, et in ipsa Historia Briccio episcopo Turonensi, negotium facessit, cum inficiari non possimus, metropolitanos in his partibus ante saeculum nonum, aut nunquam, aut rarissime archiepiscopos [Col. 0065C] dictos fuisse. Canone tamen VI Concilii Matisconensis I decretum legimus, ut Archiepiscopus absque pallio missas dicere non praesumat. Non etiam dissimulare velim, hanc Historiam in codice Collegii Societatis Jesu Parisiis haberi, et quidem edita multo fusiorem, sed absque auctoris nomine, immo absque epistola Gregorii Sulpicio nuncupatoria. Briccius vero ibi non archiepiscopus, sed praesul appellatur: quae omnia in notis suo loco observamus. Sunt et alia, quae forte in utramque partem circa hanc controversiam possent adduci, sed quae fusius persequi non vacat. Illud solummodo observari velim, quod etsi epistola operi praefixa Gregorio tribuatur, non inde tamen inferendum Historiam ipsam ab illo eodem auctore conscriptam [Col. 0065D] fuisse: cum econtrario Epistolae scriptor disertis verbis asserat, se hanc narrationem apud Majus monasterium invenisse, eamque transcriptam Sulpicio, uti petierat, destinasse.

80. Habetur in codice monasterii Patriciacensis ab annis 800 scripto Vita sancti Albini Andecavorum episcopi cum hac clausula in fine, Explicit Vita beati Albini composita a beato Gregorio Turonicae urbis episcopo. In codicibus vero quamplurimis, scilicet Rhemensis Ecclesiae, sancti Germani a Pratis, Vindocinensi, regiae Bibliothecae, et aliis nonnullis, occurrit Vita sancti Maurilii, item Andecavensis episcopi, Gregorio nostro pariter attributa: sed cum hae Vitae aliae non sunt ab iis, quae sub Fortunati nomine vulgatae [Col. 0066A] sunt, eas a Gregorio non censemus scriptas fuisse, sed fortasse recognitas solummodo et emendatas. Id diserte habet epistola sub Gregorii nomine Vitae sancti Maurilii praefixa, quam ad calcem hujus voluminis dabimus: ubi Gregorius, si tamen certum sit ipsum hujus epistolae fuisse auctorem, testatur se beatorum Albini et Maurilii Vitas a Fortunato scriptas emendasse, quae scriptorum erroribus vitiatae fuerant. Quod si Gregorium hujus epistolae auctorem fuisse admittamus, necessarium videtur ut Fortunatum harum auctorem vitarum distinguamus a Venantio Fortunato poeta celebri. Nam iste sancti Germani Parisiensis episcopi, cui epistola nuncupata est, et Gregorii nostri temporibus floruit, ac utrique supervixit. Qui enim fieri potest, ut Fortunato superstite, et frequenter [Col. 0066B] Parisiis ac Turonis agente, sanctus Germanus Parisiorum episcopus Gregorium Turonensem invitaverit ad expurgandas a scriptorum vitiis sanctorum Vitas, quas ipse Fortunatus illarum auctor, qui coram aderat, et utriusque antistitis amicus et discipulus censebatur, facilius emendasset? Fortunatum vero alium a Venantio poeta exstitisse non levia probant argumenta, quae hic persequi nostri non est instituti. Caeterum etsi constaret beati Maurilii Vitam a Gregorio Turonensi aliquando emendatam fuisse, hanc tamen non ipsam esse contendimus, quae vulgo circumfertur in libris editis et nonnullis manuscriptis, licet ei praemissa legatur Gregorii epistola. Etenim hujus epistolae auctor Vitam illam ob id se potissimum emendandam suscepisse dicit, ut complura quae [Col. 0066C] incredibilia multis viderentur, ex ea resecaret. Ex quibus profecto Renati a septennio defuncti resuscitatio censeri debuerat. Et tamen in ipsa Vita, miraculum istud a Fortunato, ut ibi dicitur, omissum, caeteris adjunctum legitur. Idem evincimus ex duobus codicibus manuscriptis, uno scilicet Vindocinensis monasterii ab annis circiter 600 exarato, et altero nostrae sancti Germani a Pratis bibliothecae, annorum 500, ubi post praemissam Gregorii epistolam, et descriptum Vitae ipsius capitulorum indicem, hanc jussu Rainonis, qui in catalogo episcoporum Andecavensium tempore Eusebii Episcopi scripto XXXV recensetur, scriptam fuisse legimus, his verbis: Raino quondam sancti Martini quotidianus discipulus, et semper canonicus, ac post modicum sanctae Andecavensis [Col. 0066D] Ecclesiae ex initio Christianitatis XXXIII (al. XXXV) humilis episcopus, ob honorem omnipotentis Dei nec non et ejusdem sancti Maurilii, atque remissionem peccaminum animae suae, anno incarnationis Dominicae adhuc in 905 et ordinationis episcopatus sui in 25, hanc Vitam beati Maurilii scribere ac requirere jussit. Archanaldus sancti Martini discipulus et diaconus jussu praefati domni Rainonis scripsit et requisivit. Quae vero fuerit illa vita, indicat domnus Hadmerus in libro Vitae ipsi subjuncto de Miraculis, quae modernis, inquit, temporibus contigerant, in translatione scilicet sub Nifingo episcopo facta, ubi Vitam hanc, quam sub libri primi nomine dederat, faceta satis urbanitate a successoribus sancti Maurilii expolitam fuisse diserte profitetur. [Col. 0067A] Adde non pauca in hac vita occurrere, quae Gregorii aut Fortunati aetati et genio, ut fuse probat Launoïus, competere non possunt. Ab utraque item distinguendam esse ejusdem sancti Maurilii Vitam a Magnobodo episcopo Andecavensi scriptam ex eodem Hadmeri libro discimus. Et quidem haec diversa omnino exstat a duobus prioribus in codice Vindocinensi jam laudato, ubi et ista sub hoc titulo habetur: In Christi nomine ego Magnobodus episcopus, ac si peccator, Ecclesiae Andecavae, secundum titulos Justi presbyteri Vitam sancti Mauritionis episcopi et confessoris, ut rusticitas mea fuit, simpliciter planeque, ut potui, explicavi, in anno 10 ordinationis meae, et in anno 36 principis nostri domni Chlotarii regis, filii Chilperici regis. Id est anno aerae Christianae 619, paulo [Col. 0067B] post Gregorii nostri obitum. Haec autem paulo fusius tractare visum est, quod epistola sub Gregorii nomine vulgata passim praemissa occurrat Vitae sancti Maurilii, quae multas res a veritate alienas complectitur, et celebris facta est ob controversiam de sancti Renati resurrectione his temporibus natam. Quod miraculum nonnulli Gregorii auctoritate comprobare conati fuerunt, licet a Fortunato omissum fuerit, ut modo dicebamus, et non referatur a Magnibodo. Iste tamen narrat mulierem quamdam sterilem beati Maurilionis, sic enim semper eum appellat, interventu obtinuisse a Deo filium, qui postquam Ecclesiae Calonnensi, ubi Maurilius degebat, diu presbyter serviisset, tandem ipsi in episcopatu successerit.

81. Vitam sancti Aredii abbatis Atanensis Gregorio [Col. 0067C] Turonensi tributam, aliam ab ea quae saeculo I Actorum sanctorum Ordinis Benedictini edita est, eruit noster domnus Johannes Mabillonius e vetusto codice sancti Galli in Helvetia, quae quidem Gregorio haud indigna videtur, nec multum ab ejus genio aliena: nisi quod aliquae phrases in ea passim occurrant ex Gregorio Magno, immo et ex beati Benedicti Regula, contra Gregorii morem, mutuatae. Deinde Gregorius Aredii miracula et res gestas passim celebrat, nusquam tamen illius Vitae a se scriptae, quod alias solet, ipse meminit. Quamvis momentis istis reponi possit, Gregorium hanc Vitam post suum ex itinere Romano reditum scripsisse; proindeque nihil esse mirum, si in aliis operibus quae antea exaraverat, nullam Vitae sancti Aredii fecerit mentionem, loquendique [Col. 0067D] modos Gregorii Magni non adhibuerit: qui Roma reversus, ubi, sicut de illo rerum ecclesiasticarum curiosissimo indagatore conjicere licet, Gregorii libros viderat, sicut et beati Benedicti Regulam, quae jam tunc erat celebris, eorum loquendi morem imitari potuisset. Sunt tamen alia indicia quae suadeant hanc vitam Gregorio tribuendam non esse, sed monacho potius alicui Atanensi, qui eam potissimum ex Gregorii operibus collegerit: quod ansam praebuerit posteris eam Gregorio ascribendi. Ipse enim Gregorius Aredium passim laudat, ejusque vitae breviarium descripsit sub finem libri X Historiae. Et quidem miracula quae Vitae sancti Aredii subjunguntur, stylum Gregorii non sapiunt. Ita loquitur auctor ac si episcopus [Col. 0068A] anquis in Brivatensi vico sedisset; alio in loco de episcopo Turonensi, qui tunc Gregorius erat, eo modo scribit, quo non scripsisset ipse Gregorius. Denique haec vita, uti ex ejus prologo patet, scripta est, ut in festo sancti Aredii anniversario legeretur in conventu fidelium. Quae omnia, et alia quae legentibus occurrent, innuunt alium a Gregorio fuisse hujus vitae auctorem. Hunc tamen paulo post Aredii exitum scripsisse, tum ex rebus narratis colligimus, tum ex capite ultimo, ubi testatur ea quae a se scripta sunt intra paucum tempus contigisse. Unde concludit multo numerosiora fore quae in posterum scribentur per prolixa spatia temporum, quae subsequentur, cum frequentia ad sancti tumbam fierent miracula. Ex his autem omnibus colligere licet, sancti Benedicti Regulam [Col. 0068B] jam tunc, id est saeculo sexto labente, aut initio sequentis, in monasterio Atanensi receptam fuisse, quam adeo familiarem habuit ille auctor.

82. Unum superest inquirendum, an scilicet Gregorius noster Chronicum aliquod conscripserit ab Historia, quam ex eo habemus, diversum, ut testari videntur nonnulli mediae aetatis auctores, qui post Sigibertum Gemblacensem monachum aiunt Gregorium parvo libello primum historiam breviasse, quam postmodum diffusius novem libris digesserit, verum etiam scripsisse Chronicum, etc. Sed illi auctores, ut observat Valesius, libro XV rerum Francicarum, unum et idem opus ob tituli varietatem in variis codicibus, duo esse diversa incaute censuerunt. Eadem enim est Historia Gregorii, quae in veteribus aliquot [Col. 0068C] membranis sub ejus nomine Historia ecclesiastica, in aliis vero Chronicum nuncupatur. Certe solebant illius aevi auctores Chronica aut Chronicas appellare Historias, etiam fusiores, quae juxta annorum seriem descriptae erant: quod sexcentis exemplis facile probari posset. Breviarium vero, seu Historiam Francorum abbreviatam, quod a Gregorio editum nonnulli scribunt, aliud non est ab Epitome Fredegarii, quod mirum non est Gregorio fuisse tributum, cum ex ejus verbis omnino constet, ejusque nomen, et eamdem ac ipsa Historia praefationem, et quidem sub ejusdem Gregorii nomine, praeferat. Eadem fere fortuna fuit libri, qui Gesta Francorum inscribitur, ab anonymo auctore exarati. Hic quippe in omnibus ferme codicibus Gregorii nomen praefert, quod ex ipsissimis [Col. 0068D] ejus verbis ut plurimum contextus sit. Ejus tamen auctorem ad Theoderici Calensis principatum pertigisse omnino certum est ex rerum serie quas narrat. Immo et in codice sancti Remigii Rhemensis, Anonymi Dionysiani liber de Gestis Dagoberti Gregorii operibus, accenseri videtur. Ibi quippe Gesta Francorum, Gregorii liber primus; Anonymus vero Dionysianus simpliciter liber secundus appellatur: quo forte nomine Ecchardus comes, qui Patriciacense monasterium condidit, Chronica quam Gregorius Turonensis fecit libros duos in Testamento suo commemorat

83. Non adeo facile est assignare tempus, quo Gregorius singulos libros a se editos conscripserit, [Col. 0069A] aut certe exponere qui priores aut posteriores ab eo editi fuerint. Et quidem, ut opinor, non unum post alterum librum absolutum describere curabat, sed quandoque interrupta unius opusculi scriptione, alterum aut inchoabat, aut jam inchoatum continuabat; immo et absolutum, uti censeri poterat, data opportunitate, novis augebat additamentis. Certe cum suorum librorum plerosque juxta classes non temporum, sed materiarum distribui voluerit, cum primum aliquid aut in veteri quopiam instrumento reperiebat, aut ab aliis relatum accipiebat, aut certe ipsemet suis perspiciebat oculis, illud statim suo loco non omittebat describere in libris, quos de simili argumento, aut jam scripserat, aut scribere parabat. Haec potissimum de libris Miraculorum certa esse [Col. 0069B] vix quisquam inficiari potest, quanquam et aliquem inter ipsos ordinem servari posse non diffitemur. Colligimus quippe duos priores de sancti Martini miraculis libros, ante caeteros a Gregorio conscriptos fuisse, quod in ipsis alii Miraculorum libri non laudentur. Liber de Vita Patrum postea ab eo conscriptus, seu potius inchoatus fuisse videtur, sub titulo de quorumdam Feliciosorum, seu, ut alii codices habent, Religiosorum Vita. Primo enim paucioribus constabat capitibus, sed tandem usque ad viginti capita seu Vitas accrevit, quas hodieque complectitur. Tum librum de Gloria Martyrum aggressus est, cui librum de Virtutibus sancti Juliani, quem nonnulli secundum de Gloria Martyrum nuncupant, subjunxit, uti ex ejus prologo discimus, in quo librum praecedentem [Col. 0069C] laudat. Ibi quoque memoratur liber secundus de sancti Martini virtutibus. Quo tempore librum de Gloria Confessorum inchoaverit, divinare non licet: at anno saltem 588, ad caput usque 95 protractum fuisse colligimus ex eo quod ibi Charimerem, qui nunc, inquit, Childeberti habetur referendarius, laudet. Anno etenim Childeberti 13, id est, Christi 588, Charimeres Agirico Virdunensi episcopo, ipso Gregorio attestante lib. IX Historiae, capite 23, successit. Eodem fortasse tempore scribebat librum tertium de sancti Martini Miraculis, in cujus capite 24 Aredius, qui ex ipso Gregorio libro X Historiae, capite 29, anno 16 Childeberti regis, id est anno Christi 591, obiit, adhuc vivens laudatur. Quartum denique librum de ejusdem sancti Miraculis ante annum 594 [Col. 0069D] non fuisse absolutum patet ex ejus capite quinto, ubi narratur miraculum, quod hoc ipso anno, nempe Childeberti regis 19 contigit. Post hos autem omnes libros recognovit librum de Gloria Confessorum, in cujus prologo caeteros de miraculis inscriptos laudat. Vitas vero aliquot sanctorum quas seorsim scripserat, non nisi extremis vitae suae annis libro de Vitis Feliciosorum adjunxisse colligimus, quod istas passim sub libellorum specialium titulis laudare soleat. Sed tandem omnes sub unico Vitae patrum titulo comprehendit, addito prologo, qui hodieque huic libro praefixus legitur, in quo liber de Gloria Confessorum memoratur.

84. Lis fuit inter auctores nonnullos hujus saeculi, [Col. 0070A] an Gregorii Historia postremus ejus ingenii fetus censeri debeat. Qui eam ante Miraculorum libros, saltem recognitos, scriptam fuisse volunt, huc proferunt ipsum Historiae textum, qui non nisi ad 16 Childeberti Junioris, id est Christi 591 annum perducitur: cum econtrario nonnulla in aliis scriptionibus narrentur, quae triennio post, id est 19 ejusdem Childeberti regis anno, immo et post Guntramni obitum, contigere. Verum etsi Gregorii Historia in anno Childeberti 16 desinat, haud tamen inde evincitur eam hoc ipso anno exaratam fuisse: cum fieri potuerit, ut huic operi anno vitae suae ultimo insudans, supremum diem obierit, priusquam annum currentem attigisset. Certe in Historiae epilogo, quem forte morbo coarctatus scripsit, caetera omnia opera [Col. 0070B] sua recenset; in aliis vero libris opera a se edita enumerans, Historiam non laudat. Quin et Miraculorum libros ac Vitas sanctorum a se editas passim in Historia laudat: at nusquam Historiae in caeteris libris meminisse legitur. Quod sane argumentum est, uti mihi videtur, validissimum, caeteros libros ante Historiam a Gregorio exaratos fuisse. Nec juvat opponere caput 30 libri de Gloria Confessorum, ubi Gregorius Stremonium laudans, eum ait a Romanis episcopis cum Gatiano et reliquis quos memoravimus, in Gallias directum fuisse. Etenim paulo superius, scilicet capite 27 de Martiale episcopo Lemovicum egit, quem a Romanis missum memorat. Dionysium vero Parisiensem et Saturninum jam laudaverat in libro I de Gloria Martyrum. Porro Historiam non semel [Col. 0070C] et simul a Gregorio editam fuisse multi censent, existimantes primum ab eo libros sex scriptos fuisse scilicet ad mortem usque Chilperici regis, quibus postmodum alios quatuor addiderit, plures editurus, si ei vita diuturnior a Deo concessa fuisset. Id sane ipsemet Gregorius insinuare videtur in libri septimi prologo, ubi innuit animum sibi esse Historiam continuandi, quam in prioribus libris a se editis ad Chilperici interitum perductam, reliquisse videbatur imperfectam. Et quidem Fredegarius non plures quam sex illos priores libros cognoverat, qui Chronicum, quo Gregorii Historiam continuare statuerat, a Chilperici morte inchoavit. Nec plures habuit Anonymus, qui scripsit Gesta Francorum. Unde quamvis suam narrationem ad Theoderici Calensis principatum [Col. 0070D] perduxerit, narrata tamen Chilperici caede, qua sextus Gregorii liber finitur, omissis caeteris quae in quatuor Gregorianae Historiae sequentibus libris leguntur, bellum inter Childebertum et Chlotarium, utrumque sui nominis secundum, describit, quod post Guntramni regis mortem, finitamque Gregorii integram Historiam gestum esse constat. Hinc in nonnullis codicibus scriptis, etiam vetustioribus, sex solummodo habentur Gregorianae Historiae libri. Quanquam Corbeiensis et Bellovacensis, qui non multo post Gregorii obitum scripti videntur, libri septimi fragmentum exhibeant.

85. Pauca occurrunt de Gregorii librorum titulis observanda. Historiarum libri in vetustissimo monasterii [Col. 0071A] Corbeiensis codice Historia ecclesiastica Francorum inscribuntur. Quem titulum, utpote germanum, et rebus in illis contentis apprime convenientem, viri eruditi caeteris praeferendum censuerunt: quem ideo in hac nostra editione adhibuimus. Plerique alii codices scripti cum editis simpliciter Historiam Francorum appellant; nonnulli item scripti Gesta Francorum. Frequentius vero apud sequioris aetatis auctores sub Chronicae aut Chronici nomine laudantur, ut jam a nobis observatum est. Sequentes septem libros communi vocabulo libros septem Miraculorum appellat Gregorius ipse in fine Historiae, quibus et nonnulli Vitas Patrum adjungunt sub octavi Miraculorum libri nomine. At hunc sub speciali Vitae Patrum titulo a caeteris distinguit Gregorius loco [Col. 0071B] laudato, ubi et in Psalterii tractatum librum unum, et alterum de cursibus ecclesiasticis a se editos commemorat. Caeterum idem Gregorius singulis Miraculorum libris suum quemque titulum peculiarem attribuit in prologo libri de Gloria Confessorum, ubi primus de miraculis Domini ac sanctorum Apostolorum ac reliquorum Martyrum, quae hactenus latuerant, dicitur; secundus de virtutibus sancti Juliani Martyris, quem sanctum specialem suum patronum nonnunquam appellat, quod in ejus basilica Brivatensi enutritus aliquandiu fuisset: quatuor sequentes de virtutibus sancti Martini appellantur; septimus de quorumdam Feliciosorum seu, ut habent nonnulli codices, Religiosorum Vita; ultimus denique de miraculis Confessorum. Paulo aliter alii eosdem libros [Col. 0071C] in variis codicibus inscribunt. Priorem enim nonnunquam librum in gloria seu de gloria Martyrum appellant, quem etiam aliqui primum librum, et sequentem de S. Juliano, librum secundum in gloria Martyrum nuncupare solent. Sic etiam liber in gloria Confessorum dictus occurrit, qui in Chronico sancti Benigni laudatur sub titulo libri de viris illustribus. Nonnulli autem posthabita Gregorii librorum, licet ab eo ipso facta, divisione, aliam invexerunt cum novis titulis. Id in codice Floriacensi ab annis circiter 600 exarato observavimus, in quo primum exhibetur liber de Gloria Martyrum sub suo titulo, tum Vitae Patrum snb titulo libri secundi: post hunc habetur liber de Gloria Confessorum, qui ibi dicitur Gregorii Turonensis liber tertius. An plures exstiterint, [Col. 0071D] observare non licuit, avulsis a codice foliis sequentibus. Ita in codice monasterii sancti Audoeni apud Rothomagum ejusdem aetatis, exstat liber unicus ex capitulis aliquot librorum de Gloria Martyrum et Confessorum, aliquotque Vitis Patrum consarcinatus, sub hoc titulo, Georgii Florentii Gregorii Turonis episcopi de Miraculis sanctorum liber. Simili fere modo permixti sunt in codice Collegii Parisiensis Soc. Jesu libri seu potius aliquot capitula librorum de Gloria Martyrum et Confessorum, sub hac unica inscriptione: Incipit liber Miraculorum Georgii Florentii Gregorii episcopi in Gloria plurimorum martyrum seu confessorum. Sed haec minoris sunt momenti quam ut fusius pertractentur. Nec diutius immorandum [Col. 0072A] est investigandis Gregorii nostri nominibus, quem a patre Florentium, ab avo Georgium cognominatum fuisse constat. Quanquam ex amanuensium vitio nonnunquam paulo aliter haec nomina in codicibus scripta inveniuntur.

III.—86. Carolus Cointius congregationis Oratorii Gallicani presbyter, vir pietate et eruditione celebris, Annales Ecclesiasticos Francorum jam ab aliquot annis evulgavit, in quorum primo et altero volumine ita Gregorii nostri libris usus est, ut non solum loca aliquot ad illustrandam gentis nostrae historiam, aut conciliandam rebus a se narratis auctoritatem adduxerit, verum etiam integra ipsa capita passim descripserit. At cum in nonnullos codices scriptos, et quidem antiquissimos, in quibus aliquot [Col. 0072B] vulgatarum editionum capita desiderantur incidisset, in animum induxit ea ipsa ab aliquo interpolatore Gregorianae Historiae addita fuisse; ideoque quoties aliqua recurrit occasio, ea rejecit veluti spuria, aut certe, si ex illis nonnulla ad rem suam faciant, ea sub interpolatoris nomine profert, cujus auctoritatem multo Gregoriana minorem esse debere contendit. Cum vero non unum solummodo aut alterum caput, sed complura passim per totam Gregorii Historiam dispersa eo modo interpolata fuisse censuerit et scripserit vir eruditus; non levis momenti esse visum est ea de re fusius et accuratius inquirere, ne aut falsa pro sinceris Gregorii operibus obtrudantur, aut certe vera et genuina debitam perdant auctoritatem. Ut vero in expendendis ea de re argumentis [Col. 0072C] nulla suboriatur confusio, rationes quas ille in suae opinionis patrocinium adducit, singillatim expendendae sunt. Eae sunt omnino tres: primam ex codicum manuscriptorum auctoritate repetit; secundam ex Fredegario Gregorii saeculo septimo epitomatore; tertiam denique ex styli diversitate, ac variis eventibus, qui in ejusmodi capitibus referuntur, quos et a veritate historica alienos, et plane sinceris Gregorii fetibus oppositos censet: quae quidem argumenta si nulla esse demonstraverimus, corruet viri eruditi sententia, stabitque inconcussa Gregorii operum integritas.

87. Codices Gregorianae Historiae manuscriptos omnino quinque sibi visos fuisse ait Cointius, ex quibus nullus est, qui integram Historiam, qualis in [Col. 0072D] vulgatis exstat, repraesentet. Quod manifestum ipsi videtur interpolationis indicium: cum multo probabilius existimet quaedam fuisse ab exscriptoribus addita, quam integro et germano operi detracta. Verum licet hoc argumentum haud immerito validissimum Cointio visum sit, quippe qui nullum alium codicem novisset integram, ut in editis habetur, Gregorii Historiam continentem, illud tamen nullius momenti viris eruditis, ut spero, videbitur, cum non solum codices codicibus opposuerimus, verum etiam demonstraverimus codices eos, qui Historiam integram continent, multo majoris esse auctoritatis aliis, quos ex ipso etiam Cointio mutilos et imperfectos esse probabimus, ut pote qui genuinam Gregorii Historiam, [Col. 0073A] ipso etiam fatente, integram non exhibeant. Ad rem itaque veniamus.

88. Et primum quidem habemus prae manibus codicem optimae notae ex bibliotheca monasterii Beccensis in Normannia, ab annis circiter septingentis eleganter et accurate descriptum, in quo ne unicum quidem caput vulgatae Gregorii Historiae desideratur. Habuimus et alium ex monasterio Regiimontis Ordinis Cisterciensis in dioecesi Bellovacensi haud minus integrum, excepto uno aut altero libri ultimi capite, quae ob detracta codici aliquot folia desunt. Tertium proferimus ex sacri monasterii Casinensis in Italia percelebri bibliotheca, litteris Langobardicis ab annis circiter septingentis aut amplius exaratum, teste Mabillonio nostro, cujus non solum varias [Col. 0073B] lectiones accepimus, sed et singillatim omnium capitum seriem, a viro pio pariter et erudito domno Erasmo a Gaeta hujus loci sacri bibliothecario et vicario generali ad nos transmissam: ex qua quidem serie, et variis lectionibus deprehendimus, quod jam mihi testatum fuerat, ne unicum quidem caput illo in codice desiderari. Duos item codices ex Romanis bibliothecis ejusdem rei vades habemus, ex Galliis Romam delatos a Christina Sueciae regina, quorum alter in Vaticana bibliotheca, alter vero in bibliotheca eminentissimi cardinalis Ottoboni asservatur. Hos autem diligenter inspexit et examinavit domnus Claudius Stephanotius nostrae Congregationis in curia Romana procurator generalis, atque omnino integros esse observavit, excepto ultimo capite libri [Col. 0073C] decimi, quod in Ottoboniano codice non habetur. Sextum codicem nobis suppeditat pater Modestus a sancto Amabili ex Ordine Carmelitarum excalceatorum, qui in Monarchia sancta codicem Claromontanum laudat, in quo Gregoriana Historia ne uno quidem capite editis brevior est. Eumdem, aut certe similem codicem, qui hodieque apud Carmelitas excalceatos Claromonti servatur, inspexit ac diligenter contulit noster Petrus Laurentius monachus Illidianus, atque eum omnino integrum esse deprehendit. Septimi, et quidem vetusti, codicis notitiam Guillelmo Morelio debemus, quem ex bibliotheca sancti Martini Turonensis se accepisse fatetur, in quo omnia omnino capita controversa exstitisse discimus, non solum ex textus emendatione, sed et ex variis [Col. 0073D] lectionibus ab isto codice desumptis, quas in suae editionis appendice ipse Morelius retulit, ex quibus passim nonnullae occurrunt ad capita, quae Cointius resecanda censet, pertinentes. Octavum vidi in bibliotheca monasterii sanctae Trinitatis Vindocinensis, qui quidem non plures quam quinque priores Historiae libros complectitur cum libri sexti titulo, sed omnia omnino horum librorum capita, quod potissimum est controversiae caput, repraesentat. His adde editiones Gregorii vulgatas, quas sane ad codices integros fuisse accuratas nemo inficiari potest. Certe qui primus Gregorii Historiam evulgavit Guillelmus Parvus, has, uti vocat Cointius, interpolationes de suo non addidit: quod tamen innuere [Col. 0074A] videtur Cointius; sed certum est, etiamsi fuerint interpolationes, in codicibus multo vetustioribus haberi. Post hunc Mathias Illyricus, Marquardus Freherus, aliique viri docti eamdem Historiam integram edidere, et quidem ad codices manuscriptos emendatam et illustratam, ut ipsimet affirmant: nec tamen usquam monuerunt multa in suis codicibus desiderari, quae Gregorio assuta censerent. Idem dicendum de Andreae Chesnii editione, quam se ad quinque codices manuscriptos diligenter emendasse profitetur. Praeter istos codices in quibus Historia Gregorii integra descripta est, habemus et alios complures, et quidem vetustissimos, qui non minus causae nostrae patrocinantur, cum in illis occurrant ea capita sub Gregorii Turonensis nomine, quae a [Col. 0074B] Cointio interpolata appellantur. Talis est vita sancti Briccii in antiquissimis lectionariis Gregorio Turonensi attributa, sancti Salvii Albigensis episcopi gesta in codice Majoris Monasterii, et alia passim, quae singillatim recensere non vacat. At omittere non licet veterem canonum professionumque fidei collectionem ex codice Fossatensi, nunc Colbertino descriptam, in qua Gregorii nostri aliquot fragmenta ita laudantur, ut ex integra ejus, qualem eam esse propugnamus, Historia ea desumpta fuisse negare non liceat. Ibi enim Gregorii disceptatio de fide catholica cum Agilane, Leuvigildi regis legato, laudatur sub titulo Altercationis de fide Trinitatis, quod fecit Gregorius Toronensis episcopus, quod est in libro V, capite 43, et paulo post altera quam cum Opilane, [Col. 0074C] itidem Leuvigildi legato, habuit excerpta dicitur ex libro VI, capite 40, quae quidem vera esse non possunt, si ea capita ex Gregorii libris demantur, quae Cointius vult esse interpolata. Nam prima haec disputatio juxta Cointii calculum in codice Corbeiensi, caput 31 libri V, altera vero caput 26 libri sequentis, constituit.

89. Codicibus itaque Cointianis codices opponimus, et quidem mutilis et imperfectis integros et minime vitiatos. Codices enim a Cointio laudati vel eo nomine hac in parte nostris auctoritate inferiores censeri debent, quod in illis omnibus multa desiderentur, quae vel ipso fatente Cointio, ad Gregorii Historiam pertinent. Codex quippe Bellovacensis Historiae Gregorianae fragmentum potius dici debet, [Col. 0074D] quam ipsa Gregorii Historia, ut pote qui capite 3 libri II incipit, et desinit capite 23 libri V. Corbeiensis vero mutilus quidem non est, at non nisi sex libros priores exhibet, caeteris omissis, praeter libri VII fragmentum, quod, sicut et in codice Bellovacensi, sub finem libri IV habetur. Codex Colbertinus, quem Thuaneum Valesius, sancti Michaelis Cointius appellat, totus noster est, si aliquam fidem mereatur. Avulsis nempe ab eo compluribus quaternionibus, a capite 17 libri sexti initium sumit, nec deinde ullum omnino omittit capitulum. Thuaneus seu Colbertinus alter, qui a Cointio sancti Arnulfi, seu Mettensis dicitur, initio ex codicis vitio imperfectus, multa deinde omittit: quod sponte factum est, immo et ita [Col. 0075A] incaute, ut nonum et decimum Historiae Gregorianae libros confuderit, ut Chronico Fredegarii inter Gregorii opera locum daret sub libri X Historiae Gregorianae titulo. Quintus denique Cointianus codex e regia bibliotheca vix quatuor libros complectitur, tam negligenter descriptos, ut inter capita quae in indice memorantur, et ipsa capitula in libro descripta, nulla sit convenientia. Immo liber quartus desinit in capite 17, et tamen hujus libri omnia capitula in indiculo ipsi praefixo memorantur. Non tamen mutilus est codex: sed post hos Historiae libros in eo sequitur Adonis Chronicon eadem omnino manu descriptum.

