061

1 Paulinus, qui et antiquis ⁜ a Pontius, et mss. ac editis codicibus ⁜ b Meropius, tot ac tantis laudibus in Ecclesia celebratus ex ⁜ c illustrissima familia ortus est, ex ⁜ d senatoribus scilicet tum paterno tum materno genere ⁜ e Romanis. ⁜ f Melaniae seniori, cujus nobilitas [Col. 0016D] tam illustris Romae habebatur, affinis erat; ⁜ g Pneumatii quoque filio Celso, de cujus obitu suave et elegans Poema condidit.

2. Sub primis imperatoribus ⁜ h plures exstitere Paulini; ⁜ i Consules duo sub Constantino annis 325 et 334. Inter patricias familias, quae primitus ab idolis ad Christum transierant, Paulinos recenset ⁜ j Prudentius. Enim vero cum Paulini nostri fama jam [Col. 0017A] per orbem esset vulgata, 2 ⁜ a eum hoc familiae elogio a Prudentio donatum merito adnotat cardinalis Baronius, qui ad Aniciam illustrem familiam Paulinum nostrum pertinere existimat; quia duobus ⁜ b Paulinis sub Constantino consulibus fuit Anicii cognomen. Et quidem Paulinos Roma in Aquitaniam transmigrasse facile crediderim, cum S. Paulinum ⁜ c splendore generis in partibus Aquitaniae nulli secundum testetur Ambrosius. Etiamnum superest ⁜ d Burdigalae locus Paulini Podium dictus, qui hujusce familiae domicilium olim fuisse creditur. Fuere praeterea ex ⁜ e Ausonii affinitate alii Paulini in Aquitania, inter quos fuit Ausonii nepos Paulinus, cujus poema quoddam * Eucharisticon reperitur ⁜ f : nec tamen Ausonius et Paulinus in litteris ad se invicem datis, ulla se dicunt affinitate [Col. 0017B] devinctos. Nolae ⁜ g S. Paulino aderant ejusdem nominis alii duo, quorum unus presbyter, alter laicus, ut alias demonstrabitur. Eodem tempore vixit ⁜ h Paulinus in inferiori Occitania ⁜ i Biterrensis episcopus, 3 qui anno 419 scripsit epistolam quae intercidit. Fuit insuper ⁜ j Paulinus S. Ambrosii Mediolanensis episcopi discipulus, cujus vitam scripsit: ipso tunc diacono accusante, Coelestius anno 411 in concilio Carthaginensi damnatus est. De alio item Paulino, qui scripsit quasdam homilias, meminit Gennadius: is, ex ordine Catalogi Gennadii, ⁜ k videtur floruisse circa medium V seculi. Exeunte eodem seculo, vixit ⁜ l Paulinus alter Petricordius, qui S. Martini Turonensis episcopi vitam carmine complexus est.

3. Paulinus noster ⁜ m filius erat alterius Paulini, qui [Col. 0017C] ad diuturnam aetatem vitam produxit, quem, verosimile est fuisse ⁜ n Pontium Paulinum Burgi ad Garumnam conditorem, eumque Galliarum praefectum praetorio, qui posteritati liberos dimisit: quod Paulino nostro non convenit. Paulinus ille et sponsa Christianam religionem fuerant professi; ⁜ o siquidem Paulinus noster unum ex libertis suis Burdigalam misit, qui in domo Domini serviret, delegatis ad parentum memoriam obsequiis. S. Paulinus ⁜ p sororem habuit, ad quam plures epistolas de contemtu mundi scripsit; et ⁜ q fratrem, qui ante eum vita functus est liberos post se dimittens: a ⁜ r Delphino Burdegalensi episcopo fuerat baptismo initiatus; verum non ea vixerat sanctitate, quam requirit Christiana religio, et praesentia, et caduca bona coelestibus, et aeternis [Col. 0017D] praeposuerat: quod in illius obitu Paulinum fratrem vehementer contristavit, qui ejus animam Delphini et Amandi precibus commendavit. Quidam Paulinum ⁜ s Ebromagum patriam appellare autumant: quod non satis constat. Is igitur ⁜ t Burdigalae natus est anno [Col. 0018A] Domini ⁜ u 353 ex Chiffletii rationibus et argumentis, licet anno 354 eum natum fuisse dicat. ⁜ v Patrimonium ei peramplum ingentiaque praedia fuere, tum praesidio domorum, tum servorum numero, tum eorum qui illum ut patronum colebant. Quae fuerint ejus praedia ex Ausonii ⁜ x verbis facile est conjicere, quia secessu Hispanico Paulinum revocans, ait:

4. In seculo agens Paulinus quoddam oppidum e dominio suo incolebat dictum ⁜ y Ebromanum, seu ⁜ z Ebromagum: quod unum est. Vinetus et Fronto Ducaeus ex illa regione oriundi hunc locum ⁜ aa infra Blaviam, quatuor leucis Vasconensibus distantem, infra Burgum proprium olim Paulinorum dominium, in [Col. 0018B] ripa Garumnae situm vicum nomine Embrau, seu Brau, veterem Ebromagum esse, suspicantur. At vox Burgus, qua donatus est locus ille, post annos quinquaginta cum ad Ebromagum nullo modo accedat, plane diversa mihi videtur civitas Burgus ab Ebromago. Brau enim, procul dubio, idem est oppidum, quod geographus ⁜ bb Samso Braux in Votreziaco apud Santones vocat, et a Garumna leuca una dissitum scribit; cum Ebromagus olim navigio appelleretur, teste ⁜ cc Ausonio: Adusque vectus Ebromanum tuam. Hac fultus ratione Samso Ebromagum non Brau sed Burgum esse contendit. Nihil tamen obstat quin fluvii alveus huic oppido vicinior olim fuerit. Regionem autem, quam incultam et ingratam dicit; nemo mirabitur, profusis procerum sumtibus, olim ornatam, a [Col. 0018C] duodecim seculis neglectam, antiquum amisisse decorem. Veteres itinerarii ⁜ dd Ebromagum circa Carcassonem collocant, quam ab Ebromago Paulini 4 plane diversam sentio. ⁜ ee Alingonum quoque, de quo pluries in Paulini epistolis occurrit mentio, ex illius dominio fuisse videtur: hodie ⁜ ff Lengonem vocant urbem ad Garumnam in pago Vasatensi sitam; quamvis enim ad dioecesim Vasatensis episcopi pertineat, non autem Burdegalensis archiepiscopi, cujus tunc temporis fuisse videtur, ex dono S. Paulini ante annum 670 erat canonicorum ecclesiae S. Severini Burdegalensis. ⁜ gg Narbone in Galliis Paulinus possessiones habuisse videtur, sicut et ⁜ hh Fundis in Latio, hodie in terra di Laboro.

1. Ex his quae supersunt Paulini monumentis genium ejus cognoscere facile est. Hunc ⁜ ii Ambrosius et ⁜ jj Hieronymus summis laudibus attollunt. Liberalium [Col. 0019A] ⁜ a artium fuit summopere studiosus, omni eloquentia excultus, poetica et oratoria facundia excellens. ⁜ b Sapientiam mundi, inquit ipse Paulinus, hucusque miratus sum, et per inutiles litteras, reprobatamque prudentiam Deo stultus et mutus fui . . . ⁜ c quondam in litteris humanarum fabularum loquax.

2. Egregium in litteris ⁜ d magistrum nactus est Decium Magnum Ausonium, poetica et oratoria facultate inclytum inter ejus aevi primos: cui, cum diu grammaticam et rhetoricam fuisset professus, imperator Gratianus instituendus regendusque traditus est, ⁜ e a quo postea ad amplissimos dignitatum gradus evectus est Ausonius, praefectus Galliarum et Italiae praetorio, et anno 379 creatus consul ordinarius. Ex carminibus Christianum fuisse Ausonium liquet omnino, [Col. 0019B] et inter ⁜ f villae sua commoda ecclesiae proximitatem enuntiat. At pleraque ejus ⁜ g carmina, quibus Paulinum nostrum a sancto vitae proposito divertere conatus, est magis ethnico digna sunt quam Christiano. Is ⁜ h veteris Paulini patris necessitudine et amore compulsus, ita erudiendum educandumque nobilem puerum suscepit, ut sedulitate industriaque praeceptoris humanitate ac pietate patris docuerit formaritque; nec aliter eum postea, quam ⁜ i filium consueverit appellare, seque parentem ejus et altorem dicere. Paulinus vero pro sua parte omnia Ausonio debere fatetur:

3. Quamvis opera Paulini quae prae manibus habemus ejus eruditionis sint praeclara monumenta; illius tamen de Eleemosyna seu ⁜ l de Gazophylacio homilia Pauliniani styli suavitatem magis arguit, quod compositio adstricta sit, et solitam in epistolis verborum copiam et rapiditatem coerceat. Eximiam illius ⁜ m eloquentiam, nobilitatem et indolem summopere commendat S. Ambrosius. Idatius in Chronico eum nobilissimum et eloquentissimum dicit, et ⁜ n S. Eucherius uberrimum eloquentiae fontem. Sed instar omnium S. ⁜ o Hieronymi elogium est; sic enim ad ipsum aliquandiu post Nolanum secessum scribit: Librum tuum, quem pro Theodosio principe prudenter ornateque compositum [Col. 0019D] transmisisti, 5 libenter legi, et praecipue mihi in eo subdivisio placuit. Cumque in primis partibus vincas alios, in penultimis teipsum superas; sed et ipsum genus eloquii pressum est et nitidum, et cum Tulliana luceat puritate, crebrum est in sententiis. Jacet enim, ut ait quidam, oratio in qua tantum verba laudantur. Praeterea magna est rerum consequentia, et alterum pendet ex altero. Quidquid inde assumseris, vel finis superiorum, vel initium sequentium est. Felix Theodosius, [Col. 0020A] qui a tali Christi oratore defenditur. Illustrasti purpuras ejus, et utilitatem legum futuris seculis consecrasti; macte virtute, qui talia habes rudimenta, qualis exercitatus miles eris! In ipso nihil desiderari testatur si interior accedat divinarum scientia litterarum. ⁜ p Si haberes, inquit, hoc fundamentum, immo si quasi extrema manus operi tuo induceretur, nihil pulcrius, nihil doctius, nihil dulcius, nihilque Latinius tuis haberemus voluminibus. Cumque enumerasset scriptorum Ecclesiae Latinorum prima lumina, Tertullianum, Lactantium, Victorinum, Arnobium, Hilarium, Cyprianum, ostendissetque singulis ad perfectionem aliquid deesse, addit: Ad te ipsum veniam, et precabor ne assentationem in necessitudine suspiceris; quin potius vel errare me existimato, vel amore labi, quam [Col. 0020B] amicum adulatione decipere. Magnum habes ingenium et infinitam sermonis supellectilem, et facile loqueris et pure, facilitasque ipsa et puritas prudentia mixta est: capite quippe sano omnes sensus vigent. Huic prudentiae et eloquentiae si accederet studium vel intelligentia Scripturarum, viderem te brevi arcem tenere nostrorum. Etiam ⁜ q alibi commendat ejus eloquii venustatem et in litteris seculi eruditionem. Paulinum ⁜ r Ciceronem Christianum vocat Erasmus. In litteris Paulini ⁜ s eruditionem laudat Ausonius; sed poeticam illius venam mirum in modum extollit, cum quoddam poema a Paulino ⁜ t praedicat scriptum tanta elegantia, ut solus videretur assecutus quod contra rerum naturam est, brevitas ut obscura non esset. Haec tu quam perite, inquit, et concinne, quam modulate et dulciter! Jam [Col. 0020C] quid de eloquentia dicam? Liquido adjurare possum nullum tibi ad poeticam facundiam Romanae juventutis aequari. Certe mihi ita videris. Si erro, pater sum . . . Verum cum pie diligam, sincere et severe judico. Laudat praeterea in carminibus illius vegetam et sublimem alacritatem, et dicit eum sic summa appetere, ut non decidat. Discipulum sibi palmam poeticam praeripuisse ⁜ u alibi fatetur. Alia vero epistola, scilicet 21, de alio poemate idem Ausonius ⁜ v ait: Illud de poematis jucunditate, de inventione et continuatione, juro omnia nulli unquam imitabile futurum, etsi fateantur imitandum. Haec poemata nulli imitabilia perierunt. Haud dubie ⁜ x Paulini natura et vena lenior ac suavior, itemque magnificentior erat, cui, ut idem testis est Ausonius ⁜ y , mellea quaedam inerat modulatio, etc. [Col. 0020D] Nec vero poetae florentis facultas existimanda est ex his quae exstant carminibus ex evangelica simplicitate conditis post ⁜ z abdicatas Musas: sed cogitandum, haec ipsa cum tamen talia sint, profecto dum ferveret ambitio, dum placendi studium et cupido famae stimularent atque exacuerent curam, simulque hinc alti vigor ingenii dictionem attolleret, exstitisse aliquid valde perfectum, quod merito et doctis et multitudini placeret.

4. In seculo adhuc agens tres Suetonii libros, quos [Col. 0021A] ille de regibus dedit, in ⁜ a Epitomen redegit et jucundissimum poema composuit. Intercidit autem illud Suetonii Tranquilli 6 opus de regibus, unaque cum eo Paulini Epitome, si Pauliniani carminis paucos versus exceperis, quos Ausonius in epistola 19 ad eumdem laudat et mirifice extollit. Ausonio insuper miserat poema ⁜ b aliud castigandum, quod se facturum recepit, quamvis, inquit, per te manus summa contigerit. Ausonius vicissim carmen arte sua compositum heroico metro ad eum misit.

5. Historiarum ⁜ c parum studiosus fuit indagator Paulinus; etenim in tempore veteri quo videbatur legere non legenda, ab historicis scriptoribus peregrinatus est. ⁜ d Geographiam ignorasse inde manifestum est, quod Nicetae Nola Scupos in Dardaniam redeunti [Col. 0021B] per Tomitanam urbem in Scythia iter dirigat. Si Hieronymo ⁜ e credimus, Graecae linguae peritus fuit: verum econtra Paulinus ⁜ f hunc sermonem sibi ignotum dicit. ⁜ g Ibidem tamen fatetur S. Clementis opera a se fuisse in Latinum sermonem translata, sed non sine mendis: itaque eum in Graecis litteris mediocriter instructum fuisse dicamus.

1. Paulinus ⁜ h Therasiam similem sibi sortitus est conjugem, quae ingentia ei contulit praedia. ⁜ i Virtuti et studio ejus proxime accessit, neque a viri proposito de fugiendo seculo discrepans, transcriptis in aliorum jura suis praediis, virum in Nolae secessum [Col. 0021C] fortiter secuta est; et exiguo illic contenta cespite, solabatur sese caritatis, simplicitatis et religionis obsequiis. Sicque conjux, non ut Eva quondam ⁜ j dux ad mollitiem viro suo, sed ad fortitudinem redux in ossa viri sui, cordis et voluntatis unitate redacta et reddita, spiritualibus ei tanto firmioribus, quanto castioribus nexibus copulata, illius in Deum amoris sanctissimi facta est particeps; ita ut in uno matrimonio sexus uterque calcandae superbiae secularis, et non desperandae Christianae perfectionis exempla inveniret. Hieronymus ⁜ k Therasiam sanctam Paulini sororem vocat, eo sane quod cum eo in solitudine continentem ageret vitam. Studiose admodum S. Hieronymi consiliis illa paruit, matronarum declinans consortia; et inter gemmas circumsedentium feminarum [Col. 0021D] et sericas vestes, pauperes induisse cultus nusquam erubuit; tum quia nobilium feminarum contubernia fugiebat, tum quia alterum propositi poenitentiam, alterum jactantiae et superbiae seminarium esse probe sciebat. Eapropter Paulinus ⁜ l etiam ad episcopos scribens ejus nomen in epistolarum titulis inscribebat, et ex sua parte ⁜ m episcopi rescribentes [Col. 0022A] usque ad annum 408 aut 409 Therasiam et Paulinum salutabant. Jam vero ad virtutem, et a seculo ad Deum conversionem Paulino fuisse ⁜ n adjumento Therasiam conjugem ex gloriosa Ausonii contumelia conjicere est; qui Paulinum carpens tamquam in amicitia parum constantem, causam in eam velut abducentem confert ⁜ o Tanaquilam appellans, quae 7 sapientia et religionum peritia sese praeferret, imperitaretque viro, et eam ob rem timeretur a Paulino; sic enim latrat:

At Paulinus conjugem suam non Tanaquilam, sed Lucretiam esse ⁜ q rescribit. Et sane divina illius matronae sapientia et virilis constantia inde fit manifesta, [Col. 0022B] quod in pauperem ac duram vitam viro alacriter consensit, et quidquid sive dotalium sive aliarum habuit facultatum vendidit, et in egentes pretium erogavit. Nomine Therasiae ad Bassulam Severi socrum particulam de ligno divinae crucis misit ⁜ r Paulinus, quam Melania ab Hierusalem anno 402 attulerat. Quaedam occasio Therasiam viro minus fidelem demonstravit, ⁜ s si Gregorio Turonensi sit habenda fides, quia ⁜ t Idatius, qui demortui Honorii anno 423 illam etiamnum vitam agere supponit, eam meritis et pietate a viro non discedere ibidem docet. ⁜ u Anno 426 vita functam ex infra allatis patebit. Post ⁜ v longa vota soboles tandem virilis illis in Hispania agentibus obtigit; sed vitalis non fuit, sub octavum enim ab ortu diem raptus puer vitam expedivit, et Compluti sepultus est. [Col. 0022C] An alios filios procrearint non compertuin.

2. Paulinus primo in ⁜ x fori strepitu et secularibus rebus occupatus a primis annis amplissimos dignitatis et honoris gradus adeptus est. ⁜ y Anno 372 Novae Epiro seu Albaniae praefectus fuit quidam Paulinus: si noster novemdecim, aut ad summum viginti annos erat natus. ⁜ z Ante Ausonium eum consulem fuisse constat, id est ante annum 379. At cum illius consulatus in Fastis inscriptus non habeatur, ⁜ aa eum Valenti anno 378 vita functo, aut cuipiam alteri consuli suffectum dicere necesse est, non autem ordinarium. Quod enim Ausonius ⁜ bb nomen Paulini Fastorum titulo honoratum dixerit, nemo miretur: suffectos siquidem ordinariis consules in fastis scribi in usu fuit, cujus exempla supersunt: quod ⁜ cc Baronium [Col. 0022D] profecto movere non debuit, ut consulem ordinarium anno 375 eum assereret, cum ipsomet anno, Hieronymo ⁜ dd teste, nullus creatus sit consul: idque Baronius ⁜ ee ibidem asserit et negat. ⁜ ff Anno 380 Paulinum Romae praefectum legimus: ⁜ gg quod de nostro interpretari pronum est. Veterum ejus honorum largitorem se dicit ⁜ hh Ausonius, cujus apud imperatorem Gratianum [Col. 0023A] magnam fuisse gratiam atque autoritatem ex eo constat quod eum docuerit et educarit. Paulinus ⁜ a vero honores et dignitates Ausonio se debere ultro fatetur; quem ⁜ b et amasse, et coluisse, et colere, et cum quo se aeterno foedere junctum contestatur.

3. Nec solum cum Ausonio, sed et ⁜ c cum plurimis in seculo amicitia conjunctus est, in quorum numero fuit imprimis Sulpicius Severus, de quo alibi fusius. In ⁜ d infideli via fideliter et mutuo se dilexerant, et tam religiosus erat utriusque amor, ut ad eorum dilectionem nulla adjici posset affectio, nisi caritas Christi, quae sola omnem sensum affectumque supereminet. In seculo etiam ⁜ e Sanctum noverat Paulinus ac dilexerat; et ex tunc processerat ejus quae cum Jovio et Apro intervenit necessitudo.

8 1. Non mirum si vir adeo mirabilis, tam eruditus, tam dives, tot dignitatibus honoratus, tam egregia indole praeditus, perindeque amabilis, tot ac tantis assectatorum turbis coleretur, tantum apud proceres existimationis, apud multitudinem favoris ac plausus haberet. Haec enim ⁜ f prudentia, haec honestas morum, illa eloquii venustas, et amicitiae fides in eo paulo post conversionem laudata, jam ante inerant. Inde ⁜ g Ausonius animi illius celsitudinem laudat et liberalitatem, qua mallet amicis gratificari quam genio indulgere suo, et ⁜ h inveteratae ac mutuae [Col. 0023C] dilectionis suavitatem, et consummatae amicitiae specimen in eo commendat. Mitis ⁜ i fuit et benignus, etiam cum in superbia seculi versaretur. Singularem hanc humanitatem suavissimosque mores spirant illius epistolae. Se in seculo ⁜ j bene moratum ab hominibus habitum innuere videtur. Et quidem si crimen aliquod in vita admisisset, saepe saepius lugens commemorasset in scriptis suis, in quibus tot exstant ejus humilitatis argumenta. Consumtam in peccatis aetatem, et in seculo se volutatum dolet, in quo inter inimicos, ut ⁜ k ait, inveteraverat, ac sub ⁜ l magno honore peccatorem etiamque veteranum se in numero peccatorum, in ⁜ m fluctibus seculi se multa subiisse nauragia gemens fatetur, et Dei judicia tremens formidat; ⁜ n in infideli via ambulasse, ⁜ o mortis pabula vixisse, [Col. 0023D] et stulta Deo sapuisse ingemit et ex his grandem captat humilitatis materiam. Veteranus ⁜ p , inquit, in numero peccatorum, sapientiam mundi miser hucusque miratus sum, et per inutiles litteras reprobatamque prudentiam Deo stultus et mutus fui. At nihil sceleris nominatim designat. Itaque illum in seculo eam traduxisse vitam credere par est, qua vivunt tot mortales, qui irreprehensibiles sese existimantes, de salute quidem sua minime dubitant, quod eos sensibilia et [Col. 0024A] graviora scelera non arguant nec deprimant. Sed ea quae Paulino lux Dei affulgebat, qua tam humiliter de se sentiret, aliud revelabat. Seculum dilexerat, satis erat ei ut usque ad ultimum vitae spiritum lugeret: quod soli Deo debitum tradiderat diabolo, cujus servitutem declinare ex seipso non valebat. Et ⁜ q tanta fortunae commoda et humanae prosperitatis blandimenta, quo majora ac plura erant, eo fortioribus atque tenacioribus illum sibi devinctum catenis seculi vanitas detinebat. Haec tamen vincula, Christo juvante, disrupit; et inde Christi gloria tanto illustrius triumphavit, ejusdemque vis gratiae potentior apparuit, cum tantus senator universa illa quae alii ut supremum spectabant bonum, pro detrimento duxit, et arbitratus est ut stercora, quo Christum lucrifaceret.