90. Alio item argumento probatur magnam non esse Cointianorum codicum auctoritatem ad resecanda ex Gregorio complura Historiae loca, quod nempe [Col. 0075B] non eadem in omnibus istis codicibus, sed varia in variis capitula desiderentur. Exstant quippe nonnulla in Corbeiensi aut in Bellovacensi, quae in Mettensi, Michaelino aut Regio non occurrunt; et vice versa, alia sunt in istis aut in alterutro, quae non habent Bellovacensis codex aut Corbeiensis; ita ut nulla ex istis codicibus certa possit haberi regula. Si enim codex Corbeiensis caeteris praeferatur, ut pote illis multo antiquior et integrior, jam vacillabit caeterorum auctoritas; nempe qui variis erunt interpolationibus admixti. Idque dicendum erit de Corbeiensi ipso aut Bellovacensi, si Regii aut certe Mettensis auctoritas caeteris anteponenda censeatur. Immo velit nolit vir eruditus, nec Corbeiensis, nec Regius, aut alius quivis ex Cointianis codicibus a censura poterit esse immunis, [Col. 0075C] ut pote qui universi non satis accurate sincera Gregorii opera repraesentarunt, aut interpolata admittendo, aut sincera rejiciendo. Ipse enim codex Corbeiensis sex solummodo Gregorii libros exhibet, quamvis plures fuisse nec ipse Cointius inficiatur, qui quidem libri jam eo tempore quo codex ille scriptus est noti erant; ipse enim, sicut et Bellovacensis, habet libri VII fragmentum. Deinde Bellovacensis in libro II transit a capite 19 ad caput 32, nec tamen omnia intermedia, vel ipso fatente Cointio, et quidem refragaretur codex Corbeiensis, dici possunt interpolata. Nonnulla itaque sponte et data opera ex Gregorii operibus in istis codicibus resecata sunt, et quidem libri integri. Quidni et aliquot capitula, quae ad rem suam facere non existimabant illorum scriptores, aut certe epitomatores. Quae enim potuit [Col. 0075D] esse ratio scriptoribus illis libros posteriores e Gregoriana Historia non describendi, eadem fuit omittendi e prioribus complura capitula. Quod si mea non me fallit conjectura, scriptores illi Historiam regum Francorum habere volebant, a peregrinis narrationibus peculiaribusque factis segregatam, unde ea quae de illo argumento Gregorius scripserat, exarari curarunt, omissis aliis rebus, quae ad suum institutum non spectabant. Etenim capita illa quae codices a Cointio laudati non habent, ea sunt quae singulares aliquot personas attingunt, quaeve episcoporum, potissimum Claromontensium et Turonensium seriem repraesentant, aut alia ejusmodi, quae Francicae gentis [Col. 0076A] Historiae amatores, maxime in provinciis ab Arvernis aut Turonibus longe dissitis commorantes haud multum curabant. Certe id ipsum fecit Fredegarius, qui Historiae Francorum epitomen ex Gregorii scriptis concinnans pleraque ejusmodi omisit, quod ad res Francicas non pertinerent. Idem fecerunt Anonymus qui sub Theoderico rege scripsit, Aimoinus, et alii qui secuti sunt Francorum Historiae scriptores. Aliam item nonnulla omittendi capitula rationem habere potuerunt codicum istorum scriptores: quod nempe res in illis locis narratae in Miraculorum libris a Gregorio editis repeterentur. Idem in variis Miraculorum exemplaribus factum deprehendi. Cum enim isti codices sancti Martini, aut sanctae Radegundis transitum, aut alias ejusmodi historias seorsim sub [Col. 0076B] sermonis Gregorii, aut quovis alio, titulo exhibuissent, haec ipsa capitula suis locis omissa sunt in libris Miraculorum, quae tamen ex illis excerpta non fuisse nemo dixerit. Quin et Miraculorum libros a Gregorio editos, eamdem ac ejus Historiam sortem habuisse infra videbimus, siquidem nonnulli occurrunt codices mss. in quibus, omissis passim multis capitulis, caetera repraesentantur, eo modo ac si de facto illi libri plura non complecterentur.

91. Has porro res singulares, et series episcoporum, aut celebrium virorum exitus, quae omnia interpolata censet Cointius, et epitomatores omiserunt, merito tamen in suam Historiam admiserat Gregorius, qui, uti in prologo monet, non solum regum aut principum gesta describere instituerat, verum etiam enarrare [Col. 0076C] fidelibus, qua ratione defensatae fuissent Ecclesiae; quantum Christi fides in nonnullis languida, in plurimis ferveret; quaeve fuerint certamina flagitiosorum, aut recte viventium vita, et alia ejusmodi, quae in Gregorii Historia difficile invenientur, resecatis iis capitulis quae Cointius esse rejicienda contendit. Deinde, uti etiam praefert codex Corbeiensis, Historiam ecclesiasticam scripsit Gregorius, quae proinde exigebat et episcoporum series, et magnorum virorum interitus, eorumque praeclare gestorum narrationem. Id fecerant Historiae ecclesiasticae scriptores Gregorio antiquiores, quos ipse sibi imitandos proposuerat, et potissimum Eusebius Caesariensis, qui praeter virorum celebrium gesta, catalogos etiam episcoporum Historiae suae interseruit non solum sedium [Col. 0076D] patriarchalium, sed et Caesariensis Ecclesiae cui praeerat, et Jerosolymitanae, quae tunc suae metropoli erat subjecta.

92. Sed et palmari, ut mihi videtur, argumento evinci potest, Historiam Gregorii in codicibus Cointianis abbreviatam fuisse, atque ex ampliori, uti in aliis codicibus habetur, decurtatam, si demonstretur complura capita passim in Cointii exemplaribus haberi, quae necessariam habent cum illis ipsis quae in eis desiderantur, connexionem; immo et quandoque ea diserte laudari quae interpolata vocat Cointius, in codicibus Corbeiensi, etc., in quibus etiam sensus est nonnunquam mancus et imperfectus, nisi ex aliis codicibus suppleatur. Aliquot hujus rei exempla proferenda [Col. 0077A] sunt. In codice Corbeiensi, qui solus cum Regio librum primum exhibet, desunt capita vigesimum sextum et vigesimum septimum: quo pacto Gregorii narratio de imperatoribus Romanis, qui Christianos primis Ecclesiae saeculis persecuti fuerunt, interrumpitur. Transit quippe a Trajani persecutione ad Decianam, omissis Adriani, Antonini et Severi persecutionibus, quas tamen Gregorius, Eusebii, Orosii et Severi chronica sequi se professus, omisisse dici non potest. Complures etiam imperatores in eorum serie exhibenda praetermisisset, quam nihilominus a Julio Caesare ad stabilitum in Galliis Francorum regnum perducere integram constituerat. In eodem codice Corbeiensi caput trigesimum primum deest cum quatuor sequentibus. In eo tamen caput trigesimum [Col. 0077B] sextum, quod trigesimum nuncupat, ita, sicut in caeteris, incipit, Tunc jam et lumen nostrum exoritur . . . Martinus: mendosissime. Nam eo pacto Martini nativitas Valeriani et Gallieni temporibus consignaretur, nisi ex aliis codicibus suppleantur quinque capita, quibus Gregorius imperatorum seriem a Gallieno ad Constantium deducit, quo reipsa Constantio imperante Martinum natum fuisse narrat, idque veritati omnino consentaneum est.

93. Gregorius libro II, capite 3, describit persecutionem a Wandalis in Africa excitatam, atque ea occasione epistolam Eugenii Carthaginensis episcopi integram exhibet, ut habetur in editis et in nostris codicibus. At Corbeiensis, relata persecutionis historia, epistolam omittit, ita tamen ut evidenter appareat [Col. 0077C] eam de industria praetermissam fuisse, sic enim habet ut caeteri codices: Eugenius vero cum se videret abduci, epistolam civibus . . . hoc modo transmisit; et ipsa epistola praetermissa Historiam prosequitur. Paulo inferius codex Bellovacensis duodecim omittit versus, qui sensum omnino abrumpunt, ut videre est suo loco. Sic et codex Regius quintum et sextum capita ejusdem libri praetermittit, in quibus irruptio Attilae in Gallias narratur; licet habeat septimum, quod est ejusdem irruptionis continuata narratio.

94. Liber tertius idem est omnino in omnibus codicibus; proindeque non est ulla de eo controversia. At libro quarto, capite 13, in codice Corbeiensi, sicut et in nostris et in editis, Gregorius loquens de litania seu supplicatione ad sanctum Julianum Brivatensem [Col. 0077D] per Gallum episcopum instituta, ait: Juxta institutionem sancti Galli, sicut supra scripsimus. Locus autem ille quem laudat, habetur supra capite quinto, quod tamen caput in ipso codice Corbeiensi, sicut et in aliis Cointianis desideratur. Capite 14 ejusdem libri, quod omnes scripti habent, Saxones iterata insania, adversus Chlotarium regem rebellasse dicuntur: prima tamen eorum rebellio descripta habetur capite 10, quod codices Regius et sancti Arnulfi omiserunt. Sic et iidem ambo codices, ut caeteri omnes, habent de Chramno, capite 16, diversa ut diximus exercebat mala. Dixerat autem Gregorius fusius de his malis capite 13 ejusdem libri IV, quod in istis codicibus non invenitur.

[Col. 0078A] 95. Caput 21 libri V, in quo varia Sagittarii et Salonii episcoporum flagitia Gregorius descripsit, deest in codicibus Corbeiensi, Bellovacensi et Colbertino seu sancti Arnulfi: et tamen iidem codices habent caput 28 ejusdem libri quod manifeste vigesimum primum supponit. Sic enim habet Gregorius hanc causam retractans: Contra Sagittarium et Salonium episcopos iteratur illa antiqua calamitas. Objiciuntur eis crimina, etc. Capite autem ultimo ejusdem libri, quod nullus codex non habet, haec verba leguntur: Igitur cum vale post synodum memoratam jam dicto, etc., quae de synodo Brennacensi dicta sunt, cujus acta et occasionem narravit Gregorius in capite 48 et sequentibus editorum et nostrorum manuscriptorum: sed haec capita omnino non habent Cointiani codices. [Col. 0078B] Quin et haec ipsa capita hic omissa manifeste praesupponit caput 32 libri sequentis, quod in omnibus quoque habetur editis et scriptis, etiam Cointianis.

96. Jam vero, siquidem librum sextum attigimus, proferenda sunt etiam ex eo aliquot exempla, quae nullum relinquent Cointianis fautoribus vel levissimum subterfugium, si codicum ejus auctoritati standum contendant, ad discernenda sincera ab interpolatis Gregorianae Historiae capita. Gregorius nempe caput 12 ab his verbis incipit: Igitur Chilpericus rex cernens has discordias inter fratrem et nepotem, quae scilicet discordiae aliae non sunt ab illis quas Gregorius praecedenti capite narraverat, ipso fatente Cointio: quod tamen caput 11 omittunt codices duo Cointiani, Corbeiensis scilicet et Mettensis, licet habeant [Col. 0078C] duodecimum. Immo et iidem ipsi duo codices habent caput 24 ejusdem libri, quod sic incipit: Nova iterum contra Theodorum bella consurgunt, etc.; quae verba manifeste et necessario, uti ipse Cointius fateri cogitur, totum caput undecimum, quod ab ejus codicibus abesse jam observavimus, praesupponunt. Nobis etiam favet Fredegarius, qui utrumque caput, undecimum scilicet et duodecimum, in sua epitome attigit. Quare haec duo loca tantas in angustias conjecere Cointium ad annum 581, numero 9, ut ex una parte undecimum caput, quod a suis codicibus abesset, admittere refugiens, ex altera vero propter tam arctam, immo et necessariam, ut ipse fatetur, illius cum capitibus duodecimo et vigesimo quarto connexionem, ipsum plane respuere non ausus, rem in medio relinquere [Col. 0078D] maluit, satis esse ratus dicere, caput hoc undecimum majorem, quam caetera quae in Corbeiensi desunt, fidem promereri, cum desint, inquit, argumenta quibus probetur, aut improbetur. At si haec viri eruditi verba admittantur, corruere necesse est illa, quae alias censuit validissima argumenta ad probandam multorum capitum in Gregorii Historia interpolationem, codicum scilicet manuscriptorum fidem. Si quidem allata licet Corbeiensis et alterius codicis, immo et ipsius Fredegarii auctoritate, deesse argumenta respondet, quibus aut probetur aut improbetur illius loci auctoritas. Haud minus sibi invicem cohaerent capita trigesimum quartum et trigesimum quintum ejusdem libri, in quorum priori mors unius [Col. 0079A] Chilperici regis filii describitur, quod est alterius fundamentum, ut pote sic incipiens: Dum autem haec agerentur, nuntiatur reginae puerum qui mortuus fuerat, etc. Et tamen primum a Cointianis codicibus abest, qui habent alterum. Majores adhuc in angustias Cointium redegit caput 15 ejusdem libri sexti, quod cum capite sequenti ita conjunctum esse ait, ut ea vinculo indissolubili esse connexa fateatur; et tamen priori omisso alterum habent Cointiani codices. Quare ille audacior adversus codices suos factus ad annum 582, numero 4, eorum auctoritatem ad rejicienda aliquot capitula maximam esse admittit, ad retinenda vero non esse tanti ponderis. Alterum caput, inquit, scilicet 16, quamvis in codicibus Corbeiensi et Mettensi habeatur, videtur esse insititium, quia cum superiore, [Col. 0079B] quod admitti non potest, arctissime conjungitur. Quare autem superius admitti non possit, uno verbo exponit, quod nempe Felicem episcopum, falso, uti conjicere est, vituperet. Quibus verbis omnem suis codicibus auctoritatem adimit, etiam Corbeiensi, qui sicut et caeteri, ipso affirmante Cointio, fabulas admisit, et calumnias adversus episcopum, quae sola ei superfuit detegendae interpolationis occasio. Unde mirum non est si idem Cointius alio in loco de chronologicis computationibus, quae in fine libri quarti Gregorianae Historiae habentur, agens, eas plane rejiciat, veluti Gregorio immerito ascriptas, licet in omnibus omnino codicibus, cum editis tum scriptis, etiam Corbeiensi et Bellovacensi, qui paulo post Gregorii nostri aetatem exarati sunt, habeantur. Frustra [Col. 0079C] itaque contendit Cointius codices illos sibi patrocinari, quos in sua sententia interpolatos esse, et incerta obtrudere pro certis ipse fateri cogitur. Eos ipsos econtrario nostrae sententiae multo favorabiliores esse nemo non videt: siquidem admisso semel (ut quidem loca a nobis laudata factum fuisse invicte probant) quod ex integra Historia descripti fuerint ab aliquo qui solummodo gesta praecipua colligere voluisset; Gregorianae Historiae integritati quam propugnamus, non obsunt, et omnem suam auctoritatem sartam tectam habebunt: quam sane eis conciliare debent, et conformitas cum caeteris, et antiquitas. Quosdam enim ex iis, quales sunt Bellovacensis et Corbeiensis, non multo post Gregorii aetatem scriptos fuisse, nemo qui eos inspexerit inficiari potest.

[Col. 0079D] 97. Huc usque de sex prioribus Gregorianae Historiae libris egimus; de sequentibus vero pauciora occurrunt dicenda ex manuscriptis codicibus, cum deinceps nullum habuerit Cointius satis authenticum, quo potuerit interpolationes, ut ipse loquitur, a germano Gregorii textu discernere. Tanta tamen ejus fuit in resecandis Gregorianae Historiae libris propensio, ut cum sese occasio aliqua obtulit ex ea laudandi capita quae in codice Mettensi desiderantur, ipsa statim ob hoc solum quod in eo codice desint, aut interpolata esse, aut saltem dubia pronuntiaverit: tametsi codicem hunc et imperfectum esse et vitiosum ipse agnoverit, et alium, ut nihil de caeteris dicam, prae manibus habuerit, ex monasterio scilicet sancti [Col. 0080A] Michaelis, multo antiquiorem et melioris notae, in quo omnia omnino capita, ut habent editi, continentur. At hic, inquit Cointius, codex, de Michaelino loquens, easdem prorsus res narrat ac editi, proindeque non conducere potest ad interpolationes detegendas. Sed supponit his verbis vir eruditus quod ei probandum incumbebat. Ita enim loquitur quasi certum fuisset multa esse in ultimis Gregorii libris interpolata: et hoc ipsum est de quo inquirimus, et ipse volebat inquirere. Jam vero si quis scire cupit quaenam censeri debeat utriusque codicis auctoritas, vel quis e duobus sit alteri praeferendus, id ex ipsorummet codicum conditione judicandum est. Codex Mettensis, ut jam observavimus, ex scriptoris incuria mancus et imperfectus, decem libros complectitur, [Col. 0080B] quos Gregorio attribuit: sed aliquot sinceri Gregorii capita ex libris nono et decimo in unum consarcinat librum, quem nonum appellat, ut Chronico Fredegarii det locum inter Gregorii opera, quod sub decimi libri titulo posuit. Librorum initiis in eodem codice nonnunquam capitulorum indices praemittuntur, sed ita vitiosi, ut capitibus ipsis in libro descriptis ut plurimum non congruant; ex his nonnulla omittuntur, alia in plura dividuntur, nonnunquam denique contrahuntur duo in unum. Idem codex habet caput septimum libri X, quod ut in editis sic inchoat: In supra dicta civitate, scilicet Arverna, de qua tamen urbe nihil habet, omissis capitibus duobus praecedentibus, quae proinde ex aliis exemplaribus supplenda sunt. Codex autem sancti Michaelis initio quidem caret, [Col. 0080C] sed temporum injuria. Ex litteris quippe numeralibus in inferiori codicis ora appositis deprehenditur, ex 20 quaternionibus decem desiderari in eo codice, qui priorem Historiae partem, id est quinque libros, continebant. Initium nempe ducit a capite 7 libri VI, nec deinceps in illo codice quidquam deest. Scriptus est plano et aequali charactere, qui annos ad minus septingentos praeferre videtur, eo exaratus stylo, qui omnino antiquitatem sapit, qualem in Gregorio desiderare se scribit passim Cointius; id est in eo casuum mutationes frequenter occurrunt, litterae aliae pro aliis adhibitae, nomina virorum propria barbare efformata, et caetera omnia deprehenduntur, quae in prioribus Gregorianae Historiae libris ex codice Corbeiensi Cointius laudare solet. Caeterum hi duo codices [Col. 0080D] in bibliotheca Colbertina hodieque asservantur, quos ibi unicuique consulere facile erit. At si tanta sit codicis sancti Michaelis prae Mettensi auctoritas, nemo non videt immerito a Cointio capita illa interpolata censeri, aut certe revocari inter dubia eo ipso solum, quod in codice Mettensi omissa sint, et in codice sancti Michaelis habeantur. Sed haec sufficiant de codicibus manuscriptis; jam ad argumentum ex Fredegario petitum veniendum est.

98. Fredegarii auctoritatem tantam hac in controversia esse passim proclamat Cointius, ut litem totam ea sola dirimi posse nonnunquam asseveraverit, ut pote quae argumenta ad confutandam, ut ipse loquitur, interpolatoris audaciam validissima subministret. Verum [Col. 0081A] Fredegarii auctoritatem nobis multo magis quam Cointio favere vel ex hoc solo probamus, quod ipso fatente Cointio multa ex illis capitibus admiserit Fredegarius, quae in codicibus Regio et Mettensi, immo etiam et in Bellovacensi desiderantur; plura vero omittit ex sinceris Gregorii operibus, quae omnes omnino, etiam Cointiani codices habent. Etenim primum et quatuor ultimos Gregorianae Historiae libros integros, exceptis duobus aut tribus libri septimi capitulis, omnino praetermisit; ex caeteris tertium et quartum libri secundi capita non attigit; plura ex tertio libro, qui integer ubique habetur, omisit; sicut et ex quarto libro capita 4, 12, 31, 34 et 41 non habet; ex libro quinto capita 11, 14, 21, 22, 30, 32; ex sexto capita 5, 17, 28, 29, 30, 32, 33, quae tamen omnia [Col. 0081B] capita in Corbeiensi codice habentur, et tanquam veri et sinceri Gregorii fetus a Cointio admittuntur. Unde patet non admodum utilem esse viro erudito Fredegarii auctoritatem ad probandum ex ejus silentio multa Gregorii Historiae fuisse superaddita: cum constet ab eo auctore multa ex sincero Gregorii textu sponte et ex industria omissa fuisse.

99. At, inquies, Fredegarius Francicae Historiae epitomen concinnaturus a proposito suo alienum esse censuit res extraneas, etsi reipsa a Gregorio relatas, operi suo inserere; ita ut nemini mirum videri debeat, si nonnulla etiam ex sinceris Gregorianae Historiae capitibus omiserit. At nulla prorsus laudavit ex iis quae in codice Corbeiensi desiderantur; proindeque probabile est, ea tunc temporis non exstitisse, sed [Col. 0081C] postmodum Gregorii operibus ab aliquo fuisse interpolatore assuta. At corruet totum illud Cointii argumentum, immo nobis omnino favebit, si verum sit Fredegarium eamdem habuisse rationem ea omittendi quae in Corbeiensi codice non habentur, ac illa quae ex sincera Gregorii Historia non retulit. Eamdem vero fuisse jam supra observavimus, et iterum ostendimus. Etenim praetermisit Fredegarius Gregorianae Historiae capita, etiam sincera, quae ad generalem Francorum gentis Historiam minime attinebant. Idem quoque fecit Corbeiensis codicis scriptor; idem fecere et qui alios codices a Cointio laudatos exararunt. Et quidem eodem ac Fredegarius consilio. Illi enim, sicut et Fredegarius, generalem solummodo Francorum Historiam habere cupientes, singulares hominum [Col. 0081D] privatorum, aut locorum historias praetermisere, tanquam sibi inutiles. Id ipsum innuit in variis codicibus omissionum varietas. Ea enim fuit, ut jam non semel observavimus, Gregorii nostri fortuna, ut quia primus et unicus veterum rerum gentis nostrae praeclare gestarum scriptor exstitit, ex ejus operibus qui postea secuti sunt scriptores, pro suo libitu quae sibi visa sunt, alii plura, alii pauciora descripserint. Hinc nonnulli codices quatuor Historiae libros exhibent, alii quinque, alii sex, alii vero novem aut decem. Quin et ex illis libris alii plura aut pauciora pro suo libitu capita exscripsere; nonnulli autem haec in epitomen reduxere. Quae omnia quivis norunt in gentis nostrae Historia vel tantillum versati, qui Fredegarii, Aimoini, [Col. 0082A] Roriconis, Adhemari, aliorumque quamplurimorum auctorum opera vel chronica revolverint. Nec minorem fuisse in discerpendis Miraculorum libris licentiam probant passim codices manuscripti, quorum alii unum aut alterum, alii plures Gregorii libros exhibent; nonnulli vero sola eorum fragmenta, cum adjunctis, ut scriptoribus placuit, titulis. De quibus omnibus fusius disserere non vacat, ne jam dicta incassum repetere videamur.

100. Verum, expensis illis argumentis, quae adversus complura Gregorianae Historiae capita Cointius ex mss. aliquot codicum auctoritate, aut ex Fredegarii silentio deduxit, examinanda supersunt nonnulla, quae vel ex stylo, vel ex rebus in illis capitibus contentis objicit, tanquam a Gregorii modo scribendi aliena, aut certe quae aliis ipsius ejusdem operibus, aut caeteris [Col. 0082B] Gregoriani aevi probatis auctoribus contraria videntur: quae licet suis in locis, quantum ferre potuit notarum brevitas, exposuerimus, hic tamen paulo fusius discutienda sunt. Et primum quidem, quod ad styli duritiem pertinet aut sermonis rusticitatem, quas in suis operibus inveniri fatetur passim Gregorius, testes appello quotquot Gregorii opera legerint, atque capita, quae Cointius interpolata appellat, simul cum aliis conferre voluerint, an ovum ovo similius videri possit. Habentur quippe in illis, sicut et in istis, casuum mutationes, id est accusandi casus, ut grammatici vocant, pro ablativis; habentur et feminina nomina pro masculinis, et masculina nomina cum adjectivis in feminino genere conjuncta. Occurrunt et voces exoticae, loquendique modi plane barbari, de [Col. 0082C] quibus rebus exempla in medium proferre non sinit ipsa rei evidentia. Fateor equidem in codicibus Corbeiensi ac Bellovacensi, quos in Gregorii textu describendo Cointius merito imitari gaudet, aliquot nomina magis, ut ita dicam, barbare scribi, quam in caeteris codicibus minus antiquis, frequentioresque in illis inveniri casuum, litterarum aut generum mutationes. Sed hoc ex diverso diversorum temporum ac notariorum genio et arbitrio accidit: quae diversitas codicum antiquitatem probare quidem potest, non vero operum varietatem. Iidem enim sunt qui in saeculi sexti aut septimi codice scribuntur Chlotovechus, Chlothacharius, Chrochtichildis, ac qui in posterioris aevi scriptis dicuntur Hlodoveus, Hlotarius, aut Hlotildis; seu Chlodoveus, Chlotarius, Chlotildis, etc. Idem contigit [Col. 0082D] in aliquot aliis vocibus, quas amanuenses pro libitu mutaverunt, ut cum equites, quam vocem veteres ad equum designandum usurpabant, in equos transtulere, intentionem in contentionem; qui et ubi indignate aut exsequere scriptum invenerunt, reposuere indignamini, et exsequi; et sic alia innumera, quae multis variis lectionibus originem quidem dederunt, at nunquam apud viros eruditos in dubium revocare fecerunt vetera monumenta, quorum ne unicum fortasse ad nos intemeratum pervenisse alias dicendum esset. Unde non minus indubitata Gregorii opera, quam ea, quae interpolata a Cointio dicuntur, ejusmodi mutationes ab amanuensibus pertulere. Sed si veteres illas voces ac locutiones barbaras, aut casuum mutationes necessarias [Col. 0083A] omnino esse quis contendat ad conciliandam capitibus illis, quae interpolata censet Cointius, auctoritatem, ac ad restituendam Gregorii operibus nativam formam, non desunt codices antiqui qui illas omnino exhibent, prout eas reipsa passim in nostra editione restituimus, aut observavimus in notis, cum ejusmodi insolitae exprimendi formulae nimium facesserent legentibus negotium. Occurrunt et in iisdem capitibus voces quaedam singulares, quae Gregorii stylum et genium sapiunt, cujusmodi fere sunt intentio ad contentionem exprimendam, equites pro equis, species pro mercimoniis aut rebus venalibus, consensus pro instrumento electionis, cicindelus pro candela aut cereo, satellites pro sociis, manicis apprehensus, Barbarus, pro Francus, et alia ejusmodi bene multa, quae [Col. 0083B] nullus non observare potest, qualia in onomastico indice ad calcem hujus voluminis collegimus.

101. Non majoris est momenti Cointii argumentum, quo multa in capitibus interpolatis passim haberi contendit, sinceris Gregorii operibus non bene cohaerentia, immo et ipsis contraria. Deinde profert aliquot loca, in quibus ille auctor, seu, ut ait, interpolator, non satis aliquot sanctorum virorum famae consuluisse videtur; nonnullaque alia auctorum coaequalium testimoniis opposita retulisse, ita ut, si admittantur, aut ipsos, aut certe Gregorium a vero aberrasse fatendum sit: quae proinde omnia pro veris Gregorii fetibus haberi non debent. His quippe omnibus uno verbo reponi posset, quod etsi nonnulla ejusmodi in capitibus controversis haberentur, non [Col. 0083C] statim eorum convelleretur auctoritas, siquidem et multa in sinceris Gregorii capitibus habentur, quae cum ipso Gregorio aut aliis monumentis non conveniunt. Hoc ipsum Cointius non semel fateri cogitur in Annalibus; idque multis exemplis demonstravit Valesius in praefatione ad tomum II Rerum Francicarum. Sic libro II, capite ultimo, Chlodoveum regem anno 11 Licinii episcopi Turonensis fato functum fuisse scribit: et tamen certum est Leonem Licinii successorem quinquennio ante Chlodovei mortem per missum suum concilio Agathensi interfuisse. Guntramnum inter et Sigibertum bellum exarsisse ait libro IV, capite 42, quod, ipso asserente Cointio, verum non est. Chilpericus Suessione exstitisse dicitur libro V, capitibus 2 et 3, et tamen inde abfuisse [Col. 0083D] his ipsis locis praesupponitur. Alia mitto exempla, quae vel ex ipsis Cointii operibus facile suppeditabuntur, cujusmodi nulla in capitibus, quae interpolata censet Cointius, inveniri possunt. Loca autem singularia quae hanc in rem objicit vir eruditus, suis locis examinabimus. Quod si famae sanctorum virorum quandoque minus consuluisse videtur Gregorius, id ejus candori ac sincero animo tribuendum, qui facta hominum, prout ea noverat, genuine exponebat, nullo respectu personarum. Neque vero quisquam credat, laudabilia fuisse virorum etiam sanctiorum omnia opera. Et quidem ab antiquis atque etiam ab aliis sui aevi auctoribus nonnunquam dissentit Gregorius: quod mirum non est, siquidem et ipsa vetustiora [Col. 0084A] monumenta non semper sibi constant: et unum idemque factum a diversis auctoribus etiam peritis, qui rei gestae interfuerint, varie enarrari quotidiana experientia constat. Jam ad singulares Cointii difficultates enucleandas accedamus.

102. Nihil omnino in toto primo Historiae libro reprehendit Cointius, quem, cum res in eo narratae ad ipsius non spectent institutum, examinare non curavit. Nihil etiam habet de illis omnibus capitulis, in quibus ea repetuntur, quae Gregorius in aliis libris tractaverat. Pleraque etiam alia capitula admittit quidem, ut pote quae vera et certa narrant, sed ea interpolata ob id solum censet, quod in aliquot scriptis codicibus desint. Sed de his modo actum est, et plura dicere inutile foret. Caetera autem capita, quae [Col. 0084B] ob peculiarem aliquam rationem rejicit, hic nobis examinanda restant. Libri II caput 36 ab interpolatore additum esse putat vir eruditus, quod res eo loci de sancto Quintiano memoratae praepostero ordine referantur; ibi quippe sancti viri e sede expulsio a Gotthis facta narratur, quae multo ante contigerat. Atque id quidem haud diffitear; sed nihil inde conficitur. Non enim hic Gregorius refert Quintianum eo ipso anno pulsum fuisse, quod sane falsum fuisset, sed loquens de maxima Gallorum erga Francos propensione, ex ea concitatam ait Gotthorum invidiam, qui idcirco complures episcopos e sede sua dejecerant: qua occasione Gregorius illustre profert sancti Quintiani exemplum: tametsi multo ante id tempus, relicta sede, ex urbe excesserat.