[Col. 0024B] 2. Cum aerumnis saepe Deus soleat gratiae suae efficaciam et virtutem obtegere, his mediis usus est, ut Paulinum ad se converteret. Is enim, ut ipse ⁜ r testatur, in laboribus et 9 aerumnis fuit frequenter exercitus. Et forte, Gratiano vita functo, multas peregrinationes suscipiendi necessitas ei fuit, ut rerum inquietantium malitiam declinaret, quibus ut videtur, anno 387 ad Valentiniani aulam accedere compulsus est, cum Alypio fuerit eo tempore cognitus, quo ⁜ s Mediolani baptismo initiatus est Alypius. Fundis ⁜ t diu commoratus fuit Paulinus, quod oppidum sibi familiare et usitatius habuit. Curis seculi adhuc implicitus Viennae ⁜ u SS. episcopos Martinum Turonensem et Victricium Rotomagensem vidit. Labores multos ⁜ v [Col. 0024C] terra marique expertus, facilius ⁜ x procliviusque ad contemtum mundi comitatumque Christi, subducto a secularibus turbis animo praeceptisque coelestibus accommodato, quasi de finitima huic proposito via demigravit. Praeterea ⁜ y corpus infirmius et decoctior caro obterebat studia voluptatum. Illius uxor, ut ⁜ z superius diximus, ad pietatem eum hortabatur.

3. Ad haec adfuit illi sanctorum, quorum consuetudine utebatur, ingens numerus: inter quos S. Ambrosius ⁜ aa , cujus dilectione ad fidem nutritus est et fotus, quem suspiciendum patrem et omnis boni sui meriti autorem appellat. Cum S. Delphino Burdegalensi episcopo, a quo Burdigalae baptizatus est, et cum ipsius Delphini successore S. Amando, a quo salubribus religionis Christianae disciplinis fuerat informatus, [Col. 0024D] adhuc in seculo agens singulari amicitia junctus erat Paulinus, ut ex aliis patebit. S. Martinum ⁜ bb beatum patrem nominat, et ubique de eo honorifice scripsit, et summos eidem detulit honores: a quo ⁜ cc se amatum commemorat et laetatur. Et profecto Paulinum singulari veneratione eum prosequi par erat; cum enim ⁜ dd oculo graviter doleret Paulinus, et jam pupillam ejus crassior nubes superducta texisset, oculum ei Martinus peniculo contigit, pristinamque [Col. 0025A] illi sanitatem, sublato omni dolore, restituit. Evangelicae paupertatis tam illustre exemplum nondum dederat Paulinus, quod cum rescivisset ⁜ a Martinus tantopere commendavit. Ubi terrarum illud miraculum evenerit, non compertum est. Viennae Martinum et Victricium vidisse Paulinum abunde constat, et ⁜ b superius demonstravimus. Jam tunc ex gloriosissimo ⁜ c Confessore episcopus fuerat effectus Victricius: quapropter gaudebat Paulinus quod hoc saltem gloriari sibi liceret, quia faciem illius in carne vidisset; aliunde vero lugebat infelicitatis suae negligentiam, quod occasionem tanti boni ignarus amisisset, contenebrantibus eum, ut ait, illo tempore non solum peccatis quibus premebatur, sed et curis seculi: quanta tamen licuit copia eum veneratus est, et se [Col. 0025B] ac suos in aeternum precibus ejus commendavit.

4. At praecipuum habuit patronum S. Felicem Nolanae Ecclesiae presbyterum, qui temporibus Decii glorioso confessoris titulo illustris effectus, multo illustrior erat miraculis, quae ad ejus tumulum creberrime fiebant, et cujus nomen in Ecclesia latissime celebrabatur: nec tamen hodie nisi ex ipsius S. Paulini scriptis innotescit. ⁜ d Hujusce sancti servitio jam a primis annis se a Christo mancipatum dicit Paulinus: unde conjecturae locus est illum extunc Christo nomen dedisse, id est ab infantia, si his vocibus, primis ab annis, id voluit designare. Quod profecto non a veritate alienum quis 10 suspicabitur, si ejus ⁜ e parentes Christianos fuisse meminerit: quos in catechumenorum numero adscribi Paulinum curavisse, [Col. 0025C] omnino probabile est. Posset tamen et ad illud referri quod dicit, nempe anno 394 ⁜ f ante quindecim annos, id est circa vigesimum septimum aetatis annum, Christi autem 379, cum Nolam ad tumulum S. Felicis accessisset, se in omnibus terra marique toleratis laboribus, cor et vota dicavisse; at nusquam per id tempus ⁜ g Paulino licuit illius sancti celebrare Nolae festum diem 14 Januarii, et pia coram reddere vota: in agro enim ⁜ h ad quingentos ab urbe Nola passus ossa beati Felicis quiescebant hodieque servantur. Hisce quindecim annis ⁜ i diversas peregrinationes suscepit Paulinus, variis aerumnis confectus est, et vocatus in pericula multa.

1. Tandem ⁜ j ut a calumniis et peregrinationibus requiem capere visus est, nec rebus publicis occupatus, et a fori strepitu remotus, ruris otium, et Ecclesiae cultum, placita in secretis domesticis tranquillitate, celebravit: ut paulatim subducto a secularibus turbis animo praeceptisque coelestibus accommodato, proclivius ad contemtum mundi comitatumque Christi, jam quasi de finitima huic proposito via demigravit. ⁜ k Primus Paulini [Col. 0026A] secessus in Hispania contigisse videtur, ubi qua tuor saltem annos transegit ⁜ l usque ad vernum tempus anni 394 sicque illuc accessisse anno 389 aut 390.

2. Hucusque de Paulini baptismo nullam fecimus mentionem, quia nihil de illius aetate constat. A Delphino ⁜ m Burdegalensi episcopo baptismo initiatus est Burdigalae; nec solummodo salutis sacramentum ab eo se recepisse insinuat ⁜ n Paulinus, sed et patris, et Petri, et piscatoris munere functum Delphinum praedicat, ⁜ o qui miserit hamum, ut de profundis et amaris hujus seculi fluctibus ipsum extraheret, ut captura salutis efficeretur; et cui vivebat, naturae moreretur, ut cui mortuus erat, viveret Domino. Haec quidem verba Paulinum cum sacramento Baptismi gratia et effectu donatum satis aperte indicant, et sub idem, quo renatus [Col. 0026B] est, tempus eum seculo renuntiasse; sicque paulo ante secessum in Hispaniam per vitales undas renatum admodum probabile est. At si omnia peccata sua in Baptismo absorpta credidisset, cur in scriptis suis tam saepe de peccatis et praeterita in seculo vita sermonem haberet? Cum autem mutatorum in melius morum rationes Ausonio expendit, sanctioris vitae institutum baptismo non tribuit. Idcirco ⁜ p Chiffletius eum jam divina ablutione renovatum ponit anno 379 seu 380, cum S. Felici se totum dicavit. Nec quis objiciat hoc posito peccata a Baptismo suscepto admissa illum a presbyteratus seu episcopatus gradu reddidisse alienum, siquidem aliqua eum canonica culpa irretitum nullibi reperire est, et quadriennali secessu et bonorum abdicatione profanam [Col. 0026C] et secularem vitam eum piasse nemo negabit. Utut sit, Paulinum jam ante Baptismo initiatum, quam in Hispaniam recederet, perinde 11 constat, quod ibidem quatuor annos commoratus absens a patria, hoc quadriennio praedia vendidit, et bona pauperibus erogavit, atque evangelicam paupertatem professus est: quod in Hispania factum negabit nullus. Nec facile quis sibi suadebit haec eum fecisse antequam spiritali lavacro fuerit innovatus: et quod asserit se a Delphino ⁜ q de amaris hujus seculi fluctibus extractum, haud parum repugnat. Hoc quadriennio Barcinone ad Ausonium scripsit, et ibidem laicus, et postea ⁜ r presbyter creatus ad Sulpicium Severum binas epistolas dedit. Prima intercidit: in altera admonet ne prophanis velit suscepti instituti rationem [Col. 0026D] reddere, eum ad constantiam hortatur ad seque invitat. Nullus igitur conjecturae locus eum, abdicatis bonis et dignitatibus, Burdegalam patriam suam accessisse, antequam presbyteratu fuerit initiatus. Paulini ⁜ s frater a Delphino pariter baptizatus fuerat, ut et ipse Paulinus qui extunc sanctissimum episcopum Delphinum ⁜ t dominum et patrem summa cum laude et reverentia nominat. In datis ad eum ⁜ u epistolis filii erga parentem pietas et reverentia ita elucent, [Col. 0027A] ut nihil gratius, nihil modestius possit excogitari. De Amando et per Amandum ⁜ a se in Christo natum recognoscit; illiusque opprobrium futurum, si tanto patre sit indignus; aut gaudium, si ex fructibus bonis ejus arboris ramus esse noscatur; illius ⁜ b fidei interventu, per gratiae baptismalis sacramentum, Dominum in naviculam cordis sui fuisse impositum, et se ejus in Christo plantationem dicit. Unde colligere est ⁜ c Amandum tunc temporis fuisse Burdegalensis Ecclesiae presbyterum, nec mediocrem ei deberi conversionis Paulini gratiam, cum eum Christianae religionis elementis imbuerit, et forsan de sacro fonte levaverit.

1. Paulinus igitur ex aqua renatus et Spiritu, ac perfectae virtutis amore succensus, ut ⁜ d superius diximus, cogitare secessum in Hispaniam coepit, ut acceptam in baptismo gratiam augeret, et se totum Deo dicaret. ⁜ e Homini enim necessitatibus tam multis implicito, inter suos ita culto, cujus gratiam certatim omnes ambirent, omnino necessaria fuga erat. In locis ⁜ f excultis et gratissimis non longe a mari et urbibus habitabat, vitam tamen solitariam jam amabat, et sanctos anachoretas maximo jam cultu et amore prosequebatur, qui ut ait,

2. Paulo post progressum ad vitam severiorem et Hispanicum secessum poemata quaedam composuisse 12 videtur, quae non eam sanctitatem spirant, quam in scriptis postea carminibus et epistolis reperire est. Haec inter collocamus matutinam ad Deum precationem, in qua honestos mores secularis viri a Deo enixe postulat, ex quibus tamen ⁜ j aeternam eamque beatam sibi spondet vitam: in ea oratione ⁜ k felicem sibi et suis deprecatur posteritatem, unde tunc sibi natos jam esse filios, aut saltem eos desiderasse conjicies. [Col. 0027D] Ea ⁜ l quae sequitur, item matutina ad Deum precatio, circa idem tempus conscripta videtur; ibi tamen pietas major, profundior humilitas, et metus judiciorum Dei elucent. Tunc filios sibi procreatos in ea indicare videtur:

In ⁜ n carmine de S. Johanne Baptista, quod est paraphrasis [Col. 0028A] evangelica, se non ita pridem ad attentionem religionis cultum addixisse, et urctiorem instituisse vitam innuere videtur; cum ab historica simplicitate paululum digressus, ad narrationis ordinem revertitur, et addit:

Paraphrasis ⁜ p primi psalmi ex hymnis opinor est, quos condidit etiamnum theologicorum arcanorum rudis. Itaque non mirum si videatur illic significari error eorum qui, prave intelligentes locum Apostoli I Cor. III, putabant Christianos omnes, quamvis malos, modo incolumem servassent fidem, salutem [Col. 0028B] quamdam consecuturos, nec damnatorum poenis cruciandos.

3. Cum Paulinus ⁜ q nondum evangelicae paupertatis viam inierit antequam in Hispaniam secederet, per id temporis natum Paulino filium facile crediderim, quem ⁜ r Compluti sepeliri jussit juxta corpora SS. martyrum, id est, ut opinor, SS. infantium Justi et Pastoris martyrum, quorum memoria celebris est Compluti, quod Samso geographus Madritum vocat. Baptismo fuerat procul dubio initiatus ille puer, cum eum Paulinus ⁜ s posteritatem piam vocet, quemque alterius baptizati pueri Celsi in gloria facit aeternae vitae participem. Hanc sanguinis sui guttulam sibi ipsi peccatori adfuturam sperat, ut peccatis sibi condonatis aliquando detur eadem perfrui requie. Tumulum [Col. 0028C] illius juxta SS. martyrum corpora composuerat, ut, ⁜ t inquit, de vicino sanctorum sanguine et ordine novam duceret virtutem. Eo demortuo, nulla Paulino soboles remansit; nec alium habuisse unquam filium asserere audemus, cum ipse hunc mortuum ⁜ u exoptatam diu sobolem dicat. Ex postrema ⁜ v matutina precatione Paulini videtur filium habuisse tunc vivum cum eam composuit. Illud autem pro certo habendum, eum ⁜ x filiis fuisse orbatum cum Nolam recessit; et haec filiorum fecunditas ei defuit, ut de sterilitate corporum, fecunditas augeretur animorum, et meliorem recte factorum progeniem et minime caducam meritorum posteritatem desideraret. Sibi autem a Deo ⁜ y ereptum filium dicit, quia sancta posteritate gaudere indignus esset.

[Col. 0028D] 4. Quidam ⁜ z existimant in Hispanico secessu, ubi procul ab amicis et notis commoratus est (non in Nolano, ubi Nolanos quibus erat cognitus latere non potuit), tum evenisse 13 quod narrat ⁜ aa Gregorius Turonensis in haec verba: Perrexit ergo cum conjuge quasi peregrinaturus in aliam regionem, nihil habens praeter statuni proprium. Post multum temporis cum ab incolis suae regionis requireretur, nec posset penitus reperiri, negotiator de civitate illa ad hanc urbem advenit, [Col. 0029A] in qua vir beatus coelesti Domino serviebat; cumque vidisset eum statim projiciens se solo, et pedes sancti amplectens ait: HIC EST BEATUS PAULINUS TOTO VULGATUS ORBE, qui multum a suis civibus quaesitus, prorsus non potuit inveniri; et narrante eo omnes actiones ejus, obstupuerunt haec audientes.

1. Jam ⁜ a superius Paulinum in Hispaniam secessisse observavimus, ut paulatim subducto a secularibus turbis animo, praeceptisque coelestibus accommodato, proclivius faciliusque ad contemtum mundi comitatumque Christi demigraret. Fidelis Deus quaerentibus se, et qui eis ultro adest, eam quam famulo [Col. 0029B] suo ipse inspiraverat bonam voluntatem benedixit et coronavit. Postquam, ⁜ b ait Paulinus, inveteravi inter inimicos meos, et evanui in cogitationibus meis, levavi oculos meos in montes ad praecepta legis, et gratiae dona suscipiens, unde mihi auxilium venit a Domino; qui non secundum iniquitates retribuens, illuminavit caecum, solvit compeditum, humiliavit erectum male, ut erigeret humiliatum pie. Vitam ⁜ c priorem quam in seculo egerat omnino mutavit, in quo tamen perversus non habebatur: et ⁜ d haec vere mutatio dexterae Excelsi, quam solus Deus operari poterat. Extremi et terribilis judicii metus cor illius pervaserat: quamobrem ad Ausonium scribens ait, Deum se timere judicem, supremae illius tubae cieri terrore; id providere ne imparatum mors opprimat, et ut hunc recognitionis [Col. 0029C] diem securo sibi liceat animo exspectare.

Sed et illud de gratia Christi totum immutante hominem ostendit, quam ipsum sibi Paulinum penitus vendicasset:

2. Eodem ⁜ i tempore et vestem mutavit, et novum induit animum. Domui, ⁜ j patriae, cognationi quoque valedicere constanter statuit et a senatu migrare, quo impensius Deo serviret, ⁜ k vitam monasticam profiteri, et ⁜ l reliquum 14 vitae spatium, subducto a secularibus turbis animo prope Nolam in solitudine transigere [Col. 0030A] ⁜ m abjectus et ultimus in domo Domini; ardenter ⁜ n enim optabat jugo Christi colla subdere, ad tumulum S. Felicis Deo servire, fores ecclesiae aperire, mane limina munditie curare, nocte eam sacris excubiis servare, et in isto munere vitam claudere: etenim saltem ab ⁜ o aeditui nomine et officio optabat sacram incipere servitutem. Statuit insuper ⁜ p animam castitate et continentia firmare, quam etiam carnales athletae diligenter tuentur: quam impensiore studio sibi servandam existimavit pro illa immarcessibili corona luctanti, cum etiam pro temporali et fragili corona decernentibus excolatur. Itaque Therasia ⁜ q ex conjuge illius facta est soror. Paulinus vero ⁜ r musis et poeticis fabulis nuntium omnino remisit; cum enim cor Christo dicasset, et uni Deo totus servire vellet, [Col. 0030B] nequaquam vanis et fabulosis vacare litteris sibi licere putabat. Ita enim ad Ausonium scribit:

Et quidem post abdicatas musas carmina quae scripsit, ⁜ t et sine studio, et ex evangelica simplicitate et pietate condidit; poetarum adeo oblitus, ut ne eos quidem nominare auderet, et ⁜ u veniam a Severo postulaverit, quod aliquid de poeta Virgilio assumserat a studio monachi alienum.

1. Nihil est grande; ⁜ v inquit Hieronymus, tristi et lurida facie vel simulare vel ostentare jejunia; possessionum reditibus abundare, et vile jactare palliolum. Crates ille Thebanus non putavit se simul posse et virtutes et divitias possidere: nos suffarcinati auro Christum pauperem sequimur, et sub praetextu eleemosynae pristinis opibus incubamus. In hoc vitium non incidit Paulinus; tunicam enim una cum animo mutavit: nec pleno marsupio gloriosas sordes appetiit, sed puris manibus et candido pectore pauperem se et spiritu et operibus gloriari poterat. Non exspectavit donec ⁜ x turbulentissima miseriarum tempestas eum mitteret in portum paupertatis, ut quibusdam ejusdem nominis accidit; sed pelago tranquilliore permeavit, [Col. 0030D] quia in ipsa tranquillitate periculum videbat. Audita ⁜ y sententia Salvatoris: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo: et veni, et sequere me; ⁜ z Evangelica verba vertit in opera. Haec, inquam, verba promta efficacique fide in Paulini mentem penitus descendere, et cordis ejus aures assidue personarunt. Quod ⁜ aa ex ore Domini cum tristitia dives audiit, hic [Col. 0031A] cum laetitia fecit: quod ⁜ a sibi necessarium existimavit ut advenientis Christi justitiam praeveniret.

Paupertatem divitiis praetulit ⁜ c securus de Christi sermone, quo quaerentibus in veritate regnum Dei et justitiam ejus, victum, et vestitum insuper se adjecturum promisit. An magis, ⁜ d inquit, abundare credis illum qui terrae, quam qui Deo credit; et qui propria, quam qui divina pascitur cura? Quid ille miser habeat, qui se non habet? Non enim se habet, qui plus de se [Col. 0031C] quam de Deo sperat; vereque est mortuus, qui ⁜ e non vivere timet, si totum se Deo credat, Deoque permittat.

2. Venditis ⁜ f igitur facultatibus tam suis quam etiam conjugalibus, ea in pauperes contulit quae redegit in pecuniam. ⁜ g Aperuit horrea sua pauperibus, apothecas suas advenientibus patefecit: nam parum ei erat proximos alere, nisi etiam undique evocaret quos pasceret atque vestiret. Quantos captivos redemit! quantos intricatores debiti a creditoribus suis, reddita pecunia liberavit! una scilicet pietatis negotiatione et planctus debitorum extersit, et creditorum gaudia reparavit. Quadam vero die, inquit ⁜ h Gregorius Turonensis, venit ad eum qui stipem peteret, et ait conjugi: Vade, et da ei quod habet necessarium. Quae respondit: Non est [Col. 0031D] nobis amplius quam unus panis. Cui ille: Vade, inquit, porrige eum; Dominus enim dabit nobis victum. Sedilla quasi strenua, reservari cupiens ne aliquid deesset, porrigere noluit. Sed brevi illa didicit quanto esset locupletior Paulini fides, quam timida suae curae sollicitudo. Interea advenerunt quidam dicentes missos se a dominis suis (forte Paulini bonorum conductoribus) ut illi annonae ac vini deferrent speciem, sed per hoc [Col. 0032A] moratos, quod orta tempestas unam eis cum tritico abstulerit navem. Tunc vir Dei conversus ad mulierem, ait: Intellige te nunc pauperi unum panem fuisse furatam, et ideo hanc navem esse mersam. ⁜ i Paulinus igitur innumeris nummis et eleemosynis peccata sua redemit, et facultates in terra cum sparsisset, ad coelos migravere; quin etiam in coelum terras fecit ascendere, ut ibi aeternam sibi pararet mansionem. Pro Christo sibi factus est pauper, et ipse fide ditior quam antea, ⁜ j Exoneratus a cunctis cupiditatibus Magistrum liber sequitur, per haec se putans paradisi divitiis locupletari, 16 si videretur nihil de transitoriis possidere. ⁜ k Ipse pauper ex divite factus est, ut tamquam deoneratus gravi sarcina Deo impensius serviret; ⁜ l ut nudam crucem nudus sequens, expeditior et levior [Col. 0032B] scanderet scalam Jacob. ⁜ m Praestantissimumque horum temporum fuit illustris Paulini exemplum, qui summis opibus abjectis Christum secutus, solus pene his temporibus evangelica praecepta complesset, ⁜ n aliorum non utens exemplo qui attentiores ad sacrosanctam religionem videri erubescebant. ⁜ o Beatum fuit seculum quartum tantae fidei virtutisque documento: ⁜ p Paulino enim majestas divina tribuit, ut quod impossibile dixerat per Evangelium, hic possibiliter adimplere mereretur per actum. ⁜ q Piscatores, vocante Domino, quod naviculas et retia dimiserunt, omnia se dimisisse, et Dominum secutos esse etiam commemorando laetati sunt. Et revera OMNIA CONTEMNIT, qui non solum quantum potuit, sed etiam quantum voluit habere, contemnit. Sed in eo quod cupiebatur, oculi Dei testes sunt, [Col. 0032C] in eo quod habebatur, et hominum. Nescio quo autem modo, cum superflua et terrena diliguntur, arctius adepta quam concupita constringunt . . . Aliud est enim, nolle incorporare quae desunt; aliud, jam incorporata divellere. Illi velut cibi repudiantur, illa velut membra praeciduntur.

3. Paulinus ⁜ r omnia bona uno eodemque momento non abdicavit, id enim impossibile erat, cum eam quam ex his venditis redegerat pecuniam pauperibus erogaret, et praedia paulatim et cum quadam cautela eum vendidisse credere par est, ut facilius pauperes aleret. Ex ejus ⁜ s litteris ex Hispania missis illum jam partem bonorum in usus pauperum vendidisse constat antequam ex hac regione migraret et presbyteratu initiaretur. Inchoasse hoc anno ex eo probabiliter admodum [Col. 0032D] conficitur, quod ⁜ t in epistola quarta anno 394 exeunte data, ut alias videbimus, dicit secundum carnem sibi eam jam esse aetatem qua fuit ille ab apostolis in porta Speciosa verbi potestate sanatus, id est, quadraginta annorum et amplius ⁜ u ; in natalibus autem animae, illius adhuc sibi esse tempus infantiae, quae intentatis Christo vulneribus immolata, digno sanguine Agni victimam praecucurrit, et dominicam auspicata [Col. 0033A] est passionem; ⁜ a id est bimatum Innocentium: quod cum de ejus baptismo interpretari non possit, ad strictioris vitae institutum et seculi fugam referri necesse est. Nam etsi Paulinum, illo exeunte anno, sacerdotium suscepisse poneremus, haec dicta de sacerdotio intelligenda nemo, ut opinor, dixerit. In altera epistola, etiam anno 394 data, ⁜ b ait: Scias antiquissimum peccatorem, nec ita olim de tenebris et umbra mortis eductum, spiritum aurae vitalis hausisse, nec ita olim posuisse in aratro manum, et crucem Domini sustulisse. Et alibi ⁜ c se adhuc infantem in verbo Dei, et spiritali aetate lactentem Augustino educandum tradit humiliter.

[Col. 0033B] Tam ⁜ d praeclara et illustris ab origine virtus gloria Christi erat, Ecclesiae gaudium et exemplum; at inani gloriae valde subjecta, quae omnia ejus merita labefactasset: Utilius enim, inquit ⁜ e Augustinus, terrena opulentia tenetur humiliter, quam superbe relinquitur. Tantum opus non 17 suis viribus, sed divina virtute et misericordia fretus arripere ausus fuerat Paulinus; et ille in quo sperabat, potens erat perficere in eo opus perfectionis suae, et quod fundare jam ac primis machinis erigere dignatus fuerat, suis struere mensuris et consummare fastigio. Humanam gloriam ut ⁜ f inimicum cautissime intuebatur Paulinus, et cuncta agebat sicut discipulus Christi humilis ac mitis corde; et prudenter ac pie intelligebat istam non esse suam, hoc est humanam, sed in semetipso Domini gloriam. [Col. 0033C] Illud enim testimonium ejus virtuti reddit Augustinus. At ipse Paulinus fidus est testis; ejus enim scripta caritatem et humilitatem omnino indicant. Hanc ⁜ g humilitatis pietatem omnia spirant, qua a Deo gemitibus et suspiriis assidue flagitabat ne inferretur in tentationem. Sed in eo praecipue illius elucet humilitas cum de venditis facultatibus sermonem habet. ⁜ h Confitetur hilariter misericordias Domini, et tantummodo gloriatur in laude ejus, quoniam si quid bonum in illo, ab ipso est; et si quid optimum, ab ipsius majestate est. Unde ⁜ i illi jam leves fiebant angustiae quando laudabatur: nihil enim sibi ipsi conscius erat de proprio bono, ut tamquam agnoscentis pudorem laudator perurgeret; quia non seipsum, sed divinae bonitatis munera atque opera praedicari cognoscebat. [Col. 0033D] Cum tamen hisce laudibus tentaretur ⁜ j amicos enixe rogat ut his abstineant, ne peccent de caritate in caritatem, peccatorum illius sarcinam pondere indebitae laudis accumulantes. Nam et inimicum cautissime intuebatur, ut ⁜ k Augustini verbis utar, et ad vanitatis obtutum tremebat. Nisi certo statu ⁜ l inquit Paulinus, dirigentes animi momenta libremus, de ipsa humilitate capiemus superbiam; et evanescet species pietatis, si per laudem paupertatis obrepat inflatio. Et quid proderit caruisse divitiis, si remanemus divites [Col. 0034A] vitiis? ⁜ m Alibi miratur quod res magna putaretur, quia de re pereunte salutem mercatus fuisset aeternam, et perpetuis caduca mutasset; quod terram vendidisset ut coelum emeret, cum Deus imagine servi dejectus mortem crucis passus ipsum multo carius emisset. O miseri homines, inquit ⁜ n alibi, largiri nos aliquid credimus: negotiamur, et liberales habemur, qui avarissimi esse convincimur; et quidem tanto avariores cupidissimis terrae feneratoribus, quanto amplius est coelestia de terrenis, et beata de miseris seris egenisque rebus emere, quam terrena terrenis, et labentibus lapsura mercari, et Dominum quam hominem fenerare. Hoc sibi ad salutem necessarium fuisse dicit.

2. In publicis ⁜ o inscriptionibus in exemplum reis et peccatoribus se supponit, qui fusis nummis crimina [Col. 0034B] sua redimerent, dum ⁜ p alii perfectum eum dicerent, cum ad ⁜ q ingressum et januam solummodo se pervenisse, non ad metam, existimaret. Temporalium, inquit, ⁜ r quae in hoc seculo habentur bonorum relictio sive distractio, non decursus stadii, sed ingressus; nec ut meta, sed janua est. Non enim athleta tum vincit cum exuitur, qui ideo nudatur ut incipiat dimicare, cum legitime certaverit coronandus. Et natator amnem interpositum superaturus exuitur; nec tamen hoc tanto apparatu quod se dispoliaverit transnatabit, nisi totius corporis nisu, et omnium scita mobilitate membrorum, propulsu pedum, et remigio brachiorum, et lateris illapsu torrentis impetum scindat, et laborem natationis exhauriat. Eodem sensu ⁜ s persequitur, allegorice exponens luctationem 18 Jacob [Col. 0034C] de nocte cum angelo, torrente antea transmisso, et praemissis curarum suarum oneribus. Ad Augustinum scribens assimilat se homini, qui vestimentis onerantibus se exuit ut fluvium trajiciat. Idcirco, inquit ⁜ t , ego levare me sarcinis, et vestimentis onerantibus exuere curavi, ut undosum hoc quod inter nos et Deum peccatis interlatrantibus separat, praesentis vitae salum omni amictu carnis et cura diei sequentis, jubente et adjuvante Christo, expeditus enatem. Alias praeterea ejusdem generis subdit similitudines. Haec est illa, inquit ⁜ u , profligatis emenda patrimoniis margarita, sed non statim emitur cum ejus pretium praeparatur, quia plurimae interveniunt huic commercio difficultates, aut enim mare interjacet, aut praedo intercipit, aut cupidior praevenit, aut praefertur opulentior. Ideo ne existimes [Col. 0034D] jam et comparasse nos omnium, quia vides pretium praeparasse, neque aedificasse jam domum, cui aedificandae locum fecimus, eum visibiles divitias, supellectiles, pecuniam, patrimonia velut sordidos aggeres et importunum rudus egessimus, ut in corde purgato, quasi in terra viva, firmius stabilioris aedificii fundamenta jaceremus. Vendendo igitur omnia et erogando pauperibus se solummodo primam praecepti evangelici partem adimplevisse putabat; et cum magnae molis superesse verbum cerneret, Veni, et sequere [Col. 0035A] me (Matth. XIX, 21) , istam altiorem difficultatem attendens, verebatur ne secundam non posset perficere. Cum videas, inquit ⁜ a ad eumdem Severum suum scribens, quantae molis verbum supersit, cum ipse Dominus majestatis adjiciat: Et veni, sequere me (Ibid.) : Istam potius difficultatem considera, et dilatato corde metire, tunc intelliges majores tibi causas pro nobis superesse sollicitudinis, quam esse gratulationis. Facile enim nobis bona vel onera apposita pallium remittentibus exciderunt: et quae nobiscum non intuleramus in hunc mundum, nec poteramus efferre nobiscum, quasi mutuata reddidimus, nec ut cutem a carne distraximus, sed ut vestem a corpore deposuimus.

3. Solerti humilitate exponit se nondum omnia vendidisse. Non enim pecuniam tantum, inquit ⁜ b , et [Col. 0035B] fundos, et extraneas facultates, sed etiam animi nostri internas opes, quae vere nostra substantia est, possidemus: hanc vendere, hoc est alienare a nobis, tanto major victoria, quanto altior difficultus est ingenita quam apposita separare, et intus infixa divellere, quam affixa extrinsecus rejicere. Et alibi ⁜ c , Nunc opus est ut quae vere nostra sunt dependamus Deo, hoc est cor et animam et corpora nostra exhibentes in hostiam vivam, ut scriptum est (Rom. XII, 1) , Domino, nosque ipsos aedificantes ei in templum sanctum. Orate solliciti, inquit alibi ⁜ d , ut tanto ore vel munere Dei dignum cor accipiamus, et qui accepimus contemtum patrimonii, accipiamus etiam nostri contemtum. Sed et supra satis ex Hieronymo demonstravimus ⁜ e hunc ferventissimae fidei virum non solum divitias, sed et [Col. 0035C] seipsum Domino obtulisse; qui contra diaboli tergiversationem nequaquam pellem pro pelle; sed carnes, cor et ossa, animam suam et membra omnia Deo consecravit. Etiam alibi docet ⁜ f Paulinus: Viam vitae nobis (Dominus) perfectionemque virtutis non in vendendis tantum praediis et pretiis erogandis, sed in sui sectatione proposuit, et quia dixerat: Cum exaltatus fuero omnia ad me traham (Johan. XII, 32) , ideo dicit: Veni, sequere me (Matth. XIX, 21) . Beatus qui tam proximo intervallo sequitur ut dicat: Adhaesit anima mea post te (Psal. LXII, 9) . Quod illa tantum caritas dicere potest, quae finis praecepti et plenitudo legis est (Rom. XIII, 10) ; id est de corde puro et bona conscientia, et fide non ficta (I Tim. I, 5) se ita inserit et affigit Deo, ut nihil extra Deum amans dicat: [Col. 0035D] Et ego semper tecum (Psal. LXXII, 23) . 19 Quare totus labor et plenum opus nobis in observantia et in exspoliatione cordis nostri est, cujus tenebras, vel abstrusas in eo inimici latebras videre non possumus, nisi defaecato ab externarum rerum curis animo et intus ad semetipsum converso. Aedificaturus nos (Deus) eo itinere quo post se vocat, isto opere praeparat quo, venditis rebus, absolvi prius suadet: quarum cura vel amor, quoniam mentis ipsius perstringit aciem, et animam ab interioribus suis abductam ad exteriora sollicitat, dicit etiam nobis per Prophetam: Vacate et videte [Col. 0036A] quoniam ego sum Dominus (Psal. XLV, 11) . Nonne et hic videtur dicere: Non potestis duobus dominis servire (Matth. VI, 24) ? Non enim otium suadet hoc verbo, qui instanter orare et vigilare nos monet ne intremus in tentationem (Matth. XXVI, 41) ; sed vacare a seculo ut occupemur sibi, vacare ab his negotiis quibus implicati otiamur Deo. Itaque novitatem vitae in nobis aedificantes necesse est, ut vetustatem destruamus (Rom. VI, 6) ; et quia nullum tenebris cum lumine et mammonae cum Christo potest esse commercium (II Cor. VI, 15) , oportet ut novis vetera mutemus; et occupationis pariter ac vacationis genere converso, implicemur, quibus vacavimus, et vicissim vacemus, quibus fuimus implicati: moriamur quibus viximus, et vivamus vicissim his operibus ac studiis quibus mortui fuimus: [Col. 0036B] cum vivi, essemus mortui, et mortificantia gerentes, in mortuis viveremus.

4. Tam humiliter de se sentiens Paulinus, in nihilo se aliis praeponebat qui sua reservassent bona; ⁜ g cogitabat enim divisiones esse gratiarum et mensuras donationum, quas ut in corporis sui membris unus atque idem dispensator operatur Dominus, diversa in suo corpore distinguens placitis membra muneribus; sed et corpus unum ex diversitate membrorum struens, ut hinc quoque gratia sacri corporis augeatur, si multiplex virtus in una compage numeretur. Sulpicius Severus, quem cum Paulino junctissima prioris vitae amicitia signaverat, eodem quo Paulinus tempore se Deo dicavit; sed praedia sua conferens Ecclesiae, jus utendi fruendique sibi reservavit. [Col. 0036C] Omnem ingenii sui solertiam et industriam adhibens Paulinus ei palmam adscribit, dicens ⁜ h fortius esse manentibus quam alienatis rebus carere; et spernere quod habetur, quam non habere quod sit spernendum; itaque nullam in se esse perfectionem quae laudetur, sed infirmitatem quae excusatione tegatur. In laudibus sibi a Severo datis, variis modis etiam seipsum despicit. Nisi forte, inquit ⁜ i , id quoque altiore pietatis consilio facias, ut dum aliena nobis bona verbis indulges, stimulum pudoris suggeras, ut legentes quod esse debemus boni esse discamus, nitamurque nos juxta sermonem suum promere; et forsitan possimus effici quod non sumus? dum erubescimus non esse quod dicimur. Interim tamen dum conscientia non agnoscit fidem sermonis tui, blandimentum aspernatur [Col. 0036D] verecundia. Extra culpam non essent plerique, qui tantae perfectionis institutum arriperent; si enim fortissima fides non vigeat, accedat autem quoddam incommodum, plurimi animis solent cadere, et erogatorum bonorum desiderio teneri. Sed in amore paupertatis et divitiarum contemtu semper parem, generosum et constantem se praebuit Paulinus. Cum Severus, quem jamdiu ad se invitabat Nolae degens, ad eum scripsisset se credere ita eum futurum esse brevi pauperem, ut ulterius non auderet illum invitare: Paulinus respondet ⁜ j haec comitatis jocum [Col. 0037A] esse; et fatetur nihil se praeoptare tantae libertatis bono, cum tam intima circumcisio plena esset perfectio. Nihil habemus 20 inquit ⁜ a , nisi Christum; et vide si nihil habeamus, qui omnia habentem habemus . . . et propter quem si nihil habeamus, in ipso omnia possidemus (II Cor. VI, 10) . Nunc in ista spinarum et laborum humo, ne in hortuli quidem glebula nos terrae limus tenet: sed utinam ita nullus a peccato nobis pulvis haereret! In Dominum ipsum committis ⁜ b , si putas tum demum defuturam nobis vitae mortalis alimoniam, cum nobis coeperit Deus esse possessio (Psal. XV, 5) .

1. Toto ⁜ c laudatum orbe Paulinum celebravit factum [Col. 0037B] tam illustre et gloriosum. Praestantissimi quique Ecclesiae viri qui tunc vivebant illud mirati sunt pene universi, et multis laudibus celebrarunt. Quod ubi cognovit ⁜ d Ambrosius, Sabinum Placentiae episcopum gaudii sui participem esse voluit, quem plurimi facturum tantum miraculum profecto sciebat. Conjugem a viri proposito non discedere testatur, et praecipue in eo versatur, ut generis splendore adeo nobilis viri animum et virtutem commendet, qui coram hominibus Christum tam constanter confiteretur, et sanctae religionis ac severioris disciplinae cultum aperte profiteretur. Hujusce egregii facinoris magnitudinem et meritum mirum in modum extollit Augustinus ⁜ e quod Christi gloriam appellat, et caritatem mirabili gaudio eum verba Domini adimplentem [Col. 0037C] conspicere dicit. Gaudent, inquit ⁜ f , infatigabiliter et ineffabiliter fratres tam uberibus et tam excellentibus donis Dei, bonis tuis. ⁜ g Fratres non solum qui nobiscum habitant, et qui ubilibet habitantes Deo pariter serviunt; sed prope omnes qui nos in Christo libenter noverunt, salutant, venerantur, desiderant, germanitatem, beatitudinem, humanitatem tuam. ⁜ h Laudatur et benedicitur Deus, cujus gratia tu talis es. Ibi excitatur Christus, ut ventos et maria tibi placare dignetur tendenti ad stabilitatem suam. Videtur a legentibus ibi conjux non dux ad mollitiem viro suo sed ad fortitudinem redux in ossa viri sui . . . Ibi cedri Libani ad terram depositae, et in arcae fabricam compagine caritatis erectae, mundi hujus fluctus imputribiliter secant. Ibi gloria ut acquiratur, contemnitur: et mundus ut [Col. 0037D] obtineatur, relinquitur. Ibi parvuli, sive etiam grandiusculi filii Babylonis eliduntur ad peram, vitia scilicet confusionis superbiaeque secularis.

2. At ardens Augustini in Paulinum amor, quem in ⁜ i prima sua ad eum anno 395 data epistola videre est, nullum potest incrementum recipere, et sibi carissimos extunc ei commendavit, sperans eum et sermonibus et precibus salutem illorum operaturum; illum rogat et flagitat ut in Africam venire dignetur, [Col. 0038A] ut sciat quantum ibi diligatur et desideretur. In secunda epistola eum ad se invitans obtestatur atque obsecrat in hunc modum: ⁜ j Non impudenter ego rogo vos, et postulo, et flagito ut in Africam, majore talium hominum siti quam siccitatis nobilitate, 21 laborantem venire dignemini. Scit Deus quia non solum propter desiderium meum, neque solum propter eos qui vel per nos vestrum propositum, vel undecumque, fama praedicante didicerunt; sed etiam propter ceteros qui partim non audiunt, partim audita non credunt, tamen possunt comperta diligere, vos istis terris etiam corporaliter adesse cupimus. Tum ad Licentium suum scribens ⁜ k ait: Vade in Campaniam, disce Paulinum egregium et sanctum Dei servum, quam grandem fastum seculi hujus tanto generosiore, quanto humiliore cervice [Col. 0038B] incunctanter excusserit, ut eam subderet Christi jugo. Et alibi commemorans ⁜ l quam secure gauderet Paulinus quando Nolam Gothi vastaverunt, nihil habens quod amitteret, eum vocat, ex opulentissimo divite, voluntate pauperrimum, et copiosissime sanctum. ⁜ m Hanc bonorum abdicationem miris et debitis laudibus extulit Hieronymus, et adhibuit plena prudentiae consilia quibus caritatem illius moderaretur: jam quaedam commemoravimus, de alio suo loco sermonem faciemus. ⁜ n Juliano nobilissimo viro SS. Paulini et Pammachii exempla proponit, et cum dixisset illos exemplo et eloquio, id est opere et sermone, posse ad majora eum perducere, addit: Nobilis es? et illi, sed in Christo nobiliores; Dives et honoratus? et illi: immo ex divitibus et honoratis pauperes et inglorii, [Col. 0038C] et idcirco ditiores et magis inclyti, quia pro Christo pauperes et inhonorati.

3. Hisce tribus Ecclesiae Latinae doctoribus subjungendus est mirificae sanctitatis Turonensis antistes ⁜ o Martinus, qui beatum existimabat seculum cui tale fidei et virtutis exemplum contigisset, illique videbatur Paulinus, summis opibus abjectis, Christum secutus, solus pene his temporibus evangelica praecepta complevisse. Eos qui se adirent, et praecipue Severum, autoritate atque admiratione Paulini semper lacessebat, illum sequendum, illum clamabat imitandum; ejusque exemplum ingerens, dicebat mundi hujus illecebras et seculi onera relinquenda, ut Jesum liberi expeditique sequerentur. Cum Nolam se recepisset ⁜ p opus Dei in eo Campania tota venerata est. Inter Hieronymi opera exstat epistola, quae ipsi merito [Col. 0038D] abjudicatur. Et quidem ea scripta est dum Paulinus illiusque uxor adhuc vitam agerent: hanc ⁜ q Gennadius adscribit Eutropio presbytero quem in ordine Catalogi Paulino subjungit. ⁜ r Autor ille cum dixisset duplex sepulcrum quod sibi providit Abraham, non solum praefigurasse sepulcrum in quo corpora mortuorum hominum sepelirentur, sed etiam signasse quietem quam sibi fide sua et opum contemtu comparavisse, [Col. 0039A] addit: ⁜ a Istud sibi sepulcrum et Paulinus noster nuper ipse divitiis cum sua matrefamilias comparavit, qui conversationi seculi morientes a mundialibus operibus jam quiescunt, dicente Apostolo: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3) . . . . Hoc est illud duplex sepulcrum exterioris hominis et interioris, quies una . . . . Hoc sepulcrum sibi duplex patresfamilias isti providerunt, qui senatum, honores, divitias relinquendo, mortui videbantur . . . . . Ecce unum sepulcrum in quo conversatio veteris hominis cum crepundiis suae nobilitatis absconditur. Sanctus Eucherius ⁜ b de quibusdam illustribus viris sermonem habens, qui contemtis opibus et dignitatibus omnia pro Christo reliquissent, ait: Paulinus quoque, peculiare et beatum Galliae nostrae ornamentum, [Col. 0039B] ingenti quondam divitiarum censu; uberrimo eloquentiae fonte ita in sententiam nostram propositumque migravit, ut etiam cunctas admodum mundi 22 partes eloquio operibusque resperserit. Idatius in Chronico ad Annum 423 ait ⁜ c : Paulinus nobilissimus et eloquentissimus, dudum conversione in Deum nobilior factus. Tyro Prosper de eodem Paulino testatur in haec verba: ⁜ d Admirabili exemplo venditis omnibus, cum esset dominus innumerabilium praediorum, religionem expeditus elegit.

1. At si ex una parte praestantissimis Ecclesiae viris [Col. 0039C] erat admirationi et gaudio Paulini conversio, ex altera proceribus et secularibus viris intoleranda videbatur. Haec ubi audierint proceres viri, aiebat Ambrosius, ⁜ e quae loquentur? Ex illa familia, illa prosapia, illa indole, tanta praeditum eloquentia migrasse a senatu; interceptam familiae nobilis successionem: ferri hoc non posse. Paulinus dicit ⁜ f in se congruisse illud Scripturae: Inimici hominis domestici ejus (Matth. X, 36) . Omnes enim divites, ⁜ g fratres, amici, proximi, liberti, et servi, ab eo defecerunt et debita officia denegarunt; multorum quoque, cum ⁜ h quibus illi dulcissima et junctissima intercesserat necessitudo, per hoc Paulini propositum facta est divisio, et itinere mutato ab eo dissoluti sunt. Ex eo plane intellexit quam facile carnis et sanguinis vincula rumperentur. Ubi enim, [Col. 0039D] inquit, ⁜ i nunc mihi consanguinea germanitas? ubi amicitia vetus? ubi pristina contubernia? Evanui coram illis omnibus, exter fratribus meis et peregrinus filiis matris meae. Amici mei et proximi quondam mei nunc a longe steterunt (Psal. LXVIII, 9; et XXXVII, 12, secundum Psalter. Rom.) , et sicut fluvius decurrens, et ut fluctus pertransiens sic transeunt me, et in me forsitan confunduntur, et erubescunt, ut scriptum est, venire ad me. Frater ⁜ j illius negligens erat. Viri seculares eum non modo despiciebant et deserebant; sed ⁜ k prophana, [Col. 0040A] ut ita dicam, vel stulta verba circumlatrabant. Pietatem stultitiam putabant. In operibus servi opus Dei lacessebant, quia eum in suis actibus spernebant; erant enim infideles, aut ex iis qui Christum nomine confitentes actu negabant.