[Col. 0084C] 103. In tertio libro nulla est controversiae materia, cum hunc librum omnes omnino codices, editi pariter et scripti, integrum repraesentent. Libri quarti capita 5, 6, 7, 11 et 12, in quibusdam codicibus desiderantur, quod, ut nobis persuasum est, nihil ad Historiam Francorum generalem pertinerent. At subornata esse, nullamque mereri fidem contendit Cointius, quod iis admissis Aquitaniae primae pontifices, inter quos nonnulli hodieque sancti titulo decorantur, quales fuere Probianus Biturigum et Dalmatius Ruthenorum episcopi, maximi criminis rei dicendi forent, qui episcopum inconsulto rege ordinare deliberaverant, et quidem tali dignitate prorsus indignum, Catonem scilicet, qui superbia adeo tumidus erat, ut neminem se digniorem episcopatu arbitraretur. Cautinus [Col. 0084D] etiam, qui ad episcopatum promotus est, his coloribus in istis capitibus depingitur, ut extremo supplicio potius puniendus fuisset, quam episcopali sede donandus. Haec Cointius: sed quae factorum in his capitibus relatorum auctoritatem minime convellunt. Improbanda quippe est pontificum Aquitaniae audacia, qui rege inconsulto episcopum, quamvis a clero et populo electum, ordinare disposuerant. Sed rei insolentia facti veritatem non elevat, quae etiam aliis exemplis confirmari posset. Certe multo audacior fuit alterius Aquitaniae, id est Burdigalensis provinciae, episcoporum conatus, qui Eumerium Santonensem episcopum e sede deturbaverant, Heraclio jam in ejus locum substituto, quod praecipiente [Col. 0085A] rege absque metropolitani praesentia fuisset ordinatus. Res tamen habuisset effectum, nisi obstitissent Chariberti regis minae qui ob patris sui reverentiam irritos reddidit episcoporum conatus. Et Cato quidem superbia tumidus erat: sed ob alias dotes, potissimum ob misericordiam in pauperes ita plebi accepptus, ut nullus non eum habere vellet episcopum. Utrumque ex ipso Gregorio certum est, ex capite scilicet 31, quod indubitatum, etiam Cointio, habetur ubi de ejusdem Catonis morte, quam in sollicitandis pauperibus tempore pestis incurrit, agens, ait: Multae humanitatis fuit et satis pauperum dilector; et credo haec causa ei si quid superbiae habuit, medicamentum fuit. Cautinum vero saevissimum, ac episcopali gradu plane indignum in istis capitibus exhiberi ultro fatemur: [Col. 0085B] sed nisi eum talem non fuisse probet Cointius ex probis auctoribus, nihil omnino adversus hujus Historiae veritatem evincet. Nec illud juvat quod Cautinus e sede sua nunquam exturbatus fuerit, cum nemo nesciat Gregorii aetate plures episcopos, variis irretitos criminibus, ad mortem usque in suis sedibus perseverasse, quod utinam tot exemplis probari non posset. Sufficiat Melantii in Praetextati Rothomagensis locum intrusi exemplum proferre. Ejusdem libri quarti caput 19 rejicit quod in codicibus duobus desideretur, nec satis accurate sancti Medardi obitus annum assignet. Verum cum ibi Gregorius nullum certum annum beati Medardi mortis designare voluerit, nihil ad elevandam hujus capitis auctoritatem prodest ista objectio. Quod enim ait Gregorius tempore [Col. 0085C] Clhotarii sanctum Medardum obiisse, nemo revocat in dubium.

104. In libro V caput quintum convellere nititur vir eruditus, quod etsi res veras ut plurimum referat, habeat tamen nonnulla, quae reprehensioni videntur obnoxia. Primum quod multa in eo contineantur contra Felicem Namnetensem episcopum, quem Ecclesia uti sanctum virum celebrat. Deinde quod ibidem Gregorius vulgatus, seu, ut Cointius ait, interpolator sub illius nomine, Gregorium Lingonensem episcopum proavum suum appellet, et Nicetium Lugdunensem matris suae avunculum, contra sinceri Gregorii morem, qui alias de iisdem sanctis viris agens, nusquam meminit talis cognationis, quam etiam siluere clerici Turonenses in ipsius Gregorii [Col. 0085D] Turonensis Vita. Verum ex his duabus objectionis illius partibus unam solvit ipse Cointius. Cognationem quippe illam inter Gregorium nostrum et sanctos illos viros admittit et propugnat. Immo exemplo confirmat argumentum istud abnutivum, alias forte validissimum, in hac tamen parte prorsus rejiciendum esse. Nam, inquit, Gallus Arvernorum episcopus certo certius patruus fuit nostri Gregorii, ut ipsemet testatur in libro de Virtutibus sancti Juliani, capite 23, et tamen Gregorius neque in ipsius Galli vita, nec usquam alias, quanquam saepissime Galli et ejus parentum meminerit, sanctum Gallum patruum suum appellavit. Addit idem Cointius, quod si quis accurate inter sese comparare voluerit, sanctorum [Col. 0086A] Gregorii Lingonensis, Nicetii Lugdunensis et Galli Arvernensis vitas, hos sanctos viros cognatione conjunctos fuisse facile deprehendet, quamvis id aperte non scripserit Gregorius. Quod Felicis Namnetensis sanctitatem spectat, idque est alterum objectionis Cointianae caput, ei quidem detrahere animus non est. Sed sanctos viros naevos suos habuisse diffiteri non possumus, quos forte majores quam reipsa in Felice essent, arbitratus est bona fide Gregorius: sed hoc humanae imbecillitati condonandum. Certe, ipso fatente Cointio ad annum 582, num. 4, Gregorius libro VI, capite 16, eumdem Felicem iracundiae ac doli palam insimulat, et tamen hoc caput in omnibus scriptis, etiam Corbeiensi habetur; quin et cum superiori capite conjungitur, quod Felici non [Col. 0086B] multo favorabilius est.

105. Futilis est adversus caput 9 libri quinti objectio, Caluppam nempe hoc in loco appellari, quem Caluppanem sincerus Gregorius in Vitis Patrum dixerit. Quis enim nesciat ejusmodi nomina non solum in variis codicibus, sed et in uno eodemque exemplari saepius varie descripta inveniri? hujus rei exempla proferre prorsus otiosum fuerit. Immo nulla est in hoc nomine apud Gregorium varietas: qui enim Caluppa in recto casu dicitur in Historia, is ipse est qui in casu sexto Caluppane scriptus occurrit in Vitis Patrum, capite 11, cum nemo nesciat ejusmodi nomina hoc modo desinentia sic varie efferri, ut passim ex Attila Attilanem, et ex Agila Agilanem efformata nomina legimus.

[Col. 0086C] 106. Validiora, ut putat vir eruditus, sunt argumenta quae profert adversus caput 21 ejusdem libri quinti. Et quidem ea magni sint ponderis necesse est, ut pote quae omnium manuscriptorum codicum, etiam Corbeiensis, qui non multo post Gregorii aetatem scriptus creditur, auctoritatem elevare debeant. Hoc quippe caput 21 manifeste, ut ipse fatetur Cointius, in capite 28 ejusdem libri laudatur, quod caput 28 omnes codices, et quidem integrum habent. Interpolatum tamen arbitratur Cointius, idque multa, ut ipse existimat, arguunt. Primo quod ibi Nicetio Lugdunensium episcopo Patriarchae titulus donetur contra illorum temporum et Gregorii ipsius morem. Deinde quod concilii Lugdunensis patres Sagittarium et Salonium episcopos ob caedes et [Col. 0086D] adulteria sedibus suis pellendos censuisse ibidem dicantur, cum tamen episcopi apud Cabillonum, ut ipsemet infra, capite 28 habet Gregorius, congregati, illos episcopos ob ipsas easdem omnino causas nonnisi poenitentia purgandos decreverint. Tertio objicit concilii Lugdunensis hac de re silentium, siquidem nusquam in istius synodi canonibus qui supersunt, legatur Sagittarii et Salonii causam ibi fuisse agitatam. Denique a verisimilitudine multum abesse putat, quod ille interpolator de Sagittario refert, eum nempe aliquando dixisse, Guntramni filios quos ex Austrigilde susceperat, ob istius natalium humilitatem nunquam patri in regno successores fore. Haec ille: quibus singillatim faciendum est satis. Et [Col. 0087A] primum quantum ad patriarchae nomen, quo in hoc capite decoratur Nicetius, nihil est mirum, quandoquidem eumdem honoris titulum Priscus Nicetii successor habuit in concilio II Matisconensi anno 585. Datur et Chelidonio Vesontionensium episcopo in Vita sancti Romani abbatis Jurensis, quam scripsit auctor Gregorio nostro aequalis, ubi Hilarium Arelatensem episcopum arguit, quod Celedonium Vesontionensis metropolis patriarcham e solio dejecerit. Patriarcham appellavit Sulpicium Bituricensem saeculo sequenti sanctus Desiderius Caturcorum antistes in epistola ad eum directa. Quae exempla etsi in singulis istis auctoribus sint singularia, a suspicione tamen falsi aut dubii immunia sunt omnino, proindeque et Gregorii textus.

[Col. 0087B] 107. Ad haec arguit Cointius, quod est alterum ejus objectionis caput, Gregorii, ut vocat, interpolatorem, quod sententiam depositionis in Sagittarium et Salonium episcopos, homicidii et adulterii reos, latam fuisse scripserit. Hoc enim, inquit Cointius, fieri non potuit, cum ex Gregorio sincero, capite scilicet 28 ejusdem libri, iidem episcopi ob eadem omnino scelera iterum in jus vocati, in concilio Cabillonensi poenitentiae solummodo subjecti fuerint, sed non exauctorati. Verum ultro fateor Patres Cabillonenses eadem severitate usos non fuisse, quam Lugdunenses. Sed contendo Lugdunenses juxta canonum scita tulisse sententiam; Cabillonenses vero, ob justas quidem, ut existimare par est, rationes, ab exsequendis tamen canonibus abstinuisse. Nemo [Col. 0087C] enim, vel levi canonum cognitione imbutus nescit, ejusmodi criminum reos una sententia et una voce apud Graecos et Latinos sede episcopali indignos proclamari. Si itaque ob res in istis capitibus 21 et 28 contentas alterutrum caput rejiciendum foret, rejici jure deberet caput 28, ut pote disciplinae ecclesiasticae oppositum, non vero caput 21, quod sacris canonibus et Ecclesiae regulis omnino consonum est. Vadem hujus rei apud omnes ob summam eruditionem et sincerum animi candorem maximi ponderis, profero Ludovicum Thomassinum, ejusdem ac ipse Cointius Oratorii Gallicani presbyterum, qui ea de re disserens, neutrum Gregorii caput rejiciendo, sic loquitur Disciplinae ecclesiasticae parte II, libro I, cap. 58, n. 11: Canonicis decretis consentiebat [Col. 0087D] Lugdunensis concilii judicium, quibus irrevocabiliter dejiciuntur ejus generis facinorosi; judicium vero Cabillonensis concilii, quod indulgentiae magis studebat, non tam judicium fuit quam conatus quidam, ut a pontifice et rege iniretur gratia, qui erant ad lenitatem magis inclinati. Haec per poenitentiam purgari censentes episcopi, quibus verbis non definitiva insinuatur sententia, sed episcoporum opinatio mollior demissiorque, etc. Haec ille, qui numero sequenti Cabillonensis concilii indulgentiam inter dispensationes raras connumerat, quae nunquam lucem canonum splendidissimam quam secuti fuerant Lugdunenses Patres, obscurare potuerunt; proindeque nec Gregorii eam Historiam referentis auctoritatem convellere. Quod [Col. 0088A] vero objicit Cointius contra ejusdem capitis 21 sinceritatem Lugdunensis concilii silentium de causa Sagittarii et Salonii, quae nempe in canonibus ejusdem concilii qui supersunt, memorata non habeatur; nihil omnino evincit, nisi probet vir eruditus omnes omnino causas, quod in conciliis agitatae fuerunt, in eorum canonibus expressas fuisse: quod sane nemo dixerit. Nec id in praesenti causa necessarium fuit, aut utile posteris fuisset. Novi quippe canones istorum episcoporum exauctorationis occasione condendi non fuerant, cum id passim haberent veteres; nec decebat factum singulare canonibus inserere, quod nihili profuisset. Si autem exempla quis velit ejusmodi rerum, quae licet in synodis agitatae fuerint, tamen in earum actis aut canonibus memoratae [Col. 0088B] non occurrunt, e pluribus unum aut alterum ex ipso Gregorio proferam. Narrat ipse Gregorius quemdam episcopum ita simplicem fuisse, ut in Matisconensi concilio asseverare eum non puduerit, sub hominis voce in Scripturis sacris mulieres non comprehendi. Nullum tamen exstat ea de re in synodi Matisconensis actis vel leve vestigium. Meminit idem auctor in Vitis Patrum, capite 6, Marci cujusdam episcopi e sua sede inique extrusi, cujus causa in concilio V Aurelianensi, ipso fatente Cointio, discussa, sedi suae restitutus est. Nihil tamen de his habent Aurelianensis V concilii acta; licet ob hanc potissimum causam a Childeberto coactum fuisse istud concilium ipsemet scribat Gregorius.

108. Ultimum denique objectionis caput est, quod [Col. 0088C] verisimile non sit, Sagittarium Austrigildi natalium humilitatem exprobrasse, aut dixisse ejus filios ad successionem admittendos non esse. Sed nihilo plus efficit nisi probet Cointius aut Austrigildem reipsa ex humili loco non prodiisse: quod fieri nequit, fuerat enim Mercatrudis ancilla, teste ipso Fredegario; aut certe Sagittarium hominem fuisse prudentissimum, ac ita discretum, ut nunquam verbo excessisse dici possit: quod an verum sit, vel ipsum Cointium judicem appello. Quis enim nesciat eum hominem, ut caetera ejus flagitia taceam, fuisse levissimum ac superbissimum, qui tandem post varias fortunas Guntramnum ejusque filios non verbis solum, sed et armis lacessivit, Gundovaldi Ballomeris partes secutus apud Convenas, ubi misere periit?

[Col. 0088D] 109. Nonnulla affert vir eruditus ad convellendam ejusdem libri quinti capitis 48 auctoritatem, quod nempe caput etsi nonnulla vera contineat, in aliis tamen rebus non admittendum videatur, quae scilicet non satis cum sinceris Gregorii capitibus cohaerent. Etenim Leudastem ibi depingit Gregorius tanquam hominem humili loco natum, qui ex infimis gradibus ad immensum tandem dignitatis et potentiae fastigium pervenerit; et tamen talia nunquam ipsi alias exprobravit Gregorius, licet de ejus vitiis et pravis moribus non semel egerit. Deinde in hoc peccavit, ut ait Cointius, interpolator, quod Turonicam urbem exstitisse dixerit biennio sub Sigiberti potestate, postquam e Chilperici manibus fuerat [Col. 0089A] erepta: quod falsum censet Cointius, cum Sigibertus eam urbem ante annum 574 non recuperaverit, amiserit vero simul cum vita anni sequentis initio. Verum ad haec momenta facilis est omnino responsio. Nam Gregorius aliis quidem in locis non semel de Leudastis vitiis egit, at solummodo aliorum ejus factorum occasione: unde mirum non est si de ejus natalibus ac fortunae initiis nihil ibi dixerit. Hic vero data opera de ejus origine ac patria singillatim disserere instituit, proindeque debuit paulo accuratius parentes ejus ac primorum gestorum circumstantias explicare, ac ea quae alias praetermiserat, aut leviter tantum attigerat, paulo fusius enarrare. Sigibertus vero annis duobus Turonos obtinuisse dici potuit, neutro licet integro. Extremam enim unius anni partem, [Col. 0089B] ac initium sequentis apud vulgatos auctores simpliciter annos duos passim dici quis inficiabitur? Et quidem Gregorius non hic ait duobus annis solidis Turonos in Sigiberti potestate remansisse.

110. Caput 49 libri quinti, quod nobis est 50, eo nomine rejiciendum esse censet Cointius, quod ibi in sua innocentia propugnanda imprudens describatur Gregorius, ea scilicet regi interroganti respondendo, quae debebat dissimulare. Deinde quod ibidem Chilpericus et Fredegundis multo quam soliti erant mitiores repraesententur. Quod denique interpolator indigna habeat de Felice Namnetensi episcopo, quem conjurationis in regem participem facere non veretur. Ad primum, Gregorius se malos de regina rumores audivisse fatetur, se autem illos excogitasse [Col. 0089C] pernegat: quae quidem responsio imprudens fortasse fuit, si eam non exegerit interrogatio. Fieri enim potuit ut interrogaretur Gregorius de rumore illo qui vulgo circumferebatur: cui ille respondit modo sinceritati, quae in caeteris ejus operibus elucet, maxime congruo. Scio responsionem hanc Valesio imprudentem visam fuisse: sed nec ipsam tamen ob id Gregorio abjudicat, nec caeteri viri eruditi, qui Gregorium humani errati omnino expertem fuisse nunquam sunt arbitrati. Non majoris est momenti quod ait vir eruditus, Chilperici et Fredegundis innatam saevitiam in hoc loco non inveniri. Non enim adeo crudeles semper et ubique illi fuerunt, ut omni occasione per fas et nefas homines trucidari jusserint, qui in eorum incurrissent offensam. Certe [Col. 0089D] negotium istud magni erat momenti: in publica synodo agebatur. Quaestio autem ipsa delicata erat, nec forte Fredegundi gratum erat, ut tam accurate de ejus vita et moribus inquireretur. Sciebat Gregorium hominem sanctissimum, qui nec minis nec blanditiis a recto tramite unquam potuisset deterreri. Unde linire regis animum magis expediebat, quam ipsum in accusatos exasperare. At vero, cum purgato per sacramentum Gregorio, Leudastes ac Riculfus calumniae rei pronuntiati fuissent, in eos saevitum est, et Leudaste fuga elapso alter jussus est interfici: qui licet Gregorio intercedente vitam obtinuerit, intolerabilibus tamen tormentis attritus est, quae Gregorius narrat. Denique quod ad Felicem episcopum [Col. 0090A] attinet, Riculfum quidem exceperat apud se, at necis adversus regem ejusque filios conceptae nec reus, nec consilii particeps unquam fuit. Immo, ut in notis ad hunc locum observavimus, haec in regem et filios ejus conjuratio, quae in editis ex voculae immutatione irrepsit in textum, nulla unquam fuit. Textus autem sic se habet in editis: Dicebat ob hoc reginae crimen objectum, ut ejecta de regno, interfectis fratribus ac patre, Chlodovecus regnum acciperet: quae verba nefandam conjurationem repraesentant. Sed si legatur, interfectis fratribus, a patre Chlodoveus, etc., ut ex codice Regiomontensi restituimus, jam habetur germanus hujus loci sensus, quod scilicet regina adulterii accusata fuerit agente Chlodoveo, ut ea ob istud crimen pulsa, ipse, interfectis fratribus, quos nempe [Col. 0090B] ipse Chilpericus instigante eadem Fredegunde jam occiderat, solus superstes regnum a patre obtineret.

111. Adversus caput 8 libri VI objicit Cointius chronologicum errorem, quem sufficientem existimat ad elevandam hujus capitis authentiam. Ibi enim Gregorius, seu, ut ipse vult, ejus interpolator, Eparchium anno ejus reclusionis 44 obiisse dicit: quod falsum esse probat vir eruditus ex Vita ejusdem sancti ab auctore aequali scripta, ubi Eparchius triginta solummodo et novem annis reclusus vixisse disertis verbis dicitur. Deinde Aptonius, quo sedente Eparchius recludi coepit, non suscepit Ecolismensis Ecclesiae regimen ante annum 541. At Eparchius nemine contradicente obiit anno ejusdem saeculi 81, proindeque supra annos quadraginta in cella reclusus [Col. 0090C] degere non potuit. At cum Cointio fatemur, Eparchium anno extremae suae reclusionis trigesimo nono obiisse, ut in ejus Vita legitur. Sed si reclusionis nomine totum illud tempus intelligatur, quo Eparchius relicto saeculo in monasterio vixit, aut in loco deserto, quo majoris solitudinis desiderio secesserat, jam nulla supererit difficultas. Certum quippe ex ejus Vita est, illum in Sedeciano monasterio primum vestem monasticam induisse, tum in loco solitario a caeteris separatum aliquandiu degisse, priusquam episcoporum auctoritate recluderetur. Quae omnia Gregorius simul conjungens, Eparchium, illaesa historiae veritate, dicere potuit, annos 44 reclusum exegisse.

112. Ea vero quae adversus caput 9 ejusdem libri, [Col. 0090D] ubi de sancto Domnolo Cenomanensi episcopo agitur, expendimus in notis ad illum locum, quae iterum repetere supervacaneum foret. Ad caput 15 transeundum est, a Cointio ob id rejectum, quod multa habeat contra Felicis Namnetensis famam, quin et cum illud sequenti capiti ita annexum sit, ut alterum sine altero non possit admitti. Et istud quoque respuit vir eruditus, licet in omnibus omnino codicibus habeatur, etiam in Corbeiensi, quem non inficiatur paulo post Gregorii nostri aetatem scriptum fuisse; proindeque admittat necesse est, exstitisse auctorem aliquem Gregorio aut aequalem aut subparem, ex quo interpolator, qui et ipse his temporibus vixerit, ista atque alia multa quae refert hauserit. [Col. 0091A] At cum me auctor nemini unquam notus fuerit, satius nobis videtur ingenue fateri in Felice naevos quidem fuisse, sed quos aut poenitentia diluerit, aut certe qui tanti non fuerint, ut charitatem Christi quae multitudinem operit peccatorum, offuscaverint.

113. Caput 22 rejiciendum esse censet vir eruditus, quod Chilpericum regem alium, id est leniorem quam reipsa fuerit, repraesentet. Chilpericus enim, ut Cointio videtur, Charterium qui adversus eum litteras injuriosas scripsisse accusabatur, statim oppressisset, aut certe ejus accusatorem diaconum, qui eas episcopo suo supposuisse dicebatur. Verum non ita saevus erat Chilpericus, aut sui impotens, ut non nisi ab impostore dici potuisset, eum aliqua occasione a saeviendo abstinuisse. Certe, ut a viris eruditis [Col. 0091B] jam non semel observatum est, Chilpericus magis uxorius, quam saevus fuit, atque plus uxori suae parendo quae eum ad neces hominum sibi ipsi suspectorum incitabat, quam innata crudelitate peccavit. Audiendus ea de re V. C. Hadrianus Valesius libro XI Rerum Francicarum, ubi postquam Chilpericum reprehendisset quod furenti uxori nimium indulserit, subjungit: Plane si quando ab ea non instigabatur, Chilpericum mutatum et sui dissimilem factum crederes: adeo communis, aditu facilis, lenis quoque et injuriae patiens. Lenitatem ejus pluribus laudavit Fortunatus: nec tamen hujus auctoris carmina ob id ullus dixerit esse ab impostore excogitata. Et quidem licet poetarum more in laudando Chilperico excessisse nonnullis fortasse videatur Fortunatus, nemo tamen dixerit eum in [Col. 0091C] homine saevissimo lenitatem potissimum praedicasse. Denique Cointius ipse alias Gregorium nostrum reprehendit, quod in fine libri VI Historiae in Chilpericum plus aequo fuerit invectus, quasi nulla prorsus laude dignus fuerit, quem tamen praeclara facinora edidisse neminem inficiari posse contendit.

114. Caput 34 ejusdem libri VI, licet in capite sequenti, quod omnes omnino scripti et editi habent, laudetur, multaque complectatur vera, interpolatum tamen censet vir saepe laudatus, quod nonnulla, inquit, contineat a verisimili aliena. Primum est quod hujus capitis initio memoretur Hispanorum legatio, quae si admittatur, tertia erit quam hoc anno Hispani miserint in Gallias. Secundum initio capitis legati appellantur ⁜ * , quod indicat plures ea occasione missos [Col. 0091D] fuisse; et tamen in orationis progressu non nisi unius legati mentio occurrit. Denique Chilpericus ibidem cogitasse dicitur de Basina in uxorem Reccaredo Gotthorum regi tradenda, quae stuprata fuerat, et in monasterium retrusa. Ad primum et secundum objectionis caput facillima est responsio. Non enim impossibile est ternas eo anno legationes ex Hispaniis in Gallias adventasse, cum ageretur de nuptiis inter Leuvigildi filium et Chilperici filiam contrahendis, quod maxime Gotthi peroptabant. Quod vero legatum aut legatos una aut altera vice scripserit Gregorius, res est ad asserendum aut abjudicandum Gregorio caput istud plane indifferens. Chilperici [Col. 0092A] vero de Basina loco Rithguntis Gotthorum regis filio substituenda consilium, quod refert Gregorius, hominis animum indicat tergiversantis, qui filiam suam tum vellet, tum nollet Reccaredo nuptui tradere. Idem probant variae harum nuptiarum dilationes, a Gregorio ipso memoratae, quae tandem eo processere, ut illa saepius licet promissa, immo et ad id profecta, nunquam Reccaredo nupserit. Chilpericus itaque Gotthorum petitionem plane respuere non audebat, immo nec volebat: sed grave tamen erat ei a filia sua separari, quam ex Fredegunde susceperat, et diligebat prae caeteris; veritus maxime, ne, ut Chlotildi et Ingundi contigerat, ipsa a Gotthis male haberetur. Basinam vero ob id forte Rithgunti substituendam non alio animo proponebat, quam ut [Col. 0092B] Rithguntis discessum differret.

115. Caput ejusdem libri XXXVI insititiis adjungit Cointius, quod in eo Gregorius de Aetherio episcopo Lexoviensi agens dicat, cujus supra meminimus, tametsi nulla ejus mentio ab ipso facta sit. Deinde quod idem Aetherius non satis prudens hoc in capite repraesentetur, quippe qui puerorum urbis suae educationem viro nequissimo permiserit. Ex prima objectionis hujus parte colligi quidem potest, aut Gregorium memoria lapsum esse; aut aliquid de Aetherio in Gregorii scriptis exstitisse, quod modo non habetur; aut certe haec verba ab amanuensibus superaddita fuisse. Hinc tamen non conficietur, totum hoc caput fuisse interpolatum: uti similia verba, quae de Tetrico Lingonensi episcopo habentur libro [Col. 0092C] IV, capite 16, nec Cointio, nec aliis persuaserunt, caput istud ab interpolatore fuisse intrusum. Erat, inquit Gregorius, ibi tunc sanctus Tetricus episcopus, cujus in superiori libello memoriam fecimus, de quo tamen nullum in superioribus vestigium superest. Aetherii vero indulgentia erga hominem pravum, arguit quidem Aetherium plus aequo facilem, et incaute misericordem, sed non probat rei gestae narrationem esse aut falsam, aut Gregoriano textui temere assutam.

116. Non major est rejiciendi capitis sequentis ratio, licet in eo Lupentii abbatis caedes Innocentio Gabalitano comiti tribuatur, qui postea capite 38 dicitur Theodosio Ruthenorum episcopo defuncto successisse. Non enim facile arceri potuit ab episcopatu [Col. 0092D] Innocentius, cujus magna apud reginam gratia erat, nisi hoc crimen publice notum fuisset. At nusquam legimus Innocentium tanti criminis reum declaratum fuisse, immo nec publice accusatum, quanquam forte id rumor ei tribueret. Sed non erat legitima, aut certe sufficiens illis temporibus, impediendae ordinationis causa, quae alias juxta canonum praescripta, cleri et populi votis, aut certe ex regum voluntate, fieri petebatur. Nec desunt exempla nequiorum hominum, qui per ea tempora sedes episcopales sceleribus partas diu obtinuere: vel unus Melantius in Praetextati Rothomagensis locum intrusus hujus rei exemplum suppeditare potest, ut [Col. 0093A] jam observavimus. Plura alia adjicere haud esset difficile, si res exigeret.

117. Haec sunt praecipua Cointii argumenta, queis usus est ad elevandam ex sex prioribus libris Gregorianae Historiae multorum capitum, quae in quibusdam codicibus mss. desiderantur, auctoritatem. De sequentibus vero libris pauca habet, ob defectum, inquit, codicum. Quanquam neglecto codice sancti Michaelis optimae notae, passim multa Gregorio abjudicet, ob id solum, ut jam diximus, quod in codice Mettensi desiderentur, aut certe desint apud Aimoinum. Certum est tamen, ut supra demonstratum est, et ipsemet Cointius inficiari non audet, multa in eo codice ex industria omissa fuisse. Aimoini vero auctoritatem hac in re nullius esse ponderis, [Col. 0093B] vel ex hoc unico argumento evinci potest, quod ipso attestante Cointio, et interpolata admiserit et omiserit sincera. Sed et ipsemet Aimoinus, capite 18 libri primi, fatetur se in codicem incurrisse scriptorum vitio omnino depravatum. Verum hac opinione imbutus Cointius, quod multa in Gregorii libris ab interpolatore essent superaddita, eos ipsos auctores aut codices, quos ob omissa aliquot capitula maxime laudat, eosdem rejicit, si forte nonnulla ab aliis praetermissa exhibeant. De mss. codicibus superius satis dictum: nunc paucis agendum de uno aut altero Gregorii loco, quos Cointius in libris posterioribus ex ipsis rebus quae narrantur, interpolatos esse contendit.

118. Primus, et quidem celebris satis, locus est [Col. 0093C] de sancto Salvio Albigensium episcopo, cujus vitae compendium, admirabilem visionem et obitum describit noster Gregorius initio libri septimi. Sed hunc locum ab interpolatore additum censet Cointius, non solum quod in codice Mettensi desideretur, verum etiam quod eo admisso, contrarius sibi ipsi dicendus esset Gregorius, quippe qui Salvii mortem anno 584 hic consignarit, quam libro VIII, capite 22, anno sequenti contigisse scripsisset. Idem auctor ad annum 686, ubi de Salvio Ambianensi episcopo agit, Impudentiam interpolatori, uti vocat, Gregoriano affingere non veretur, eum asserens mendacem et perjurum, qui interposito sacramento juraverit, ea quae sub Gregorii nomine intrudere audet, ab ipso Salvio Albigensi se didicisse, quamvis haec ipsa ex gestis [Col. 0093D] alterius Salvii excerpserit, qui Ambianensium antistes fuit saeculo sequenti. Haec ille: sed haec argumenta nullius esse roboris absque negotio demonstrari potest. Nam primo codicum auctoritas nobis omnino favet, ut jam saepe diximus, cum multos integros, optimae notae, et majoris antiquitatis, unico Cointiano mutilato, scriptoris incuria vitiato, et sequioris aevi, opponamus. Deinde nulla est apud Gregorium inter caput 1 libri VII et caput 22 libri sequentis oppositio. Licet enim primo loco dixerit Salvium hoc anno, id est 584, obiisse, et altero post obitum Salvii hoc anno, id est 585, Desideratum Albigensibus episcopum fuisse datum, nihil sane aliud ex istis duobus capitibus inter se collatis colligi potest, quam Salvium [Col. 0094A] anno 584, et quidem mense Septembri excessisse e vivis, successoremque sequenti anno, id est post aliquot menses, habuisse Desideratum: quae an secum pugnent, aequis lectoribus judicandum permitto. Certe etsi paulo amplius fuisset inter utrumque temporis intervallum, non tamen improbanda foret Gregorii narratio, cum verisimile sit post Salvii obitum aliquas turbas de substituendo illi successore exortas fuisse: qua occasione nonnulli sedem Albigensem a Theotfrido nescio quo occupatam fuisse scribunt. Nulla itaque est apud Gregorium, etiam admisso inter ejus opera sincera capite 1 libri VII, contradictio. At, inquit vir doctus, interpolator, quisquis ille fuerit, multa ex gestis sancti Salvii Ambianensis episcopi, Gregorio quidem multo posterioris, [Col. 0094B] in ejus Historiae textum intrusit. Verum tota ruet illa Cointii objectio, si Salvii Ambianensis gesta ex Gregorii textu ut plurimum consarcinata esse, non vero ex istis gestis Gregorio aliquid superadditum fuisse demonstremus: quod certe haud operosum fuerit, facta inter utrumque comparatione. Gregorii narratio nullam prorsus in se involvit contradictionem, nihil habet quod a teste oculato et scriptore aequali dici non potuerit. Multa econtrario complectitur, quae, ipso fatente Cointio, ita Salvio Albigensi propria sunt ut alteri Salvio, absque errore tribui non possint. Auctor ille Deum testem invocat, se vera scribere, quae nempe a se visa fuerant, aut ab ipso Salvio accepta, proindeque perjurus et gravissimi criminis reus censeri debet, si falsa [Col. 0094C] dixerit, quod sane absque maxima et evidenti causa de quoquam nequidem cogitare licet. Immo haec omnia narrationem arguunt veram et sinceram. Adde quod ibi Gregorii genius et stylus, ejusque loquendi modi genuini occurrant. Econtrario vero Gesta quae Salvii Ambianensis nomen praeferunt, ab auctore consarcinata sunt rerum ignaro, qui episcoporum Ambianensium seriem ignoravit, tempora perturbavit, falsa retulit, resque a nostro Salvio Albigensi certissime gestas, ipso indicante Cointio, suo Salvio temere adscripsit. Ipse enim Salvium Honorato successisse scripsit: inter utrumque tamen ipse Cointius quatuor episcopos intercessisse fatetur. Honoratum Theodorico monarchae synchronum facit, contra Cointii ipsius calculum, qui annum 580 Honorati [Col. 0094D] extremum fuisse contendit, et Theodoricum non nisi post annos centum monarchiam Francorum obtinuisse scribit, cujus decimo tertio regni anno Salvius in thronum Ambianensium conscendit. Deinde idem auctor narrat Mummolum Patricium, capta civitate et dirutis muris, multos captivos in Hispaniam transmisisse, qui Salvio, jubente rege, redditi fuerunt. At haec ut de Ambianorum civitate, aut de Salvio ejus episcopo dici possint, vetant temporum, personarum et locorum circumstantiae. Quae omnia optime congruunt si de civitate Albigensi intelligantur, quam certum est, sancto Salvio vivente a Mummolo occupatam fuisse, ut post Gregorium nostrum scripsit ipse Cointius. Unde fateri cogitur, [Col. 0095A] suum illum auctorem nonnulla ex gestis Salvii Albigensis in Ambianensis acta transtulisse. Si itaque Salvii Ambianensis Vitae scriptor, fatente Cointio, nonnulla ex gestis Salvii Albigensis suo Salvio tribuisse convincitur, aut malae fidei reus, aut certe, quod lubentius crediderim, homo ignarus fuerit necesse est; ut qui regum episcoporumque series ac tempora perturbaverit, civitates ex una in alteram provinciam transtulerit, denique omnia susdeque verterit, ut vitam sui Salvii fabricaret. Jam testes appello quotquot hunc locum legerint, an talis auctor praeferri debeat scriptori capitis 1 libri VII Gregorianae Historiae, qui Salvii Albigensis res gestas modo irreprehensibili, servatis historiae legibus, conscripsit. De visione Salvio ostensa, quae fortasse nonnullis [Col. 0095B] displicebit, nihil diximus, quod eam revera contigisse, Salvio Ambianensi an Albigensi, parum refert, Cointius admiserit. Tales autem, quas homines sancti sive intra corpus, sive extra corpus constituti, ut loquitur de se Apostolus, habuerunt, passim suis temporibus contigisse memorant testes omni exceptione majores: Augustinus in libro de Cura pro mortuis, Gregorius Magnus, Scriptor passionis SS. Perpetuae et Felicitatis, et alii passim magni nominis auctores.

119. Superest ut aliquid de Gregorianae Historiae epilogo dicamus, quem partim rejicit Cointius, partim pro libito admittit. Illum nempe tres in partes secat: primam his verbis inlibata permaneant concludit, quam, quod in codice sancti Michaelis habeatur, [Col. 0095C] admittit, sicut et secundam, licet in Michaelino codice desideretur, quod, inquit, Gregorius in Historiae prologo opera sua versu describi permiserit, nihilque aliud habeatur in ista epilogi parte, quam quae ex prologo fieri potuerunt. At tertiam partem ubi variae habentur computationes, plane respuit, quod non satis, ut illi videtur, computo Gregoriano concordet. Qua in re nec codicum mss. auctoritatem curat, in quibus eaedem ipsae computationes habentur ad calcem libri IV, etiam in codice Corbeiensi: nec audiendos esse censet eos, qui nostri Gregorii vitam ex ejus scriptis collegerunt, quibus, fatente Cointio, etiam haec tertia epilogi pars nota fuit. Nempe ut haec omnia refellat, unicum ei sufficit argumentum, computationum nempe istarum discordia; quod [Col. 0095D] tamen solum sufficiens esse nemo dixerit ad elevandam alicujus operis auctoritatem, multis aliunde et propemodum certis rationibus suffulti. Quis enim nesciat in ejusmodi computationibus non solum plerosque medii aevi auctores a vero aberrasse, sed etiam illorum erroribus alios errores ab amanuensibus fuisse ut plurimum superadditos, vel propria eorum incuria, vel quod nimium sibi ipsis fidentes veterum computa emendare voluerint? Hinc in exhibendis ejusmodi numeris tot sunt fere lectiones variae, quot sunt codices, idque non in Gregorii solum operibus, sed et in aliis optimae notae auctoribus, [Col. 0096A] quos tamen ob id nec falsos nec interpolatos ullus hactenus habuit: quod sexcentis exemplis a Cointio ipso allatis facile esset demonstrare.

120. Jam tempus est ut finem imponamus huic discussioni, quam nonnulli fortasse prolixiorem esse conquerentur. At necessarium fuit hanc paulo accuratius prosequi, in qua agebatur de rejicienda aut recipienda unicae nostrae gentis Historiae non contemnenda parte, quam Gregorio abjudicandam vir inter eruditos clarissimus censebat, nos vero sincerum ipsius esse fetum propugnamus: quod a me non disceptandi animo susceptum esse omnibus persuasum esse velim, non quod mihi aliquid superbe arrogem, qui cum tanto viro disputare voluerim, sed id factum solius veritatis studio et amore, ad asserendam [Col. 0096B] et propugnandam ejus auctoris operum integritatem, quem restituendum et illustrandum susceperam. Quae res etiam ipsi Cointio, cujus memoriam impense veneror, ut pote sincero veritatis amatori, haud ingrata fuisset, cum in istam opinionem ob codicum manuscriptorum, quos nonnisi mancos et imperfectos habuit, auctoritatem abierit, facile in contrariam concessurus sententiam, si aliorum codicum, et numero, et integritate, et auctoritate magis praestantium in recognoscenda Gregoriana historia adjutus fuisset.

IV.—121. Jam itaque praefationis nostrae tertiam partem attigimus, in qua ratio reddenda est eorum, quae in hac nova Gregorianorum operum editione a nobis praestita sunt. Gregorii opera per partes discissa, et cum variis variorum auctorum operibus [Col. 0096C] permista in unum volumen collegimus. Ea vero ex infinitis propemodum mendis, quae vel ex codicum aut editionum vitio, vel ex qualibet alia causa passim in textum irrepserant, expurgare codicum manuscriptorum ope conati sumus, et reipsa, uti legentibus patebit, plurimum expurgavimus. Deinde nonnulla de novo addidimus, et aliquot capitula quae in prioribus editis indicabantur quidem, sed tamen inveniri nondum potuerant, ex fide quorumdam exemplarium supplevimus. Ad haec Gregorianae Historiae integritatem, qua pene ob aliquot codicum defectus apud nonnullos eruditos viros exciderat, codicum melioris notae, et minime suspectorum auctoritate, aliisque argumentis asseruimus. Praeterea notas marginales addidimus, quae varias lectiones [Col. 0096D] manuscriptorum codicum, aut veterum et novarum editionum exhibent, tempora rerum gestarum indicant, res ipsas illustrant, locorum situs describunt, personarumque notitiam suppeditant, laudatis etiam, aut adductis, cum opus est, aliorum auctorum locis. Quin et ne notarum ejusmodi prolixitate aut multitudine quandoque obrutus, ut ita loquar, textus videatur, notas aliquot fusiores ad calcem voluminis ⁜ * addidimus, ad quas ea quae fusiorem exigebant animadversionem remisimus: in quibus etiam notis inseruimus nonnulla antiquitatis monumenta, aliaque retulimus quae nobis exciderant, [Col. 0097A] aut quae jam incoepta hac editione accepimus, ad illustrandum Gregorium idonea. Praeter hanc nostram praefationem quam Gregorii operibus praemittimus, Vitam ex ejus scriptis collectam ab Odone abbate, ad multos codices collatam proferemus, cui subjungemus virorum illustrium de nostro Gregorio testimonia. Post haec subsequentur Annales Francici seu veterum omnium auctorum, qui Gregorium praecesserunt loca, et alia antiqua monumenta in quibus Franciae aut Francorum mentio occurrit, secundum ordinem chronologicum disposita, quae quidem V. Cl. Carolus Bultellus, Historiae Francicae studiosissimus, diligenter collegit, ac mihi liberaliter communicavit ad Gregorii nostri historiam illustrandam. His subjungimus indicem chronologicum eorum [Col. 0097B] quae in Gregorii aut Fredegarii operibus potissimum ad Historiam Francicam pertinent. Non enim solam Fredegarii Epitomen, quae est Historiae Gregorianae breviarium, edidimus; sed et ipsum ejus Chronicum ac illius continuatores usque ad Pippini regis obitum et ejus filiorum Carlomanni et Caroli inaugurationem, subjungere visum est, de quibus inferius speciatim dicemus. Appendicem quoque addidimus, quae vetusta quaedam gentis nostrae, tam ecclesiasticae, quam civilis historiae monumenta complectitur, ea scilicet quae Gregorius noster laudat, aut quae conferunt omnino ad illustranda ejus aut Fredegarii scripta. Indices varios omitto: quae omnia cum unicuique legenti obvia sint, fusius explicare non videtur esse operae pretium. At cum ad asserendam [Col. 0097C] veterum monumentorum auctoritatem, emendandosque eorum errores, plurimum conferat qualitas codicum, ex quibus vel eruta sunt, vel emendata, exponere juvat singillatim numerum ac conditionem eorum, quibus in adornanda hac Gregorii editione usi fuimus.

122. Et primo quidem Historiae libros contulimus ad codices duos venerandae antiquitatis, quos nempe haud multo post Gregorii nostri aetatem exaratos fuisse consentiunt viri, quotquot eos inspexerunt, cruditi. Pertinuerunt olim ad Antonium Oyselium Bellovacum, virum de re litteraria benemeritum, ex quo ad V. Cl. Claudium Jolium cantorem et canonicum Ecclesiae Parisiensis, ejus ex filia nepotem, pervenerunt, cujus venerabilis et sapientissimi senis [Col. 0097D] beneficio, illos vetustissimos codices commode et cum otio inspiciendi ac revolvendi, adeoque domum asportandi, quandiu libuit, facultatem habuimus. Prior eorum qui, ut accepimus, et indicat non semel ad oram libri apposita haec inscriptio, Ecclesiae sancti Petri Bellovacensis, olim in majoris Bellovacorum ecclesiae bibliotheca asservabatur, in membranis elegantissime scriptus est litteris grandibus Romanis, quas vulgo unciales sive majusculas appellant; at ita imbre, situ aut mucore corruptus, aut vetustate exesus est, ut multis in locis imperfectus sit. Initio et fine caret ob avulsa e codice aliquot folia. Incipit a media parte capitis 2 libri II, desinitque in libri V capite 15, quod vulgatarum editionum [Col. 0098A] capiti 23 respondet. Alter codex qui, ut testatur ejus inscriptio, celebris monasterii Corbeiensis in agro Ambianensi olim fuit, aetate posterior censeri non debet. Exceptis titulis et aliquot librorum initiis, quae majusculis et Romanis characteribus descripta sunt, litteris, ut loquitur Valesius, plane barbaris mediocrisque magnitudinis scriptus est, ita inter se connexis, et per quaedam notarum compendia pluribus expressis, ut fere lectori sit divinandum. Quae, uti conjicio, legendi difficultas Andream Chesnium ita deterruit, ut codicem hunc a se visum testetur, sed collatum non dicat. Et quidem pauca quae de eo habet, a codice ita aliena sunt, ut nec illum ab eo visum fuisse facile diceres. Codex tamen integer est, illibataque perseveravit scriptura, cujus [Col. 0098B] legendi difficultas me a labore ita non deterruit, ut ne de verbo ad verbum ipsum cum editis integrum conferrem. Scriptus est litteris quas vulgo Merovingicas seu Francogallicas appellamus, cujus si characteres, ut reipsa exarati sunt, quis videre voluerit, adeat librum de Re diplomatica a nostro Mabillonio editum, ibique libro IV, pag. 349, eorum specimen ex ipso codice aeri incisum videre poterit.

Duos alios codices habuimus e Colbertina bibliotheca, quos, quia olim ad cl. Thuanum pertinuere, Thuaneos Chesnius et Valesius appellare solent. Maluit Cointius unum ex his sancti Michaelis codicem dicere, quod, ut indicat inscriptio, in aliquo hujus nominis monasterio scriptus fuerit; et alterum sancti Arnulfi, seu Mettensem ex percelebri monasterio, [Col. 0098C] ad quod olim pertinuit. Prior ab annis circiter 700 scriptus videtur, veteri charactere ac sine ulla capitum distinctione, quanquam eorum indiculus singulis praemittatur libris; at detractis ex ipso codice decem prioribus quaternionibus, non nisi a media capitis 17 parte libri sexti initium ducit. Alter annis circiter centum posterior, initio quoque caret ex vitio codicis, qui imperfectus est; quippe qui capite 7 libri II incipit. At plura scriptoris sive incuria, sive consilio, passim desunt capita; nonnulla vero habentur altera manu addita, immo et passim interlineares lectiones variae occurrunt, seu etiam vocum expositiones quae aut ex alio codice, aut certe ab ipso exscriptore superadditae fuerunt. Denique librum nonum et decimum, seu potius utriusque [Col. 0098D] aliquot capitula, in unum librum consarcinat sub noni libri titulo, et Fredegarii Chronicum Gregorii librum decimum nuncupat, ut jam supra a nobis observatum est.

E Regia bibliotheca unicum Gregorianae Historiae codicem habuimus, ab annis circiter 500 scriptum, qui olim, uti inscribitur, fuit sanctae Mariae in Ottemburg dioecesis Maguntinae. Nusquam Gregorii nomen exhibet: habet tamen ejus praefationem, sed multa passim omittit capita: quod data opera factum fuisse probant indices libris singulis praefixi. Index nempe primi libri viginti solummodo et sex capita exhibet: et tamen multo plura in ipso libro habentur; ultimum nempe est quadragesimum, quod editorum trigesimo [Col. 0099A] octavo respondet. Index libri II recenset capita 32: in libro vero ipso numerantur 36, praeter alia quibus nullus praefigitur titulus. Index libri IV habet capita 35, cum eorum summariis, et tamen ipse liber desinit in media parte capitis 11, editorum 16. Nec codex est mutilus aut imperfectus, sed proxime post Gregorium sequitur Chronicum Reginonis eadem manu exaratum. Hi autem sunt quinque codices quos consuluit Cointius: unde merito conqueritur vir eruditus, non nisi codices imperfectos Gregorianae Historiae a se visos fuisse.

123. Sextus itaque codex ad quem Gregorii opera contulimus, est monasterii Beccensis in Normannia, ab annis fere 700 exaratus. Nihil in eo penitus desideratur praeter primam Gregorii praefationem; [Col. 0099B] scriptura plana est et aequalis atque optimae notae. Septimum habuimus ex monasterio Regii montis in dioecesi Bellovacensi Ordinis Cisterciensis, qui omnes omnino Gregorii Historiae libros complectitur, praeter aliquot ultimi libri extrema capita, quae, avulsis aliquot e codice foliis, desunt. Vidimus octavum codicem in bibliotheca Vindocinensi chartaceum, et caeteris recentiorem, ut pote qui annos 200 superare non videtur; continet solummodo quinque priores libros, sed omnino integros, excepta Gregorii prima praefatione. Libro V subjunguntur capitula libri VI. At librum ipsum se habere non potuisse conqueritur scriptor, testaturque opus esse dignissimum, pro scribentis simul et materiae dignitate.

[Col. 0099C] 124. Nec satis fuit Gallicanos codices evolvere; visum est etiam consulere Italicos. Qua in re suppetias nobis attulit R. P. D. Claudius Stephanotius, Congregationis nostrae in curia Romana procurator generalis, qui varias lectiones, aliaque ad rem nostram conducentia, pro suo more liberaliter ex urbe Roma transmisit. Primus ex codicibus Italicis, cujus notitiam et lectiones varias accepimus, is ipse est Casinensis, quem in Sacro Monte a se et suo socio Michaele germano visum laudat noster Mabillonius Itineris Italici pag. 123, Gregorii Turonensis Historiam, quae in nonnullis ab editis differt. Has differentias cum quatuor capitibus, quae antea solo titulo nota erant, suis locis damus. Huic addendi duo codices ex Gallia in Italiam a Christina Sueciae regina [Col. 0099D] transportati, quorum noster Stephanotius copiam habuit. Prior, qui saeculo decimo scriptus fuit, et quidem, uti videtur, in monasterio sancti Launomari Blesensis, hodie servatur in Vaticana bibliotheca, ex dono Alexandri VIII, totamque Historiam complectitur, exceptis praefatione et ultimo libri X capite. Desunt etiam quaedam in quarto libro, ex amanuensis oscitantia, qui aliquot paginas vacuas reliquit; et alia pauca, quae avulso uno aut altero folio desiderantur. Alter codex, qui olim ad monasterium Floriacense pertinuit, habetur in bibliotheca eminentissimi cardinalis Ottoboni; cujus beneficio hunc codicem et alia, quaecunque nobis necessaria fuerunt, suppeditavit V. Cl. Franciscus Blanchinus, [Col. 0100A] qui eminentissimi cardinalis in rem litterariam studio ultro obsecundans, nullam occasionem praetermittit nostris, nostrorumque studiis suppetias afferendi. Ultimum denique ex bibliotheca Vaticana Palatina commodavit illustrissimus D. Laurentius de Zaccagnis primus Vaticanae bibliothecae praefectus, ob edita opera viris omnibus litteratis notus, nobis vero praeterea ob liberalem in studia nostra animum plurimum commendandus. In hoc autem codice, olim monasterii sancti Nazarii Laureshamensis, qui ab annis circiter 800 scriptus videtur, multa desunt passim capitula, id est ea omnino eadem, quae supra in Thuaneo seu Colbertino desiderari observavimus. Ibi et liber nonus cum decimo confunditur, et Fredegarii Chronicum sub titulo libri decimi Historiae [Col. 0100B] Gregorianae repraesentatur. Nihil vero ea de re in priorum librorum notis marginalibus ad Gregorii textum observavimus, quod hujus codicis notitiam nondum tunc Roma acceperamus. Similis huic esse videtur codex monasterii sancti Trudonis in Hasbania, in quo, uti observat Godefridus Henschenius in praemissis ad Vitam sancti Sigiberti, multa capitula desunt. Caeterum plures alios codices vidimus, et quidem antiquissimos, qui nonnulla Gregorii Historiae fragmenta sub variis titulis complectuntur: sed eos suo loco, si forte aliquid observatione dignum in eis occurrerit, aut in indice mss. codicum inferius laudare sufficiat.

125. Ea porro fragmenta esse contemnenda nemo dixerit, cum econtrario multum valeant ad [Col. 0100C] confirmandum germanum Gregorii textum. Cum enim excerpta sint ut in officiis publicis legerentur, tot sunt rerum veritatis quae in eis narrantur testes, quot fuerunt Ecclesiae quae ea in lectionibus officii divini adoptarunt. Hinc cum in plerisque ejusmodi fragmentis Sermo de transitu sancti Martini inveniatur inscriptus, in iisque omnibus sanctus antistes, Attico et Caesario consulibus, ad superos abiisse constanter dicatur, sicut habent omnes omnino tam editi, quam scripti codices Historiae Gregorianae, quis inficiabitur hanc esse veram et sinceram Gregorii lectionem, quam ab annis plusquam 900 variae Ecclesiae adhibuerunt? Codices enim praeter caeteros vidimus duos ejus antiquitatis, unum scilicet ex Corbeiensi bibliotheca, alterum in archivis ecclesiae cathedralis [Col. 0100D] Andegavensis, characteribus fere Merovingicis saeculo octavo labente exaratos. Unde licet in notis ad istum Gregorii locum satis nobis visum fuerit textum auctoritate mss. omnium confirmare, remque de caetero circa extremum sancti Martini annum, quem alii aliis annis assignant, in medio relinquere; expensis tamen postea diligentius Gregorii locis, hoc certum esse existimavimus, Martinum juxta Gregorii mentem, Attico et Caesario consulibus, excessisse e vita, proindeque anno vulgaris aerae 397, quo constat Atticum et Caesarium consules fuisse. Id quippe repetit Gregorius in libro de Miraculis sancti Martini, hancque epocham aliis characteribus chronologicis confirmat, cum sanctum Martinum obiisse [Col. 0101A] scribit secundo Honorii imperatoris anno, qui etiam anno 397 respondet; et cum Perpetuum sexagesimo quarto post Martini obitum anno in thronum Turonensem subiisse commemorat: quod sane verum non esset, si ultra annum praedictum Martini exitus differretur, siquidem Perpetuus anno 461 Turonensi concilio praefuit. Caetera argumenta praetermitto, quae apud auctores vulgatos habentur. At, inquies, Gregorius in Miraculorum libris annos ab exitu sancti Martini ad suum usque tempus, id est ad annum Childeberti regis currentem, quo scribebat semel et iterum computans, manifeste indicat Martinum anno 400 ad coelos convolasse. Fateor hanc fuisse Gregorii mentem si huic ejus computo stemus, quod secuti sunt non pauci sequiorum ac [Col. 0101B] recentiorum temporum auctores. Ex his Albericus Trium Fontium in Campania monachus quovis periculo id se probaturum recipit, adhibetque inter alia duo illa Gregorii argumenta, tum ab Attici et Caesarii consulatu, tum a secundo anno Honorii imperatoris, quod utrumque ad annum 400 aerae Christianae revocat. At certum est utrumque anno 397 convenire, standumque potius notae chronologicae a praedicto consulatu et secundo Honorii anno petitae, quam alteri a Gregorio prolatae ab annis regni Childeberti. Longe enim certior et exploratior est prior illa computandi ratio a consulatu, quam a Gregorio adinventam esse nequaquam verisimile est, sed potius ex antiquis Ecclesiae suae aliisve publicis monumentis ab eo desumptam. Hanc vero consulatus [Col. 0101C] notam ubi cum annis regum voluit comparare, facile errare potuit in illa temporum obscuritate: cum hodie quoque in hac eruditorum luce haec concordia non sine negotio iniri possit. Cum itaque in alterutro aberraverit Gregorius, haudquaquam in assignando consulatu aberrasse censendus est: adeoque credere non dubitem, sancti Martini obitum statuendum esse anno 397, cui consulatum Attici et Caesarii convenire recepta sententia est inter eruditos. Sed jam praefationem prosequamur.

126. Haud minori codicum numero usi fuimus in adornandis Gregorii libris de Miraculis sanctorum, ex quibus tres, et quidem ab annis circiter 800 scripti, omnes omnino libros habent optima manu exaratos. Primum, cum aliis supra et infra memoratis [Col. 0101D] e bibliotheca Colbertina, nobis communicavit V. C. Stephanus Baluzius; secundum ex bibliotheca majoris ecclesiae Bellovacensis, assentiente venerabili Capitulo, nobis suppeditavit D. de Neuilly ejusdem ecclesiae canonicus. Tertium denique ex Laudunensi ecclesia, agente sapientissimo viro D. Leleu, consentientibusque caeteris venerabilibus canonicis mutuo accepimus, ad cujus calcem haec habentur: Explicit liber octavus feliciter. Adalardus subdiaconus scripsit istum codicem in honore beatissimi Michaelis archangeli. In altero autem folio legitur haec epigraphe: Hunc indignus levita librum Odalricus obtulit Deo et sanctae Mariae . . . . . quem si quis quolibet ingenio abstulerit, iram Dei omnipotentis incurrat, et perpetuae [Col. 0102A] maledictionis anathemate damnatus existat. Voces quae detritae sunt Remensem designabant, uti suspicor, ecclesiam, cui multos alios codices Odalricus contulit, ut ex similibus codicum inscriptionibus patet, qui etiam nunc in bibliotheca metropolitanae Remorum ecclesiae asservantur: sed et ecclesia sancti Michaelis ibi etiam nunc in canonicorum claustro subsistit.

127. Praeter Colbertinum codicem supra memoratum, tres alios ex eadem bibliotheca habuimus, qui aliquot Miraculorum libros a Gregorio nostro editos complectuntur; ex quibus unus e Tutelensi ecclesia advectus omnes habet praeter Vitas Patrum. Totidem, uno de Confessoribus excepto, libros continet vetustus codex sancti Martini apud Turonos, [Col. 0102B] cujus et alterius, e cathedralis sancti Gatiani ecclesiae bibliotheca, varias lectiones a nostro Edmundo Martenne accepimus. Duos e Claromontensis collegii Parisiensis Ludovici Magni bibliotheca nobiscum solita sua humanitate communicavit R. P. Joannes Harduinus. Unicum e celebri sancti Victoris Parisiensis bibliotheca, nobis suppeditavit V. Cl. Herovallius ejusdem loci canonicus regularis, non minus paterni in litteras amoris quam nominis haeres. Unicum item accepimus ex bibliotheca Gemmeticensi, alterum ex Floriacensi, tertium ex Beccensi, quartum ex sancto Vincentio Cenomanensi, quatuor vero ex nostra sancti Germani bibliotheca habuimus. Nullum integrum e Regia bibliotheca vidimus, sed multa variorum librorum fragmenta, cum uno exemplari [Col. 0102C] omnium librorum de Miraculis, edito quidem, sed in cujus margine variae lectiones manu V. Cl. Petri Pithoei descriptae passim occurrunt. Praeterea varias lectiones habuimus, quas e duobus codicibus mss. collegit vir illustris memoriae Jacobus Sanbovius, presbyter et doctor Sorbonicus, vel suo nomine celebris. Alias lectiones ex codice Romano Christinae reginae Sueciae debemus Stephanotio nostro, qui codex omnes ferme Miraculorum libros comprehendit. Huic jungendus codex Vaticanus e Palatina bibliotheca annorum 800, qui olim fuit monasterii Weingartensis in Suevia, in quo habetur liber de Gloria confessorum. Caeteros pro opportunitate suis locis laudabimus, sicut et eos qui vel vitas aliquot singulares solummodo continent, aut certe quaedam [Col. 0102D] singularia capita. Ad quos vero codices singuli libri collati fuerint, inferius in Indice particulari dicemus.

128. Nec minori cura varias Gregorii operum editiones inquisivimus et evolvimus, cum certum sit ex ejusmodi libris inter se collatis nonnunquam multa haberi posse ad illustranda veterum opera. Omnium autem prior Gregorii editio, quam quidem noverimus, Parisiis in lucem prodiit anno 1511 ex Joannis Parvi officina, curis Hieronymi Clichtovei Neoportuensis, qui illam Guillelmo Parvo nuncupavit. Complectitur autem, praemissa Gregorii nostri Vita, libros duos de Gloria Martyrum et quatuor de Virtutibus sancti Martini cum epistola de septem Dormientibus, quae epistola in aliis etiam editis Gregorio nostro [Col. 0103A] tribuitur. Anno sequenti reliqua ejusdem auctoris opera, ipso curante Guillelmo Parvo, qui tunc a confessionibus Ludovici XII regis erat, edita sunt typis Jodoci Badii.

129. Anno 1561 Guillelmus Morelius regis typographus novam Gregorii editionem aggressus est, cujus curis Historia Gregorii lucem aspexit, ad codicem ms. bibliothecae sancti Martini Turonensis, ut ipse testatur, emendata; additis etiam ad calcem nonnullis variis lectionibus. Idem postea Morelius anno 1563 alio volumine libros duos de Gloria Martyrum, et librum de Gloria Confessorum publici juris fecit ex vetustis, uti ait, et mss. codicibus.

130. Haud multo post, Gregorii editio in Germania primum visa est, quam Mathias Flaccus Illyricus, [Col. 0103B] ad veterem codicem sancti Nazarii in Lorischem se adornasse testatur. Prodiit Basileae apud Petrum Pernam, non anno 1558, ut mendose prima pagina habet, sed anno 1568, ut ex epistola nuncupatoria colligitur: et quidem typographus in fine libri Morelii editionem laudat, quae anno 1561 in lucem prodiit. Eodem saeculo septem, id est omnes, exceptis Vitis Patrum, Miraculorum libri Coloniae editi sunt anno 1583, typis Materni Cholinii.

131. Eodem anno 1583, R. Laurentius de la Barre collectionem veterum auctorum sub titulo Historiae Christianae veterum Patrum edidit Parisiis apud Michaelem Sonnium, in qua inter alia opuscula Gregorii nostri Historiam inseruit, cum tribus Miraculorum libris, id est duos de Gloria Martyrum, et librum [Col. 0103C] de Gloria Confessorum. At sexennio postea, id est anno 1589, Margarinus de la Bigne, doctor Parisiensis e societate Sorbonica, Bibliothecam sanctorum Patrum priore quam ante aliquot annos curaverat multo ampliorem edidit, in qua inseruit omnia Gregorii nostri opera, quae exinde in sequentibus Bibliothecae Patrum editionibus, doctorum scilicet Coloniensium anno 1618, et Lugdunensi anno 1677, locum habuerunt.

132. Decimo currentis hujus decimi septimi saeculi anno duae iterum Gregorianae Historiae editiones prodierunt Parisiis: una Latine ex Laurentii Bochelli bibliotheca, cum variis lectionibus ex ms. Oiseliano et aliis ejusdem Bochelli membranis, ad libri calcem adjunctis; altera vero Gallice, ex versione Claudii Boneti [Col. 0103D] Delphinatis, quam editionem curavit V. Cl. d'Hemery d'Amboise libellorum supplicum magister, praemisso Gregorii Historiae prolixo prooemio, in quo potissimum ejus auctoris ad confutandos novorum haereticorum errores utilitatem demonstrat. Has anno 1613 secuta est Marquardi Freheri editio, ad codicem Palatinae bibliothecae adornata, in Historicorum Franciae collectione, quam Hanoviae typis Wechelianis fieri curavit. Denique Andreas Duchesne, vir eruditione celebris et de gentis nostrae Historia bene meritus, nostro saeculo ineunte collectionem amplissimam omnium auctorum, qui de Francorum gente aliquid scripserunt, aggressus, primum ejus tomum anno 1636 edidit, in quo inter [Col. 0104A] caetera diversorum auctorum opera Historiae Gregorii ad quinque codices mss. exactae principem locum concessit: quae editio caeteris videtur esse accuratior et emendatior. Quadriennio postea, anno scilicet 1640, Joannes Balesdens in senatu Parisiensi advocatus, octo Miraculorum libros cum historia septem Dormientium edidit Parisiis, quos libros a se ad codices mss. expurgatos et emendatos fuisse in praefatione testatur. Iis denique omnibus editionibus adjicienda est Gallicana, omnium omnino Gregorii operum lingua nostra donatorum, et notis illustratorum, quae in lucem prodiit curis Michaelis Marollii abbatis Villalupensis, Parisiis ex Frederici Leonardi officina, anno 1668, duobus voluminibus.