2. Cum in solitudine Paulinus degeret minus hisce contradictionibus erat obnoxius. At Sulpicius Severus, qui in conversione eum secutus licet inferiori gradu, ⁜ l de patria non migraverat, laborabat ⁜ m multum ut pro suo ac Paulini facto rationem redderet. De his conqueritur in epistola ad Paulinum data, qui ei respondens ex sacris Litteris ostendit ⁜ n quam grave sit eorum crimen, et insuper addit: Obstrue frater et sepi aures tuas spinis (Eccli. XXVIII, 28) ad verba eorum quae sunt spinae et sagittae zabuli, qui in eorum praecordiis [Col. 0040B] latens insidiatur in occulto ut rapiat pauperem Christi . . . . ⁜ o Tu autem homo Dei fuge ab istis (I Tim. VI, 11) ; neque ut sapientioribus rationem reddere labores, cum scias penes te principium esse sapientiae qui times Dominum (Psal. C, 10) . Si stultum putant esse quod gerimus, gratulare conscius tibi quia opus Dei et praeceptum Christi geris; et reminiscere quoniam stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientia (I Cor. I 27) , et quoniam quod stultum est Dei, sapientius 23 est hominibus. Talibus autem velle purgari, idem est quod posse Christum ipsum negare, qui erubescentes nomen suum coram hoc mundo, erubescet invicem coram Patre confiteri suos (Matth. X, 33) . Tu igitur qui laboras, ut scribis rationem pro meo ac tuo facto reddere, quid facies si non persuaseris hominibus, non ad [Col. 0040C] aedificationem suam, sed ad destructionem tuam tecum de opere Dei disputantibus? Jam erubesces jamque pallebis ut causae pejoris assertor, et motus gradu titubabis in via Domini, et de coelo in terram relaberis si quae aedificasti destruis. Multum interest quinam isti sint quibus ⁜ p ratio reddenda sit. Si discendi studio venit et ignorantiam confitetur, sparge in eum semen fidei et praeceptum pande divinum. Si capit verbum, lucratus es Ecclesiae fratrem, et ovem Christo. Si vero non erit purum boni seminis germen, et a nocturno patris familias coelestis inimico zizania interserente frumentis (Matth. XIII, 25) , nocens gramen . . . . suis interim crescit incendiis; refuge et repelle colloquio tuo atque conspectu, ut si tua fide sanari non potest, te sua infidelitate non vulneret; ⁜ q Sit licet frater et amicus junctior [Col. 0040D] tibi dextera tua, et carior lumine . . . . Nec metuenda est offensio talium, quae quidem et optanda nobis est, quoniam de eorum opprobriis nascitur illa merces, quam copiosam Deus promisit in coelis (Matth. V, 12) . . . Quo nobis gratiam mundi, quae est odium Christi? ⁜ r Displiceamus ergo his, et gratulemur iisdem nos displicere, quibus et Deus displicet . . . ⁜ s Fruantur interim voluptatibus, dignitatibus, opibus suis, si tamen eorum sunt quas istic habere malunt ubi esse desinimus, quam illic ubi esse persistimus. Sibi habeant sapientiam, sibi felicitatem [Col. 0041A] suam, nobis inopiam nostram, ut putant, et stultitiam nostram relinquant. Sint prudentiores, dum non sint filii lucis. Sint in hac sua generatione sapientes, dum in illa regeneratione nostra inveniantur excordes. Sint nunc beati vel magis fortunati, per omnia prospera, blandiente seculo, defluentes, mollibus vestiantur, in domibus regum sint, dum in laboribus hominum non sint et cum hominibus non flagellentur. Sint divites seculo, quia sunt egentes Dei . . . . ⁜ a Utinam, mi frater, digni habeamur qui maledicamur, et notemur, et conteramur, atque etiam interficiamur in nomine Jesu Christi, dum non ipse occidatur Christus in nobis. Tum demum super aspidem et basiliscum ambularemus, et conculcaremus caput draconis antiqui (Psal. XC, 13) . Sed adhuc amico, quod pejus est, seculo solvimur, et [Col. 0041B] in Christo deliciamur laudari, tantum in nomine ipsius amantes; contristari et tribulari, quod est utilius, recusantes. Memento granum sinapis, de quo semine sumus, si conteratur, accendi magis, et tum demum in vim suam excitari. Quamobrem debemus quasi naturae nostrae in hoc respondere, ut adversis sermonibus contriti inardescamus ad fidem; et eos ipsos qui nos ut minimos hominum, scilicet quasi granum sinapis, quod minimum est seminum, frangere conantur, uramus. Si vero ii qui deforis sunt rationem a te sancti operis inquirunt, et venenatas de corde viperino linguas in cor tuum vibrant; noli dare sanctum canibus, et margaritas tuas non projicias ante porcos (Matth. VII, 6) . Et in altera ⁜ b ad eumdem Severum epistola: Mundus nos non amat, sed amat Christus: homo negligit, sed Deus diligit. [Col. 0041C] Inimici hominis domestici ejus, sed rursus amici hominis domestici Dei. Quod hic Severo scribit, idipsum repetit scribens ad Aprum, qui in eadem persecutione positus omnia fortiter tolerabat. Jam hanc gratiam, inquit ⁜ c , mereris a Domino ut te oderint omnes: quod non fieret nisi verus imitator Christi esse coepisses: non enim odisset hic mundus nisi quod jam a se alienum et sibi videret adversum. Gaude et exsulta: jam in rudimentis tuis virtus perfectionis operatur. Perspicuum est quam fortiter credideris in Christo, cui jam donatum est pro Christo pati . . . . O beata injuria displicere cum 24 Christo! nobis magis timendus est amor talium quibus sine Christo placetur . . . . ⁜ d Vide ab initio unde ceciderimus, et intelliges quod divinae sapientiae pietatisque consilio reformemur ad vitam: [Col. 0041D] in Adam quippe superbia ruimus, atque ideo humiliamur in Christo, ut peccatum sceleris antiqui contrariae virtutis obsequio diluamus; et qui superbiendo offendimus, serviendo placemus. ⁜ e Exsultemus itaque et gloriemur in ipso, qui nos et pugnam et victoriam suam fecit . . . . Nos igitur taceamus istis loquentes ad Dominum silentio humilitatis, et voce patientiae: et tunc ipse qui invictus est pugnabit pro nobis, et vincet in nobis . . . . ⁜ f Inconfusibilem operatorem, sicut hilarem [Col. 0042A] datorem, diligit Deus, proinde stabiles in fide veritatis et operatione justitiae, talium vel odia vel convitia vivendo, melius quam loquendo, arguimus.

1. Cum in solitudine degeret Paulinus, seculi amicorum contradictionibus minus patebat; attamen in eum carmine scriptis epistolis oblatravit Ausonius, quem ut patrem Paulinus venerabatur: qui Ausonius ⁜ g licet Christianus, erat carnalis adhuc homo, nesciens quae sunt spiritus. Crebris antea ⁜ h litteris se invicem salutabant Ausonius et Paulinus; at post Hispanicum secessum nihil scribens Paulinus noster, aut cum litterae non redderentur, et jam ⁜ i fama increbresceret [Col. 0042B] eum abdicare seculum et patrimonia vendere constanter statuisse, et falso ex rumore crederetur ⁜ j vastas quasdam inhabitare solitudines ab hominum societate remotissimas, ad eum grandem fecit epistolam ⁜ k , in qua suam queritur labefactari amicitiam ac dissolvi, et eum dicit impium. Tum illum obtestatur atque obsecrat ut illius criminis non fiat conscius, et queritur quod in Hispania tam remotus ageret. Quietem et delicias villae suae apud Santones describit in Novero, qui ⁜ l Novalarius pagus esse creditur, Gallice les Nouliers, prope S. Johannem de Angeriaco. Inter hujusce villae commoda ecclesiae vicinitatem enuntiat, sed his omnibus amicum suum praeferre se asserit, quem votis precibusque vocat. Isthaec epistola ⁜ m quartum [Col. 0042C] jam annum in secessu Hispanico agenti Paulino reddita fuit: itaque cum nihil rescriberet Paulinus, aliam item ad eum misit epistolam ⁜ n Ausonius in qua de illius silentio conquestu iterum proditae crimen amicitiae objectat, variosque ostendit scribendi modos quibus uti posset si prodi timeret; at rogat ut ipsius ⁜ o Tanaquil illud nesciat, sic enim Paulini uxorem malo nomine vocabat. Nescio an ad Therasiam respexerit Ausonius, an ad Eugenii turbas qui Hispaniam, ut credimus, nondum subjugaverat, cum Paulinum metuere dixit ne interciperentur litterae. Tertiam ⁜ p item scripsit epistolam quae intercidit: in hac, ut puto, conquerebatur Ausonius quod jam triennio a patria abesset Paulinus, et ad musas reditum precabatur. Quartam 25 ⁜ q insuper addidit, in qua pergit [Col. 0042D] queri de fastu quo Paulinus rescribere dedignaretur: tum demum subjungit Hispaniae pagos, ninguida Pyrenaei loca et vasconum saltus mores Paulini dulcissimos vertisse: eumque mentis inopem, coetus hominum vitantem, et atrae bilis morbo laborantem dicit, ac tandem Musas precatur ut Paulinum ad poesin revocent.

ANNO CHRISTI 393.

2. Ignoramus an alias ad S. Paulinum epistolas [Col. 0043A] scripserit Ausonius, ut a strictioris vitae instituto cum revocaret: at quae diversis annis carmina, seu potius incantamenta, fuerunt missa, fecit Deus ut sero admodum redderentur, ⁜ a quarto scilicet anno ex quo nihil ab eo litterarum acceperat Paulinus, ut sane validior factus latitantis diaboli insidiis et tentationibus obsisteret. Tandem ⁜ b quadriennio post tres simul recepit epistolas, eam nempe cujus initium est, ⁜ c Proxima quae nostrae, ut infra patebit, eam quoque quae sic inchoatur, ⁜ d Quarta tibi haec, cum altera quae intercidit. Hisce tribus epistolis etiam metrica epistola ⁜ e respondit Paulinus, cujus initium elegia, est veluti quaedam praefatio, quam sequuntur versus iambici trimetri et dimetri, in quibus ei reddit rationes cur musis renuntiaverit, et [Col. 0043B] bona abdicarit. Tum ostendit quam gratia Christi totum immutans hominem ipsum sibi penitus vendicasset. Fatetur se Ausonio omnia debere, et protestatur se semper eum coluisse, colere, culturumque etiam pietate mansura post mortem: tandemque alias Ausonii querelas his confutat versibus ⁜ f :

[Col. 0043C] 1. Versus iambicos sequebantur ⁜ i hexametri in quibus aspera Ausonii dicta fortiter refutat heroico ⁜ j scilicet carmine, Defore me patriis, quo quartae respondet Ausonii epistolae, ⁜ k Quarta tibi haec, et tertiae quae excidit in qua Ausonius Paulinum jam ⁜ l triennio absentem querebatur, nec non secundae ⁜ m Proxima quae nostrae, in qua Therasiam Ausonius Tanaquilam vocabat. Cumque Paulinus ⁜ n dicat Ausonium Hispaniae oppidula nominare, tacitis urbium nominibus Caesareae Augustae, Tarraconis et Barcinonis, quae cum habeantur in epistola Ausonii ⁜ o prima, hanc nondum Paulinum tunc recepisse inde manifestum est. Postquam igitur ⁜ p primo conquestus est Paulinus quod Ausonius non Christum vitae nostrae autorem, sed Musas deprecatus fuerat ut Paulinum [Col. 0043D] ad poesin revocarent, ait conversionem suam esse vere mutationem Excelsi quam solus Deus operari poterat: et si quid in alumno 26 est quod Christus amet, laetari et ipsum oportere, ad quem ut ad magistrum pars laudis et praemii pertineret, ne maxima perdat praemia, detestando bona suis orta fontibus: se non incolere solitaria loca sanctis anachoretis usitata quorum virtuti minime accedebat, nec Bellerophonteo vitio laborare, neque uxorem [Col. 0044A] Therasiam esse Tanaquilam, ut exprobraverat Ausonius, sed Lucretiam. Hinc dicit Paulinus ⁜ q :

Uxoris ⁜ v honorem defendit, et tandem conversionis suae causas Ausonio exponit, dicens ⁜ x se seculum fugere et bona abdicare velle, ut Christo judici securus possit occurrere. Quod si quis mentis errorem esse judicet sic juxta Christi leges vivere:

Denique praeclaram Christi confessionem ita claudit, et quasi trabali clavo figit:

[Col. 0044C] 2. Ausonio insuper respondit alio carmine ⁜ aa Continuata meae, in quo non jam suscepti instituti reddirationes; sed protestatur se semper eum omnibus officiis excoluisse, colere, culturumque etiam pietate mansura post mortem, easdem in animis a corpore separatis affectiones mansuras existimans. Illud poema ⁜ bb primae Ausonii epistolae respondet, et cuivis alteri in qua idem Ausonius Therasiam marito imperitare incusabat: aliquando post tres alias, duas hasce simul litteras forsan recepit Paulinus.

1. Jam supra ⁜ cc observavimus junctissimam Paulinum inter et Severum in seculo intercessisse amicitiam, [Col. 0044D] quam postea neuter unquam dissolvit, quia ⁜ dd ambo pariter ad Deum conversi, in Christo semper cohaeserunt, pariter in caritatem ejus animati uno et tenore propositi et tempore conversionis; ita ut, cum Sulpicius Severus qui cum gaudio majorem in Paulino gratiae copiam recognoscebat, ad Paulinum scripsisset ⁜ ee ex duobus qui fuerant in agro unum assumptum, relictum alterum, Paulinus sic respondeat: Cur in nos onerose, et de te falso loqueris. ⁜ ff Eramus, [Col. 0045A] quidem, et singillatim 27 duo, cum in nobis caro rebellis a spiritu dissideret . . . Duo fuimus, sed quando cum illis fratribus combinabamus; quorum a nobis ver hoc propositum facta divisio est . . . Nunc vero propitit Christo, qui fecit utrumque unum, et duo unum sumus, quia unus spiritus in duobus . . . Quo impensiores debemus bono Domino gratias, quod respicere dignatus in humilitatem nostram, cum pariter in agro invenisset, pariter ut geminos ab utero carnis extraxit, et pariter assumpsit. Duo enim fuimus in agro, sed omnipotentia Dei, ausim dicere, ita de nobis unus assumptus est, quod neuter est relictus . . . Non simus ingrati Deo qui non unum ex nobis, sed unum assumpsit in nobis.

2. Haec amicitiae ⁜ a necessitudo omnibus vere Christianis communis est, sed in Paulino et Severo specialis [Col. 0045B] erat et peculiaris. Multi spiritales viri, et sancti non pauci, ob Christi gratiam Paulinum diligebant, quorum affectus maximi pro patria, et parentibus, et patrimoniis ipsi erant, ea tamen quae ab illis acceperat bona largius atque pretiosius in suo Severo compensata reputabat. Illud in te, inquit ⁜ b , speciale nobis donum est, quod praedestinatos nos invicem nobis in caritate Christi junctissima prioris quoque vitae amicitia signavit . . . . . Nam in hanc qua modo interventu Dei nectimur copulam, per consuetudinem illius familiaritatis inolevimus . . . . ⁜ c In te uno, quae accepimus bona si computemus, omnia nobis nostra in te largius atque pretiosius compensata reputabimus . . . . ⁜ d Pro parentibus, et fratribus, et amicis tu nobis factus a Domino es, qui et parentum cura anxius, [Col. 0045C] et fraterna dilectione sollicitus, et tota non fictae amicitiae fide sedulus, omnibusque in nos pietatis visceribus effusus, assiduis nos litteris adeas, blandissimis solatiis mulceas: ⁜ e Tuis erga humilitatem nostram officiis alios anteverteras, omnibus nostris, ut saepe testati sumus, et amicis studiosior, et proximis religiosior, et fratribus diligentior. Ideo eum maxime amabat. Quid extorques, inquit ad eumdem ⁜ f , ut te plus amemus? crescere summa non recipit . . . . amoris tui cumulum facere non possumus. Si potest mare superfluere obices suos et quaecumque naturalem plenitudinem servant incrementum temporale sentire, potest et caritas in te nostra cumulari: quam suo fine complemus, cum te sicut nosmetipsos diligamus. Idcirco ⁜ g summum in eo jus animi se habere praesumebat Paulinus.

[Col. 0045D] 3. Paulino ⁜ h et Severo fuerat commune votum sese Nolam recipiendi. Hocce anno 393 Severo scripsit Paulinus ⁜ i epistolam quae excidit, in qua dicebat se in Barcinonensi civitate consistere; ubi diu commoratus fuerit cum Sulpicius Severus ad eum ⁜ j litteras rescripserit Elusone per hominem suum, qui octava die Barcinonem pervenit octoginta duas circiter leucas ab Elusone dissitam. Quam Elusonem in Gallia Narbonensi Itinerarium Burdegalense collocat [Col. 0046A] a Tolosa duodecim fere leucas distantem, et tredecim saltem a Carcassona, circa urbem Podium ad Lertium, in finibus Tolosanae dioecesis.

1. In votis habuerat Paulinus, ut superius observatum est ⁜ k , ultimum ⁜ l in Ecclesia tenere locum, indignum se putans ⁜ m inter sacerdotes 28 collocari, ut qui in domo Domini domesticus fieri ac benedicere solemniter Dominum non auderet recipere. Quod si tandem ad sacerdotium adigeretur, cum indignum se tam augusta muneris sanctitate duceret, per gradus paulatim evehi, perque longam servitutem se reddere digniorem volebat, et ad tumulum S [Col. 0046B] Felicis Deo servire statuerat, ⁜ n fores ecclesiae aperire, mane limina munditiis curare, nocte sacris servare excubiis, et in munere isto claudere vitam: Sed cui placuit segregare me, inquit Paulinus ⁜ o , ab utero matris meae, et ab amicitia carnis et sanguinis ad gratiam suam trahere (Gal. I, 15) , eidem placuit inopem me omnis boni meriti suscitare de terra, et de lacu miseriarum ac de luto faecis educere, ut collocaret me cum principibus populi sui (Psal. CXII, 8) , et partem meum in sacerdotum sorte poneret: ⁜ p ut dum curro in odorem unguentorum ejus, fierem gutta ejus unguenti quod descendit in barbam Aaron (Psal. CXXXII, 2) . Cum igitur ⁜ q in ecclesia Barcinonensi divinis interes set officiis die Domini quo nasci carne dignatus est, repentina viin flammatae plebis correptus est ut presbyter [Col. 0046C] crearetur, sicut Hippone ante tres annos Augustino contigerat. Haec populi contentio multum sane negotii molestiaeque Paulino concivit, quia Nolam secedere statuerat, et illud tanquam novum insperatumque placitum divinae voluntatis expavit ⁜ r . Et quia si in Barcinonensi Ecclesia presbyteratu initiaretur, eidem Ecclesiae juxta canones se alligari intelligebat, et quia monasticae vitae consilium fixum haerebat pectori, promotioni suae consentire noluit; sed tandem illi concessum ⁜ s est ejus quam optaret, Ecclesiae servitio se mancipare. Itaque quamvis ⁜ t cuperet calicem istum a se transire, nihilominus sciens Christum dixisse: Non veni ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 28) , necesse sibi fuisse judicavit dicere Domino: Verum non mea voluntas, sed [Col. 0046D] tua fiat (Luc. XXII, 42) ; et tandem se consecrari ⁜ u permisit ea lege ut dioecesi certae non alligaretur, in sacerdotium tantum Domini, non etiam in locum Ecclesiae dedicatus. Ita Antiochiae S. Hieronymus a Paulino ejusdem urbis episcopo presbyter fuit creatus circa annum 378. At ⁜ v Paulinus noster anno 393 presbyter factus est, si Nolam (ut putamus) anno 394 se receperit; aut anno 392, si Nolam anno 393 secesserit, eo ⁜ x scilicet anno quo se ad iter Nolanum [Col. 0047A] parabat sub proximum Pascha. Quod si ⁜ a dies Domini quo presbyter creatus est diem dominicam designet, non festum diem Domino sacrum, dicemus eum anno 393 consecratum dominica die caque Christi Nativitati sacra, cum eo Christi anno 393 esset littera dominicalis B, et incurreret in VIII calendas Januarias dominica dies. Initiatus ergo fuit sacerdotio a ⁜ b Lampio Barcinonensi episcopo, qui ⁜ c ut videtur, suffectus fuerat S. Paciano sub Theodosio ante annum 392 vita functo.

2. Jam vero quo animi sensu, quanta submissione, quanta reverentia Christi jugo colla subdiderit, ipse persequitur: ⁜ d Data, inquit, cervice in jugum Christi video majora me meritis et sensibus opera tractare; jamque arcanis et penetralibus Dei summi receptum [Col. 0047B] et insertum communicare coelestia, et Deo propius admotum in spiritu ipso Christi, et corpore, et splendore versari. Vix adhuc intellectum sacrae molis capio mentis angustiis; et onus muneris mei conscius infirmitatis horresco: sed is qui sapientiam parvulis dedit (Psal. XVIII, 8) , et ex ore infantium atque lactentium perficit laudem sibi, potens est in me opus suum perficere et munus ornare; ut se dignum faciat quem ab indigno vocavit. Digna digno 29 et humili sacerdote verba! Quanta autem humilitate altari deserviret et tractaret mysteria pietatis, ex his quae precesserunt et proxime sequuntur colligere est. Sic enim scribit ad Amandum paulo post consecrationem suam: ⁜ e Praeventi igitur a Domino, et apprehensi ab eo quem necdum apprehendimus, deservimus altario Dei, et mensis [Col. 0047C] salutaribus ministramus, jam nomine officioque seniores, sensu autem adhuc parvuli, et sermone lactentes. ⁜ f Quod ministerium ut bene ministrem, et gradum bonum mihi acquiram, et sciam qualiter oporteat me in domo Dei conversari et tractare mysterium pietatis, tu, domine venerabilis et frater, et domine in Christo nobis, ora Dominum in omni bono divitem, ut abundemus fide, et sermone, et scientia, et omni sollicitudine . . . Praeterea ipse epistolis tuis nos saepe instrue necessariis supplementis; enutritus enim sermonibus fidei et bonae doctrinae, quam a puero in sacris Litteris subsecutus es, informa nos ad regulam directionis, pasce nos spiritali cibo, id est verbo Dei, qui est verus et vivens panis, et esca justorum qui ex fide vivunt. ⁜ g Igitur quia facti sumus de ovibus pastores, et positi sumus in fundamento [Col. 0047D] apostolorum et prophetarum, erudite et confirmate manus ad aedificandi scientiam, ut lapide qui factus est in caput anguli discam parietem utrumque connectere, et in templum sanctum atque in habitaculum Dei, corpora et corda fide mundata construere; per arma Apostoli potentia Deo omnem elationem extollentem se adversus scientiam Dei captivam ducere, omnem intellectum ad obediendam Christo perducere, evangelicam securim arborum radicibus admovere, et gladio spiritus, id est verbo Dei, interficere peccatores [Col. 0048A] terrae, et scuto catholicae fidei omnia jacula candentia nequissimi exstinguere et certamine decertato, cursuque decurso, fide servata, ministerio impleto, exspectare illud quod Dominus in illa die justus judex reddet omnibus qui diligunt adventum ejus (II Tim. IV, 8) . Paulini etiam humilitas in eo elucet quod Augustinum presbyter fratrem vix auderet appellare; ita enim ad eum scribit: ⁜ h Praesumptione igitur non mea, sed placito et ordinatione Domini, fraternitatis tuae mihi foedus usurpans, tanto indignus honore me dignor, quia te pro tua sanctitate certo scio non alta sapere, sed humilibus congruere.