133. Hae sunt Gregorii Turonensis operum variae [Col. 0104B] editiones, tum Latinae tum Gallicae, quas videre licuit, quibusve cum mss. codicibus collatis ad hanc nostram adornandam usi fuimus. Praeter haec consuluimus etiam virorum illustrium opera, qui aut occasione data, aut ex professo Gregorii nostri libros, hoc potissimum saeculo, illustrarunt. Celebris est inter alios Hadrianus Valesius, qui vitam suam pene totam in gentis nostrae Historia illustranda transegit: cujus tomi tres, quos rerum Francicarum Historiam nuncupavit, in lucem prodierunt. Haud minus est utilis ejus Notitia Galliarum, antiquorum auctorum monumentis et testimoniis referta. Res Francorum, potissimum ecclesiasticas, illustrandas suscepit Carolus Cointius Oratorii Gallicani presbyter, quas septem tomis comprehendit [Col. 0104C] sub Annalium Francorum titulo: octavum ex ejus schedis edidit V. Cl. Gerardus du Bois, plures, si per vitam licuisset, uti sperabamus, daturus. Voces abstrusas et alia ejusmodi exposuit vir clarae memoriae Carolus Fresnius Cangius in laudatissimo Glossario. Complura explanavit illust. vir Hieronymus Bignonius in notis ad Marculfi monachi formulas. Multa item illustravit et emendavit V. Cl. Stephanus Baluzius tum in capitularibus regum, tum in aliis operibus, quae summam ejus eruditionem testantur. Quae vero ad ecclesiasticam disciplinam pertinent sub prima regum nostrorum stirpe, ex Gregorii potissimum operibus elucidavit Ludovicus Thomassinus. Multa item debemus Joanni Savaroni Claromontano, in patria subsidiorum curia praesidi, qui [Col. 0104D] passim in notis ad Apollinarem Sidonium et in Originibus Claromontanis Gregorii nostri opera laudat et illustrat. Neque omittendus est V. Cl. Antonius Dadinus Alteserra in Tolosana academia antecessor celeberrimus, qui notas et observationes in Gregorii Turonensis Historiam et Fredegarii Chronicum in singulari opere edidit Tolosae anno 1679. Quantum autem prodesse possit in Gregorio illustrando D. Joannis Mabillonii insignis liber de Re diplomatica, nemo est qui nesciat, si vel semel egregium illud opus evolverit. Sed plura vetat dicere optimi magistri mei modestia, qui et in liturgia Gallicana, aliisque in suis elucubrationibus gentis nostrae historiam et antiquos mores ex Gregorii verbis plurimum commendavit. [Col. 0105A] Ei, si quid in hac editione, aut in aliis opellis meis, utile occurrat rei litterariae, totum me debere profiteor. Caeteros vero auctores singillatim non recensebo: laudantur enim quique suis locis. Nunc de Fredegario paucis dicendum.

V.— De Fredegario et ejus operibus. —134. Quis Fredegarius fuerit difficile est dicere, cum ne quidem ejus nomen certum habeatur. Fredegarius tamen vulgo dicitur, et sub eo nomine laudatur passim: sed unde, viri eruditi hoc sibi incompertum esse fatentur. Hoc quippe nomen ne unicus quidem codex, qui scilicet notus sit, praefert. Immo laudat Hadrianus Valesius codicem unum, qui Fredegarii vulgati opera alteri, nempe Idatio cuidam, tribuit. Sed is codex alius non est a Sirmondiano, in quo Adatii quidem [Col. 0105B] nomen occurrit, sed ducentis circiter annis exaratum post codicem scriptum, id est saeculo circiter nono, ut ex characteris forma aestimare licet. Titulus autem ille a nescio quo codici additus, sic habet, Breviarium scarpsum ex Chronica Eusebii, Hieronymi, aliorumque auctorum a quodam Adatio. Cui scriptori, quisquis ille fuerit, fucum fecit, ut ipse quoque Valesius observat, Idatii Chronicum, quod Fredegarii collectionis partem constituit, cum epistola ipsi praemissa sub Udacii seu Idacii nomine, in qua ille se superius scripta ex Eusebio et Hieronymo collegisse profitetur; sequentia vero a se exposita fuisse. At haec dicta erant ab Idatio de suo Chronico, quod in Fredegarii collectione locum habet: quae tamen posterus scriptor ad totam collectionem extendit. Nec [Col. 0105C] aliud ex Rigordo deduci potest, qui in Philippi Augusti Vita generationes regum se comprobasse scribit secundum Chronicas Idacii et Gregorii Turonensis: idque ex ipsius Rigordi scriptis facile comprobatur. Ipse enim paulo superius de Francorum origine tractans, ait se ea de re sollicite inquisivisse ex Historia Gregorii Turonensis, et ex Chronicis Eusebii, et ex Chronicis Idatii, et ex aliorum multorum scriptis. Tum ea refert quae de Francorum ex Trojanis origine, et alia quae in Fredegarii collectione partim sub Eusebii seu Hieronymi nomine, partim sub aliis titulis habentur. At Idatium a Fredegario, seu ab auctore collectionis quae sub Fredegarii nomine habetur, alium esse unico hoc argumento evinci potest. Qui in sua praefatione se Idatium sequi profitetur, ejusque opera [Col. 0105D] non semel laudat, immo et Chronici ipsius epitomen facit; quique Gregorium et Isidorum auctores Idatio posteriores in epitomen redactos suae collectioni inseruit, hic procul dubio ab Idatio distinguendus est. Haec autem omnia praestat collectionis auctor, ut ejus scripta testantur, et ipse in praefatione Chronici declarat. Itaque, inquit, beati Hieronymi, Idatii et cujusdam sapientis seu et Isidori, immoque et Gregorii Chronicas a mundi origine diligentissime percurrens, usque decedente regno Guntchramni, his quinque Chronicis hujus libelli . . . inserui. Si quis vero Idacium seu Adacium aliquem introducere voluerit hujus collectionis auctorem, alium ab Idatio Chronici scriptore, qui Gregorio nostro aetate posterior fuerit, proferat [Col. 0106A] argumenta ad id evincendum sufficientia, nosque ei ultro subscribemus. Interim virorum eruditorum vestigiis adhaerentes, collectorem nostrum Fredegarium scholasticum appellare pergemus, maxime cum absque aliqua gravi ratione putandum non sit hoc ei nomen temere tributum fuisse a viris eruditis, quos Josephus Scaliger innominatos laudat. Ipse enim Scaliger et Marquardus Freherus primi sic eum appellasse inveniuntur.

135. Fredegarium Burgundionem fuisse Valesius et Cointius censent: quibus facile subscribimus, et quidem id ex ejus scriptis suaderi potest. In prioribus quippe suae collectionis partibus Burgundionum in Gallias adventum narrat, nonnullaque haud contemnenda et singularia de hac gente habet, quae nec [Col. 0106B] apud Gregorium, nec apud alios auctores occurrunt. In Chronico autem, qui proprius illius est fetus, multo accuratius et fusius quam caetera prosequitur ea quae ad Burgundiae regnum spectant, et librum suum a Guntramni Burgundiae regis laudibus inchoat, multaque de ejus virtutibus subjungit, atque annorum seriem deducit ex Burgundiae regibus. Primo quippe res gestas per Guntramni annos designat; nec Childeberti annos recenset, priusquam Guntramno defuncto successisset in Burgundiae regnum; indeque omissis annis, quibus idem Childebertus regnaverat in Austrasia, annos ejus ab inito Burgundiae regno computat. Sic post Childeberti mortem, posthabito Theodeberto Austrasiorum rege, licet natu majori, annos Theoderici, cui obtigerat Burgundia, denotat: [Col. 0106C] nec Chlotarii annos expressit priusquam exstinctis Childeberti filiis Burgundiam accepisset. Eumdem patriam Aventicum habuisse suspicatur Valesius, ob singularia quaedam hujus urbis, quae ille fusius narrat. Haec enim urbs tunc ex Burgundia censebatur, quippe quae primum Helvetiorum caput fuerat, ut ex vetustis Notitiis patet, dein Transjurensibus attributa, tandem Burgundiae regno accesserat. Transjurenses autem duces memorat passim Fredegarius, eorumque gesta nonnunquam describit. Deinde Aventicae urbis laudes fuse prosequitur, quam post repressam Germanorum rebellionem, ut ipse scribit, Flavius Vespasianus exaedificari, seu potius restaurari jussit, et inchoatam Tito filio suo perficiendam commisit, quod cum ille fuisset exsecutus gloriose, ornata et nobilissima [Col. 0106D] in Gallia facta est. Ejus denique cladem, quam Gallieni temporibus a Germanis est perpessa, unicus auctor enarrat.

136. Hujus auctoris aetas ex ipsius scriptis deducenda est: sed prius scripta illius sincera ab adscititiis, et quidem codicum manuscriptorum auctoritate, secernenda sunt: quare quae in singulis codicibus habeantur examinare juvat. Ex codicibus manuscriptis et editis liquet, Fredegarium, seu quemlibet alium, qui sub hoc nomine hodie notus est, auctorem, ex variis antiquorum excerptis collectionem historiarum fecisse, cui rerum tempore suo gestarum narrationem adjunxit. At cum varia in variis codicibus opuscula haec collectio complectatur, non adeo facile [Col. 0107A] est ea, quae a primo auctore collecta sunt, certo definire. Quanquam illud omnino extra dubium esse videtur, Gregorii epitomen et Chronicum ei subjunctum sinceros esse hujus auctoris fetus; cum haec opuscula, etsi Chronicum in aliis codicibus prolixius, in nonnullis vero brevius exstet, in omnibus omnino exemplaribus habeantur. De aliis hujus collectionis partibus dicendum.

137. Codex V. Cl. Jacobi Sirmondi, quem modo Claromontanum appellant, quod in Parisiensi Ludovici Magni collegio Claromontano asservetur, saeculo septimo scriptus, id est vivente collectionis auctore, primo chronologicum opus exhibet sub titulo libri generationum, a mundi creatione ad regnum Assyriorum. Tum subjunguntur varii catalogi, nempe Romanorum [Col. 0107B] imperatorum ab Augusto ad Alexandrum, cognomento Severum, regum Hebraeorum, etc.; subsequuntur annorum supputationes ab Adamo ad Christum natum. Tum catalogus Romanorum pontificum a sancto Petro ad Theodorum, qui manu paulo recentiori exinde continuatur ad Hadrianum I. Denique breve chronicum subjicitur a mundi exordio ad annum 31 Heraclii imperatoris, atque hi catalogi et supputationes recensentur in indice, qui initio libri praefigitur. Hunc eumdem librum habet codex unus Canisii, minor ab eo dictus, et sic eum deinceps appellabimus, exceptis catalogis aliisque computis, quae tamen omnia amanuensis vitio in illo codice omissa fuisse patet ex praefatione, in qua, sicut et in codice Sirmondi, auctor se inter multa dicturum pollicetur [Col. 0107C] de ejusmodi rebus. Porro hic liber abest omnino a codicibus Canisiano majore et Boheriano, cujus loco hi exhibent libellum Quinti Julii Hilarionis, qui in Bibliotheca Patrum editus est.

138. Liber secundus Fredegarianae collectionis sic absolute in codice Sirmondi habetur, absque titulo alio: Incipit capitolare Chronece Gironimi scarpsum. Continet capita 62 a Nini regno usque ad Belisarii mortem. Hic idem omnino liber habetur in codice minore Canisiano sub hoc titulo: Incipiunt capitula Chronicae Jheronymi excarsum, et in Boheriano, ubi Incipiunt Chronecae Hieronymi. Sed in utroque codice interseritur Historia Daretis Frigii de origine Francorum, omnino fabulosa, alia tamen ab ea quam sub [Col. 0107D] hujus auctoris nomine in codice ms. sancti Albini Andegavensis nuper vidimus. Porro librum hunc codex minor Canisianus in duos partitur. Primum appellat librum II generationum, quem epistola Idatii concludit; alterum vero librum Chronicae tertium.

139. Liber tertius titulo caret in omnibus omnino manuscriptis; sic absolute incipit in codice Sirmondi: Incipit praefatio Gregorii. Decedente, etc.; tum, Incipit capetolares libri quarti, quod est scarpsum de Chronica Gregorii Episcopi Toronaci, in Christi nomine fiat. Deinde Caput 1 de Chunis, etc. Is liber est Historia Gregorii epitomata, quae edita est. Error autem amanuensis [Col. 0108A] esse videtur quod hic libri quarti, loco tertii scripserit, ut ex praecedenti et subsequenti libro perspicuum fit; nisi hic error ex ejusdem scriptoris oscitantia processerit, qui incaute, nec satis attendens ad divisionem quam auctor in prioribus libris instituerat, libros sequentes modo secundum tertium, modo tertium quartum appellaverit. Et quidem juxta Canisiani minoris calculum reipsa liber iste est quartus, cui consentit codex Ambrosianus apud Lambecium tomo II Bibliothecae Vindobonensis laudatus, qui sic habet: Incipit praefatio Graeca Libri quarti. At codex Boherianus, qui ad calcem praecedentis libri habet: Explicit liber primus, isti quoque subjunxit: Explicit liber secundus. Initio autem praefixerat: Incipit praefatio graeca. Tum: Capitula libri, quod [Col. 0108B] est excarpsum de Chronicis Graec. episc. Thoronacis. Incipit liber. Cumque Vandali, etc. Similem titulum exstitisse in minori Canisiano ex eo colligimus, quod ille pro suo more omisso capitulorum indice titulum libro praefixerit: Incipit praefatio libri quarti, excerptum de Chronica Graeca Thoromachi episcopi, existimans hunc librum excerptum fuisse et Latinitate donatum ab auctore saeculi noni ex Chronico Thoromaci cujusdam episcopi Graeci, quod falsum esse jam nemo nescit.

140. Post Gregorianae Historiae epitomen codex Canisianus minor habet Juliani Hilarionis librum, quem nonnulli codices, ut supra observavimus, primo loco exhibent. In Boheriano vero codice proxime post epitomen sequitur Chronicum sub titulo libri III [Col. 0108C] Chronecae. At codex Sirmondi habet: Incipit prologus cujusdam sapientis, quanquam nec ipse prologus, nec aliud quidquam ejus loco ibidem exstat, sed nullo spatio relicto exhibetur Fredegarii Chronicum praemisso hoc titulo: Incipit capitularis Cronecae libri quarti in Christi nomine. At post capitum indicem et prologum habet: In nomine D. N. J. XI. incipit Chronica sexta. Guntramnus, etc., ut in editis ad mortem Flacoati relatam capite 90; quod caput Fredegariani Chronici ultimum esse infra demonstrabimus, quanquam nonnulli alii codices plura habent. Nihil vero post illud Chronicum et ejus continuatores habent alii codices, at Sirmondianus librum sequentem exhibet sic inscriptum: In nomine Sanctae Trinitatis incipit liber I I I. ΚΡΩΝΗΚΩΡΩΜ sci. Esedori Epi. Primus [Col. 0108D] ex Hsis Julius Africanus sub imp. Marco Aurilio Antonio, etc. In fine autem: Explicit liber breviarium temporum a sancto Hesidoro collectum juxta Historiae fidem ab initio mundi usque quadragensemo anno Chlotacharii regis. Et sic codex desinit.

441. Haec porro fusius persequi visum est, ut sincera Fredegarii opera perspecta habeantur. Inde enim colligimus, eum historicam collectionem ab ipso mundi exordio ad Guntramni aetatem ex variis auctorum Chronicis adornasse, cui postea sui temporis historiam adjunxit. Id ipsum profitetur in praefatione Chronico praefixa, quam col. 586 ⁜ * edidimus. Itaque, inquit, [Col. 0109A] beati Hieronymi, Ydacii et cujusdam Sapientis seu et Isidori, immoque et Gregorii Chronicas a mundi origine percurrens usque decedente regno Guntchramni, his quinque Chronicis hujus libelli . . . . . inserui. Transacto namque Gregorii volumine temporum gesta . . . . quae postea mihi fuerunt cognita . . . . legendo simul et audiendo, etiam videndo cuncta quae certificatus cognovi, in hujus libelli volumine scribere non silui. Hujus vero collectionis integrae unum et eumdem esse auctorem, praeter praefationem et codices vetustos, probat ubique styli uniformitas, idem epitomatoris genius, sermo ubique aequalis et sibi similis, id est incultus plane ac barbarus, quoties auctor suo ore loquitur, nec verbis utitur alienis. Varietates vero illae, quas in assignandis singulis libris codices etiam vetustissimi habent, [Col. 0109B] ex amanuensium incuria, ut jam diximus, videntur processisse. Caeterum etsi nullum scriptorem Hieronymo vetustiorem laudet ille auctor, ex quo suam collectionem consarcinaverit, antiquiores tamen excerpsisse res ab eo narratae probant, cum Julium Africanum, ex quo multa excerpsit Eusebius, Hieronymi, aut Eusebii quem Hieronymus continuavit, nomine comprehendisse extra dubium esse videatur. Quare antiquum aliquem auctorem alium ab Africano, qui tempore Alexandri Severi vixerit, ut visum est viris aliquot eruditis post Henricum Canisium et Marcum Welserum, admittere non videtur necessarium; quanquam praeter Julium Africanum, alios quoque auctores Graecos recentiores ab eo auctore collectos fuisse existimat Hadrianus Valesius. Id unum [Col. 0109C] certi hac in re statui potest, hunc auctorem collectionem suam ex Hieronymi Chronico aliisque auctoribus, quos ex ejus praefatione laudavimus, potissimum adornasse, admixtis tamen passim ex aliis auctoribus qui in ejus manus venerant, narrationibus.

142. Major esset, et quidem majoris momenti circa collectoris aetatem difficultas, nisi jam a Valesio, Cointio, et aliis viris eruditis illustrata fuisset. Etenim cum Fredegarii Chronicum in variis codicibus ad varia tempora protendatur, mirum non est si non eadem omnium fuit de ejus auctoris aetate sententia. In plerisque editis, ubi sub libri XI Historiae Francorum, aut certe Appendicis ad Gregorii Historiam titulis exstat, usque ad Caroli Martelli mortem pertingit. Consentiunt codices tres scripti, qui illud, ut [Col. 0109D] saepe diximus, sub libri decimi Historiae Gregorii Turonensis nomine repraesentant. Ii sunt codex Colbertinus, qui sub Thuanei nomine celebris est apud Cointium; alter ex Vaticana bibliotheca; et tertius, si tamen a Vaticano distinguendus sit, Nazarianus ex bibliotheca Archipalatina, quo se usum fuisse testatur Marquardus Freherus: quibus unus, nisi fallor, addendus est ex Canisianis. At cum ipse Canisius in altero e suis codicibus Chronicum istud ad Pippini mortem usque porrectum invenisset, non solum additionem istam tomo II lectionis antiquae inseruit, sed etiam inde sumpsit occasionem totum hoc Chronicum, immo et totam Fredegarii collectionem auctori [Col. 0110A] anonymo tribuendi, qui sub Carolo Magno vixerit; atque eam sub hoc titulo reipsa vulgavit; quem secutus Marquardus Freherus, Chronicum sub unico Fredegarii nomine ad idem tempus continuatum edidit. Verum aliam iniit viam Andreas Chesnius, qui tomo I Historiae Francicae scriptorum idem Chronicum inseruit sub Fredegarii nomine, quod jubente Childebrando Pippini patruo scriptum fuit, et curante Nibelungo ejusdem Childebrandi filio ad Pippini mortem continuatum, quasi primarius scriptor Fredegarius Chronicum illud integrum Childebrandi jussu scripserit usque ad Pippini inaugurationem, ipsumque postea aut idem Fredegarius, aut alius quivis ad ejusdem regis obitum Nibelungo jubente protraxerit. At falsus est vir eruditus, deceptus inscriptione codicis [Col. 0110B] Petaviani, quam dedimus columna 685, ex qua quidem Fredegarii Chronicum Childebrandi curis continuatum, aut certe continuatores in unum corpus redactos fuisse inferri poterat, non vero tunc primitus conscriptum. Fredegarium enim, vel quisquis est alius Chronici hujus auctor, Childebrando antiquiorem fuisse, et Chronicum suum anno 641 conclusisse jam probarunt viri eruditi validissimis rationibus, quas nos hic breviter perstringemus, additis aliquot argumentis, quae rem, ut quidem mihi videtur, conficient.

143. Fredegarii Chronicum ultra annum Chlodovei junioris 4, id est vulgaris aerae 641 non pertigisse, atque adeo in capite 90 desiisse evincitur ex codice Sirmondi seu Claromontano, qui circa istud tempus [Col. 0110C] exaratus est. Idque probatur non tantum ex characteris quadrati forma et majusculis litteris, quibus scriptus est, verum etiam ex illis rebus quae in ipso continentur. Nam catalogus pontificum Romanorum, qui, ut supra dicebamus, in primo collectionis libro insertus est, desinit in Theodoro, qui Romanae Ecclesiae ab anno 642 ad 649 praefuit. Sequentes autem pontifices ad Hadrianum I recensentur, sed alia, et quidem paulo recentiori manu. Consentit imperatorum Romanorum series, quae ad trigesimum primum Heraclii imperii annum, id est ad vulgaris aerae 641 deducitur, ac proinde ad ipsum Chlodovei junioris annum quartum, quo Chronicum terminari contendimus. Ad idem ferme tempus res Hispanicae describuntur ex Isidori Chronico: cujus clausula, quam [Col. 0110D] supra ex eodem codice retulimus, annum 40 Chlotarii regis indicat, id est Christi 623. Eamdem codicis antiquitatem demonstrat vetus inscriptio, quae in ultima pagina characteribus Merovingicis apposita est, sed fugientibus litteris ob vetustatem pene detrita, cujus reliquias hic describere visum est. Invenit Lucerios presbeter monacos dom . . . . tuma . . . . per ista croneca, et per alia croneca . . . . . quod septaogenta anni sunt . . . . . . . . . . . sus quod sextus miliarios d . . . . . . . . . . . esse explitos conpotavit ipsos annos in upen . . . . . . . . . . . in indictione exsiente tertia d . . . . . . . . . . . o quarto Dagoberto regnante. Ex quibus fragmentis colligimus, Lucerium illum monachum annorum summam computasse anno quarto Dagoberti, indictione XIII: quod de Dagoberto, [Col. 0111A] non primo, sed tertio, quem alii secundum dicunt, haud dubie intelligendum est, cujus annus quartus cum anno Christi 715 coincidit. Proindeque hoc ipso anno jam scriptus erat codex Claromontanus, id est priusquam Fredegarii Chronicum continuaretur. Caeterum eamdem inscriptionem in codice Claromontano, aut certe in altero simili viderat Philippus Labbeus, qui in epitome chronologica ad annum 715, se vidisse testatur antiquum codicem ms. in quo indictio XIII mense Augusto cum anno quarto Dagoberti regis composita erat.

144. Alia sunt insuper indicia non pauca, quae sincerum Fredegarii Chronicum in capite 90 desinere haud obscure insinuant. Nam et alii codices qui totam Fredegarii collectionem continent, etsi continuatores [Col. 0111B] Chronico subjunctos exhibeant, quasdam tamen praeferunt notas, quae diversa esse opera innuunt. In his Boherianus codex spatium aliquod inter caput 90 et continuatores reliquit. Quin et in capitum indice non plura quam 90 indicantur. Eadem habet Fredegarii editio a Marquardo Frehero adornata. Aimoinus plura non viderat, ut observat Henschenius in Vitam sancti Sigiberti tomo I Februarii, ubi et laudat codicem Melchioris Goldasti ab annis circiter 600 conscriptum, i n quo Chronicum Fredegarii capitibus omnino 90 concluditur, apposita etiam vulgari clausula explicit, quae opus perfectum indicat. Aliae item sunt continuatorum a primo Chronici scriptore differentiae. Fredegarius res gestas per annos regum Burgundiae digesserat, unamquamque suo loco et suo [Col. 0111C] tempore referens. Ast qui primus post caput 90 continuavit, compluribus omissis, posthabita annorum et regum serie, multa in unum congerit. Sigiberti gesta quae Fredegarius inchoarat, penitus omittit, et ne unum quidem verbum de ejus obitu habet, aut de filii ejus Dagoberti fortuna, qui Grimoaldi factione in Scotiam transportatus, et postea a regni proceribus revocatus, regnum paternum aliquandiu obtinuit. Ad haec annorum fere centum res gestas magni momenti quatuor aut quinque pagellis conclusit. Qui vero eum secuti sunt alii continuatores, qui suo quisque modo res gestas enarraverunt. Horum aliquos ex Austrasia fuisse probat maxima in Austrasiorum reges et principes propensio. Denique nihil de Langobardorum et Gotthorum regibus, aliisque vicinarum [Col. 0111D] gentium principibus habent, quorum tamen se riem et insigniora facta referre solebat Fredegarius.

145. Cum itaque constare debeat, sincerum Fredegarii Chronicum ultra capita 90 protendi non posse, visum est ipsum hac in nostra editione a suis continuatoribus, immo et ipsos continuatores diversos, qui antea in unum confundebantur, ab invicem secernere. Quatuor in partes Chronici Fredegarii continuationem dividendam esse censemus, quod patet tum ex styli diversitate, tum ex alio et alio res gestas enarrandi modo, immo et ex scriptorum aetate, quae nonnunquam indicatur. Pars prior caput 91 et quinque sequentia complectitur, minimae omnium auctoritatis ut pote quae post alias partes addita videtur [Col. 0112A] a consarcinatore, ut hiatum, qui inter Fredegarii Chronicum et secundae partis auctorem interjacebat, suppleret. Ad id usus est ille auctoribus antiquis quidem, sed fabulosis: unde res plurimum ab anno 642 ad 680, quos complectitur, confuse referuntur. Secunda pars quae incipit capite 97 desinit in media parte capitis 109, his verbis Regnum Francorum; cujus auctor res potissimum in Austrasia gestas ab anno 680 ad 736 narrat, et quidem satis accurate. Aetatem suam prodit capite 109, ubi annorum curricula replicans, se kalendis ipsis Januarii anni 735 scribere indicat, qui annus juxta nostrum computandi modum a Januario incipiens 736 censeri debet. Pars tertia a capite 109 ad 118 continuatur, id est ab eo tempore quo prior desiit, ad Pippini regis inaugurationem, [Col. 0112B] quae anno 752 facta est. Hanc jussu Childebrandi ejusdem regis patrui scriptam fuisse jam monuimus, ex veteri inscriptione, unde etiam ab auctore aequali eam fuisse exaratam colligimus. Reliqua vero quae sequuntur ad Pippini obitum, quo tota collectio absolvitur, jussu Nibelungi Childebrandi filii conscripta fuisse indicat eadem inscriptio. An vero idem ipse sit auctor, qui tum Childebrandi, tum Nibelungi jussu scripserit, ex inscriptione divinare non licet, nec rescire multum interest. Is est forsitan ipse, qui has omnes continuationes in unum corpus redegit, adjuncta ex Gestis Francorum et Anonymo Dionysiano prima parte, ne inter Fredegarium et secundum continuatorem hiatus esset annorum triginta et novem. Certe id innuere videtur saepe laudata inscriptio. [Col. 0112C] Et quidem omnes has chronicorum partes unum historiae corpus jam saeculo nono confecisse patet ex codice Jurensi, a Mannone ejus loci praeposito sub exitum saeculi noni ad sancti Eugendi sepulcrum oblato, quo in codice hi omnes continuatores simul juncti exhibentur. Sic etiam eos exhibent duo alii codices, Boherianus scilicet optimae notae ab annis 600 scriptus, et alter eorum, ex quibus Canisius editionem suam adornavit. Chronicum tamen Fredegarii seorsim a suis continuatoribus, immo et singulas continuationis partes sub suis quasque titulis edidimus, ne tot auctorum confusio lectoribus negotium aliquod facesseret. Ultimam vero partem, quae nulla hactenus capitum divisione distincta fuit, in varia capitula ob legentium commodum partiri visum est.

[Col. 0112D] 146. Ex his autem omnibus quae diximus, Fredegarii aetatem colligere non admodum difficile erit. Cum enim Chronicum ejus anno 641 concludatur, passimque, et potissimum in praefatione, asseveret ea quae audierat ipse et viderat, aut certe legerat, vel aliunde certificatus cognoverat se esse scripturum, nemo est qui inficiari possit eum saeculo septimo labente floruisse. Vitam quippe ad annum saltem 658 protraxisse colligimus ex capite 48, ubi Samonem quemdam negotiatorem Francum in Sclaviam abiisse memorat anno Chlotarii 40, id est aerae vulgaris 623, ibique electum in regem annos 35 imperasse. Ex his etiam quae diximus de Fredegario, colligi debet, hunc auctorem magno in pretio apud viros eruditos habendum, [Col. 0113A] ut pote vetustissimum, oculatum et unicum, deficiente Gregorio, gentis nostrae historiae scriptorem. Unde si qui auctores forte occurrant, qui eum aegre laudatum voluere, vel de ejus collectionis prioribus libris intelligendi sunt, aut certe styli barbariem, modumque res enarrandi plane impolitum attenderunt, vel denique Chronicum ejus ad Pippini mortem usque pertigisse existimaverunt. Etenim si de sincero ejus Chronico agatur, quod, ut probavimus, ultra Flaocati mortem capite 90 relatam non protenditur, nemo est qui ipsum probare non debeat. Ita sentit Hadrianus Valesius, qui cum primum Chronici continuatores a Fredegario non distinxisset, styli ejus barbarie offensus, rerumque scriptarum brevitate, eum non modo indoctum pronuntiavit, sed etiam, [Col. 0113B] ut pote linguae Latinae grammaticaeque ignarum ac plane barbarum usque ad fastidium et horrorem legentium, exosum habuit. At postmodum re attentius inspecta, cum codicis Sirmondiani ope Chronicum Fredegarii sincerum a caeteris secrevisset, in laudes statim Fredegarii erupit, rejecta in temporis vitium auctoris in dicendo et narrando brevitate: Fredegarius, inquit, ita est Historiae nostrae necessarius, ut si tempora Chlotarii minoris, Dagoberti ac Chlodovei II nota habere volumus, prorsus eo carere non possimus. Fatetur alibi nullum fuisse gentis nostrae historicum, qui ejus verba suos in commentarios non retulerit. Denique cum ad annum 641 in Historia rerum Francicarum pervenisset, Fredegario sibi deficiente sic conqueritur: Fredegarius scholasticus nos in eo anno [Col. 0113C] destituit, historicus pro captu illorum temporum diligens, ut aetate, sic auctoritate Gregorio proximus, et in magna bonorum auctorum inopia utilis ac necessarius, nec usquequaque contemnendus, cujus brevitas et caetera omnia vitia temporibus imputari debent. Haec ille, cui facile subscribent quivis veterum rerum Francicarum sinceri amatores.

147. In emendando autem Fredegario, codicibus manuscriptis potissimum quatuor usi fuimus. Primus ex illis, codex Jacobi Sirmondi vulgo appellatus, hodie in bibliotheca Collegii Parisiensis Soc. Jesu Ludovici Magni asservatur, quo nobis pro sua humanitate, quantum libuit, utendum permisit R. P. Joannes Harduinus, eumque ut pote auctoris aetate, ut supra diximus, scriptum diligentissime de verbo ad [Col. 0113D] verbum contulimus. Secundum habuimus ex bibliotheca illustrissimi viri Boherii in Divionensi senatu praesidis infulati. Hunc codicem cum editis primum contulit noster domnus Odo Clergerius Divione apud sanctum Benignum; sed postea ipsummet codicem [Col. 0114A] coram videre ac evolvere licuit, beneficio Cl. viri D. Boherii de Saviniaco, qui patris et avi in litteras amoris non minus quam caeterarum dotum successor, eum Parisios attulit, nobisque utendum commodavit. Tertium, qui in bibliotheca Colbertina asservatur, V. Cl. Stephano Baluzio humanissime concedente accepimus. Quartum denique e Laureshamensi sancti Nazarii monasterio in Vaticanam bibliothecam delatum, cum editis contulit noster domnus Claudius Stephanotius, indefessus studiorum nostrorum adjutor. His codicibus addendi duo ex quibus Canisius suam Thoromachi, ut vocat, collectionem historicam chronographicam edidit, et tertius e Palatina bibliotheca a Frehero collatus: quos omnes, ac editiones varias quas consuluimus, infra in peculiari indice codicum recensebimus.

[Col. 0114B] 148. Pauca supersunt quae de monumentis in Appendice ad hujus voluminis calcem superaddita dicamus, cum eorum omnium index suo loco proferatur. Ea vero selegimus ex vetustis auctoribus et variis Historiarum collectionibus, quae aut a Gregorio nostro laudantur, aut multum prosunt ad opera ejus illustranda, e quibus pauciora quidem e mss. de novo eruta sunt, sed pleraque ad vetustos codices collata, et passim emendata: ex quibus mss. unus est Corbeiensis, aetate Gregorii exaratus. Denique subjunximus brevem conditionis monasterii nostri sancti Germani a Pratis historiam, quod illud sit Childeberti regis illustrissimum pietatis ac munificentiae monumentum, in cujus basilica ipse cum nonnullis aliis [Col. 0114C] regibus sepulturam habet. Aeri etiam incidi curavimus iconem tumuli Fredegundis reginae, atque alias istius aevi reliquias, quae multum conferunt ad illustrandam eorum temporum historiam.

149. Jam tandem finis imponendus est Praefationi nostrae, fortasse prolixiori; atque exhibenda Vita sancti Gregorii episcopi Turonensis, absque auctoris nomine jam edita, quae in nonnullis antiquis codicibus Odoni abbati tribuitur. Sic enim in codice sancti Sergii Andecavensis inscribitur, Prologus domni Odonis abbatis. Omnium, etc. Incipit vita edita ab Odone abbate. Idem in fine repetitur. Hunc vero Odonem non alium esse putamus a sancto Odone Cluniacensi abbate, qui apud Caesarodunum Turonum educatus ac diu conversatus, facile adduci potuit ad scribendam [Col. 0114D] Vitam sancti antistitis, jam tunc ad pedes sancti Martini in ejus basilica sepulti, quam ex ejusdem Gregorii scriptis forte collegit priusquam fieret monachus, cum adhuc esset basilicae Martinianae praecentor et scholarum Magister.

Omnium quidem sanctorum jure memoria veneratur, sed eos primum fideles honorificant, qui vel doctrina, vel exemplo caeteris clarius effulsere. Porro unum ex his beatum Gregorium Turonicae sedis archiepiscopum fuisse, eumque hac gemina dote resplenduisse non parva documenta produnt. Cujus nimirum gesta vel partim necessario describuntur, ne fama tanti viri quandoque dubietatis nebula fuscaretur. Et quidem satis est ad ejus gloriam quod Christum, cui placere quaesivit, conscium habet in excelso, sed tamen et hic nefas est illius laudes tacere, qui tot sanctorum studuit laudes propalare. Quae scilicet relatio quantula erit, nec ejus insignia ut sunt proferet, quoniam plurimis quae opinione feruntur omissis, pauca quaedam quae ex libris ejus approbantur attingimus. Quod si quis Judaico more signa requirens sanctum quemlibet signorum quantitate metitur, quid de beata Dei Genitrice, vel de praecursore Joanne censebit ⁜ a ? Sanius itaque discernat quod in tremendo die multis qui signa fecerunt reprobatis, hi qui opera justitiae sectati sunt ad dexteram superni Judicis soli colligentur. Non igitur praesulem nostrum a gestu miraculorum commendamus, quamvis et illa non omnimodis deerunt, sed quod mitis et humilis corde Christum imitatus fuerit demonstrare aggrediamur ⁜ b .

[Col. 0115A] I. Gregorius Celtico Galliarum tractu fuit exortus, Arvernicae regionis indigena, patre Florentio, matre Armentaria procreatus. Et si quid divinae generositati terrena conducit nobilitas, parentes ejus cum rebus locupletes, tum quoque natalibus fulserunt illustres. Sed quod pluris est, muniis divinae servitutis quadam peculiari devotione ita videbantur annexi, ut quisquis ex his irreligiosus existeret, jure degener notaretur, ad quod astruendum quiddam de propinquioribus inseramus. Itaque Georgius ⁜ c quondam senator Leocadiam duxit uxorem; haec de stirpe Vectii Epagati descenderat, quem Eusebius in quinto Historiarum libro Lugduni passum, ac inter reliquos tunc temporis narrat gloriosius agonizatum. Quae Leocadia peperit sanctum Gallum Arvernicae sedis episcopum [Col. 0115B] atque Florentium hujus pueri genitorem. De hoc autem Florentio, sed et de Armentaria matre, de Petro quoque fratre ejus, nec non et de uxore Justini sorore ejus, ac duabus neptibus Heustena videlicet, et Justina beatae Radegundis discipula, libri miraculorum talia referunt, per quae fides illorum et merita non exigui momenti fuisse dignoscantur. Haec autem Arvernis [ Ed. Arvernia], quae puero genialis humus fuit, vehementer olim caput extulerat, ita ut senatoribus velut urbs Tarpeia [ It. Roma] praepolleret: ab his Gregorii [Col. 0116A] parentela profluxerat, haec senatores, haec judices et quidquid de ordine primariorum dixerim proferebat. Id sane de parentibus dictum sit, ut quia Dominus in generatione justa est, ad laudem Gregorii proficiat, quod ei sua progenies titulo sanctitatis columna videatur ⁜ d . Hujus genus et patriam Fortunatus commemorans (lib. VIII, car. 17) ,

Ad matrem quoque ejus (lib. X, carm. 21) ,

Ita nobili stirpe nobilissima proles emergens, ut [Col. 0116B] rosa quaedam suo stipite gratior, decus generositatis auctum in parentes refudit. Et quamvis jam mysterii majestas in nominibus non quaeratur, tamen hic, ut rebus assertum est, Gregorius competenti praesagio nominatur. Sic enim Graecus vigilantem appellat, hic denique non solum tertiam vigiliam, sed quod majus est secundam, quodque rarissime videas, observavit et primam: et quia jugum Domini ab adolescentia portavit, sedebat [ Al. sedebit] solus, ut ait Hieremias, vel certe prope Martinum. Ut autem aetatulae [Col. 0117A] robur admisit, litterarum studiis mancipatur, in quibus equidem studiis primitus sub Gallo episcopo, suo videlicet patruo, sensus illius teneritudo coaluit.

II. Cum ergo jam in discendis notarum characteribus ageretur, hunc divina dispositio virtutum auspiciis initiavit, sanctamque ejus infantiam signorum ostensione nobilitavit. Nam pater ejus nimia valetudine comprehensus lectulo decubabat, intimis ossibus ardor furere, podagricus humor foris intumescere, vapor aridus ora perurgere coepit, cum quidam puero vir per visionem apparens diceret: Legisti, ait, librum Jesu Nave? cui ille: Nihil, inquit, aliud litterarum praeter notas attendo, quarum nunc exercitio constrictus affligor. Nam hic liber si sit penitus ignoro. Et ille: Vade, inquit, fac hastulam ex [Col. 0117B] ligno quae possit hoc recipere nomen, scriptumque ex atramento sub paterni capitis fulcro collocabis: quod si feceris, erit ei praesidium. Mane facto, matri quod viderat indicavit; senserat nimirum sancti puer ingenii non suo, sed matris judicio, rem esse gerendam. Tunc illa jubet visionem implere. Factum est, et pater de momento convaluit. Quid sane rationabilius quam nomen Jesu vel lignum ad reparandam sospitatem congrueret?

III. Parentes ejus, ut revera nobiles erant, et in Burgundia diffusi latifundii possessores. Sanctus vero Nicetius, vir totius religionis, qui Lugdunensi praeerat civitati, cum praedicti parentes eum vicinarent ⁜ a , puerum Gregorium sibi jubet acciri. Quem sanctus vir coram positum aliquantisper contemplatus, et [Col. 0117C] nescio quid divinum in eo commentatus, jussit hunc ad se, jacebat enim in lectulo, levari: ac velut ⁜ b paradisi colonus concivem sibi futurum praesagiens, ulnis astrictum coepit confovere, cum quidem, quod reticendum non est, ita collobio se totum contexit, ut nec summis digitis puerum in nudo contingeret. Hoc sane castitatis exemplum isdem puer adultus auditoribus suis frequenter ingerebat, ex hac perfecti hominis cautela suadens eos colligere, quantum fragiles quique debeant leporis attactus vitare ⁜ c . Benedixit ergo puerum, et imprecatus illi prospera suis remisit eum.

IV. Biennio vero post miraculum quod diximus ferme exacto, jam memoratus Florentius recidivo languore ⁜ d captatur: accenditur febris, intumescunt [Col. 0117D] pedes, dolor pessimus pedes intorquet; perendinata pestis hominem contriverat, jam pene conclavatus jacebat. Interea puer vidit iterum in somno personam sese utrumne librum Tobiae cognitum haberet interrogantem. Respondit: Nequaquam. Qui ait: Noveris hunc fuisse caecum, atque per filium ex jecore piscis angelo comitante curatum: tu igitur fac similiter, et salvabitur genitor tuus. Haec ille matri retulit: quae confestim pueros ad amnem direxit: piscis capitur, quae de ejus extis jussa fuerant prunis imponuntur. Non fefellit virtutis eventus, ut enim [Col. 0118A] primo fumus odoris [ Germ. odor fumi] in naribus patris reflavit, protinus omnis ille tumor dolorque discessit. Si magnum est os Zachariae Joannis merito fuisse reseratum, nec modicum utique est Florentium non semel, sed bis per filium esse curatum. Senserant ex hoc iidem parentes quod dextro pedi potissime foret innixurus; nec ignorare poterant quin illum divina dispositio dexterioribus officiis aptavisset. Quem tamen non continuo totonderunt, ipsius, ut reor, assensum in suscipiendo clericatu praestolantes, litterarum tamen studiis instantius applicabatur.

V. Adhuc itaque laicus, tam sensu quam corpore adoleverat, cum subito vi nimia febrium ac stomachi pituita comprehensus, coepit graviter aegrotare, languor [Col. 0118B] per dies ingravescere, medicinalis industria nihil proficere. Quem patruus Gallus frequenter visitabat, genitrix vero ut mater eum lamentis assiduabat. Sed cum jam de humano auxilio desperaretur, coelitus adolescenti suggestum est quod se ad divinum conferret. Rogat igitur ut ad sepulcrum S. Illidii, erat enim juxta, portari deberet. Sed ei parum profuit, quia causa differebatur quae per illud incommodum quaerebatur. Domi reportatus ita coepit post paululum tormentari, ut putaretur ad exitum urgeri. Vexatio tandem fecit causam intelligi, consolatur eos qui se flebant, dicens: Ad sepulcrum beati Illidii me semel adhuc deferte; fides mea est, quod et mihi sospitatem et vobis mox praestabit laetitiam. Tunc vero illic deportatus, voce qua poterat orationem [Col. 0118C] fudit, spondens quia si ab hoc contagio liberaretur, clericatus habitum suscipere nec prorsus moraretur. Dixerat, et sensit protinus discedere febrem, et a naribus ejus copia sanguinis defluente, sic omnis illa valetudo disparuit, ac si legatus quidam re pro qua venerat obtenta, discedere festinaret: ita comam deposuit, et se divinis obsequiis ex toto mancipavit.

VI. Cum vero sanctus Gallus ad emeritam beatae vitae coronam vocaretur, vir Domini Avitus adolescentem suscepit, qui cum ejus ingenium morumque habitudinem exploravisset, magistrorum diligentiam adhibuit, e quanta vel ipsius industria, vel eorum sedulitas velocitate poterat, ad arcem sapientiae provexit. Haec in Vita praefati Illidii reperies. Porro autem [Col. 0118D] in discendis litterarum studiis ea se discretione exercuit, ut utraque nimietate careret: nec poetarum naenias ex toto horreret, nec tamen, ut plerisque mos est, iis indecentius haerens, earum lenocinio mente ancillaretur. Fecit enim quod suffecit, aciem cordis veluti ad quamdam cotem exacuit, et ita quasi ab Aegyptiis vasa aurea promutuans, et ad eremum qua [ mss. quo] manna comederet demigrans, in perscrutandis divinarum Scripturarum potentatibus intravit. Quod ipse de se loquens ostendit dicens: Non ego Saturni fugam, non Junonis iram, non Jovis stupra [Col. 0119A] commemoro, et caetera monstra, quae illic secutus adnectit usque dum diceret: Haec omnia tanquam cito ruitura despiciens, ad divina potius et evangelica revertar; non enim vel vinciri cupio meis retibus vel involvi. In quo se ostendit haec scisse quidem, sed saniori judicio respuisse.

VII. Tempore praestituto diaconus ordinatus est. Ea tempestate erat quidam vir Arvernicus, qui lignum de sacrosancto beati Martini sepulcro detulerat, sed cum ligni reverentiam incautus negligeret, omnis ejus familia graviter aegrotare coepit. Cum subinde languor ingravesceret, et ille causam percussionis ignorans minus se emendaret, vidit in somnio personam terribilem, cur secum ita ageretur percunctantem. Qui cum se nescire diceret: Lignum, inquit, [Col. 0119B] quod de lectulo domni Martini tulisti, negligenter hic retines, et ideo haec incurristi; sed vade nunc, defer illud Gregorio diacono. Dignus jam, ut reor, idem Levita figurabatur, cui domnus iste Martinus pretiosa quaeque sui gregis esset commendaturus. Tunc temporis apud Arvernum plerique in habitu religionis viri fulgebant, quos idem juvenis nunc cum beato Avito, nunc semotim invisebat, quatenus ab eis vel exempla pietatis assumeret, vel ipsis quod forte deerat mutua charitate praestaret. Nimirum in iis Christum colebat, et veluti solis jubar in vertice montium refulgentem [ Ed. refulgens], in iis interim dum in seipso videri non potest, Christum respiciebat. Ad hoc animum intendens, vel ad laudem Christi proferret quidquid per eos, vel etiam per illos [Col. 0119C] qui jam coelo praecesserant, operari dignabatur.

VIII. Sane inter caeteros in quibus, ut diximus, Christus velut in montibus resplendebat, domnum et gloriosum Martinum deprehenderat, qui reliquos velut quidam Olympus excedit, et luculentius ut pote aetheri vicinior fulgoribus ipsa astra reverberat, in cujus utique veneratione totus orbis merito jam olim conjurat, in hujus desiderio Gregorius exardens inferbuit ⁜ a . Hunc semper in corde, hunc in ore gerens, laudem ejus ubique spargebat. Dum vero mentis ( Sic ) ad nimium in exercitio virtutum defigeret, caro ejus a propriis viribus lacessebat, ita quippe mos est. Hinc est quod Daniel postquam angelicae visionis contemplatione levatus est, a carnis virtute deficiens per multos dies aegrotavit. Hic itaque virtutibus proficiens, [Col. 0119D] sed viribus corporis intabescens, aliquando valetudinem cum febre et pustulis incurrerat: qua tandem ita confectus est, ut usu cibi potusque negato, omnem vitae hujus spem amiserit. Unum tamen supererat quod ejus fiducia Martino innixa nullatenus vacillabat. Quinimmo ferventius flagrans, tanto ejusdem Martini desiderio succensus est, ut cum mors pene caput illi emerserit, ad visendum tamen ejus sepulcrum iter arripere non dubitaverit, nec eum sui dehortari possent, cum obnixe restiterit, quia corporis illa febris febre vincebatur amoris. Et quidem actis duabus vel tribus mansionibus, itineris occasione [Col. 0120A] itidem languor invaluit. Sed nec tunc omnino cogi potuit quin ad propositam Martini fiduciam festinaret, nomine divinae majestatis dehortatores obtestans, ut vel vivum, vel certe [Al. forte] defunctum se ante ejus sepulcrum exponerent. Quid plura? pervenit utcumque, probata fides speratae salutis compos effecta est. Et non solum ille, sed et Armentarius quidam ex ejus clericis, qui sensu penitus caruerat, merito praedictae fidei sanatus est. Agens itaque tam pro se quam pro illo gratias, amore Martini exsatiatus, vel potius magis succensus, ad patriam rediit.

IX. Aliquando vero cum iter de Burgundia ad Arvernem faceret, magna contra se tempestas exoritur, densus aer in nubibus cogitur, crebris ignibus coelum micare, validisque tonitruorum coepit fragoribus [Col. 0120B] resonare, omnes pallescere, imminensque periculum pavitare. Sed Gregorius animaequior, sanctorum reliquias (has enim indesinenter collo ferebat) de sinu protrahit, et minacibus constanter nubibus opponit: quae protinus divisae, dextra laevaque praetereuntes, illaesum iter gradientibus praebuerunt. At superbia, quae plerumque virtutibus nutritur, juvenili animo protinus irrepsit; privatim gaudet, suisque meritis praestitum arrogat. Sed quid tam vicinum superbiae quam casus: nam equus cui insederat illico lapsus, hunc ad terram graviter elisit, ita ut omni corpore contusus [ Germ. concussus] vix assurgere posset: causamque ruinae intelligens, satis deinceps cavit, ne se vanae gloriae stimulis qualibet sub occasione dejiceret: sed quotiens per eum aliquid divina virtus [Col. 0120C] egisset, non suis meritis ascriberet, sed virtuti reliquiarum, quas, ut diximus, perinde ferebat. Quod factum si decreveris, mirabilius est superbiam correxisse quam nubem divisisse.

X. Erat autem in orationibus assuetus, praesertim quietis horis. Solemnitas beatae Mariae Virginis advenerat, siquidem apud Arvernem in villa Marciacensi ejus reliquiae continentur. Tunc forte Gregorius intererat, qui caeteris alto sopore depressis, ad secretam orationem suo more processit, conspicatusque eminus videt oratorium ingenti claritate fulgere. Credit igitur aliquos devotorum jam se ad celebrandas vigilias praecessisse, visione tamen luminis attonitus illo pertendit, cuncta silentio data deprehendit. Ad aedituum transmisit, sed interim ostium sponte [Col. 0120D] reseratur; ille ad angelicas excubias reverenter ingressus divinam visitationem illico agnovit: claritas, quam a foris mirabatur, protinus discessit, nihilque praeter virtutem gloriosae Virginis videre ⁜ b potuit.

XI. Anno centesimo septuagesimo secundo post transitum domni Martini, Sigiberto rege anno duodecimo regnante, beatus Eufronius, qui inter virtutes consenescens tanta gratia donatus est, ut ei prophetiae spiritus inesse visus sit, appositus est ad patres suos, tempusque advenerat, ut Gregorius amore beati Martini dudum flagrans, et ad pastoralis officii ministerium idoneus existens, cathedram ejus vice [Col. 0121A] sua regendam suscipere debuisset. Cum igitur beatus Eufronius obiisset, Turonici de ejus successore tractaturi conveniunt, sed facili discrimine suasum est cunctis Gregorium in electione praeferendum. Personam huic loco ⁜ a frequentissimam jam olim sciebant, pluraque ejus gesta viro digna cognoverant. Tunc vero, cunctis in consona voce coeuntibus, cerneres Deo [Al. Domino] favente causam prosperari. Nam clericorum turma [ Ed. turba] nobilibus viris conserta, plebsque rustica simul et urbana, pari sententia clamant Gregorium decernendum, eum claris meritis, tum quoque nobilitate pollentem, sapientia praecipuum, generositate primum, principibus notum, ac pro sua probitate reverendum, omnibusque officiis habilem. Legatio ad regem dirigitur, cum quidem [Col. 0121B] Domino dispensante Gregorius coram reperitur. De hac igitur causa conventus, quanta humilitate se excusare tentavit, quibus modis se subducere nisus est? Sed qua velle Domini ⁜ b est, huc caetera flectuntur. Hunc rex auctoritate cogit, hunc Brunichildis regina perurget. Sed quoniam discreta humilitas obedientiam non recusat, tandem aliquando assensus est. Quem, ut credo, ne qualibet occasione dilatus profugeret, statim Egidius Remensis archiepiscopus ordinavit, ut Fortunatus poeta scribens, ait (lib. V, carm. 2) :

[Col. 0121C] Sedes itaque Turonica octavo decimo die postquam Eufronium amiserat, Gregorium suscepit. Turonensibus vero novo pastori triumphanter exsilientibus hoc praedictus poeta panegyricum carmen procudit (Ibid.) :

Et caetera quibus hunc a Turonensibus celebratum, et ad cathedram legaliter ingressum ostendit.

XII. Indeptus ergo praesulatum, qualis vel quantus fuerit, ut compendiose dicatur, et plures ecclesiae quas noviter construxit, vel quarum sartatecta restauravit, insinuant, et libri in laudem sanctorum vel [Col. 0121D] in expositione sanctarum Scripturarum editi quamprimum demonstrant. Matrem namque ecclesiam, quam domnus Martinus construxerat, hic nimia vetustate confectam arcuato schemate reparavit, atque histriatis parietibus per ejusdem Martini gesta decoravit. Quod metricanorus noster non tacuit, dicens inter caetera (lib. X, carm. 2) :

Et item (Ibid.) :

Sed plures alias, ut diximus, sicut in ipsius chronicis reperitur, ut est ecclesia sanctae Crucis vel Martiensi ⁜ c villa

XIII. In construendis vero spiritalibus templis, videlicet in custodia gregis, quam certatim sese impenderit, vel ex hoc animadvertitur, quod nec ab ipsis quidem sanctis viris studium suae praedicationis continuit. Nam ut de iis taceatur, quorum, ut ait Apostolus, peccata manifesta sunt, de quibus superfluo quidquid diceremus esset, ad ostendendum quantopere circa perfectiores sollicitus exstiterit, duo saltem eorum, quos ob sanctitatis insignia vix praeter Gregorium aliquis arguere praesumeret, ad medium [Col. 0122B] deducantur. Haud longe enim post ejus ordinationem sanctus Senoch abbas de cella sua egressus, ad eum salutandum profectus est. Quem sanctus vir magna reverentia susceptum, mutuoque colloquio sensim exploratum; peste [ Ed. aestu] superbiae mox persensit infectum. Sed gratia, quae in discernendis spiritibus huic suppeditabat, illum ab eadem superbia penitus expurgavit. Nec dissimili virtute circa beatum quoque Leobardum exstitit sollicitus, quem nequam spiritus ita sinistris cogitationibus agitabat, ut propter quamdam verborum contumeliam de cella qua se dudum recluserat migrare decrevisset. Sed nec iste potuit incurrere casum, qui Gregorium meruit habere sublevantem. Nam cum solito ad Majus Monasterium quasi sacra Martini vestigia deosculaturus [Col. 0122C] adiret, sollicitus pastor qualiter ovis amore Christi vinculata se gereret ad ejus tugurium divertit. Cui mox ille secreta cordis quae diabolus quasi rationabilia confinxerat eidem reseravit: qui protinus, sagacissimo ut erat ingenio, diaboli commenta deprehendit, et non minimo dolore suspirans, increpare hominem coepit, ac diabolicam calliditatem verbis competentibus denudavit; domique reversus, libros ad propositum monachorum congruos ei pia sollicitudine transmisit. Quibus relectis, non solum ab illa quam patiebatur incursione curatus est, sed etiam in sensus acumine multum provectus. Nihil ergo nunc magnificentius quaeras, nihil in laude Gregoriana praestantius exspectes. Si anima corpore melior est, satius esse quemquam in ea suscitari, [Col. 0122D] nec mendax negare potest. Vox autem ejus quam imperiosa fuerit, vel ea quae dicebat, quam auctoriosa vita subditis inculcaverit, diligens lector in ipsius libris explorabit.

XIV. Verum, ut supra retulimus, incommodo corporis frequenter ob incuriam carnis fatigabatur, sed eum quotiens corpusculum nimio virtutum exercitio fatigatum languor inclementius pulsavisset, ille ad Martinum suum recurrens, concito sanabatur. Hoc saepenumero fiebat. Quando autem et qualiter, [Col. 0123A] in descriptione miraculorum ita dirigitur ⁜ a , ut merito lectorem delectet: si quidem ut discretus et humilis corporea medicamenta sibi adhibebat primitus, sed quanto illa humilius expetebat, indignum se judicans cui medela per miraculum dari debuisset, tanto divina largitas hunc ad solam suae potentiae medicinam reservabat. Contigit aliquando ut solita beati Martini virtute ab unius temporis dolore sanaretur, cui post paululum cogitatio per insidiatorem subiit injecta, quod pulsus ille venarum sanguinis posset minutione sedari. Dum id apud se volveret, amborum temporum venae prosiliunt, renovatus dolor ardentius irrumpit, sed ille concitus ad basilicam properat, veniam prius pro cogitatione precatur, dehinc palla sancti sepulcri caput attigit, et illico sanus abscessit.

[Col. 0123B] XV. Multa, fateor, in laudibus diversorum jam digesserat, sed quamvis amore Martini vehementius inferveret, ad ea tamen quae de ejus miraculis scribenda erant, se nullatenus dignum judicabat, donec bis et ter per soporem admonitus, si taceret crimen incurrere minaretur. Denique oratorium sancti Stephani quod in suburbio est jusserat prolongari, et altare ut erat integrum in antea promoveri, sed quia nihil de pignoribus ibidem reperit, unum ex abbatibus, ut ejusdem martyris reliquias exhiberet, ad episcopium, clavem tamen oblitus direxit, qui capsam obseratam reperiens quid faceret dubitabat: si ad episcopum pro clave rediret, morosum erat; si capsam exhibuisset, ob multorum pignora sanctorum quae ibi continebantur, molestum ei esse sciebat. [Col. 0123C] Cum igitur apud se haesisset, ut divina gratia cooperatricem se Gregorio testaretur, capsam exsilientibus repagulis aspicit reseratam. Tunc gratias agens, reliquias non sine admiratione multorum Gregorio detulit, qui reversus capsam ut reliquerat obseratam invenit

XVI. Multa quidem Gregorius, quae insequi longum esset, in salute languentium operabatur, quae tamen sub obtentu sanctorum, quorum reliquias perinde ferebat, a suis meritis excludere nitebatur. Cum quidem haec tanto verius per ipsum fiebant, quanto ipse humilius aliis tribuebat, ut est illud. Cum aliquando per viam graderetur et crucem auream cum reliquiis beatae Mariae semper virginis, vel beati Martini collo gestaret, haud procul a via cujusdam [Col. 0123D] pauperis hospitiolum incendio conspicit concremari. Erat autem, ut est in usibus pauperum, foliis atque surculorum cremiis, ignium videlicet fomentis, contectum. Hac illacque miser cum uxore et liberis cursitare et strepere, aquam advehere, sed nequicquam. Jam flammae praevaluerant, nec poterant mitigari. Tunc vero Gregorius accurrit, et contra flammarum globos crucem elevavit, moxque in aspectu sanctarum reliquiarum ita totus ignis obstupuit, [Col. 0124A] ut nec ea quae jam apprehenderat ultra nec ad modicum ustulare posset.

XVII. Causa fuerat qua Remense oppidum adire debuerit, cumque ab Egidio pontifice humanitus fuisset exceptus, ibidem noctu quievit, in crastinum vero illucescente Dominica ad ecclesiam episcopo collocuturus venit. Cum ejus adventum in secretario praestolaretur, nolebat enim in ecclesia loqui, Sygo referendarius quondam Sigiberti regis ad eum accessit, quem ille osculatum sedere juxta se fecit. Dum aliquantisper secum sermocinarentur, et ille de ore Gregorii penderet, subito auris ejus, quae pridem obsurduerat, cum quodam crepitu [ Germ. strepitu] reserata est. Ille gratias coepit agere, et quid ei per Gregorium praestitum sit manifestare. Sed vir Domini, [Col. 0124B] consuetae non immemor humilitatis, hominem ab hac aestimatione subducere nitens: Noli, ait, dulcissime fili, mihi aliquid gratiae referre, sed beato Martino per cujus reliquias, licet indignus, quas defero, tibi auditus est redditus et surditas depulsa.

XVIII. Virtus namque charitatis in illo praeeminebat adeo ut ipsis inimicis affectum dilectionis impenderet, ut sequenti patebit exemplo. Quodam enim tempore factum est, ut ad venerabilem matrem suam in Burgundiam properaret. In sylvis vero abiegnis, quae trans Verberim ⁜ b fluvium sitae sunt, latrones incurrit, qui tanto impetu super comitatum ejus irruere nisi sunt, ut non modo eos exspoliare, sed et occidere velle putarentur. Quorum assultu Gregorius terreri non potuit, qui praesidio Martini circumseptus [Col. 0124C] incedebat; cujus mox auxilium flagitans ita sibi adesse expertus est, ut latrones velocius quam emerserant fugam inirent. At Gregorius usus consueta pietate ⁜ c , nec in perturbatione turbatus, fugientes revocat, ad cibum et potum inimicos invitat. Sed crederes eos fustibus agi, et invitos equos contra possibilitatem calcaribus urgeri, ut nec revocantem audire possent. Ita Gregorius supernis auribus ostensus est vicinus, et operibus charitatis intentus.

XIX. Fides et devotio populi valde per Gregorium succrescebat; at malignus hostis non modico dolore torquebatur: unde factum est, ut vim suae malignitatis ferre non sustinens, vel pastoris, vel gregis fiduciam apertis vocibus dementare conaretur. Ipsa namque Natalis Domini die cum Gregorius pontificale [Col. 0124D] ⁜ d festum in principali basilica, sicut mos est, solemniter celebrare procederet, quidam ex energumenis atrocior caeteris coepit nimium debacchari, et sequentibus vel obviantibus turbis, quae Gregorium sepserant, se obvium ingerens: Frustra, inquit, Martini limina petitis, incassum ejus aedem aditis, quia vos propter multa crimina dereliquit: ecce vos abhorrens Romae mirabilia facit. Haec et alia plura cunctis, ut erant constipati, populis verba diabolus [Col. 0125A] insibilabat; ad quam vocem non solum rusticorum corda exturbantur, sed et clerus, quin et ipse Gregorius pavore concutitur. Ingredientes autem cum fletu magno basilicam, omnes pavimento prosternuntur, orantes ut sancti viri praesentiam mererentur. Quidam vero, cui ante tres annos ambae manus cum uno pede contraxerant, ante sanctum altare cum reliquis prostratus beati Martini auxilium precabatur, qui subito nimia febre circumdatus tanquam in equuleo torquebatur extensus. Inter haec sancta solemnia gerebantur, cumque sanctus pontifex fletibus insistens beati Martini praestolaretur adventum, divino mysterio palla jam ex more cooperto, languidus ad plenum restituitur sanitati. Quare Gregorius admodum gavisus omnipotenti Deo gratias agit, [Col. 0125B] oculisque lacrymarum imbre suffusis, in hac ad populum voce prorupit: Timor a cordibus vestris, fratres, abscedat, quia nobiscum beatus confessor inhabitat, nec omnino credite diabolo, qui ab initio mendax est et in veritate non stetit. Cum haec et alia verba consolatoria astantibus inferret, omnium luctus laxantur in gaudium, multoque alacriores quam venerant ad sua per Martinum atque Gregorium redierunt.

XX. Quia vero Natalis Domini mentionem fecimus, quid aliquando in hac die pontifici nostro contigerit memoremus. Nam in sacrosancta hujus solemnitatis [Al. natalis] nocte pridianis vigiliis fatigatus, cum paululum se cubito collocaret, vir quidam ad eum concitus venit, dicens: Surge, revertere ad ecclesiam. [Col. 0125C] Ille expergefactus, signum crucis sibimet imponens, iterum obdormivit. Nec destitit vir ille, quin hominem secundo moneret: sed cum excitus gravem se adhuc sentiret, rursus obdormivit. Tum vero ille vir tertio veniens, maxillae ejus alapam impressit, dicens: En tu reliquos ad vigilias admonere debes, et tandiu sopore deprimeris? qua Gregorius voce perculsus pernici velocitate ad ecclesiam est regressus. Adeo supernis oculis gratus exstitit, ut nec humanitate cogente negligentiam pati permissus sit suae salutis.