1. Hoc ⁜ i anno cum Paulinus Nolam secesserit, primum in laudem S. Felicis carmen natalitium ad anni Christi 394 mensem Januarium pertinere opinamur, ⁜ j scriptumque fuisse in Hispania, unde Nolam post Pascha proximum profecturus sic patronum suum Felicem alloquitur ⁜ k :

Nec solum Paulino metuenda erant diaboli conamina, sed et pericula commissi Theodosium inter et Eugenium Occidentalis imperii usurpatorem ⁜ l belli, quod nonnisi mense Septembri hujusce anni absolutum est. Ille est forsan hymnus ⁜ m quem Alypius hoc eodem anno legerat. Vidimus supra ⁜ n Sulpicium Severum Elusone anno praecedenti Paulino scripsisse, quod bona abdicare statuerat ac seculum fugere, et laborabat multum ut pro suo ac Paulini facto rationem redderet. Respondit ⁜ o ei Paulinus paulo ante Pascha, et maximum illi gaudium testatus est de accepta [Col. 0048D] ejus epistola, qua illius in pietate profectum cognosceret, eumque docet quomodo responderet iis qui ipsos despectui haberent, ut ⁜ p supra retulimus. Scribit se ita consecratum presbyterum quod nulli Ecclesiae sit alligatus, sicque voti communis sese Nolam recipiendi salvam esse rationem. Itaque eum hortatur ut Barcinonem veniat ante festum Pascha, qui dies anno 394 erat 2 Aprilis, si ipso sacerdote sacras ferias concelebrare vellet; aut saltem si jam in itinere Nolano vellet occurrere, statim post Pascha [Col. 0049A] proficiscatur; statuerat enim Paulinus, elapsis feriis Paschalibus, Barcinone per Gallias in Italiam proficisci. Dicit se sperare quod Severum flagrantius desiderium ipsius inspirabit, ne ultra Pascha tempus differat; additque iter breve esse et facile, cum ipsius Severi puer de Elusone octava die Barcinonem pervenerit. Verum quid de spatio agimus, inquit ⁜ a , si nos desideras, via brevis est: longa, si negligis.

2. Sub idem tempus scripsit ad Amandum epistolam secundam in qua de consecratione sua multa scribit, quae capite ⁜ b superiori enarravimus. Quandoque tanquam ⁜ c ad plures in ea sermonem facit, intelligens profecto aut clericos Burdegalensis Ecclesiae, aut ipsum Delphinum episcopum. Cum Amando ⁜ d commercia litterarum habuisse videtur Paulinus, [Col. 0049B] unamque ab Amando accepisse diu desideratam epistolam. Hanc de Paulini episcopatu, non presbyteratu, interpretatur ⁜ e Chiffletius. Nonnulla illius opinioni favent; nec mirum esset Paulinum eadem vi multitudinis coactum suscepisse episcopatum, qua sacerdotium. At satis aperte declarat ⁜ f ipse Paulinus se ex ove pastorem factum; et laicum in apostolorum fundamento positum; seque presbyterum innuit ⁜ g his verbis: Jam nomine officioque seniores

1. Omnia conducunt ut credamus Paulinum statim post Pascha, sicut statuerat, per Gallias Nolam venisse; quidam ⁜ h enim existimant illum in hanc remeasse [Col. 0049C] regionem ut reliquorum bonorum suorum auctionem faciendam curaret. Vinum vetus Narbone sibi esse scribit ⁜ i 31 ad Severum quem rogat ut Nolam pervehendum procuret. Narbone in Italiam parat iter mari, ubi quadam tempestate commotus patronum Felicem reclamavit, ut natalitio anni sequentis carmine patet ⁜ j :

Italiam ingressus ⁜ k S. Ambrosium vidit, cum in epistola ⁜ l hoc eodem anno scripta dicat Paulinus se ab eo in fide innutritum et in sacerdotii ordine fotum, ac eum de suo clero censeri voluisse etsi diversis [Col. 0049D] degeret locis. Hanc gratiam legibus Ecclesiae non consentaneam, ⁜ m Paulinum acceptam habuisse putat Baronius, additque eum fortasse in clerum Mediolanensem ideo cooptatum ab Ambrosio, ut post se haberet in sede successorem. Constat tamen ⁜ n Ambrosium sibi successorem designasse S. Simplicianum. Post ⁜ o Baronium ⁜ p Sacchinum et Chiffletium nonnulli [Col. 0050A] Paulinum venisse Mediolanum censuerunt ut ibi Ambrosium videret; ⁜ q melius dixissent Florentiam quo jam ab anno 393 se receperat Ambrosius ut tyrannum Eugenium fugeret, et per id tempus ut plurimum Florentiae commoratus Ambrosius, nonnisi mense Augusto anni 394 ⁜ r Mediolanum rediit.

2. Paulinus tandem Romam advenit, ubi pro suo merito et generis qualitate fuit honore ac veneratione ingenti exceptus a populo, et praecipue a S. Domnione Romanae Ecclesiae presbytero, quem ⁜ s sanctissimum parentem vocat, a proceribus viris Romanis SS. Pammachio et Macario, ⁜ t aliisque maximo numero Dei servis. At ⁜ u quorumdam clericorum sensit invidiam, ipsiusque etiam Urbici papae, ut vocat Paulinus, hoc est Siricii Romani pontificis, commotam, [Col. 0050B] ut putat cardinalis ⁜ v Baronius, quod Siricius repentinam Paulini consecrationem non probaret: vehementer enim incubuerat ut grassantem per ea tempora pravum morem elideret, quo laici homines aut etiam neophyti raptim in sacerdotes consecrabantur; et certa statuerat intervalla per quae sensim ad sacrae militiae ordines ascenderetur juxta ecclesiasticas regulas; et ideo forte dixerit ⁜ x se Paulini consuetudinem nolle, aut forsan ⁜ y inter presbyteros ei denegaverit in Ecclesia locum, ne scilicet repentinam ejus consecrationem probare, et latas a se leges ipsemet enervare videretur. Quamvis si qua fuisset in hac consecratione culpa, in Paulinum certe cadere non debuit, qui nihil per contumaciam commiserat, et quem ⁜ z invitum ac inflammatae plebis multitudine, et vi [Col. 0050C] coactum fuisse presbyteratu initiatum omnes sciebant, legesque generales in hac singulari occasione cedere, ut in Ambrosio factum fuerat. Itaque ⁜ aa in Siricio saltem inconsideratus zelus excusari non potest. At ex scripta Paulini ad Severum ⁜ bb epistola 5 facile colligitur quorumdam clericorum ipsiusque Siricii invidiam ex eo commotam, quod adveniente Paulino Romam post tam longum temporis spatium omnium oculi in ipsum essent conversi, obstupescentium prae miraculo cum viderent senatorem, consularem virum, praefectum, jam presbyterum factum et monachum, qui gloriae contemptu gloriam adipisceretur; indeque idem celebri concursu tum civium, tum exterorum, antistitum, clericorum, monachorum, atque laicorum frequentaretur officiis ac legationibus. [Col. 0050D] Quamobrem ipse ⁜ cc pacis filius, cum his 32 qui oderant pacem mente pacificus, sic male affectis livore animis non respondit contentionibus, sed silentio humilitatis, in corde habens illud Apostoli: Si quis vult contentiosus esse, hoc nostra consuetudo non recipit (I Cor. XI, 16) ; itaque nullo opportuniori remedio his occurrendum putavit, quam maturata ab Urbe [Col. 0051A] discessione. ⁜ a Romam igitur relinquere properans in sui Felicis optatum sinum se abdidit, ut invidia quae conspectu et praesentia sua alebatur, subducto fomite exstingueretur. Denique a nobis, inquit ⁜ b aliquanto post, Romae Zelotyporum incendia clericorum longinquitas Urbis exstinguit, et omnis illic iniquitas obstruit os suum, quia per absentiam inde nostram, quasi subducto fomite, segnis odiorum flamma frigescit; nec in vocem audet erumpere licet dentibus frendeat invidia, dum iniquitatis suae conscia ipsa se erubescit, nec in promptu habet ubi faces lividae mentis accendat . . . Horum vix ad nos tenuis fama perlabitur, et ab auribus nostris spinarum sepe munitis, ut aura frigida vel importunum vacui culicis murmur excluditur. Ad eamdem forte persecutionem spectaverit in eadem epistola [Col. 0051B] illud quod sequitur: ⁜ c Etiam in causis vociferandis silere nos docuit ipse Dominus: ipsius ergo voluntatem et judicium taciti sustinemus, qui potens est et nunc in nobis tacere, et cum voluerit interpellare pro nobis. Idipsum ⁜ d in magnum divinae gloriae cedebat impedimentum, et Dominicae gratiae detrimentum faciebat, cum ab sequendis Paulini vestigiis non paucos rumor ille de alieno Romani pontificis animo retardaret. Hanc tamen Siricii zelotypiam paulo post fuisse sedatam ⁜ e ex infra sequentibus patebit.

1. Amoeno ⁜ f in agro ad quingentos ab urbe Nola passus ossa beati Felicis presbyteri et confessoris [Col. 0051C] quiescebant, hodieque servantur. In eum veluti portum ubi Paulinus ab saeculi aestu fessam ratem invexit, dici non potest, ut respirarit, quibus gaudiis exundarit, ut amantissimo patrono se totum dicarit permiseritque, ac totum in omnem sanctitatis praestantiam effuderit. Urbs ⁜ g Nola celebris est colonia in Campania, eaque maritima; octo leucas a Capua distans, seu ⁜ h viginti mille passus, unum supra viginti juxta Antonium in Itinerario; et ad unum supra centum sexaginta passuum millia ab urbe Roma, seu sexaginta quatuor leucas; quam tamen ⁜ i centum et viginti mille passus solummodo a Roma dissitam dicit Paulinus. Hanc urbem maxime ⁜ j commendabat S. Felicis tumulus paululum ⁜ k ab urbe remotus. Super tumulum erat ⁜ l constructa basilica, et juxta eam [Col. 0051D] aedificium ⁜ m a terra suspensum coenaculo, una porticu cellulis hospitalibus interposita, longius tendebatur. ⁜ n E diverso habitationis ejusdem alterum erat domicilium in quo seculares viri aliquando hospitabantur: et haec omnia ⁜ o videbantur urbs altera. Illic ⁜ p hortulus erat, quem S. Felicis ⁜ q hortum vocabat Paulinus, eumque tam ⁜ r angustum describit, ut vix unici caulis ferax et capax esset. Ex altera parte erat [Col. 0052A] hortus ⁜ s pomarius, ex quo privatus in S. Felicis basilicam aperiebatur ingressus. Cum Paulino habitabant 33 quidam servi Dei, inter quos ⁜ t Proforus et Restitutus Hebraei. Domicilium suum Paulinus dicit ⁜ u monasterium, et societatem suam vocat ⁜ v fraternitatem monacham, quia omnes inhabitantes regulis monasticis addicti vitae severiori incumbebant; ibi ⁜ x adveniente luce matutinum officium celebrabant, vespertinum ad incensum lucernae.

2. Facile colligitur eorum vivendi ratio ex quadam Paulini epistola ⁜ y , in qua cum dixisset sibi non placere homines seculares habere hospites, addit: ⁜ z Nos adeant et revisant conservuli et compallidi nostri, non vestibus pictis superbi, sed horrentibus ciliciis humiles; nec chlamide curtalini, sed sagulis palliati; nec [Col. 0052B] baltheo, sed reste succincti; nec improba attonsi capitis fronte criniti, sed casta informitate capillum ad cutem caesi, et inaequaliter semitonsi, et destituta fronte praerasi; et ornatu pudicitiae inornati et decenter inculti sint et honorabiliter despicabiles, cum ingenitam quoque speciem corporis pro interiore cultu aspernantes, etiam studio deformantur, ut fiant prudenter inhonesti vultibus, dum perficiantur salutariter honesti mentibus . . . Quid nobis jure succenseant, si vicissim nobis foeteat odor vitae eorum, quibus odor nostrae in mortem est? Ille jejunium meum horret, ego illius crapulam ferre non possum. Ille halitum monachi loquentis evitat, ego flatum Thrasonis ructantis effugio. Si illis displicet gutturis nostri siccitas, et nobis gulae eorum cruditas. Si illos offendit frugalitatis ariditas, et [Col. 0052C] nos ventrium offendit ingluvies. Videant ergo nos non mane ebrii, sed vespere jejunii; nec hesterno inflati vino, sed hodierno abstemii; nec de crapula libidinis dementer instabiles, sed vigiliis honestatis integre saucii et sobrie temulenti, quos parcimonia facia, non vorago, titubare. Non solum singulis ⁜ aa Quadragesimae diebus ad vesperam usque differebat Paulinus cibum sumere, verum etiam ⁜ bb Paschali tempore ante nonam nullus in familia edere praesumebat: toto anni curriculo ⁜ cc ad vesperam edebant, et eorum cibi consueti herbae et ⁜ dd oluscula erant. Cum panem siligineum Paulinus ⁜ ee pro eulogia mitteret ad Severum, dicit quod ei videbitur modum suae humilitatis excedere: ex quo conficitur tam delicatum non fuisse panem cibarium quo vesceretur. Summa erat ejus in victu temperantia [Col. 0052D] tum in ciborum tum in potus qualitate et copia, ⁜ ff loquens enim de Cardamate tantae sobrietatis insueto, dicit eum pene immutatum: Nam assiduus, inquit ⁜ gg , mensulae nostrae particeps, ita se ad mensuram nostri gutturis arctavit, ut nec oluscula, nec pocula nostra vitaverit quod poterit attenuatione sui corporis et oris pallore testari. Et alibi, ⁜ hh Cum raris et minutis calicibus asper geretur, quibus labra summa vix tingeret, nihil [Col. 0053A] de vacui ventris aut sicci gutturis injuria querebatur. Modico tamen ⁜ a vino usus fuisse videtur Paulinus etiam quadragesimali tempore, quod ab hujus aevi disciplina ecclesiastica prorsus alienum erat: nisi dixerimus eum infirmum et debilem, ut ipsemet testatur in epistola ⁜ b ad Pammachium 13, potuisse uti Apostoli consilio. Tum de quibusdam ⁜ c inventis hilariter loquitur, quibus Victor, de quo ⁜ d alias fusius dicemus, eum instruxerat, ut parcius, simplicius et asperius viveret. Sua fercula ⁜ e Paulinus dicebat esse aptissima quo senatoris poneretur fastidium: at ⁜ f infirmo stomacho probabiliter fortiores fuere cibi quibus vesceretur. Divinas ⁜ g laudes videtur de nocte celebrasse; gravi ⁜ h sacco caprigenum tectum, ac setarum asperitate eum stimulatum et compunctum fuisse satis colligitur [Col. 0053B] ex illius scriptis. 34 Cumque hujus generis ⁜ i delicias Severus Paulino misisset, scilicet pallia camelorum pilis texta, ex his muneribus grandem captavit compunctionis et humilitatis materiam. Sane est quod miremur tantam austeritatem in tanto senatore, qui non solum naturaliter delicatus erat, sed et cujus ⁜ j corpus semper infirmum. De ⁜ k variis ejus morbis alias sermonem habebimus.

1. Ab ejus austeritate non discrepabat externus apparatus. Omnia simplicia erant, vilia, spirantia humilitatem. Supellectilem argenteam a principio conversionis [Col. 0053C] in ligneam mutavit ac fictilem, quam ideo amare se dicit ⁜ l , quia vasa fictilia secundum Adam cognata illi essent, et Domini thesaurum in talibus vasis commissum haberet. Scutellam ⁜ m buxeam Severo misit tanquam spiritualis convivii munus, ut doceretur simili argento uti. Ad qualem paupertatis statum se redegerit Paulinus colligi potest ex ⁜ n epistola 39, cum inopiae necessitate se aliquando sale egere ponit. Ejus itaque ⁜ o paupertatem admirabatur Severus, sed imitari se negabat posse. Et quidem nihil Paulinus ⁜ p habebat nisi Christum, at omnia possidere se existimabat in eo qui omnia habentem haberet. In paupertate non fluctuabat aut diffidebat, nihil curans de crastino ⁜ q ; nec tamen amicos ad se invitare dubitabat: sciebat enim Deum sibi adfuturum qui se totum Deo [Col. 0053D] crediderat et permiserat, neque tum defuturam illis vitae mortalis alimoniam, quorum Deus coeperit esse possessio. Hanc paupertatem, voluntariam corporis afflictationem, humiliationem amabat, sperans se divitias, gloriam et gaudia aeterna inde consecuturum.

35 2. Hilaritas illa et grata suavitas quam spiran [Col. 0054B] illius epistolae, plane demonstrant quam maxime strictioris vitae statu, quem elegerat, delectaretur. Itaque Augustinus paucis verbis vitam exponens quam in Campania Paulinus noster agebat, ait ⁜ s : Nunc Christo moderatore itineris sui quietus et modestus exsultat. Neque enim ecclesiasticis rebus erat multum occupatus, licet tamen eodem tempore quo S. Augustinus ⁜ t eum putabat sancto perfrui otio, illi essent ⁜ u incredibiles occupationes; nec minus solitudini vacabat quam aliis poenitentiae operibus: quippe enim cum apud Pammachium se purgaret quod illius conjugis Paulinae mortem serius cognovisset, ait ⁜ v illi: Neque videar de te negligentia mea serus audisse, cum ipsa me et loci remotio et propositi ratio defendat, quo secretus et tacitus agens neque videre nisi raros praetereuntium [Col. 0054C] possum, neque interrogare de sanctis fratribus nisi caros volo. Inde frequentes advenarum catervas qui ad S. Felicis tumulum veniebant nihil solitudinis ejus et silentii minuisse colligitur; remotus enim agebat, ut alibi ⁜ x ipse testatur, et secretus silebat, eaque vivendi ratione ⁜ y Romae zelotyporum incendia clericorum exstinxit. Maxime autem in solitudinis tranquillitate et laetitia pacis coram Deo gratiarum actionibus vacabat, unde Augustinus ad Licentium suum scribens, ait: Vade in Campaniam, disce Paulinum . . ., disce quibus opibus ingenii sacrificia laudis Christo offerat, refundens illi quidquid accepit ex illo, ne amittat omnia si non in eo reponat a quo haec habet. In observantia et ⁜ z exspoliatione cordis sui totus erat, ut diaboli tela declinaret. Idcirco praedia [Col. 0054D] vendiderat, et ab omnibus aliis se expedierat occupationibus, ut huic uni vacaret.

3. In ⁜ aa scribendis litteris ejus humilitas fluentem styli venam ex una parte comprimebat, interdum abripi se caritatis aestu longius sinebat, cum loquendi necessitatem agnosceret: quanti autem faciendae sint ex Augustino discamus, qui primis a Paulino acceptis litteris sic respondet ⁜ bb : Legi litteras tuas fluentes lac et mel, praeferentes simplicitatem cordis tui, in qua [Col. 0055A] quaeris Dominum sentiens de illo in bonitate, et afferentes ei claritatem et honorem . . . Quotquot eas legerunt rapiunt, quia rapiuntur cum legunt. Quam suavis odor Christi, et quam fragrat ex eis dici non potest. Illae litterae cum te offerunt ut videaris, quantum nos excitant ut quaeraris: nam et perspicabilem faciunt et desiderabilem; quanto enim praesentiam tuam nobis quodammodo exhibent, tanto absentiam nos ferre non sinunt. Amant te omnes in eis, et amari abs te cupiunt. Laudatur et benedicitur Deus cujus gratia tu talis es. ⁜ a Litterae illae, litterae fidei non fictae, litterae spei bonae, litterae purae caritatis, quomodo nobis anhelant sitim tuam, et desiderium defectumque animae tuae in atria Domini! Quid amoris sanctissimi spirant? quantam opulentiam sinceri cordis exaestuant? quas agunt gratias [Col. 0055B] Deo? quas impetrant a Deo? Blandiores sunt, an ardentiores? luminosiores, an fecundiores? Quid enim est quod ita nos mulcent, ita accendunt, ita compluunt et ita serenae sunt?

36 1. Augustinus sparsam ubique in Paulini scriptis ⁜ b gemebundam observat pietatem, qua Paulinus Deum orabat et gemitibus flagitabat ne inferretur in tentationem. Omni ⁜ c custodia servabat cor suum, et totus labor et plenum opus illi in observantia et exspoliatione cordis sui erat, ut defaecato ab externarum rerum curis animo, et intus ad semetipsum converso, [Col. 0055C] abstrusas in corde suo inimici latebras videret, et quae illic vitiorum virtus, ac carnis infirmitas, quam prona ejus esset ad pravitatem relapsio, et quae Deum continuo exorandi necessitas incumberet; quamobrem ad Severum ⁜ d scribit: Credo jam expertus sis quam laboriosum nobis, et assiduum vel quotidianum cum hoc hoste certamen sit, et quantae in eo versentur insidiae, quae illic vitiorum virtus et quanta virtutum infirmitas sit, quam prona ejus ad pravitatem relapsio, quam piger ad Deum nisus. Nunc mihi illa prius clausa intra me discordia diversae legis aperitur: nunc sentio vim legis adversae, quae, velut injecta manu, captivum me trahere contendit in legem peccati: et recognosco quoniam beatus ille vir mea potius infelicitate uritur, et de mea affectione pro me dolens clamat: Infelix ego [Col. 0055D] homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Sed idem Magister me recreat et reficit, ostendens mihi exitum salutarem, si tamen velle adjaceat mihi ut perfectionem merear invenire, gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, qui exorandus est ut praevalescat inimicis nostris, et tenebris superabundet: destruat in nobis aliena vel nostra, et aedificet sua. ⁜ e Sicut exhaustione ruderum nudata humo sub immundis molibus multa aut nodamenta truncorum, aut residua spinarum, aut pleraque noxii generis animalia, et praecipue fetus aut cubilia viperarum deprehenduntur, sic remota [Col. 0056A] a nostro pectore temporalium rerum possessione et cura, jam nobis inspectione cordis nostri vacantes ab his quae nos foras extrahebant, inveteratorum criminum nodos, et inimicorum spiritualium latebras in nostris sensibus invenimus. Nunc nobis apparere incipit interior domus, et illic repentia quorum non est numerus. Nunc tota infelicitatis nostrae patescit obscuritas. Nunc demum quam longinqui a Deo sumus, et quam mortui in comparatione vivorum, videmus. ⁜ f Intellige haec, et cura nostri anxio corde suspira. Cum aliquando postulasset Severus ⁜ g Paulini imaginem, hinc abjiciendi sese atque despiciendi causam ille venatus est, et postulatum de homine interiore interpretans, ac hominis coelestis imaginem in se ipso terrena corruptione inficiatam praetexens ingeniose elusit Paulinus. His [Col. 0056B] usus est verbis, quae Augustinus epistola 186, n. 40, commemorat: ⁜ h Pauper ego et dolens qui adhuc terrenae imaginis squalore concretus sum, et plus de primo quam de secundo Adam carneis sensibus et terrenis actibus refero; quomodo audebo me tibi pingere, cum coelestis imaginem inficiari prober 37 corruptione terrena? Utrimque me concludit pudor: erubesco pingere quod sum, non audeo pingere quod non sum; odi quod sum, et non sum quod amo. Sed quid mihi misera proderit odisse iniquitatem et amare virtutem, cum id potius agam quod odi, nec elaborem piger id potius agere quod amo? Ipse discors mei intestino bello distrahor, dum spiritus adversus carnem et caro adversus spiritum dimicat, et lex corporis lege peccati legem mentis impugnat. Infelix ego qui venenatum inimicae arboris [Col. 0056C] gustum nec crucis ligno digessi; durat enim mihi illud ab Adam virus paternum, quo universitatem generis sui pater praevaricatus infecit. Nihil pulcrius de originis vitio scribi potest, neque uberius et plenius agnosci naturam nostram per illum generis humani patrem vitiatam esse, nec mansisse ut condita est. ⁜ i De humana miseria hic multa insuper connectit Paulinus ingemiscendo, exspectans redemptionem corporis sui, et nondum re, sed spe, salvum se esse cognoscens. Postquam haec humiliter deploravit, ⁜ j proficiendi ac recte vivendi adjutorium iis gemitibus postulat, ⁜ k quibus omnes possint permoveri. In alia epistola ait: Quis nos eripiet ab ira ventura? quis nos a nobis ipsis eruet, ut emundati a sensibus nostris, ab irae coelestis materia fide purgante vacuemur? In nobis [Col. 0056D] enim inesse sentimus causas poenarum aeternarum viventibus in corde nostro radicibus spinarum atque tribulorum.