XXI. Visum est hoc inserere lectioni qualiter eum Deus arguere voluerit, ne vel aliorum levitate peccaret. Nam cum hunc a desperato languore beatus Martinus ita sanaret, ut ad ecclesiam in crastino [Col. 0125D] properaret, ne se in solemniis missarum fatigaret, uni presbyterorum haec celebrare praecepit. Sed cum presbyter nescio quid rustice festiva [Al. festina] verba depromeret, nonnulli de circumstantibus eum irridere coeperunt, dicentes melius fuisse tacere, quam sic inculte loqui. Nocte autem insecuta vidit virum dicentem sibi, de mysteriis Dei nequaquam disputandum. Satis dehinc apud eum constitit ne stultos et faciles ante se permitteret de beatis solemniis obtrectare.

XXII. Saepius autem vir Domini, sicut verus et gregis et suimet consultor, vel subditorum utilitate, [Col. 0126A] vel propriae salutis causa longius procedebat. Aliquando igitur sepulcrum beati Hilarii supplicaturus adivit, cum ad visendam quoque sanctam Radegundem reginam divertit. Factum est autem cum hi duo, tanquam incolae paradisi, secum de coelestibus confabularentur, oleum quod ante pignora sanctae crucis guttatim illic defluere solebat, sic in adventu pontificis auctum est, ut infra unius horae spatium ultra unum sextarium exundaret. Porro cum haec beata regina ad Regem esset accersenda coelorum, vir Domini Gregorius de ejus transitu nuntium accepit: cumque illa jam eo accurrente migrasset, sancta ejus membra sepulturae locavit. Quo quidem tempore altare solemniter benedixit, operculum tamen episcopo, qui tunc forte deerat, reservavit.

[Col. 0126B] XXIII. Causa fuerat qua Garumnam fluvium juxta Biaviense castrum transmeare debuerit, sed idem fluvius ita tunc intumuerat, ut intuentibus non parvum horrorem incuteret. Non longe autem sanctus Romanus presbyter requiescit, quem noster, ut vita ejus perhibet, Martinus tumulavit. Cum igitur hinc procella ventorum, illinc montes undarum, ingens periculum navigaturo minarentur, oculos ad coelum erigens, et ad ecclesiam praedicti Romani subinde respiciens, adeo omne pelagus mox complanavit, ut compressis fragoribus, ripae alteri sine periculo veheretur.

XXIV. Sexdecim annos hic in episcopatu exegerat, cum aequivocus ejus ille magnus Gregorius in sede apostolica subrogatur. Siquidem opinata res est [Col. 0126C] quod dudum alter alteri peculiari sit amicitia devinctus. Nec immerito, cum hunc Fortunatus Gregorio comparet Nazianzeno, tanquam ille datus sit Orienti, Romensis autem Meridiei, ast hic noster Occidenti. Cum igitur iste sacra Apostolorum limina expetisset ⁜ a , magna cum reverentia sanctus eum papa excepit, quem ad beati Petri Confessionem introducens, e latere [ Ed. ad altare] constitit, praestolans quoad surgeret. Interim autem, ut erat ingenio profundissimus, secretam Dei dispensationem admirans, considerabat in hujusmodi hominem, erat enim statura brevis, tantam gratiam coelitus profluxisse. Quod ille mox divinitus persentiens, et ab oratione surgens, placidoque ut erat vultu ad papam respiciens. Dominus, inquit, fecit nos, et non ipsi nos; idem in parvis [Col. 0126D] qui et in magnis. Cumque id suae cogitationi sanctus papa responderi cognosceret, ipsa sua deprehensione gavisus, gratiam quam hactenus in Gregorio mirabatur, in magna veneratione deinceps habere coepit, sedemque Turonicam ita nobilitavit ut auream ei cathedram donaret, quae apud praefatam sedem [ Ed. urbem] in posterum servaretur.

XXV. Jam vero beatus Martinus hunc alumnum suum usquequaque magnificans, ei se propitium multis modis demonstraverat, sed ut operibus ejus se quoque cooperatorem ostenderet, aliquando praesentiam suam, licet invisibilem, suo quo videri solet [Col. 0127A] splendore, manifestare dignatus est. Nam oratorium ex promptuario praedecessoris sui apud Turonem consecraturus, reliquias sancti Saturnini martyris ac domni Martini a basilica susceptas cum ingenti veneratione deferebat. Erat enim sacerdotum et levitarum in albis vestibus non minimus chorus, et civium honoratorum ordo praeclarus, sed et populi secundi [ Germ. saecularis] ordinis magnus conventus, radiantibus solemniter cereis, crucibus in altum sublatis. Cum ita veniretur ad ostium, terribilis fulgor cellulam subito perfundens omnium oculos nimio splendore perstrinxit, qui diutius durans hac illacque sicut fulgur discurrebat, omnes nimio pavore perculsi solo jacebant. At Gregorius, ut tantae virtutis conscius, constanter eos exhortans: Nolite, inquit, timere, [Col. 0127B] rememoramini qualiter globus ignis de capite beati Martini egressus, coelum visus est conscendisse, et ob id nos cum his sanctis reliquiis ipsum credite visitasse. Tunc universi magnificaverunt Deum, et senior cum clericis dicebat: Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus et illuxit nobis.

XXVI. Pauca haec de nostro praesule dicta sint: non enim eum miraculorum, quae etiam reprobis dari solent, copia commendamus, sed nec hanc quidem gratiam illi defuisse demonstremus. Caeterum ad ejus gloriam commendandam illud nobis sufficiat, quod humili corde Christum secutus est, et quod non speravit in pecuniae thesauris. Hoc ⁜ a utique est mirabilia fecisse: quod ut partim superius monstratur, a [Col. 0127C] peccatorum est laqueo custoditus. Super omnem quippe gloriam est a peccatis protectio. Vigesimo et primo igitur episcopatus sui anno, tanquam septenario annorum numero ter in fide sanctae Trinitatis completo, appositus est ad patres suos, non tam dierum, quia ferme tricennalis ordinatus est, quam perfectione plenus. Qui tamen non usquequaque videtur clausus in tumulo, cui restat ut vel lingua vivat in mundo. Et quia, sicut credimus, beato Martino in coelo est sociatus, sancto etiam corpore est illi in sepulcro vicinus. Porro Turonicenses, ne divinis muneribus videantur ingrati, semper necesse est, ut retractent quantopere sint a Deo suffulti. Datus namque est eis patronus non qualiscumque, sed Martinus, de cujus laude quid primum vel speciale dicatur, [Col. 0127D] cum, ut scriptum est, ejus minima aliorum maximis majora esse manifestum sit, tamen quanti habendus sit testantur universae, ut ita dicam, mundi nationes, [Col. 0128A] quae illum ita privato affectu diligunt, ut etiam in nostro tempore, quando charitas nimium jam refrigescit, multos tam gente quam lingua ignotos ad ejus sanctissimum tumulum confluere videamus, ut merito de eodem Martino dicatur: Cujus vultum desiderat universa terra. Quorum utique studia nostram, qui vicini sumus, inertiam jure vehementer redarguunt: non tamen sine divino moderamine constat, quod ejus amor ita omnium corda penetravit, ut ejus memoria velut alterius Josiae tam dulcis sit omnibus; et quod per omnes fines terrae ita spatiavit, ut ubi Christus habet nomen, Martinus honorem habeat. Datus est eis et Gregorius vir non solum sanctitate, sed et doctrina clarus, ne urbs Turonica obscurior videretur si scriptorum officio caruisset; quinetiam [Col. 0128B] sicut [ Ed. potius] urbs Romulea post apostolos illustratur in altero Gregorio, ita et Turonica post Martinum decoretur in isto. Quem videlicet nos vel apud Deum, vel apud beatum Martinum advocatum quemdam atque sequestrem habere confidamus, eique nostras necessitates ad expediendum committamus. Verum ille non erit immemor vel suae, vel Martini misericordiae, quam nobis tantopere insinuare curavit; quippe qui ad hanc insinuandam ejus miracula digessit, ut quique futuri audientes quanta et qualia visibiliter operetur, quam desperatos languores sanet, de potentia ejus nullatenus dubitent; et si pro dispensatione temporum contigerit corporea miracula cessare, semper tamen credamus illum in nostris animabus suae virtutis medicinam operari. [Col. 0128C] Gregorius igitur Martini misericordiae conscius, semper illi de grege suo suggerat ⁜ b , semper illum pro statu sancti loci sui ac pro totius regni salute interpellet. Nec praetereundum quomodo consuetam sibi humilitatem etiam in ipsa sepultura sua servaverit. Nam in tali loco se sepeliri fecit, ubi semper omnium pedibus conculcaretur; et ipsa loci necessitas cogeret, ne unquam in aliqua reverentia haberi posset; sed grex beati Martini talia non ferens, amicum Domini sui de loco levavit, et edito pulchro mausoleo ad laevam sancti sepulcri digna reverentia collocavit ⁜ c . Obiit autem decimo quinto kalendas Decembris, videlicet infra Martinianam hebdomadam, ut solemnitatem Martini, quam hic jam aegrotans celebrare coeperat, Martino junctus in coelo consummaret, praestante [Col. 0128D] Domino Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0127] Explicit vita sancti Gregorii archiepiscopi Turonensis.

[Col. 0129A] Venantius Fortunatus in epistola operibus suis praefixa, quae S. Gregorio Turonensi episcopo nuncupavit.

Domno sancto et dote meritorum sacris altaribus adscito pariter et educto, Gregorio papae, Fortunatus. Acuminum suorum luculenta, etc . . . Unde, vir apostolice praedicande papa Gregori, quia viritim flagitas ut quaedam ex opusculis imperitiae meae tibi transferenda proferrem, nugarum mearum admiror te amore seduci, etc . . . Sed quoniam, etc. Eum passim laudat in carminibus; aliquot seligere sufficiat:

Ex libro V, carm. 7.

Ibid., carm. 13.

Lib. VIII, carm. 16.

Ibid., carm. 17.

Ibid., ex carm. 23.

Ex libro IX, carm. 7.

Baudonivia sanctimonialis in Vita sanctae Radegundis [Col. 0129C] reginae, num. 27.

Ambulavit nuntius ad virum apostolicum domnum Gregorium Turonicae civitatis episcopum, et advenit. Sed quantum praesens vidit oculis, antequam eam sepeliret, de ejus virtutibus, in libro Miraculorum quem composuit, inseruit. Cum autem venit ad locum ubi sanctum corpus jacebat, quod ipse postea cum sacramento lacrymans dicebat, quod in specie hominis angelicum vultum viderat; facies illius velut rosa et lilium fulgebat, ita tremefactus est ac metu concussus, tanquam si ante praesentiam beatae Genitricis Domini astaret devotus vir Deo plenus.

[Col. 0130A] Paulus Warnefridi libro III de Gestis Langobardorum, capite 1, ubi de sancto Hospitio recluso Nemausensi.

Per hunc Dominus magnas virtutes operari dignatus est, quae scriptae habentur in libris venerabilis viri Gregorii Turonensis episcopi.

Agobardus archiepiscopus Lugdunensis in libro de Judaicis superstitionibus, cap. 4.

Sanctus Gregorius Lingonicae Ecclesiae episcopus quantae sanctitatis et veritatis fuerit, Vita ejus scripta (inter Vitas Patrum Gregorii Turonensis, capite 7) et finis vitae, atque honor ei ab Ecclesia delatus usque hodie testes sunt.

Florus Lugdunensis in Martyrologio, die 4 Novembris.

II Nonas. Bituricas depositio sancti Lusoris pueri, qui filius cujusdam senatoris, etc., scriptum in libro Miraculorum Gregorii Turonensis episcopi. Ado et caeteri etiam Martyrologiorum scriptores ejusdem Gregorii [Col. 0130B] verba adhibuerunt.

Ex kalendario Sacramentarii S. Gatiani cathedralis ecclesiae Turonensis annorum 800, et altero Majoris Monasterii ab annis circ. 600 scripto.

XV Kal. Decembris sancti Gregorii Turonensis. Eodem die laudatur in variis Martyrologiis antiquis, potissimum Turonensium Ecclesiarum, sicut et in Romano, in Gallicano, etc.

Ex veteri Legendario Ecclesiae Cabillonensis, de sanctis Silvestro et Agricola episcopis ac Desiderato presbytero, apud Perardum et Bolland., 17 Mart.

De quibus licet compendiose, splendide tamen magnificus vir Gregorius Turonensis episcopus in libris Miraculorum ita scribit: Beatissimus vero Silvester, etc., ex libro de Gloria Confess., capp. 85, 86.

Hericus monachus libro I De Miraculis sancti Germani Antissiodorensis episcopi, cap. 29.

Gregorius Turonorum antistes, miraculorum curiosus [Col. 0130C] indagator ac studiosissimus editor, nonnulla ab hujus et per hujus beatissimi Patris memoriam patrata commemorat, quae suis quam nostris verbis intimanda maluimus, ne rei absque pretio operae permutatae quiddam fidei detrahamus. Germanus, etc., ut habet Gregorius in libro de Gloria Confess., cap 41.

Ex vita secunda sancti Medardi saeculo IX scripta Spicilegii tomo VIII.

Per idem tempus inter Gallicanos praesules Gregorius historicus sermone et actu Turonis habebatur insignis, etc . . . Hic nostra intermittentes, quid Gregorius historicus de hujus sanctissimi pontificis virtute [Col. 0131A] referat huic opusculo innectendum ratum duximus: Medardus, inquiens, gloriosus confessor, etc. De Gloria Conf., cap. 95.

Ex Testamento Ecchardi comitis fundatoris monasterii Patriciacensis (Persy) saeculo IX, apud Perardum Hist. Burgund., p. 26.

Donate Enschise archiepiscopo tapete uno meliore, Gesta Langobardorum libro uno, et Chronica quem Gregorius Turonensis facit libro duo. ( Sic. )

Ex sancto Odone in sermone quod beatus Martinus par dicitur apostolis.

Non dissimiliter Gregorio Turonensi ejus (sancti Martini) reliquias in novam basilicam inferenti apparuit, etc., quae ex capp. 20, 59 et 104 libri de Gloria Confessorum accepit. Ejus verba item passim laudat.

Letaldus monachus in prologo in Vitam S. Juliani episcopi Cenomanensis.

[Col. 0131B] De tempore quo magnus ille floruerit ex libro Gregorii Turonensis per conjecturam sumpsi, qui in Historiarum suarum libro I, sub Decio et Grato consulibus a Xisto, etc . . . , cum beatus Dionysius a sancto Gregorio ex eorum numero fuisse dicatur, etc.

Frodoardus lib. II Historiae Remensis, capite 2.

Gregorius in Historia gentis Francorum de hoc praesule (Aegidio) narrat, etc.

Lib. IV ejusdem Historiae, cap. 59.

Aliis etiam nonnullis beati Patris hujus (S. Martini) urbs nostra fertur insignita miraculis; ex quibus ea quae sanctus Gregorius Turonensis in suis Miraculorum libris enarrat hic indere placuit, etc. Idem auctor passim laudat eadem et alia Gregorii opera.

Aimoinus lib. III Historiae Francorum, cap. 41.

Quod cum Gregorio Turonensi, qui tunc caeteros episcopos sanctitate praeibat, etc. Ibidem, cap. 66. [Col. 0131C] Pro his itaque causis calumnias sancto antistiti inferebat Gregorio. Eumdem passim beatum Gregorium appellat.

Hugo archidiaconus Turonensis in Dialogo ad Fulbertum. Ex tomo I Analect. Mabillon.

Martinus habet virtutum suarum egregios interpretes . . . Habet Gregorium Turonensem episcopum, qui mira de Martino post obitum narrat miracula.

Fulbertus episcopus Carnotensis epistola 97, quae est ad Robertum Francorum regem.

Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit quid factum portenderit. Livium, Valerium, Orosium et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto libro Historiarum, [Col. 0131D] cap. 14. Anno sexto, etc.

Adhemarus in Chronico parte I, cap. 30.

Eo tempore sanctus Gregorius archiepiscopus Turonensis magnis virtutibus fulgebat. Per idem tempus sanctus Germanus Parisiorum episcopus missus a rege Chariberto Egolismam consecravit basilicam sancti Eparchii, ubi ipse nuper sepultus fuerat: adfuit cum eo venerabilis Gregorius episcopus Turonensis, et in ipsa basilica multa pignora reliquiarum beati Martini episcopi collocantes dedicaverunt eam in ejusdem beati Martini auctore. Denique in altare ipsius ab eodem sancto Germano atque Gregorio consecrato, sanctae crucis hactenus apparent impressa signacula. Item in honore sancti Petri consecraverunt ecclesiam sedis episcopalis quam Chlodoveus, etc.

[Col. 0132A] Idem in libello de virtutibus S. Eparchii abbatis Encolismensis, ex ms. cod. S. Cypriani Pictav. et Labbeo.

Gregorius Turonicae civitatis episcopus, dum describendis sanctorum virtutibus ab aliis praetermissis scriptoribus operam dat, inter caeteros et hujus patroni nostri meminit dicens: Obiit Eparchius Engolismensis reclusus, etc., ex Gregorii Historia, lib. VI, cap. 8.

Ex Vita Caroli Magni. Chesn., tomo II, pag. 68.

Quo tempore (Childeberti) claruerunt sanctus Gregorius papa primus, et Gregorius episcopus Turonensis, etc.

Ex Vita metrica S. Melanii episcopi Redonensis, ex cod. ms.

[Col. 0132B] Laudat cap. 55 de Gloria conf.

Glaber Rodulfus in Vita sancti Guillelmi abbatis Divisionensis.

Erat enim, ut beatus multorum sanctorum descriptor miraculorum Gregorius Turonorum pontifex refert, praegrandis arca, etc., ex cap. 51 de Gloria Mart., pro cujus incredulitate narrat idem sanctus alterum sancti nominis Gregorium Lingoniensem episcopum, acrius quondam fuisse increpatum.

Anonymus auctor, qui saeculo XI Acta Rothomagensium archiepiscoporum scripsit, tomo II Analect. Mabillon.

Rex concilium episcopos suos convocare coepit, cui vir magnae auctoritatis et probitatis Gregorius archiepiscopus Turonensis interfuit. Hic vero nec callidae machinationi, qua episcopus (Praetextatus) deceptus est, nec injustae destitutioni assensum praebuit . . . Ita ut sicut beatus Gregorius Turonensis in scriptis suis [Col. 0132C] narrat, nocte sancta Paschae, in loco pontificali ubi stare consueverat gladiis eum percuterent, et ita interficerent.

Ex Vita metrica S. Cassiani episc. Eduensis, ex cod. ms. S. Germani a Pratis.

Ex Chronico S. Benigni Divionensis. Spicilegii tomo I.

Inventum est atque translatum corpus almifici martyris Benigni a beato Gregorio Lingonicae urbis episcopo, divina revelante providentia, ut refert Gregorius in libro Miraculorum, qui fuit antistes Turonorum . . . Praefatus Gregorius Turonorum in libro de illustribus viris hujus Hilarii quis et qualiter fuerit, meminit, etc . . . Successit Tranquillus, qui quantae sanctitatis fuerit, crebrae sanitates infirmis ex ejus tumulo praestitae testantur, ut refert Gregorius Turonensis in se ipso expertus.

[Col. 0132D] Baldericus episcopus Noviomensis et Tornacensis in Chronico Cameracensi et Attrebatensi, lib. I, cap. 8.

In ea namque urbe (Vienna), ut beatus Gregorius Turonensis urbis episcopus scribit in gestis Francorum, tunc temporis inaudita cives prodigia terruerant, etc., plura laudat, cap. 3 et seqq. sub titulo Historiae Francorum.

Auctor Vitae et Miraculorum sancti Solemnis episcopi Carnotensis, ex ms. cod. Regio.

Beatus Gregorius tunc temporis Turonorum episcopus de beato Solemni pontifice Carnotensi locutus est ita: Licet de Turonica urbe, etc. Haec sanctus de sancto in testimonium.

Ex Vita S. Maximi Cainonensis confessoris, ex cod. ms. Majoris Monasterii.

Ut autem ad beati Gregorii aures, qui tunc Turonicam [Col. 0133A] regebat Ecclesiam, horum miraculorum notitia perlata est, puerum tonsoratum, etc., narrat miracula ex capite 22 libri de Gloria Confessorum.

Sigibertus Gemblacensis in Chronico.

An. 7 Justini Junioris, 35 Chlotarii, Gregorius Turonensium ordinatus episcopus clarus habetur in omnibus.

Idem in libro de Scriptoribus ecclesiasticis, cap. 49.

Gregorius Turonensis episcopus, vir magnae nobilitatis et simplicitatis, scripsit multa simplici sermone. Scripsit duos libros de vita vel memoria quorumdam Confessorum, scripsit librum de Miraculis sanctorum, de miraculis Juliani martyris Brivatensis librum unum, de Miraculis sancti Martini suo tempore ostensis libros quatuor. Historiam Francorum parvo libello breviavit, eamque postmodum diffusius novem libris digessit. Scripsit et Chronicam ecclesiasticae historiae.

[Col. 0133B] Honorius Augustodunensis de Scriptoribus ecclesiasticis, cap. 33.

Gregorius episcopus Turonensis scripsit librum Historiae.

Chronicon Leodiense scriptum anno 1132. Lab., t. I Bib., p. 335.

Anno 572 obiit Eufronius Turonensis episcopus, succedit Gregorius historiographus.

Chronographus Saxo a V. Cl. G. G. Leibnizio editus.

An. 572 Gregorius Turonensis episcopus in Gallia claret. Idem habent alii passim chronographi, quos singillatim recensere superfluum esset.

Hugo, seu Anonymus S. Mariani Antissiodorensis.

Anno Justini 7 Gregorius Turonensium ordinatur episcopus, vir clarus in omnibus, a quo, inter caetera quae scripsit, sancti Martini virtutes et miracula multa descripta sunt, quae in diebus ipsius abundantissime provenerunt.

[Col. 0133C] Gesta pontificum et comitum Encolismensium, auctore canonico Encolismensi, circa annum 1159, cap. 4.

Gregorius archiepiscopus Turonensis et Germanus . . . consecraverunt cathedralem ecclesiam, etc., consecraveruntque assensu regis episcopum Mererium, qui capellanus ipsius regis erat, etc.

Petrus Venerabilis abbas Cluniacensis adversus calumniatores.

Petrus Pictaviensis monachus in Panegyrico Petri Venerabilis abbatis Cluniacensis.

De Arvernis loquitur. Item in epistola ad Calumniatorem.

[Col. 0133D] Fortunatus etiam Gregorium Turonicum plurimosque alios episcoporum, etc., quam plausibili panegyrico extulerit non ignoramus.

Ex Anonymo qui Gesta episcoporum Turonensium et abbatum Majoris Monasterii scripsit apud Bochel.

Eustochius hic fuit tempore beati Gregorii Turonensis. Passim complura descripsit ex ipso Gregorio.

Ex Vita domni Garnerii praepositi S. Stephani Divionensis apud Perard. et Fiotum in Historia ejusdem loci.

De hac videlicet Ecclesia in Vita sancti Gregorii Lingonensis episcopi legitur, quod gestatores corporis ejus a Lingonis eum deferentes, etc., De Vitis Patrum, cap. 7. Et infra, Est alia basilica, de qua in praedicta Gregorii Vita scriptum est, quod domus ejus baptisterio adhaerebat, etc.

[Col. 0134A] Rigordus in Vita Philippi Augusti ad an. 1184.

Sollicitus prout potuimus colligere ex Historia Gregorii Turonensis, etc., in hac nostra Historia satis lucide determinavimus. Et ad an. 1185: Probantes hoc per Chronicas Ydatii et Gregorii Turonensis, id est Fredegarii.

Albericus monachus Trium Fontium in Chronico.

Natus est Martinus in Pannonia cujus genealogiam Gregorius Turonensis episcopus breviter ita comprehendit: Quidam rex, etc., ex libro de septem Dormientibus. Anno 593. Huc usque Gregorius Turonensis.

Vincentius Bellovacensis in Speculo historiali, libro XXI, cap. 124.

De sancto Gregorio Turonensi archiepiscopo . . . Clarus habetur in omnibus. Hic Alvernicae regionis indigena, etc. Idem habet sanctus Antoninus, etc.

Matthaeus Westmonasteriensis in Floribus historiarum.

[Col. 0134B] Anno gratiae 572 Gregorius Turonensis episcopus ordinatus sanctitate refulsit insignis.

Anno gratiae 598 floruit in Galliis Gregorius Turonicae civitatis episcopus, qui ex Arvernico territorio attulit, etc.

Bernardus Guido episc. Lodovensis de sanctis Lemovicibus. Labb., t. I, p. 629.

S. Pelagia . . . quam sanctus Gregorius Turonensis in libro suo de Miraculis sanctorum collocat inter sanctos, etc. Eumdem passim laudat, sicut et Petrus Equilinus de Natalibus, et alii qui Vitas Sanctorum collegerunt.

Robertus Guaginus libro II Historiae Francicae.

Gregorius homo in primis sanctitate spectatus, etc. Ejus opera passim laudat.

Ex Trithemio libro de Scriptoribus ecclesiasticis.

Gregorius episcopus Turonensis ex monacho discipulus [Col. 0134C] quondam sancti Aviti praesulis Arvernorum, vir doctus et nobilis, mitis quoque et humilis. Tantae sanctitatis et puritatis exstitit, ut etiam in vita miraculis coruscaverit, etc.

Idem libro III de viris illustribus Ordinis S. Benedicti, cap. 51. Gregorius . . . cujus pater Florentius Georgii senatoris filius, vir et ipse laudabilis et sanctae conversationis effulsit. Unde bonus pater filium suum Gregorium in timore Domini instruens, sanctorum illi gesta ad memoriam commendavit, quibus semper ad meliora enituit . . . Fuit autem homo charitate et humilitate maximus, ita ut suo tempore in terris similem vix habuerit . . . multis et in vita et post mortem claruit miraculis, cujus festum colitur XV kalendas Decembris. Ejus Vita conscripta habetur.

Idem libro II, cap. 10. Gregorius . . . vir sanctus Deo et hominibus dilectus, in sacris Scripturis optime peritus; in perscrutandis gestis sanctorum studiosissimus fuit . . . qui cum esset vir doctus et eruditus [Col. 0134D] scripsit aperto sermone plura opuscula, etc. Catalogum contexuit Gregorii operum quod et fecere subsequentes auctores, Possevinus, Bellarminus, Vossius, Breviarii ejus Vitae auctor, Labeus, Cavius, etc.

Hieronymus Chlictoveus Neoportuensis in editionem variorum opusculorum.

Humanae eloquentiae, etc., locum novissimum tanquam caeteris eminentiorem Gregorio Turonensi reservavimus, nihil haesitantes illi prae caeteris palmam esse concedendam, nec fini praeripiendam.

Praefatio editionis Jodici Badii.

Cum beati Gregorii Turonensis et Adonis Viennensis episcoporum commentarios, etc., auctoritate valent maxima: sunt etenim sanctitate vitae conspicui, et episcopali Christianae pietatis apice praefulgidi, et res plurimas a se visas et compertas, non exquisita quidem elegantia, sed sincera veritate tradunt, quarum [Col. 0135A] pietate, praecipue Turonensis, vel sola lectorem demereri possent.

Mathias Flaccus Illyricus in epistola praemissa ad suam editionem.

Dignus est Turonensis qui legatur . . . nullus vetustus historicus exstat, qui illorum temporum negotia tam certo pernoverit, aut etiam plene complexus sit. Eum passim laudat in Centuriis Magdeb.

Ex Patriarchio Bituricensi, cap. 27, tom. II Biblioth. Novae Labb., p. 32.

Quod ex scriptis divi Gregorii Turonensis, viri certe in rerum gestarum cognitione eruditissimi, perspicuum fiet. Laudatur passim in eodem libro.

Praefatio in Vitas Sanctorum ex Aloisii Lipomani voluminibus extractas.

Gregorius cognomento Florentinus, vir scientia et nobilitate clarus, Turonensem Ecclesiam sanctissime rexit; cujus scriptis ea adhibetur fides, quae et viro [Col. 0135B] sanctissimo et de Christiana fide optime merito adhiberi solet, etc.

Joannes Mariana, libro V Rerum Hispan., cap. 10.

Majus argumentum accedit, Gregorii Turonensis silentium. An id gratiae datum putabis a Gallico scriptore magnaeque auctoritatis viro.

Papirius Masso in Notitia Galliae.

Condito autem regno (Francorum) quanta mutatio acciderit, malo ex libris Gregorii Turonensis intelligi, quam ex oratione mea.

Josephus Scaliger, lib. VI de Emendatione temporum.

Magna Gregorio gratia, qui in tanto neglectu Historiae animum ad haec scribenda appulit, quare absque eo foret metuendum ne fabulosus Hunnibaldus pedem in possessionem illius Historiae poneret, etc. Nos neque meliorem neque vetustiorem in Historia Francorum habemus.

[Col. 0135C] Nicolaus Faber Ludovici XIII Francorum regis praeceptor in Schediasmate, etc.

Gregorius Turonensis episcopus diligentissimus Historiae nostrae scriptor et antiquissimus.

Hieronymus Bignonius in Praefatione ad Marculfi formulas.

Ipse etiam Gregorius Turonensis, quo digniorem historicum non habemus, multis locis a Marculfo lucem accipit et omnino illustratur.

Jacobus Joannes Chiffletius in Disquisitione, etc.

Sanctus Gregorius antiquissimus et fidelissimus Francorum historicus.

Sammarthani in Gallia Christiana.

S. Gregorius Ecclesiae Gallicanae lumen, virtutis, sapientiae, eximiaeque sanctitatis gloria illustris, de historia ecclesiastica rebusque Francicis bene meritus.

[Col. 0135D] Joannes Launoius doctor Parisiensis in Discussione, etc.

Gregorius Turonensis Christianae apud Gallos religionis exordia, resque memoratu dignas summo studio prosecutus est. Eum ejusque opera passim laudat.

Hadrianus Valesius in Praefatione ad tomum II Rerum Francicarum.

Gregorium, quem virum pium et sapientem, ac historicorum nostrorum principem agnosco, et laude dignissimum judico.

[Col. 0136A] Joannes. Bona S. R. E. cardinalis in Notitia auctorum.

Gregorius Turonensis, fidelis historicus, sed simplicioris eloquii.

Carolus Cointius Annalium Ecclesiastic. Francorum ad an. 544.

Omittere non debuimus ortum illustris viri, quem Historiae Francicae parentem merito nuncupaveris. Idem passim habet.

Antonius Dadinus Altessera J.U. professor et decanus Universitatis Tolosanae in epistola ad notas, etc., in Gregorii libros.

Operam dedi ut consuleretur memoriae maximi antistitis, ut exploderetur error et calumnia malignorum, quibus peritissimus rerum nostrarum scriptor, et ex parte testis, habetur pro inepto fabellarum et somniorum auctore. Non inanis erit opera, si a me vindicetur fama episcopi cathedrae et meritorum divi [Col. 0136B] Martini successoris.

Bollandiani ad diem 17 Martii et passim.

Sanctus Gregorius Turonensis, cui uni tantum debet Historia Francica, quantum aliis scriptoribus ante ipsum simul omnibus.

Joannes Balesdens in suam editionem.