2. Hac ipsa humilitate, quae in omnibus illius scriptis sparsa est, dicit ⁜ l se mirari amicorum caritatem atque patientiam in perferendis scriptorum suorum, seu, ut vocat, ineptiarum suarum, molestiis. Ad Delphinum, a quo baptizatus fuerat, scribit ⁜ m se timere ne illius animum bonae de ipso spei praesumptione gaudentem, decepta exspectatione, contristet, quod ex illius documentis, exemplis, et ab eo collatis sibi sacramentis [Col. 0057A] nullum fecisse in virtute progressum; itaque dicit illum adhuc habere quod pro ipso faciat imitatione illius qui sterilis ficulneae commeatum a Domino vineae deprecatus est. Cum Severo de pietate in familiam et servos fuisset gratulatus, ejus extollit felicitatem, et addit ⁜ a : Fatemur gemuisse nos ad infelicitatem nostram, quibus ab ejusmodi filiis sterilita tem graviora peccata fecissent; sed facti sumus quasi consolati, quia vicinum esse nobis tuae felicitatis bonum judicamus. ⁜ b Verum ne longiore intervallo nostra iniquitas inter nos et te separet, totum hunc, quo diebus et noctibus Deum mulces, sacrae pubis accinge delectum, ut adversum peccata nostra pro nobis aciem orationum dirigant, et exorent ut confirmet hoc Dominus quod operatus est nobis, id est ut caritate tua, in qua nunc [Col. 0057B] acquiescimus et qua gloriamur, in illa die refrigeremur et gaudeamus. Amandi precibus seipsum commendans ait ⁜ c se indignum cujus nomen a sanctis viris divinis auribus ingeratur, ne forte labia eorum immunda fiant cum ipsum nominaverint. Item ad alium presbyterum scribit ⁜ d : Verum quia novissima hora est, et securis jam ad radices arborum posita, aridis et infelicibus lignis justum minatur excidium, quaeso te ut indulgentiam mihi et laxamentum temporis depreceris, ut morte dilata forsitan succum feracitatis accipiam de caritatis tuae diligentia et sollicitudinis meae cultu, ut cor meum divinus timor fodiat et stipem meam necessaria poenitudo stercore humilitatis impinguet: deinde ego ad vigilantiam sollicitudinis excitatus omni hora paratus assistam, et Domino absente sim trepidus, ut [Col. 0057C] adveniente securus sim. Et alibi ⁜ e : Adventum ejus et diligimus miseri spe misericordiae ejus, et horrescimus 38 peccatores timore justitiae ejus. Eamdem quam in epistolis servat in carminibus humilitatem; cum enim in quodam poemate de extremo judicio et Davidis poenitentia egit, subdit ⁜ f :

[Col. 0057D] Cum ⁜ g in titulo epistolae Paulinum Severus dominum appellasset, et se illius servum adscripsisset, hanc laudem omnino exclusit Paulinus, nec in rescripto voluit eam Severo referre, quia, inquit ⁜ h , tutius credidi vere scribere. Cave ergo posthac servus Christi in libertatem vocatus, hominis, et fratris, et conservi inferioris servum te scribere; quia peccatum adulationis est magis quam humilitatis justificatio, honorem uni Domino, uni Magistro super terram, uni Deo debitum, homini cuilibet, ne dicam miserrimo peccatori, deferre. Sufficit caritas de corde puro et fide [Col. 0058A] non ficta; quod autem abundantius est, a malo est. In hac tamen laude admittenda facilem se praebebat, et eamdem tribuebat cum iis agens quibus minus familiariter utebatur, in re pene indifferenti morem et consuetudinem retinens, et servans honorem. Convivarum manibus ⁜ i aquam ministrabat, ut in hac saltem minima humanitate S. Martino aliquatenus accederet; sed et ex eadem submissione, suique existimatione infima sibi vilior factus, immensis laudibus Victorem extollit unum e vulgo, qui sibi quaedam ex caritate ministeria exhibuisset. Audeo, inquit ⁜ j , rem oneris nostri fateri, dum tibi nihil de ejus bonis taceam quae gaudium tuum esse certo scio, quoniam portio tua est bonum familiaris tui. ⁜ k Servivit ergo mihi, servivit, inquam, et vae mihi misero, quod passus sum; [Col. 0058B] servivit et peccatori, qui non serviebat peccato, et ego indignus a servo justitiae ministrabar. Sed hinc mihi levamen aliquod tanti ponderis spero, quod sancti fratris famulatum non superbia vendicavi, sed contestandae caritatis meae, et fide capiendae benedictionis admisi. Benedictio enim mihi erat sancta in nomine Dei famulatio, et in libertatis spiritu famula dilectio. Ob hoc voluntarium ejus bonum et pro ipsius utilitate suscepi, praesumens eo potentiorem exorandi pro me futurum, quo plus meriti de religionis operibus acquisisset. Aget profecto orationibus suis, ne meis oneribus accreverit, quod etiam ex me accessit fructibus suis. Dilexi enim, fateor, in ejus obsequio benedictionem, timens ne repudiata elongaretur a me. Addit ⁜ l quia et sibi pedes lavare voluit Victor semel se tantum apostolico exemplo [Col. 0058C] cessisse, quod in Victore Christum veneratus optaret ut ad infirmitatis remedium melior se conservus aqua attingeret. Quamvis eminens Paulini virtus in ejus admirationem omnium oculos et ora converteret, inter hos tamen plausus ⁜ m nihil sibi de bonis operibus blandiens se servum inutilem asserebat. In virtute Dei et misericordia ejus spem suam omnem collocabat, a quo intellectum itineris sui petens, auxilium quo hanc curreret viam praestolabatur. Quin etiam in ipsis operibus bonis Dei judicia timebat. Poterit nos, inquiebat ⁜ n , vel humilitas confessionis asserere 39 quasi modestos apud Dominum, quos commendare non poterit ut ignavos strenuae servitutis utilitas.

1. Paulinus semper latendi cupidus, nec se idoneum ducens qui Christianae religionis sacramenta doctoris autoritate tractaret, opusculis levioris operae contentus erat. Desiderio ⁜ o presbytero qui explicationem postularat verborum quibus patriarcha Jacob filiis benedixit, humiliter respondet tantorum nominum et mysteriorum pondera se ne digito quidem ausum tangere. De quo, inquit ⁜ p , mihi scripseras, aquam dulcem et copiosam in amaro et arente rivulo quaerens, tuae potius gratiae explicandum refundo; nam [Col. 0059A] me fateor tantorum nominum et mysteriorum pondera nec digito ausum tangere. Legi enim quia in malevolam animam non introibit sapientia (Sap. I, 4) ; et ideo malitiae meae conscius non potui divinae revelationis habere fiduciam, cum prudentiae lucem tenebroso corde non caperem. Tu vero benedicte, vas mundum et aptum Deo, si accepisti intellectum benedictionis illius qua filios suos prophetico spiritu patriarcha in caecitate corporis luminatus alloquitur, expone mihi rescripto mysteria regni, etc. Ejusdem loci explicationem paulo post a Ruffino postulavit, ut te magnae gratiae, inquit ei, ac laudis auctorem habeam, si his qui de me supra me opinantes consulendum me putaverunt, divina potius de tuo spiritu quam de meo sensu inepta, respondeam. Cum in quodam carmine multa de Christi [Col. 0059B] morte magnifico et sublimi stylo tractasset, se statim quasi ⁜ a temeritatis et superbiae conscium arguit, ac se ⁜ b praesentiae Nicetae excusatione defendit, quae insolitum sibi hunc incitavisset ardorem, et addit ⁜ c :

Ad Augustinum scribit se nihil de beata Melania seniore sanctius aut melius posse praedicare quam ille in eam profatus fuerat, ut quia, inquit ⁜ d , ego peccator immunda labia habens nihil dignum loqui potueram, ut longinquus a meritis fidei ejus animaeque virtutibus; tu ille vir Christi, doctor in Ecclesia veritatis procurante in melius Dei gratia, parareris dignior tam virilis in Christo animae praedicator, qui et mentem ejus [Col. 0059C] divina virtute firmatam, ut dixi, spiritu propiore conspiceres, et mixtam cum virtute pietatem eloquio digniore laudares.

2. Quanto erat vilior sui ipsius existimatio, tanto major erat apud alios illius fama qui eum in rebus obscurioribus consulebant, et praecipue apud Augustinum, qui Paulinum interrogavit, ⁜ e quaenam post resurrectionem carnis in illo seculo beatorum futura esset actio. Ad haec ille respondit ⁜ f : At ego de praesenti vitae meae statu et magistrum et medicum spiritatem consulo, ut doceat me facere voluntatem Dei, tuis vestigiis ambulare post Christum, et morte ista Evangelica prius emori, qua carnalem resolutionem voluntario praevenimus excessu, non obitu, sed sententia recedentes ab hujus seculi vita quae tota tentationum [Col. 0059D] plena, vel, ut ⁜ g tu aliquando ad me locutus es, tota tentatio est. Utinam ergo sic dirigantur viae meae post vestigia tua, ut exemplo tuo solvens calceamentum vetus a pedibus 40 meis disrumpam vincula mea, et liber exsultem ad currendam viam quo possim assequi mortem istam qua tu mortuus es huic seculo, ut vivas Deo in Christo vivente in te, cujus et mors et vita in corpore tuo et corde et ore cognoscitur, quia non sapit cor tuum terrena, nec os tuum loquitur opera hominum, sed verbum Christi abundat in pectore tuo, et spiritus veritatis effunditur in lingua tua superni luminis impetu [Col. 0060A] laetificans civitatem Dei. ⁜ h Quae autem virtus hanc in nobis efficit mortem, nisi caritas quae fortis est ut mors? Sic enim obliterat nobis et perimit hoc seculum, ut impleat mortis effectum per effectum Christi; in quem conversi, avertimur ab hoc mundo, et cui viventes morimur ab elementis hujus mundi. Nec tamquam viventes in eorum conspectu visuque decernimus, quia portio nostra mors Christi est, cujus a mortuis resurrectionem non apprehendimus in gloria, nisi mortem ejus in cruce mortificatis membris et sensibus carnis imitemur, ut jam non nostra voluntate vivamus, sed illius cujus voluntas sanctificatio nostra est. S. Augustinus ⁜ i ad sensum modestissimi viri se accommodavit. Ab Alethio consultus Paulinus respondit ⁜ j in hunc modum: In iis quae mihi injungenda dives inopiae aestimator putasti, [Col. 0060B] sanctam quidem purissimae caritatis fiduciam demonstrasti, fama tamen quantum intelligo, dominici operis persuadente indutus es ut fecundum opus Domini, quo nobis curam redemptionis nostrae inspirare dignatus est, ingenii quoque et oris opes suppetere nobis arbitrareris, sed bonam concupiscentiam magna fide vacuis opinionibus spes illusa decepit. Unde enim mihi tantum aquae, quantum sitis? Unde tale poculum, quod digne bibas? Unde tanti panes, quantos postulas? Sed ipsi tibi auctor injuriae tuae eris diutius esurire qui evangelicos lucis et vitae cibos in alta hujus seculi nocte desiderans, somnolenti et pauperis amici egenam penum pulsas, qui flumina aquae vivae sitiens, arentem venulam scalpis, et humorem de pumice conaris exprimere. Aut enim nullus mihi de inspirantiae siccitate, aut [Col. 0060C] amarus de malitiae felle fons intus est, quem utinam orationes et litterae tuae saepius impensae mihi exundare ac dulcescere faciant fidei tuae ligno et eloquii suavitate. De duobus libellis a se compositis, cujus alter erat Panegyricus seu Apologia pro Theodosio imperatore, et cujus desiderium doctis viris intolerabilius reddit magnifica illa S. Hieronymi approbatio, ita ad Severum suum scribit ⁜ k : Ut aliquid de praeceptis tuis facerem, misi ex his quae metuo ne inertiae potius vel imprudentiae meae testimonia sint quam supernae ministrationis insignia, aut certe vel humanae documenta sapientiae: misi tamen tibi, id est commisi meo pectori meas nugas, non ut sensus tuos polluant tenebrae meae, sed ut tuis sensibus diluantur. Nugas autem meas de verbis ac sententiis meis dixi: caeterum materia sancta, [Col. 0060D] et tuo potius ingenio eloquioque digna etsi meis sermonibus velut atro habitu vestiatur, speciem tamen divini luminis, interni decoris, quanquam in egenae supellectilis vilitate custodit.

1. Quam memor esset beneficiorum Dei, quas gratiarum actiones refunderet Deo, proclive intellectu est ex grato et fideli obsequio quo sanctissimo patrono [Col. 0061A] Felici famulabatur, 41 per quem Dei dona sibi concessa existimabat. Natalem illius festum omnibus exsultationis et laetitiae diem esse dicit, sed sibi specialiter.

Nihil dubitabat Paulinus se amari a S. Felice, saltem ut dominus ⁜ b catellum amare dignatur:

Cum illius domus hujusce sancti basilicae cohaereret, eum saepe saepius ⁜ d dominaedium suum, tanquam dominum aedium, appellat; ⁜ e itemque domum suam et hortulum suum, S. Felicis aedes et hortum vocat. In ⁜ f vigilia solemnitatis S. Felicis cum tota familia jejunare solebat, et libatis vespere sacris, solutoque coetu, domum remeabat; et sumpta dape, exsultans [Col. 0061C] Deo hymnis et psalmis noctem omnino aut ex parte producebat. Corpore ⁜ g et spiritu quantum poterat coelesti illi patrono quotidie famulabatur, sed solebat quotannis natalem hujusce sancti diem novo natalitio carmine honorare, lingua dulcissimum voluntariae servitutis tributum pensitans, immolans Christo hostiam laudis, et reddens Altissimo vota sua. Supersunt quindecim illius de S. Felice natalitia carmina, ex quibus totam confessoris vitam, sacra certamina, et patrata ad sepulcrum ejus miracula habemus; ita ut, si Paulinus noster sanctissimo Felici suae debet gloriam conversionis, vicissim S. Felix suam apud homines gloriam debeat Paulino, qui S. Felicis Nolani nomen tum basilicarum magnificentia, tum carminibus longe lateque per terras venerabile et inclitum [Col. 0061D] fecit. In sequentibus ⁜ h videbimus quomodo illius basilicam amplificaverit et ornaverit. Sed quantavis pietate coleret S. Felicem, et licet tam laeto animo se Deo ad ejus tumulum pro toto vitae suae spatio devovisset, scribebat tamen ad Augustinum ⁜ i ita se in illo quo feliciter utebatur, loco perseverare decrevisse, ut, si quid de se aliud Domino placuerit, ejus voluntatem suae esset praelaturus. Item Sulpicio ⁜ j scribit se limo terrae in hortuli sui, qui solus e tam multis [Col. 0062A] praediis sibi supererat, glebula se non teneri. Nec solummodo S. Felicem colebat, sed et alios sanctos, ut ex ejus scriptis constat, maxima venerabatur reverentia, ac prae caeteris S. Martinum Turonensem episcopum, ejusque discipulum Clarum.

2. Singulis ⁜ k annis Romam ad natalem apostolorum se conferebat pro veneratione apostolorum et martyrum, ut ad eorum sacras 42 memorias vota sua offerret: quam ob causam dicit se eo proficisci solitum ⁜ l aestate labente, quibus tamen verbis non videtur aliud denotare quam totam aestatem. Difficilius est conciliare quae dicit in ⁜ m epistola quadam idibus Maii data, nempe se ivisse Romam post Pascha Domini juxta solemnem suum morem pro apostolorum et martyrum veneratione. Neque enim dici potest [Col. 0062B] eum bis singulis annis Romam venisse ⁜ n , cum ipse suum iter annuum vocet; itemque ad eum Augustinus ⁜ o : cum Romam toto anniversario pergitis; quin et Paulini ad Delphinum ⁜ p epistola vigesima ipsum quotannis semel tantum eo ivisse satis indicat. Nec etiam dici potest tam proximum Paschati fuisse Natalem apostolorum, cum ipse testetur hunc festum aestate fuisse celebratum; neque ullum videtur esse dubitandi fundamentum quin Natalis ille dies fuerit Petri et Pauli. Etenim cum perrexit Romam post Pascha, non dicit, ut alias, se adiisse Romam ad natalem apostolorum. Simile igitur vero videtur eum (cum necessitas illi incubuerit eo anno pergendi Romam paulo post Pascha, cumque eo se rursus ad natalem apostolorum non iturum judicaret), illud iter [Col. 0062C] extra consuetum temporum ordinem susceptum pro ordinario habuisse, eumque Romam se contulisse ea mente, ut eam tum sanctis venerationem quam mense Junio solitus erat exhiberet. Hominum ⁜ q turbis opprimebatur cum sic Romam veniebat. Tempus ⁜ r , ante meridiem in votis suis per apostolorum et martyrum sacras memorias consumebat; cumque deinde ad hospitium redierat, innumeris visitantium frequentationibus occupabatur, quas partim amicitia, partim religio contrahebat: ita ut vespera tantum solveret coetus, Paulinique animum laxaret; et cum totos ibi ⁜ s decem dies ageret, aliquando tamen epistolam scribendi, aut aliquid sine intermissione legendi facultas illi non erat. Ab ipsis temporibus Siricii hanc inierat consuetudinem, quandoquidem cum se Romam [Col. 0062D] contulit primum sub ⁜ t Anastasio papa anno trecentesimo nonagesimo nono, testatur se illud iter solemni consuetudine confecisse: atque ita probabile omnino videtur Siricium brevi eam, qua in Paulinum arserat, zelotypiam deposuisse ⁜ u .

Brevi admodum tempore sane postquam Nolam [Col. 0063A] se receperat Paulinus, per ⁜ a Julianum suum hominem de Carthagine revertentem ei redditae sunt Alypii litterae ⁜ b , quibus amicitiam cum eo jungeret; etiamque ab eo accepit Augustini librum de Vera Religione, et ejusdem alios quatuor adversus Manichaeorum haereses. Simul Paulinum rogabat Alypius ut sibi mitteret ⁜ c Eusebii de cunctis temporibus historiam, quam Romae apud Domnionem reperiret Ex quibus apparet Alypium credidisse Paulinum non tunc in Hispania aut in Galliis degere, verum Nolae, aut Romae. ⁜ d Aurelius Carthaginensis episcopus ad eum sub idem tempus scripsit, et quaedam de Augustino commemoravit. ⁜ e Gratissimae Paulino fuerunt illae litterae, et istam Dei amicorum in ignoto orbe erga se benevolentiam reputavit ⁜ f 43 gratiam retributoris Dei pro [Col. 0063B] patrimoniis, patria et parentibus ejus causa derelictis. Ex eo tempore ⁜ g Augustinum et miratus est multum, et veneratus est peramanter. Accersivit ⁜ h Roma Eusebii de cunctis temporibus historiam (unde fuit respondendi mora) quam misit Aurelio, qui eam redderet Alypio ad quem una dedit Paulinus litteras, quae etiamnum exstant, in quibus Alypium rogat ⁜ i ut omnem vitae suae historiam sibi referat. Ad eum etiam ⁜ j misit panem, quem petit ut accipiat pro eulogia: quod fuit ⁜ k in more positum apud Paulinum. Augustinus, apud quem is mos non obtinuerat, Paulino tamen ⁜ l misit panem cum epistola, in cujus fine erat, Panis quem misimus uberior benedictio fiet dilectione accipientis vestrae benignitatis. Unde non immerito dixerimus panes illos fuisse benedictos, quod et [Col. 0063C] eulogiae verbum indicat. Cum Paulinus ⁜ m panes quinque ad Romanianum mitteret, ad eumdem haec scripsit. Ne vacuum fraternae humanitatis officium videretur, de buccellato Christianae expeditionis, in cujus procinctu ad frugalitatis annonam militamus, panes tibi quinque pariter et filio nostro Licentio misimus: non enim potuimus a benedictione secernere, quem cupimus eadem nobis gratia penitus annectere. Possumus igitur inde interpretari panes istos non ad quosvis indiscriminatim fuisse missos, sed ad fideles vulgo; nam ⁜ n apparet Licentium baptismatis nondum aquis tunc fuisse renovatum: in quo pane Paulinus ⁜ o dicit contentam fuisse Trinitatis soliditatem, forte quia ⁜ p trifidus erat. Eusebium Caesariensem ⁜ q venerabilem episcopum vocat Paulinus: unde probatur, [Col. 0063D] quod ipse ⁜ r fatetur, cum in Historia fuisse rudem.

2. Sub idem tempus ad Augustinum ⁜ s misit litteras quibus conglutinaret caritatem, quam inter se a Spiritu Sancto per Alypium formatam esse confidebat. Ab eodem Augustino omnia quae scripserat opera expostulavit. Has ⁜ t litteras per unum e suis ad Augustinum aliosque Deo dilectos salutandos ante hiemem misit. Cumque ex Augustini historia id fieri non potuerit neque ante neque post annum trecentesimum [Col. 0064A] nonagesimum quartum, inde necesse habemus dicere jam tum temporibus istis Nolam sese recepisse Paulinum. Merito etiam quis posset credere in illa urbe eum commoratum fuisse vel ipso anno trecentesimo nonagesimo tertio, presbyterumque fuisse ordinatum anno 392. Sed maluimus cum Baronio et Chiffletio id rejicere in annum sequentem, quia videtur Alypium voluisse cum eo jungere amicitiam ubi rescivit eum Nolam adventasse. Quod si sacrum presbyteratus ordinem die dominica suscepit vigesima quinta Decembris die, ea die incidit dominica anno trecentesimo nonagesimo tertio, non vero anno 392. Quin etiam series carminum quae singulis annis in honorem S. Felicis scripsit Paulinus, facile eo modo cum historia temporum congruit. Dicit sibi fuisse tum [Col. 0064B] ⁜ u eam aetatem, qua fuit claudus ab apostolis Petro et Johanne in porta Speciosa sanatus, nempe quadragesimum et supra annum: unde conclusimus eum natum esse anno circiter trecentesimo quinquagesimo tertio; itaque anno uno erat superior Augustino die decima tertia Novembris anni trecentesimi quinquagesimi quarti nato. In natalibus vero animae dicit ⁜ v sibi tempus illud esse infantiae, quae, intentatis Christo vulneribus, immolata et dominicam auspicata est passionem; 44 quibus verbis ⁜ x indicare videtur innocentium aetatem, nempe biennium, propter illa verba, a bimatu, etc. Unde et illud quod iniit facultates abdicandi consilium, sicuti et quod dicit de natali suo spiritali, retulimus ad annum trecentesimum nonagesimum secundum.

1. Cum eo anno ⁜ y puerum suum ad sanctos in Africa salutandos miserit Paulinus, eodem forte et tempore et consilio in Palaestinam Ambrosium quemdam ⁜ z misit et per eum litteras et munusculum ad Hieronymum, cui significabat se velle ab eo Scripturae sacrae mysteria ediscere. Suavissimae Hieronymo fuerunt illae litterae, quae a principio amicitiarum (quod indicare videtur nullas prius utrinque missas fuisse epistolas) fidem probatae jam et veteris amicitiae praeferebant, item Paulini prudentiam et eloquii venustatem. Adfuit ⁜ aa etiam apud Hieronymum Eusebius quidam, Cremonensis forte, cui cum notissimus [Col. 0064D] aliunde carissimusque esset Paulinus, eum amplius apud ipsum commendavit, referens honestatem mo rum illius, contemptum seculi, amicitiae fidem, amorem Christi. Hieronymus igitur ad eum his de rebus epistolam centesimam tertiam misit, in qua ⁜ bb illius studium et sciendi laudat ardorem; neque enim quemquam in sacris Scripturis sine praevio et monstrante semitam posse ingredi dicit; sese magistrum renuere, sed comitem spondere, simul quaesiturum, simul petiturum, [Col. 0065A] simul pulsaturum. Deinde festinet, rogat, et ne recrastinet, diem de die trahens, caute et pedetentim possessiones suas vendere; eas potius projiciat, et haerentis in salo naviculae funem magis praescindat quam solvat, Deo se totum dedat; Christum aliunde habere unde pauperes alat; Christo, non superstitibus sibi fortasse facultatibus, confidat. Qua exhortatione tam sancta indicat Hieronymus vereri se, ne si retinuerit pristinarum aliquid facultatum Paulinus, quibus sub praetextu eleemosynae sapientius deinde pauperibus distribuendae incubuerit, illis paulatim irretiatur rursus; neque etiam in tota epistolae serie laudat tam egregium facinus, cujus exitum necdum plane perspectum habebat. Verum postea cum proculdubio audiit quam libens sua seseque ipse [Col. 0065B] Deo obtulisset, non solum ⁜ a miris eum et inauditis ornavit laudibus; sed et monuit potius ut sapienti discretione aliquid de zelo remitteret quo facultates erogabat, quam excitavit ut eum augeret. Baronius ⁜ b existimavit illam epistolam fuisse scriptam ad alium quemdam Paulinum, non ad Nolanum; sed qui ⁜ c post eum illud diligentius perscrutati sunt, credidere rationes quibus nititur ejus opinio, postponendas esse iis quibus infringitur.

2. Sub idem tempus Paulinus Theodosii panegyricum celebravit, si assentiendum est ⁜ d Gennadio asserenti hanc orationem fuisse a Paulino ipsi Theodosio dicatam, qui quidem princeps 17 Januarii die, anno trecentesimo nonagesimo quinto obiit. Argumentum ⁜ e suppeditarunt victoriae quas a tyrannis Maximo scilicet [Col. 0065C] et Eugenio 45 retulit, qui Eugenius victus duntaxat fuit mense Septembri, anno 394. ⁜ f Endelechius Paulini amicus, idemque Christianus, illi hujus operis auctor fuit. Creditur hic esse ⁜ g sanctus Severus Endelechius cujus etiamnum exstant nonnulla carmina. Paulinus eo libentius hunc ab amico ⁜ h laborem suscepit, quod in Theodosio non tam imperatorem quam Christi servum; non dominandi superbia, sed humilitate famulandi potentem; nec regno, sed viva et ardenti fide, principem praedicaret. Ostendit ⁜ i etiam Theodosium vicisse potius fide et precibus, quam armis. ⁜ j Legum item ab ipso latarum utilitatem ea in oratione commendat. Felix Theodosius, inquit? Hieronymus scribens Paulino, qui a tali Christi oratore defenditur. Illustrasti purpuras [Col. 0065D] ejus, et utilitate n legum futuris temporibus demonstrasti. Jam caetera retulimus quae scripsit ⁜ k Hieronymus in laudem illius orationis, quam verius ⁜ l apologiam quam panegyricum dixeris. Ad ⁜ m Endelechium eam misit Paulinus, quam non edidit; illius tamen exemplaria ad suos amicos ⁜ n Sulpicium Severum scilicet, et ⁜ o Hieronymum, misit. ⁜ p Praescripserat libello suo pro themate epistolam, qua hujus opusculi sibi fuisse auctorem Endelechium dicebat. Eam [Col. 0066A] orationem dubio procul legerat Augustinus: verum si est ille libellus ⁜ q Adversus Gentes, quem ab eo petit anno trecentesimo nonagesimo sexto, quem nondum plane absolutum videtur supponere: eum, vivo Theodosio, non scripsit, neque eum ipsi dedicavit, ut Gennadio placet. Augustinus ⁜ r denotare videtur illum panegyricum his verbis: Christiani quoque imperatores plenam gerentes fiduciam pietatis in Christo, de inimicis sacrilegis, qui spem suam in sacramentis idolorum daemonumque posuerant, gloriosissimam victoriam perceperunt; cum apertissimis notissimisque documentis, de quibus nonnulli jam scriptum memoriae commendarunt, illos fallerent vaticinia daemoniorum, hos firmarent praedicta sanctorum. Quibus verbis constat eum indicare cladem Eugenii et Arbogasti. Mentionem [Col. 0066B] etiam facit Cassiodorus ⁜ s libri quem Paulinus de Theodosio scripserat, sed quae de eo refert, ex Hieronymo excerpisse videtur.

1. Non facile conjicituran ille Sanctus Endelechius ad quem Paulinus misit Theodosii panegyricum, idem ille sit cui epistolam quadragesimam scripsit. Nomen Sanctus erat utrique commune. Cumque evidenter appareat Sanctum istum ⁜ t hymnos Christianos composuisse, quorum aliquos ad Paulinum miserat, ea persuadere possunt unum et eumdem esse Sanctum: et constant Paulinum coepisse ⁜ u eum diligere vel nondum renatum. Aliunde vero quamvis etiam [Col. 0066C] tum temporibus istis Romani multis insignirentur nominibus, videtur tamen in usu idem semper fuisse adhibitum. Itaque cum Paulinus alium vocet semper Endelechium, alterum semper Sanctum cum ter quaterve illius nomen repetit, non sine fundamento videtur posse concludi eos a se invicem esse diversos. Accedit eodem quod Paulinus ⁜ v videtur innuere ex quo fuerat ad Christum conversus 46 unam se dumtaxat ad Sanctum misisse epistolam, a quo recepisset unam tantum eamque brevissimam, neque mentionem sui panegyrici facit, quem nec dicit Endelechium a se petiisse. Quis igitur fuerit ille Sanctus non plane apparet, nec liquido constat, nisi quod, cum loquitur ⁜ x Paulinus de eo tempore quo corruptelae mundi servierat, videtur de se simul et de Sancto [Col. 0066D] habere sermonem.

2. Se jugiter dilexerant Paulinus et Sanctus ⁜ y familiaritatis humanae amicitia, et quae radicem in cordibus non habebat, quia non aedificata erat in Christo. Eos sibi multas invicem misisse litteras apparet, quibus tamen anima Paulini non replebatur. Cum nuntium remisit mundo, Sancti ⁜ z amicitiae non item renuntiavit Paulinus, sed litterarum officium intermisit; ⁜ aa semel solum ei scripsit, et recepta ab eo brevissima [Col. 0067A] epistola, credidit persolutum esse officii debitum; et diuturnae satis taciturnitati sese iterum refudit, donec ⁜ a spiculis caritatis Christi vulneratus Sanctus praevenit Paulinum in verbi Dei dulcedine per eloquia litterarum casta et fidelia, ut ipse testatur Paulinus; ita ut judicare possimus eum, sicut et Paulinum, novum vivendi instituisse modum; et sane Paulinus ait in eo habitare ⁜ b caritatem de corde puro, et bona conscientia, et fide non ficta. Verbis ⁜ c beatificantibus Sanctus in suis litteris Paulinum honorabat quod Christi verbum ⁜ d complesset jubentis omnia vendere quae possideret. Scribendi ad Paulinum Sanctus sibi ⁜ e fecerat participem Amandum quemdam, alium porro ab episcopo Burdegalensi; quem apparet non plane fuisse Paulino notum. Puerum Domini benedictum [Col. 0067B] vocat eum Paulinus, et ab eo ⁜ f preces expostulat. Adnotarant Sanctus et Amandus ⁜ g in tergo epistolae suae indicem epistolarum Paulini, quibus Sanctus nonnullos adjecit hymnos quos Paulinus desideraverat, et in quibus, ut videtur, decem virginum referebatur parabola. Maximo perfusus est ⁜ h gaudio Paulinus, accepta ea epistola; et in hac, quam remisit ad utrumque, dicit se eam unam computare a Sancto sibi redditam, quia talem ab eo qua repleta esset anima ipsius adhuc semel acceperat, se ad Sancti litterarum desiderium excitari, modo ⁜ i caveat eum onerare laudibus quibus se indignum omnino censebat. Deinde ad pietatem quasi seipsum hortatur egregia oratione, at proculdubio qua Sanctum informet, quem multis in locis alloquitur. De ⁜ j seipso solita humilitate verba facit, et posset videri tunc reptantem aevi spiritalis [Col. 0067C] infantiam adhuc agere, nisi ⁜ k diuturnum silentium quo cum Sancto erat usus induceret ad credendum eum jam a multis annis Nolae commorari. ⁜ l At enim dicit, senectutem canis caput non spargere modo, sed et profundere. Possumus solum judicare eum scripsisse antequam ad episcopatum fuisset promotus, atque idcirco ante annum quadringentesimum octavum, cum ⁜ m scribat una cum Therasia. Dicit ⁜ n se aliquid accepisse a quodam sibi carissimo, qui multum fuerat peregrinatus. Ruffinum proculdubio intelligit qui in Occidentem reversus est anno duntaxat trecentesimo nonagesimo septimo.

3. Postquam epistolae veluti clausulam apposuit Paulinus, aliud rursus ⁜ o aggreditur argumentum, de [Col. 0067D] hymnis scilicet quos a Sancto acceperat: quod eleganter spectari potest aut veluti epistolae altera pars, unde et una typis olim excusae sunt, aut veluti altera prorsus epistola, 47 et sane ⁜ p in quibusdam manuscriptis codicibus separatim leguntur; sicque in duas divisimus. In hac postrema quadragesima prima dicit se ita prope omnium epistolarum suarum, quas in tergo epistolae Sanctus et Amandus annotarant ⁜ q [Col. 0068A] immemorem esse, ut suas esse non recognovisset, nisi ipsorum litteris credidisset.

1. Carmen ⁜ r quod in honorem S. Felicis scripsit Paulinus, cum primum ejus natalem Nolae celebravit ex quo se eo recepit, ex intimo laetitiae sensu prodiit: plenis in eo votis Deo grates refundit, qui ipsi annuisset quod ab eo precibus tamdiu exspostularat. Sub finem ⁜ s petit a S. Felice Deum exoret ut sibi liceat semper in eo consistere portu, quem tot ac tantis laboribus superatis demum attigerat. Quinta illius epistola videtur scripta anno secundo ex quo se Nolam receperat; [Col. 0068B] quam etiam ob causam citra dubium eam rejicit ⁜ t Chiffletius in annum trecentesimum nonagesimum quintum. Ex ea ⁜ u cognoscimus aegrotasse Paulinum, et ut ⁜ v videtur prima aestate. Dicit ea aegritudine ⁜ x suorum in poenam peccatorum se a Deo castigatum, cum ⁜ y tota Campania opus Dei Salvatoris in eo veneraretur, assidua et sedula sollicitorum antistitum, clericorum, monachorum, atque etiam ipsorum saepe secularium toto illius aegritudinis tempore illum celebrarunt officia. Nemo propemodum tota Campania episcoporum non visitare eum fas existimavit sibi, et quos infirmitas vel necessitas aliqua devinxerat, missis vice sua clericis et litteris adfuerunt; ⁜ z Afri quoque episcopi ad eum revisendum prima aestate miserunt: quod convenire posset litteris quae ei fuerunt ab Aurelio et [Col. 0068C] ab Alypio redditae anno 394 si fuit Nolae anno 393, quamquam verbum revisere parum convenit primo ipsorum officio, eique per suos exhibito, non vero per viros hac de causa a se missos. Probabilius igitur est quod supposuimus eum venisse Nolam anno 394, aegrotasse anno 395, et tunc temporis Aurelium Carthaginensem episcopum, quem miserat visitandum Paulinus anno ipso 394, et fortasse nonnullos alios cum eo, ipsi quibusdam missis adfuisse. Augustinum eodem illo anno per Romanianum ad eum scripsisse videbimus, verum probabile non videtur illius litteras prima aestate Paulino fuisse redditas. De proborum virorum officiis ⁜ aa gloriabatur, at in Domino tantum, cujus gratiae hoc opus et munus esse reputabat. ⁜ bb Dei gratiam in tenebris reluxisse, nec obscurum se per [Col. 0068D] nominis ipsius claritatem in solitudine egisse dicit.

2. Solatium ⁜ cc ipsi magnum et dulce in aegritudine praebuerunt Severi litterae. Statuerant, ut vidimus, se simul Nolam recipere, et Paulinus eum hortatus fuerat ut eam ob causam se conveniret Barcinonem, aut se ipsi in via adjungeret; verum ⁜ dd geminas eo anno pertulit 48 aegritudines cum ad Paulinum venire voluit. Itaque coactus fuit se ⁜ ee litteris apud ipsum [Col. 0069A] excusare: Se ⁜ a revaluisse scribebat, multosque ⁜ b fratres spiritales secum ipsi adfuturos spondebat, maximis ⁜ c praeconiis virtutem et conversionem Paulini extollens. Hanc epistolam per ⁜ d aliquos e suis virtute sibi connexos misit, per ⁜ e Vigilantium scilicet et alium catechumenum. Vigilantius in Campania febre laboravit, etiam antequam ad Paulinum perveniret. De eo nihil refert Paulinus, ⁜ f nisi quod fuerit baptizatus; itaque si ille ipse est qui presbyter reddidit Hieronymo Paulini litteras, et qui deinde falsis dogmatibus nomen suum infamavit, verisimile est eum ordinatum fuisse presbyterum statim post suum in Gallias e Campania reditum. Miratus est Paulinus quod ipse et Severus ⁜ g iisdem incommodis simul fuissent affecti: id non sine Domini numine factum esse dicit, cujus [Col. 0069B] injussu nihil in mundo accidit, qui eorum unitatis internae operator, carnalem in ipsis substantiam discrepare non esset passus. Itaque solatium ipsis magnum et dulce praebebat ista conjunctio passionis; verum ut ipsis gratius concordiae signum esset, eo ipso se refectum sensit Paulinus, quod Severus se revaluisse scripserat, ita ut Severi levamine aliquo modo respiraret, ⁜ h aeque ac sanctorum orationibus, atque ipsiusmet Sulpicii Severi, cui ignota erat Paulini aegritudo. Infirmus ⁜ i diu remansit Paulinus, nec facile potuit corporis sui exhaustas morbo et austeritatibus vires reparare, et in ea infirmitate sicut Paulus gloriabatur, qua sperabat se potentem faciendum; et quo magis adversa valetudine frangeretur caro, eo minus virtutem spiritalem ab ea expugnandam confidebat. Ejus [Col. 0069C] aegritudo ⁜ j responsum ad Severum morata est. Vigilantius quoque rursus vi febrium laboravit. Non aegrotavit ille catechumenus qui Vigilantium comitabatur. Qui necdum nostri corporis erat membrum, inquit Paulinus, ⁜ k vulnera nostra non sensit, et sanus fuit atque expers languorum nostrorum, quia non suae compaginis dolorem caro adhuc aliena sentire non poterat. Vigilantius ⁜ l ut coepit convalescere progredi volebat, verum Paulinus eum invitum retinuit, negatis litteris, donec satis recepisset virium ad illud iter suscipiendum, quod, ut videtur denotare verbum progredi, Vigilantius pedibus conficiebat. Tandem igitur dedit ⁜ m ei Paulinus responsum ad Severum, cui maximas de illius caritate agit gratias, pro qua tibi, inquit ⁜ n , retribuetur a Deo, quem in me diligis, eo uberius quod non habeo [Col. 0069] unde retribuam tibi.

3. Severo scribit Paulinus ⁜ o se poenas debiturum, cum honores accipiat immeritos, sibique eo magis exprobrari torporem ignaviae. Deinde humiliter et ingeniose admodum conatur ⁜ p ostendere majori miraculo Severum esse conversum, quam seipsum: postea ⁜ q transit ad Severi promissum ad se veniendi, et rogat ut geminas aegritudines quas pertulerat censeat esse praemissas tentationes, quibus Deus voluerat probare [Col. 0070A] consilii constantiam, non vero damnare; dicitque ⁜ r se non vereri, ne ad illius desiderii impedimentum caro infirma praevaleat, quam fide roboraret, etc. Postquam vero de aegritudine illius verba fecit, addit ⁜ s amorem pacis eum debere de patria parumper sevocare, ut obstrueret os eorum qui occasionem de ipso male loquendi quaerebant: de quibus saepe queritur Severus. Tum narrat ⁜ t quantum a pontifice Romano et a quibusdam 49 Romae clericis scandalizetur. Eum denuo hortatur ut veniat, et jam sibi gaudia proponit quibus afficietur, cum illum excipiet comite electorum Dei cohorte venientem. Locabo te, inquit ⁜ u Paulinus ad Severum, in horto mei Felicis colonum, sed gratis; denique cum eum uxoris suae nomine quam ⁜ v vocat conservam in Domino suam, et [Col. 0070B] Bassulam etiam ejusdem Severi socrum salutavit, cave, inquit ⁜ x , servum te scribere, et epistolam loquacem excuses obsecro; in dictando enim dum te cogito, et totus in te sum, quasi apud praesentem longo intervallo loquar, obliviscor impositum finire sermonem. Eum ⁜ y rogat ut panem quem mittit accipiat, itemque scutellam buxeam, etc., et ut ad ipsum ⁜ z mittat vinum quod Narbone adhuc se habere credebat Paulinus, nec timeret damnum si ipsum faceret etiam pecuniae debitorem. Illud ei mandat, summum illius animi se jus habere confidens, quia omnes ipsius servi ab eo defecerant. Qualiter se Nolae haberet non refert, unde conjicere possumus Paulinum superiori anno ad Severum hac de re litteras scripsisse.

1. Paulinum circa finem superioris anni ad Augustinum scripsisse ⁜ aa observavimus ut cum eo jungeret amicitiam, quam Augustinus cuivis facile concedebat, sed eam maxime debuit Paulino, cujus exstabant tot ac tanta in Augustinum benevolentiae argumenta et sui in Christum amoris. Et quidem nihil carius, nihil ardentius Augustini ⁜ bb litteris quas hocce anno ad Paulinum misit per Romanianum amicum sibi carissimum. Praeter ea quae de illo supra diximus, vehementi ejus videndi desiderio teneri se testatur. Et postquam susceptum de Paulini conversione gaudium abunde effudit, nescire se asserit quid pro ejus amore rependat, nisi quia totus sum tuus, inquit ⁜ cc illi [Col. 0070D] in eo cujus totus es tu. Si parum est, plus certe non habeo. Tu autem fecisti ut non mihi parum videatur qui me in illa epistola tantis laudibus honorare dignatus es, ut cum me tibi refundo, si parum hoc tibi putem, non credidisse convincar. Narrat deinde quomodo concordarent Paulini, quibus efferebatur, praeconia, et ipsamet delictorum suorum conscientia, pugnam hanc sic ⁜ dd dirimit: Non me credam talem qualem putas, quoniam non agnosco, et credam me abs te diligi [Col. 0071A] quoniam sentio et plane percipio: ita nec in me temerarius, nec in te ingratus exstitero. Romanianum ⁜ a amicum suum harum litterarum portitorem pollicetur facturum Paulino ipsius librorum copiam, de quibus summa animi demissione loquitur, et ⁜ b petit si quae Paulino displiceant velit emendare. Mittit insuper ad eum ⁜ c carmen Licentii filii Romaniani, et petit ab eo ut praeceptorum suorum opera patris et filii curam salutis suscipiat, et ad virtutem utrumque promovere studeat. Et ⁜ d addit, neque velim credas quae pater de me forte laudans dixerit, ne si meliorem quam revera sim judices, pro me non ores quantum velim. Responsum ⁜ e etiam suum ad Licentii poema perferri ad eum curavit, in quo 50 ⁜ f de Paulino nostro mirifice et praeclare admodum loquebatur. Paulinum ⁜ g [Col. 0071B] demum orat et obsecrat ut si ab officiis ecclesiasticis sibi vacet, in Africam usque velit excurrere, ut videat quantum omnes eum sitiant. ⁜ h Therasiae denique salutem plurimam precatur. Romanianus quem propriae lites in Italiam, ut videtur, pertraxerant, Augustini epistolam tam cito Paulino non reddidit, et solummodo sequenti anno Nolam advenit. Quem ⁜ i puerum Paulinus in Africam anno superiore miserat, is nondum redierat: nec fuerat profecto Augustinus ex iis qui, ineunte aestate, ad eum invisendum miserant; ita ut cum de epistola ante tot menses perscripta nihil audiret Paulinus, ⁜ j alteram rescripsit antequam promotum eum ad episcopatum accepisset: quod accidit sub finem anni 395, cum Augustinum fratris nomine ⁜ k compellet. Per ⁜ l Agilem [Col. 0071C] et Romanum Augustino rescripsit Paulinus.