Non immerito dixerim, etiamsi in Gregorii scriptis columbae simplicitas videatur, serpentis tamen prudentiam non deesse, cum in iis rebus eligendis dispiciendisque maxime et utilitate conducerent et fide valerent. Nec dubitem asseverare posterioribus scriptoribus hac in re palmam praeripuisse, etc.

Ex Vita S. Pippini majoris-domus Austriae Chesnii tomo I Hist. Franc.

Sed ne videar de Vita beatissimi Ducis novum attulisse [Col. 0136C] figmentum, non abs re erit si in testimonium sanctitatis ejus eadem verba quae in Gestis Francorum diversis in locis inserta sunt, hic in unum collecta sub oculis posuero. Sunt ergo in hunc modum sese habentia: Usque ad id tempus ab initio quo regnare coepit Dagobertus consilio beatissimi Arnulli, etc., profert excerpta ex Fredegario a cap. 58 Chronici ad caput 86.

Rigordus supra laudatus in Vita Philippi Augusti. Josephus Scaliger in libro VI de Emendatione temporum.

Ante annos autem aliquot prodiit Appendix ad Gregorium, cujus quidam auctorem dicunt Fredegarium. In ea Appendice multa praeclara sunt, quae non temere alibi reperias.

Valesius in Defensionis suae parte posteriori, cap. 8.

Mihi crede, quod tuto et citra erroris periculum facere potes, Res gestas amborum Childeberti minoris [Col. 0136D] filiorum, Chlotharii junioris, Dagoberti atque Chlodovei posterioris usque ad quartum regni ejus annum ignoraremus, si ab Fredegario scriptae non fuissent, aut si Fredegarii jacturam fecissemus: quas ille pro captu temporum suorum diligentissime accuratissimeque mandavit litteris . . . Nec quemquam e nostris historicis veteribus reperias, qui non Fredegarii Chronici librum V fere ad verbum transcripserit.

Carolus Cointius ad annum 584, n. 21.

Auctor est omnium, qui post Gregorium res Francicas scripserunt, antiquissimus.

Salii, Attuarii, Bricteri seu Bructeri aut Burcturi, Chamavi, Ampsivarii, Chatti, Chauci, Cherusci, Tencteri, Usipetes, Sicambri.

Quibus paratis, petit primos omnium FRANCOS, eos videlicet quos consuetudo SALIOS appellavit. Ammianus [Col. 0137C] Marcellinus libro XVII Rerum gestarum.

Julianus, etc . . . regionem subito pervasit FRANCORUM, quos ATTUARIOS vocant. Idem, lib. XX.

Ratus tuto omnes FRANCIAE recessus penetrandos, etc. Collecto ergo exercitu, transgressus Rhenum BRICTEROS ripae proximos, pagum etiam quem CHAMAVI incolunt depopulatus est, nullo usquam occursante nisi quod pauci ex AMPSIVARIIS et CHATTIS Marcomere duce in ulterioribus collium jugis apparuere. Sulpicius Alexand. lib. IV Histor. apud Gregor. Tur. lib. II, cap. 8.

CHAUCI, CHERUSCI, CHAMAVI, qui et FRANCI, FRANCIA, BRUCTERI. Tabula itineraria Peutingerorum.

Franci dicti sunt SICAMBRI, quod veterum Sicambrorum agrum possederunt, qui ab eis Franciae nomen habuit. Nam teste Tacito, lib. XII Annalium, SUGAMBRI excisi et in Gallias trajecti, et Cluverius libro III Germaniae antiquae, capp. 9, 10 et 20, sic habet: TENCTERI et USIPETES in agros Sicambrorum successerunt, et nationes illae cum Ampsivariis, Attuariis, Bructeris, [Col. 0137D] Chamavis, Chattis, Chaucis et Saliis . . . in unum postmodo coierunt corpus, novumque sibi constituerunt nomen FRANCORUM.

[Col. 0152B] ANNO 458. CHILDERICUS Francorum rex Meroveo patri suo succedit, col. 63. Egidius fit magister militiae Romanae in Galliis, qui pulso a Francis Childerico ob luxuriam, in ejus locum substituitur, 66.

464. Franci revocato Childerico Egidium pellunt, 66.

477 ad 481. Childericus Aureliani pugnat, Adouacrius Andecavum venit, 70. Paulus militiae Romanae magister in Gotthos pugnat, Childericus interempto Paulo Andecavum obtinet, 70. Insulae Saxonum a Francis captae, 71. Childericus Adouacrio junctus Alamannos subjugat, 71.

481. CHLODOVEUS Childerico patri suo mortuo succedit.

486. Chlodoveus in Siagrium Aegidii filium movet, eumque fugat, et ab Alarico repetitum interficit, 78.

487. Chlodoveus in campo Martio Francum occidit, qui anno praecedeuti vas Rhemensis ecclesiae ipsi denegaverat, 79, 556.

[Col. 0152C] 491. Chlodovei expeditio in Thoringos, quos imperio suo subjicit, 79.

493. Chlodoveus Chlotildem uxorem accipit, 80.

496. Chlodoveus invocato Christi nomine Alamannos vincit, eorum rege interempto, 82. Remigius eruditum in fide Chlodoveum baptizat, effusis balsamis, etc., templum divino respergitur ab odore, talique astantes donantur gratia, ut aestimarent se paradisi odoribus locari, 83. Francorum supra tria millia et Chlodovei soror baptizantur, 84.

497. Albofledis Chlodovei soror obit. Ea de re S. Remigius Chlodoveum litteris solatur, 84, 1326.

498-499. Godegiselus Burgundionum rex in fratrem suum Gundobadum, alterum ejusdem gentis regem, conjurat, et Chlodoveo sibi juncto, 85, eum fugat, 86 et seq.

500. Gundobadus occiso Godegiselo et pulsis Vienna Francis, Burgundiae monarchiam sibi asserit, 88, leges condit, ibid.

[Col. 0152D] 502. Chlodoveus civitates Britanniae Aremoricae subjugat, 144.

503. Colloquium Chlodoveum inter et Alaricum Wisigotthorum regem prope Ambaciacum, 90, 91.

507. Chlodoveus victo in acie prope Pictavum, et occiso Alarico Wisegotthorum rege Francorum imperium ad Pyrenaeos montes usque dilatat, 92 ad 95.

508. Chlodoveus transacta apud Burdegalam hyeme, Ecolismam et Tolosam sibi subjicit. Acceptis consulatus codicillis apud Turonos in basilica S. Martini Augustus appellatur, tum Parisiis regni sedem instituit, 95.

509. Sigibertus Francorum Coloniae rex a filio suo Chloderico occiditur, ipso quoque Chloderico interempto, Chlodoveus Coloniam et vicinas regiones imperio adjicit, 96, 97.

Chararico Francorum regulo, ejusque filio occisis, eorum regno Chlodoveus potitur, 97.

510. Ragnacharius Francorum apud Camaracum [Col. 0153A] rex cum suo fratre Richario a Chlodoveo occiditur, qui eorum regnum occupat, 98, 99. Rignomeris apud Cenomannum a Chlodoveo occidi jubetur, 99. Namnetes a Chillone Chlodovei exercitus duce obsessi miraculo liberantur, 791.

511. Chlodoveus devictis vicinis regibus, occisisque propinquis suis, Francorum monarcha obit Parisiis V Kal. Decembris, sepelitur in basilica Apostolorum, 100. Francorum regno in Tetrarchiam diviso inter quatuor Chlodovei filios THEODERICUS Rhemis, CHLODOMERIS Aureliani, CHILDEBERTUS Parisiis, CHLOTARIUS Suessionibus sedem regni habent, 105.

516. Chochilaicus Danorum rex in Gallias ingressus, hoc scelus sua morte, ac suorum excidio, qui in praelio navali superati sunt, luit, 106. Hermenefridus occisis fratribus solus in Thoringia regnat, illuso Theodorico, quem appellarat in auxilium, 106, 107.

Sigismundus Gundobado patre mortuo Burgundiae regnum obtinet, 107.

522. Theodericus Sigismundi filiam in uxorem accipit, [Col. 0153B] 108.

523. Instigante Chlotilde Franci in Burgundiones arma movent, 108. Godomaro fugato frater ejus Sigismundus cum uxore et filiis a Chlodomere captivus abducitur, 109.

524. Godomarus resumptis viribus Burgundionum regnum recuperat, Chlodomeris adversus eum iturus Sigismundum cum ejus uxore et filiis interficit, 109. Chlodomeris in praelio occiditur, Burgundionum regnum deletur a Francis. Godomarus iterum regnum recuperat, 110.

525. Chlotarii et Childeberti in Burgundiam expeditio, ad quam ire renuens Theodericus Arvernos diripit, 114, 1161, 1166.

526. Childebertus et Chlotarius suos ex fratre Chlodomere nepotes Theodebaldum et Chlotarium interficiunt, Chlodoaldo per viros fortes liberato, 123.

528. Theodoricus expeditionem adversus Hermenefridum Thoringorum regem parat, 110.

[Col. 0153C] 529. Thoringi a Francis devicti. Chlotarius inde Radegundem captivam adduxit, 112.

530. Childebertus, frater in Thoringia occupato, Arvernos occupare frustra conatur, 113. Theodoricus dolo Hermenefridum occidit, et Thoringorum regnum occupat, 112. Mundericus adversus Theodoricum rebellis opprimitur, 117.

531. Childebertus sororis suae Chlotildis injurias ulturus Wisigotthos aggreditur, occiso Amalarico, spoliis onustus cum sorore in Franciam redit, 114.

533. Francorum in Wisigotthos expeditio, 127.

534. THEODEBERTUS Theodorico patri suo mortuo succedit, 128.

537. Childeberti et Theodeberti in Chlotarium expeditio, sed civilis illa discordia Chlotildis ad sepulcrum S. Martini precibus miraculo repressa fuit, 129.

539. Theodeberti in Italiam expeditio, Buccellinum ibi exercitus ducem relinquit, qui victo Belisario, tum Narsete, magnam Italiae partem occupavit, 133, 134.

[Col. 0153D] 542. Childeberti et Chlotarii in Hispaniam contra Wisigotthos expeditio. Caesaraugusta ab iis obsessa S. Vincentii precibus solvitur, 130, 131.

544. Nascitur Gregorius Turon. die festo S. Andreae, 1264, c. 545. Chlotildis regina abit ad superos, sepelitur a filiis in basilica Apostolorum, 141.

546. Lues inguinaria, quae variis in locis sanctorum intercessione sedatur, 144, 959, 1174, etc.

548. THEODEBALDUS Theodeberto patri suo succedit, 138.

553. Occiso Theia defecit Gotthorum regnum in Italia. Circa id tempus Chanao comes Britannorum fratres suos interficit, 143.

555. Chlotarius Theodebaldi defuncti regnum occupat, 148. Chramnus a Chlotario patre in Arverniam missus, ubi pessime agit, 151, 797. Chlotarius Saxones rebelles reprimit, Thoringiam ob ipsis praestitum auxilium devastat, 148. Buccellino Francorum [Col. 0154A] in Italia duce occiso, deletoque ejus exercitu, a Narsete Franci ex Italia pelluntur, 567.

556. Chlotarius a suis coactus in Saxones pugnat infeliciter, 154. Chramnus adversus patrem rebellat, Childeberto jungitur, etc., 155 et seq.

557. Saxones in Franciam erumpunt, Chlotarii tertia in eos expeditio. Childebertus Rhemensem Campaniam devastat, 158.

558. Childebertus obit, et sepelitur in basilica Vincentiana, ab eo exstructa, CHLOTARIUS monarchiam obtinet, 160.

559. Chramnus patri repraesentatus, evadit, et fugit in Britanniam, 160.

560. Chlotarii in Chramnum et Brittones expeditio; quem cum uxore et filiis interimi jubet, 161, 162. Visitat S. Martini tumulum, 285. Ejus basilicam a Wilichario incensam restaurari imperat, 160.

561. Chlotarius obit, sepelitur in basilica S. Medardi, 162. Regnum inter quatuor Chlotarii filios divisum, [Col. 0154B] CHARIBERTUS Parisios sedem habet, GUNTRAMNUS Aurelianum, CHILPERICUS Suessionas, ac SIGIBERTUS Rhemos, 162, 163.

562. Charibertus Gundovaldum, qui se Chlotarii filium dicebat, excipit; Sigibertus tonsum cogit exsulare: qui confugit ad Narsetem in Italiam, acceptaque conjuge abit Constantinopolim, 163. Charibertus vitiis deditus, 1026. Sigibertus Hunnos in Gallias erumpentes profligat, quibuscum postea foedus init, 163.

564. Sigiberto adversus Hunnos occupato, Chilpericus Rhemos et alias civitates invadit. Hinc natum civile bellum. Chilpericus fugatur, Sigibertus amissa recuperat, etc., 163.

564. Santonensis Synodus, 165.

565. Sigibertum inter et Chilpericum pax redintegrata, 163. Guntramnus Austrigildem ducit uxorem, 164.

566. Sigibertus Brunichildem uxorem ducit, 168. Altera Sigiberti in Hunnos expeditio, 169. Bello inter [Col. 0154C] Sigibertum et Guntramnum exorto, Arelas a Sigiberto obsidetur, 169 et seqq.

567. Justino Justiniani successori Sigibertus legationem mittit, 180. Concilium Lugdunense, in quo depositi Salonius et Sagittarius, 232. Chilpericus Galsuintham ducit uxorem, quam postea necat, 168. Obit Charibertus, 167, 908. Hinc bellum civile et nova Franciae regni divisio, 187, 574.

569. Alboinus cum Langobardis in Italiam transmigrat, 182.

571. Prodigia et lues maxima, 172. Langobardi in Gallias irrumpunt, fugato occisoque Amato patricio, postmodum a Mummolo penitus delentur, 183.

572. Saxones ex Italia in Gallias erumpentes a Mummolo profligantur, 183, 573.

573. Saxones in patriam redeunt annuente Sigiberto, 184. Gregorius Rhemis ab Egidio consecratur, aeger sanatur S. Martini meritis, 1038. Synodus IV Parisiensis ad Guntramni, seu Chilperici, discidium cum Sigiberto sedandum, 190. Synodi patribus libellum [Col. 0154D] obtulit Pappolus episcopus Carnot. contra Aegidium Rhemensem, qui Duni episcopum ordinaverat, 343.

574. Langobardi Clepo mortuo iterum in Gallias irrumpentes, ad internecionem caesi, 186, 574. Civile bellum inter Chilpericum et Sigibertum effervescit, 190 et seqq., 802. Pax utcumque facta, 1043.

575. Sigibertus pulso fere e regno fratre suo Chilperico, conciliatoque sibi Guntramno, occiditur, 195. CHILDEBERTUS II e Chilperici manu ereptus patri succedit, 201. Turones a Ruccoleno Cenomannorum comite vexantur, 1056.

576. Brunichildis Sigiberti relicta Meroveo Chilperici filio nubit, 201. Hinc gravia discidia inter patrem et filium, 215 et seqq. S. Germanus Parisiorum episcopus evolat ad coelos, 211.

577. Guntramnus filiis orbatus, Childebertum adoptat, 221, Synodus Parisiensis adversus Praetextatum. [Col. 0155A] 222 et seqq. Discidium inter Britanniae comites, 220. Dubietas Paschae, 221. Meroveus necatur, 229.

578. Chilpericus Pictavum pervadit, 235. Adversus Brittones mittit, 237.

579. Synodus Cabillonensis in causa Sagittarii et Salonii, 238. Brittonum irruptiones, 240.

580. Chilpericus labitur in Sabellii haeresim. A Gregorio, tum a Salvio reprehensus resipiscit, 256. Synodus Brennacensis, in qua Gregorius purgatus est, 264. Lues gravis in Gallia, 243. Chilpericus aegrotat; hortante Fredegunde piis operibus insistit, 243, 244. Chlodoveum filium occidit, 249. Leuvigildus rex persecutionem movet in Hispania, 247. Gregorii cum Agilane Ariano dissertatio de fide, 255.

581. Childebertus cum Chilperico init foedus relicto Guntramno, 271. Gregorius Chilpericum adit Novigentum, ubi Chilpericus munera ab imperatore suscipit, 272. Aegidius Rhemorum episcopus legatus Childeberti ad Chilpericum, 273. Gregorii cum Prisco Judaeo coram rege concertatio de fide, 274. Chilpericus [Col. 0155B] Parisios ingreditur, 277. Postridie paralyticus ad S. Germani sepulcrum curatur, 972. Guntramno et Childeberto dissidentibus Chilpericus Guntramni urbes invadit, 289.

583. Aegidius Rhemor. episcopus iterum legatus Childeberti ad Chilpericum. Bellum civile, 304.

584. Gregorius cum Oppilane Ariano de fide disputat, 315. Childebertus pace cum Guntramno facta Italicam expeditionem suscipit contra Langobardos, etc., 318, 319. Riguntis in Hispaniam Reccaredo desponsata mittitur, 321. Patre necato res infecta mansit, 357. Chilpericus Calae occiditur, 324. Sepelitur Parisiis in basilica Vincentiana, 326. Guntramnus a Fredegunde invitata Parisios venit. Fratris errata emendat. CHLOTARIUS II patris successor dicitur, 325, 326, 597. Gundovaldus Ballomer rex Brivae salutatur, 338. Legationes variae Childeberti ad Guntramnum, et tumultus civiles, 335, 339, 340.

585. Bellum civile, 349. Guntramnus exercitum [Col. 0155C] adversus Gundovaldum movet, 350, 840. Legationem ab eo suscipit, 357. Gundovaldus apud Convenas obsessus, 361, occiditur, 365, 597. Fames invalescit in Galliis, 369. Guntramnus Aureliani suscipitur, 375, ubi Gregorium invisit, 376, et excipit convivio, 377. Parisiis nepotum corpora in basilicam Vincentianam transferri curat, 381 et seqq. Monasterium S. Marcelli Cabillone condit, 595. Gregorius ad Childebertum legatus, 385 et seqq. Childeberti in Italiam contra Langobardos, excitante imperatore, expeditio, 390. Synodus Matiscone celebratur, 392. Placitum Childeberti apud Belsonancum, 392.

586. Hermenegildo a patre occiso, Ingundis fugiens in Africa moritur. Guntramnus neptem ulturus movet in Septimaniam, 397, 399, 597. Praetextatus episc. Rothomagensis Fredegundis opera occiditur, 402. Gotthi pacem petunt, Reccaredus semel et iterum in Gallias irrumpit, 402, 408, 409.

587. Reccaredus patri Leuvigildo succedit, 416, [Col. 0155D] 598. Pacem a Francis petit, 419. Obit S. Radegundis, 420. Ejus exsequias curat Gregorius, 985. Wasconum irruptiones repressae, 425. Rauchingus rebellat, 426. Occiditur, 427. Colloquium et pax inter Guntramnum et Childebertum apud Andelaum, 429, 430, 439, 598. Childeberti expeditio in rebelles, 431. Reccaredus cum Gotthorum gente fit catholicus, 433. Pacem a Francis petit, 435, 445. Britannorum motus sedantur, 436.

588. Gregorius legatus ad Childebertum, 439. Franci a Langobardis profligati, 450.

589. Langobardi a Childeberto pacem petunt, 852. Guntramni in Septimaniam expeditio, 454, infausta, 455, 600. Theodebertus Childeberti filius Suessionensibus, etc., conceditur, 460. Scandalum grande in monasterio S. Crucis Pictaviensis incipit, 463 et seqq.

590. Lues magna Romae. S. Gregorius in papam assumptus, 479. Childeberti expeditio in Langobardos, [Col. 0156A] 485. Mauricius ob interfectum anno praecedenti in Africa legatum Francis satisfacit, 483 et seqq., 488. Concilium in causa Tetradiae, 490. Britannicum bellum, 493, 600. Gregorius presbyterum Sadducaeum convincit, 497. Pictaviensium monialium turbae augescunt, 502. Dubietas Paschae, 516. Concilium Mettense, in quo Aegidius Rhemensis deponitur, 511 et seqq.; ibi et moniales Pictavienses absolutae, 514.

591. Chlotarius II baptizatur, 522.

ANNO 593. Guntramnus moritur, cujus regnum Childebertus obtinet, 601. Aurelianum accedit, 1135. Chlotarius Quintrionem Campaniae ducem fugat, 601.

594. Britannicum bellum, 601. Gregorius Romam petit. Ejus Vitae, p. 24.

595. Childebertus Warnos profligat, 601. Gregorius Turonum antistes pie obit XV Kalend. Decembris. [Col. 0156B] Vitae, n. 26.

596. Childebertus II obit, filii ejus succedunt THEODEBERTUS II in Austrasia, THEODORICUS II in Burgundia, 601, Utriusque exercitum Chlotarius fugat, 602.

597. Fredegundis regina moritur, 602.

598. Wintrio Campaniae dux Brunichildis opera occiditur, 602.

599. Brunichildis turpiter ex Austrasia pellitur, 602.

600. Chlotarius a Theodeberto et Theodorico victus, pacem iniquis conditionibus acceptat, 603.

602. Wascones ab iisdem regibus subjugati ducem accipiunt, 604.

603. Desiderius Viennae episc. in conventu Cabil lone exauctoratus, 605.

604. Chlotarius à Theoderico fugatus, foedus init cum Theodeberto, 605.

605. Theodericus instigante Brunichilde in Theodebertum [Col. 0156C] movet, 607. Pacem ineunt, 608.

607. Brunichildis in S. Aredium, etc., saevit, 608. Conjuratio quatuor regum in Theodericum evanescit, 509.

608. Placitum inter Theodebertum et Theodoricum pro pace, 611.

610. Placitum apud Saloissam inter eosdem, 617.

611. Theodericus foedere cum Chlotario inito in fratrem Theodebertum parat expeditionem, 618.

612. Theodericus, bis victo ac capto Theodeberto, ejusque filio occiso, Austrasiam invadit, 618 et seqq. In Chlotarium movet, 619.

613. Theodericus in Chlotarium parans moritur, succedit SIGIBERTUS II quem Chlotarius victum et captum cum fratribus occidi imperat, tum Brunichildem; et sic obtinet monarchiam, 620 et seqq., 1351.

616. Conventus apud Bonogilum, 624.

617. Chlotarius tributis, quae Langobardi solvebant, dimissis, pacem cum illis init, 626.

618. Bertrudis regina moritur, 626.

[Col. 0156D] 622. DAGOBERTUS a patre Austrasiorum rex instituitur, 626.

623. Samo negociator Francus fit rex Sclavorum-Winidorum, 626.

625. Dagobertus apud Clippiacum Gomatrudem uxorem ducit, 630.

628. Chlotarius obit, et sepelitur in basilica Vincentiana Parisiis, DAGOBERTUS regnum integrum excluso fratre obtinet, 633. Dagobertus CHARIBERTO fratri Aquitaniae partem dimittit, qui ibi regnat, 634.

629. Pax inter Francos et Heraclium imperatorem inita, 637. Charibertus superatis Wasconibus regnum suum auget, 634.

630. Charibertus II moritur, tum Chilpericus ejus filius: inde Dagobertus solus in Francia imperat, 641. Franci a Sclavis et Winidis profligantur 641, 642. Dagobertus ecclesiam S. Dionysii prope Parisios [Col. 0157A] exstruit, etc., 651. Bulgari a Bajoariis jubente Dagoberto una nocte occiduntur, 645. Dagobertus Sisenando Hispaniae regi auxiliatur, 646.

631. Winidi Thoringiam devastant, 646. Saxonibus ut illos reprimerent, tributa a Dagoberto remittuntur, 647.

632. Winidi Francorum ditiones vexare pergunt, 647. SIGIBERTUS III a patre suo Dagoberto Austrasiae rex instituitur, 647.

633. Dagobertus, nato sibi altero filio Chlodoveo, regni sui divisionem inter eos faciendam designat, 648. Radulfus dux Thoringiae ob victoriam in Winidos relatam meditatur rebellionem, 648.

635. Wascones rebelles oppressi, 648. Judicael rex Britanniae ad Dagobertum venit, eique subjectionem spondet, 650.

636. Wascones Dagoberto obedientiam jurant, 650.

638. Dagobertus moritur, sepelitur in basilica Dionysiana, 651. CHLODOVEUS II ejus filius Burgundiae [Col. 0157B] et. Neustrasiae regnum obtinet, 651.

640. Sigibertum inter et Chlodoveum patris thesauri dividuntur, 655. Expeditio Sigiberti in Radulfum rebellem, 656, infausta, 657. Contigit anno 8 Sigiberti, qui si incoepit anno 632, hic erit an. 639.

641. Motus civiles in Burgundia, 658 et seqq. Nanthildis regina obit, 659.

654. Sigibertus rex obit, Grimoaldus major domus, amandato in Scotiam Dagoberto Sigiberti filio, Childebertum filium suum in regem sublimat. Utroque exauctorato, Chlodoveus monarchiam obtinet, 657, n.

656. Chlodoveus II obit, 663.

656. CHLOTARIUS III solus e suis fratribus patri succedit, sub Balthildis matris tutela, 663.

660. CHILDERICUS II Austrasiae rex instituitur, 664.

669. Chlotarius III moritur, in cujus locum succedit ejus frater THEODERICUS III qui paulo post, Ebroino [Col. 0157C] in Luxoviense monasterium relegato, e solio dejicitur, et Childericus fit monarcha, 664, 665.

673. Childerico II cum uxore praegnante interfecto, 665. Theodericus III opera Ebroini restituitur, et monarchiam obtinet, 666. Motus civiles, ibid.

674. Chlodoveum Ebroinus in solium Austrasiae elevat, quem Chlotarii III filium esse mentiebatur, 665, n. Eo pulso DAGOBERTUS II Sigiberti III filius e Scotia redux Austrasiani regni partem obtinet, 665, n.

678. S. Leodegarius ab Ebroino occiditur, 666. Motus civiles, 667.

680. Dagoberto II et ejus filio Sigiberto defunctis, Theodericus rursus monarchiam obtinet, 667.

681. Ebroinus occiditur, 668.

687. Pippinus Heristalius major domus Austrasiae Theodericum regem cum Bertario majore domus profligat, 670. Inde palatii principatum obtinuit.

690. CHLODOVEUS III patri suo Theoderico III defuncto succedit in monarchiam, 670.

[Col. 0157D] 694. CHILDEBERTUS III fratri suo Chlodoveo absque liberis defuncto in monarchiam succedit, 670.

C. 697. Pippini victoria in Frisios Dorestatae, 671.

710 seu 711. DAGOBERTUS III patri suo Childeberto defuncto succedit monarcha, 671.

714. Pippinus paulo post Grimoaldi filii sui necem defungitur, 672. Bella civilia, ibid.

715 seu 716. Dagobertus relicto parvulo Theoderico, obit. Franci Danielem (Childerici II filium) regem instituunt, sub CHILPERICI III nomine, 672. Carolus a Frisiis fugatur, 672.

[Col. 0158A] 717. Pugna Vinciacensis, in qua Chilpericus a Carolo victus fuit, 673.

718. CHLOTARIUS IV (Theoderici III filius) a Carolo rex instituitur, Chilperico opponendus, 673.

719. Chilpericus, cum advocato ad sui auxilium Eudone Aquitanorum duce, a Carolo superatur, 673. Chlotarius rex obit, ibid.

720. Carolus foedere cum Eudone duce inito, ab eo Chilpericum regem recipit, 674.

721. THEODERICUS IV Dagoberti III filius, Chilperico mortuo fit rex, 674.

724. Carolus Andegavos devastat, tum Saxonum rebellionem comprimit, 674.

725. Bajoarii a Carolo subacti, 674.

731. Eudo dux, inito cum Sarracenis foedere, a Carolo vincitur, 674.

732. Sarraceni ab Eudone evocati Franciam devastant, a Carolo cui sese Eudo adjunxit, profligan tur, 675. Exinde dictus est Martellus.

733. Carolus Burgundiae tuitioni adversus Sarracenos [Col. 0158B] providet, 675, 677. Frisios prosternit, 676.

734. Expeditio Caroli in Saxones, 677.

735. Eudone mortuo Carolus Aquitaniam occupat, 675.

736. Sarraceni fraude Maurenti ducis Avenionem capiunt, 678.

737. Carolus devictis Sarracenis Septimaniam, etc., occupat, 678 et seqq. (Theodericus IV rex obit, INTERREGNUM.)

738. Caroli expeditio in Saxones, 677.

739. Sarraceni iterum a Carolo fugantur, 680.

741. Carolus a Gregorio III claves S. Petri recipit, 680. Diviso inter filios principatu, 681, obit, 682.

742. CARLOMANNUS et PIPPINUS principes Wascones et Aquitanos debellant, 682. Tum Alamannos proterunt, 683.

745. Expeditio in Odilonem Bojoariae ducem, 683. (CHILDERICUS III Theodorici IV, ut putant, filius rex instituitur.)

[Col. 0158C] 744. Carlomannus Saxones superat, 683. Pippinus Theudebaldum ducem, 684.

745. Wasconum rebellio a Pippino repressa, 684.

746. Alamannorum rebellionem reprimit Carlomannus, 684.

747. Carlomannus dimisso principatu fit monachus, 684. Pippinus Saxones vincit, ac tributarios efficit, 684.

749. Pippini in Bajoarios victoria, 685, 686.

750. Hoc anno et sequenti pax in Francia, 686.

752. PIPPINUS exauctorato Childerico rex instituitur, 686, et ungitur, 991, n.

753. Pippinus Saxonum rebellionem punit, 687. Grifo ejus frater occiditur, 688. Stephano papae Carolum filium mittit obviam, 688.

754. Stephanus papa a Pippino rege honorificentissime suscipitur, 688. Pippini Italica expeditio contra Langobardos, 689.

755. Langobardi effracta fide Romam vexantes iterum a Pippino victi, Francorum tributarii efficiuntur, [Col. 0158D] 691.

756. Desiderius Langobardorum rex annuente Pippino constituitur, et consecratur, 692.

757. Foedus inter Pippinum et imperatorem Orientis, 693.

758. Hoc et sequenti anno pax in Francia, 693.

760. Bellum adversus Waifarium Aquitanorum ducem movet Pippinus, quod ad annum 768 conti nuatum est, quo, interfecto Waifario, Aquitania Pippino penitus subjecta fuit, 693 et seqq.

768. Pippinus, diviso inter Carolum et Carlomannum filios regno, moritur, 703. CAROLUS et CARLO MANNUS reges inaugurantur, 704.

1-2 Decedente, atque ⁜ a immo potius pereunte ab urbibus Gallicanis liberalium cultura litterarum, cum nonnullae res gererentur vel recte, vel improbe, ac feritas gentium desaeviret, regum furor acueretur, Ecclesiae impugnarentur ab haereticis, a catholicis tegerentur, ferveret Christi fides in plurimis, refrigesceret ⁜ b in nonnullis, ipsae quoque ecclesiae vel ditarentur a devotis, vel nudarentur a perfidis: nec reperiri posset quisquam peritus in arte dialectica grammaticus, qui haec aut stylo prosaico, aut metrico depingeret versu. Ingemiscebant saepius plerique ⁜ c , dicentes: Vae diebus nostris, quia periit studium litterarum a nobis, nec reperitur in populis, qui gesta praesentia promulgare possit in paginis. Ista etenim atque his similia jugiter intuens dici ⁜ d , pro commemoratione praeteritorum, ut notitiam attingerent venientium, etsi inculto affatu, nequivi tamen obtegere vel certamina flagitiosorum, vel vitam recte viventium. Et praesertim his illicitus stimulis, quod a nostris fari plerumque miratus sum, quia philosophantem rhetorem intelligunt pauci, loquentem rusticum multi; libuit etiam animo, ut pro supputatione annorum ab ipso mundi principio libri primi poneretur initium: cujus capitula deorsum subjeci.