ANNO CHRISTI 396.

2. De historia nihil excerpimus ex ⁜ m Paulini tertio in laudem S. Felicis natalitio carmine, quod hoc anno editum arbitramur. Insignia dumtaxat ⁜ n miracula quae hac die maxime in energumenos patrabantur, et ⁜ o populi ad hanc solemnitatem concursum exponit qui S. Felicis ⁜ p tumulum floribus, sertisque et coronis limina praetexerent, et nocte dieque circa altaria micare lumina describit. Vota ⁜ q deinde ad S. Felicem fundit, et precatur ut longo aevo suum illi impendat servitium, et ad ejus tumulum vitam absolvat; [Col. 0071D] animamque Felix ad Christum paterno vectare gremio non renuat, ut meritis ejus et precibus tandem laudatis agnis aggregari mereatur. Ad Paulinum pertinuisse ⁜ r nonnulli existimant multa ex iis quae ad S. Felicis sepulcrum gesta sunt miracula; ⁜ s Gennadius enim affirmat Paulinum non solum eruditione et sanctitate vitae, sed et potentia adversum daemones claruisse.

1. Romanianus, cujus opera usus fuerat ⁜ t Augustinus ad perferendam anno superiore ad Paulinum epistolam; eum adiit cum jam sollicitus esset de sanctorum fratrum Romani et Agilis reditu. Advenerunt ⁜ u tandem post discessum Romaniani, et ab iis ⁜ v Augustini jam episcopi, aliorumque clarissimorum virorum, Aurelii scilicet Carthaginensis, Alypii, Profuturi Cirtensis, Severi Milevitani, omnium pariter episcoporum litteras recepit Paulinus, quarum sola ⁜ x Augustini exstat quae iterum de Licentio agebat: qua nimirum posteriori Paulini epistolae responsum [Col. 0072B] expendere volebat, et testatur, ut in prioribus ⁜ y litteris anno superiore datis, pari ⁜ z se cum eo et studio et dilectione vinciri. Sancti, cui respondebat, ⁜ aa verbis quibusdam usus est, idque de 51 industria; erant enim ipsi suavissima, et ⁜ bb quod hoc vera essent et quod Paulini essent. Ei narrat ⁜ cc quomodo factus sit Hipponensis episcopus, et quod hoc munere impediebatur ne eum Nolam adiret; itaque illum ⁜ dd urget multo vehementius quam in prioribus litteris, ut in Africam ipse et uxor veniant; ⁜ ee ac eo rem adducit ut asserat credere se quidquam eos non minus Deo acceptum acturos si infusas sibi virtutes tanto studio notas omnibus faciant, quanto labore et ardore adepti fuerant: unde quivis facile perspexerit optime notam Augustino fuisse Paulini et Therasiae [Col. 0072C] modestiam. Iisdem videtur principiis insistere Gregorius M. cum dicit ⁜ ff : Quisquis laudis concupiscentiam calcare jam sufficit, aedificationis fraudem perpetrat, si bona quae agit occultat, et quasi jactato semine, germinandi radices subtrahit, qui opus quod imitandum est, non ostendit. Idemque cum sibi objecisset quod tradidit Christus mandatum de occultandis bonis operibus, respondet ⁜ gg : Qui in publico bono opere non suam, sed superni Patris gloriam quaerit, quod facit, abscondit, quia solum illum testem habuit cui placere curavit.

2. Augustinus ⁜ hh in epistola sua Paulino commendat quemdam nomine Vetustinum Nolam proficiscentem vel ut Deo cum illo militaret, vel ut S. Felicis precibus e quibusdem eriperetur malis quae [Col. 0072D] lacrymas impiis excussissent, quaeque inflicta a Deo verbera videbantur. Tres ⁜ ii ad eum libros de Libero Arbitrio perferri jussit, necnon ⁜ jj panem, ut conjicio, jam benedictum ( uberior benedictio fiet dilectione accipientis vestrae benignitatis ). Opus ⁜ kk beatissimi papae Ambrosii contra philosophos desiderare se testabatur Augustinus, cum minime dubitaret quin tanti viri scripta omnia haberet Paulinus. Citat frequenter [Col. 0073A] hoc opus Augustinus in scriptis sequentibus, in eo etiam libro ⁜ a qui de Doctrina Christiana inscriptus est, quem forte post duos aut tres annos conscripsit: quod opus a Paulino excepisse Augustinum vero simile est. Dicit praeterea ⁜ b Augustinus se audiisse a fratribus, Agili, ut videtur, et Romano, contra paganos scribere Paulinum: orat igitur eum ne sibi dubitet mittere quae scripserat: Nam pectus tuum, inquit, ⁜ c tale Domini oraculum est ut eo nobis tam placita et adversus loquacissimas quaestiones explicatissima dari responsa praesumamus. Haud scio an hoc opus Theodosii panegyricon fuerit. Cum enim referat ⁜ d Hieronymus Paulinum hujusce principis apologiam scripsisse, ibique de ejus legibus tractare, poterat hic tueri leges imprimis contra paganos sancitas, [Col. 0073B] easque ab injuria vindicare, respondendo objectionibus ab ethnicis contra religionem Christianam allatis.

3. Quod ⁜ e Augustinus episcopatum suscepisset, et hanc Dei curam meruissent Africanae Ecclesiae ut verba coelestia ex ejus ore perciperent, id maximum Paulino gaudium contulit. Statim ⁜ f post duos dies singularis laetitiae causam Romaniano per litteras intimare properavit. ⁜ g Panes quinque ipsi et filio Licentio misit ⁜ h ad quem eodem tempore, et forte in eadem charta vel saltem in eodem fasciculo, rescripsit soluta et stricta oratione, quo impulsu ⁜ i Augus ini a seculi vanitatibus, hujusce juvenis animum abduceret, eumque hortaretur ut saluti suae provideret.

52 1. Dubium non est quin Severus et Paulinus hoc anno sibi invicem litteras dederint: quae desiderantur. Quantum ex ⁜ j aliis epistolis assequi possumus, significabat Severus sperare se non posse fore ut Nolam Paulinum conveniret, et hoc sibi superesse ut litterarum solatiis se mutuo recrearent. Paulinus ⁜ k tamen eum invitare non destitit. Severi litteras Paulino reddidisse debuit Vigilantius, si in Palaestinam hic ipse profectus est, quod iter ⁜ l post annum 396 suscepisse non potuit. Illuc ⁜ m detulit litteras Paulini ad Hieronymum, qui ⁜ n tanti viri tot [Col. 0073D] annos Christi servitio addicti insignem pietatem doctrinamque summis prosequebatur laudibus. Ab eo quaerebat Paulinus ⁜ o quam in statu suo monachali deberet inire viam; et videbatur quodam teneri desiderio Hierusalem proficiscendi, loca sacra invisurus, ut fortasse S. Hieronymo propior iis praeceptis imbueretur, quae in priori epistola jam receperat Hieronymus de sacrae Scripturae lectione se traditurum Paulino. Mittebat ⁜ p quoque ad eum Paulinus [Col. 0074A] librum suum pro Theodosio, et ⁜ q apud eumdem plurimum commendabat Vigilantium qui idcirco ⁜ r a divo Hieronymo honorifice ac peramanter exceptus est. Cum vero Hieronymum inter et Johannem Hierosolymitanum Ruffinumque exorta esset maxima dissensio, ⁜ s in istam rixam et controversiam venit Vigilantius, et adversus Hieronymum locutus est: ab eo tamen supplex veniam petiit, apud eum invenit gratiam, deinde ex Palaestina discessum maturavit, et in Gallias reversus ⁜ t librum edidit contra Hieronymum qui respondere coactus est. Insurrexit etiam postea Vigilantius adversus fidei catholicae doctrinam, diversosque disseminavit errores quibus haereticorum Galliae principis nomen merito obtinuit. En miserrimum hominis statum qui divino beneficio, quo tot [Col. 0074B] sanctis conjunctus erat, ad salutem non usus est: quorum tamen caritas non sine mercede, cum virtutem quam ejus animo inditam putabant venerati sunt, et ea benigne in illo excusaverunt vitia quae tanto fore Ecclesiae detrimento non arbitrabantur. An allatae ab ipso Paulini epistolae responsum per eumdem dederit ⁜ u Hieronymus, incertum est. Nihil adversus eum dixit, et ejus reliquit arbitrio referre Paulino quomodo ille ab ipso exceptus fuerit: satis tamen indicat nescio quid molestum et grave inter eos accidisse; plurimumque laudat Paulinum.

2. In hisce ⁜ v duabus epistolis Paulinum in sacris Litteris instituendum supponit Hieronymus: quod intelligere est de traditis a Graecis interpretationibus. Neminem enim fere reperias ex Patribus qui [Col. 0074C] sacras litteras frequentius in scriptis adhibeat; illas ubique inserit, ubique ad eas alludit, et praeclarissimas notiones detegit, quamvis obiter: idque 53 advertes a primis ejus epistolis, ita ut cuiquam dubium non sit quin iis legendis, evolvendis, meditandis, ab ipso Hispanico secessu totus incubuerit, et ardore pietatis et caritatis quibus earum intellectum assequimur magnos inde scientiae fontes hauserit. Ipse etiam Hieronymus ⁜ x post paucos annos eum divinarum perinde ac humanarum litterarum peritum esse agnovit. Cum vero alios erudire non intenderet, iis proculdubio ad propriam aedificationem vacabat simplici veritatis intuitu, non studiosa difficultatum inquisitione. Quamobrem hac de re consultus nulli unquam respondere praesumebat, ⁜ y indignum se ratus [Col. 0074D] qui divinae revelationis haberet fiduciam. Summa humilitate in dubiis eos consulebat qui sapientiae et scientiae laude in Ecclesia illustres haberentur: quod postea observabiius erga Hieronymum, Ruffinum et Augustinum. Expositionem in quaedam Scripturae loca ab Augustino cum aliquando quaereret ⁜ z ait: Quae si forte lucida sunt, et mihi videntur obscura, nemo prudentium filiorum qui forte de nostris in hora lectiunculae hujus circa te steterint de insipientia [Col. 0075A] men videat, sed potius de benevolentia fraternae caritatis faveat instruendo, ut efficiar videntium particeps, et ex doctrina tua illuminatis mentibus considerantium mirabilia de lege Domini. Videtur quae non intelligebat inter legendum adnotasse, ut eorum intelligentiam ab aliis exquireret, difficultatem vero antequam proponeret ita discutiebat, ut ejus solutionem ferre attingeret. Unde ad eum Augustinus ⁜ a : Multa quaesisti, et quaerenda admonuisti, et quaerendo docuisti . . . . . cum enim interrogando disputas, et quaeris acriter, et doces humiliter.

[Col. 0075B] 1. Epistolam nonam hoc, ut videtur, anno scripsit Paulinus ad Amandum, una cum decimam ad Delphinum. Jam tum ⁜ b in ipso Hispanico secessu Paulini et Amandi litterarum intercessisse commercium observavimus; ⁜ c quod etiam Nolae tenuit servavitque etiam cum Delphino: cujus litterae spiritalia Paulino erant condimenta, quippe quae ⁜ d spiritali sapientiae sale, quo ipse in baptismate fuerat perfusus, condirentur, ut illius saporem servaret. Paulinus ⁜ e vero religiosa quadam erga eum observantia plena urbanitatis et humilitatis responsa dabat. Liberius ⁜ f cum Amando agebat, et in charta familiarius inditos pietatis sensus exponebat, sermone quidem mellifluo, quem Paulinus alioqui vocat ineptum et temerarium. Cum vero ⁜ g Amandus patris communis Delphini auribus [Col. 0075C] litteras ejus insinuasset, sanctus ille vir a Paulino ⁜ h petiit litteras spiritali sale conditas, in ⁜ i quibus praeter officii necessitatem sermonem de Scripturis adjiceret quo thesaurum cordis sui revelaret. Exinde piam sane et humilem, eamque decimam scripsit epistolam, in qua dicit ⁜ j Delphinum haec sane juste ab eo repetere, ut depositi sui debitum, et ut seminis germen exspectare, sed vereri se ne pro tritico tribulos 54 et pro uvis spinas edat. Conqueritur ⁜ k deinde amice apud Amandum quod litteras suas Delphino exposuerit, et ⁜ l de variis iisque piis apud eum sermonibus disserit, quibus ⁜ m aliquid deesse creditur. Post mortem Theodosii, anno 395 vel 396, Mediolani ⁜ n Ambrosius martyris Nazarii corpus reperit, ⁜ o aliquas ad S. Paulinum reliquias perferri curavit, [Col. 0075D] qui id muneris humillime recepit. Ab eodem forte quasdam reliquias SS. ⁜ p Vitalis et Agricolae, ⁜ q Gervasii quoque et Protasii, martyrum habuerat.

ANNO CHRISTI 397.

2. In quarto natalitio in S. Felicis laudem ⁜ r carmine, quod ad hunc annum referimus, sancti hujusce confessoris refert historiae primordia, idque ⁜ s non [Col. 0076A] Musas precatus, sed divino invocato Christi numine, qui Asinae quondam ora solverat: citatque illud poema in eo quod ⁜ t anno sequenti edidit. In hunc annum referimus epistolam undecimam ad Severum, qui non modo omnes ⁜ u observabat occasiones ut ad eum litteras daret, sed mittebat quoque ex suis quosdam, de quibus postea Paulini sanctitate et exemplo ad pietatem conversis, ut de filiis sanctis et de benedicta in Domino prole gloriabatur ipse Paulinus. Sic ⁜ v per puerum suum hoc anno ad eum misit Severus epistolam, in qua ⁜ x ipsi se longe inferiorem reputans asserebat ambos in agro, hoc est in lata seculi via, inventos, alterum assumtum, relictum alterum. Fatebatur ⁜ y insuper paupertatem ejus se demirari, sed horrere; quam velle se, nec posse assequi contendebat, [Col. 0076B] ut habens victum et vestimentum hoc contentus esset, nihil ultra diem cogitans; cui imitando imparem omnino se censebat. Deinde ⁜ z adjungit, profecto per jocum, se credere ita eum futurum brevi pauperem, ut ulterius eum invitare non auderet; eumque ⁜ aa hortuli causa reliquisse Ebromagum. Videtur ad eum simul ⁜ bb misisse vitam B. Martini, adhuc vivi, a se conscriptam. Responsum ex Severi ⁜ cc pietate erga se exorsus est Paulinus, et de ea fusissimas illi gratias agit, virtutemque ejus ⁜ dd multis deinde praeconiis praedicat in quibus Martini historiam inserit. Illum ⁜ ee serio increpare videtur quod de paupertate locutus infirmum se in fide et Christo diffidentem prodiderit; et ⁜ ff profitetur se vel pauperrimum numquam invitare eum destituturum, et quam studiosissime [Col. 0076C] hortaturum. Cumque nequaquam Severus polliceatur se venturum, idcirco epistolam decimam septimam nonnisi post duos annos collocamus. Quam Severus B. Martini vitam scripserat, jam eam observavimus missam ad Paulinum, qui ⁜ gg illam primus Romam attulit, in eo sane itinere quod circa festum SS. Petri et Pauli solitus erat suscipere. Hunc librum omnes sitiere. Eum Paulinus ⁜ hh per Italiam necnon per Illyriam disseminavit; nec pietas ejus erga S. Felicem gloriae B. Martini quidquam invidebat, quin etiam infusas a Deo in animam sancti hujus episcopi virtutes praeclaras religiose venerabatur et mirabatur.

55 1. Hoc anno ponendam duximus epistolam duodecimam ob causam cujusdam presbyteri de qua ⁜ ii sub finem agitur. Inscripta est Amando, quem ⁜ jj epistolarum Paulini nusquam offendit prolixitas; immo novas et ampliores ille postulavit, cujus ut desiderio satisfaceret, hanc ei prolixiorem ceteris scripsit Paunus, [Col. 0077A] ⁜ a in qua eleganter exponit iniquam humilitatem, et sanctam superbiam a seculi vanitatibus liberam, et praeceptis subjectam divinis. ⁜ b Portitor hujus epistolae fuit Sanemarius quem ex servo libertum fecerat Paulinus, ut sub Ecclesiae Burdegalensis auctoritate in domo Domini serviret delegatis ad parentum ipsius memoriam obsequiis. ⁜ c Alteram scripsit una ad Delphinum, quae periit. Agit apud Amandum ut sancti presbyteri Exsuperii opera in Ecclesiae casa terrulam Sanemarius, qua victum suum procuret, accipiat. Forte a sancto Paulino ager ille concessus fuerat ecclesiae in qua parentes humati erant, et cujus regimini praefectus erat Exsuperius, qui magnus ille vir ⁜ d postea episcopus Tolosanus creditur a Baronio.

2. Agit quoque cum Amando Paulinus ⁜ e de quodam [Col. 0077B] sancto presbytero vita et aetate venerabili, qui injuriam gravem et alienarum aedium exsilium patiebatur. ⁜ f Is profecto Basilius celeberrimus Capuanae Ecclesiae presbyter, de quo in litteris anno sequenti datis agit Paulinus. Is, inquam, erat ⁜ g admirabili pietate senex, ⁜ h cujus erat domus quae per vim illi fuerat erepta a divitum quorumdam hominibus, qui ⁜ i quidem divites in Campania praedia habebant, ita ut afflictus ⁜ j senex in alienis aedibus veluti exsul agere coactus fuerit: nec deerant ⁜ k perversi homines qui venerabilis senis dolori et malis gratularentur. Videtur haec injuria a gestae rei autoribus Christianis fuisse profecta, cum eos Paulinus ⁜ l vocet suos fratres et ⁜ m filios. Burdigalam ⁜ n saepius veniebant: itaque ⁜ o Paulinus Delphini et Amandi opem implorandam duxit [Col. 0077C] qua de sancti presbyteri negotio cura a se suscepta haberet patrocinium. ⁜ p Ad Daducium igitur unum ex illis praecipuum Paulinus epistolam transmisit, ⁜ q eamque apertam Amando ut ejus rei momentum et necessariam agendi celeritatem agnosceret, ac petiit ab eo ut ipsius et Delphini, cui profecto scribebat, commendatio litteris suis accederet; faceretque ut Delphinus, si Daducius in Galliis esset, sine dilatione per conservum fidelem et impigrum, vel clericum ex suis, vel unum ex Alingonensibus eas deferendas curaret: quod certe indicat Paulinum olim quoddam jus in hunc agrum habuisse, quem forte Ecclesiae Burdigalensi dono dederat, ⁜ r cujus Ecclesiae quondam fuisse per multos annos comperimus. Paulini ⁜ s litterae cum Delphini et Amandi commendationibus conjunctae [Col. 0077D] optatum exitum habuerunt. Adjuvit ⁜ t Deus pauperem hunc presbyterum de mendicitate, illuminavit et humiliavit alta 56 divitum corda, qui per exigui domicilii justam restitutionem aeternum sibi in coelesti tabernaculo pauperis sancti, a quo invicem recipientur, hospitium paraverunt. Sicque ⁜ u non modo, cum possent transgredi, non sunt trangressi; verum [Col. 0078A] etiam pro ipso bonae voluntatis affectu maluerunt facere quod expediebat, quam quod licebat, et dictam domum sancto presbytero, etiamsi propriam non probaret, restitui tamen sine aliqua difficultate jusserunt, ut eam, si de suo jure non posset, de illorum tamen munere possideret. Laetum illud nuntium accepit Paulinus ⁜ v ex litteris Delphini et Amandi, qui, ut verisimile est, mittebant ei pariter edictum Daducii. Ita et ⁜ x planctus presbyteri in gaudium conversus est, et qui gratulabantur ejus malis confusione perfusi sunt; et vir iste sanctissimus ⁜ y hujus liberalitatis gratiam perinde praedicabat ac si indebitum munus accepisset: neque ipse solus, sed ⁜ z domus ejus tota gaudens consonis Capuanae Ecclesiae et urbis gratulationibus non cessabat Domino benedicere. [Col. 0078B] Orat Paulinus Amandum ⁜ aa ut hos proceres ultra solitum affectum diligat, et si forte ipsi Burdigalam venerint praesentibus gratias etiam de Paulini sensuum ac viscerum affectione reddat; vel si tarda fuerit eorum copia, dignetur eis gratulationem debitam et meritam benedictionem operis sui mittere, ut sciant et intelligant quam acceptum Deo sacrificium dederint hac obedientia fidei suae, qua Paulini petitionem in Delphini et Amandi interventu exorabiles receperunt: quamvis proprie nomine ⁜ bb litteras ad eos dare decrevisset ipse Paulinus cum quis ex ipsorum hominibus e Campania Burdigalam se conferret.

1. Paulina, sanctae Paulae filia, et uxor Pammachii, diem supremum ⁜ cc obiit circa finem anni 397. Paulinus ⁜ dd nonnisi post multos menses mortem ejus cognovit et propter loci remotionem et nuntiorum raritatem, eamque accepit ex litteris cujusdam amici ⁜ ee Olympii scilicet, idque ⁜ ff in hieme; cujus tempestatis inclementia et solita valetudinis infirmitate prohibitus est ne Pammachium ipse adiret, ut in votis habebat: tulit enim ⁜ gg gravissime amici dolorem. Cum eum igitur adire non posset, prolixam illi epistolam scripsit in qua primo pias ejus lacrymas in funere conjugis, tum deinde impensas pro defunctae solatio egenis eleemosynas laudibus prosequitur: quae ultima pars epistolam olim 33 fere integram occupabat, [Col. 0078D] cujus erat ad Alethium inscriptio. Verum ostendit ⁜ hh Chiffletius errorem esse manifestum, et totum hunc locum pertinere ad epistolam tredecimam (olim 37), quae est ad Pammachium. Fuerat semper ⁜ ii Pammachii memor Paulinus, et 57 tamen ⁜ jj congrua humilitate silentium servaverat, donec urgente caritate opertum pectore affectum reclusit. ⁜ kk Olympius, a quo [Col. 0079A] mortem Paulinae acceperat, et quem fratrem appellat, in excusis codicibus vocatur episcopus. Ex quo colligit Chiffletius jam factum Nolae episcopum Paulinum; ipse autem in quodam manuscripto codice, Regio scilicet, qui olim fuit Puteanorum fratrum, episcopi vocem deesse fatetur; quae tamen si foret addenda, facilius fuerit credere Paulinum scribentem potenti domino, cum ipse talis esset et sacerdos, episcopum vocasse fratrem extra consuetum ordinem, quam ipsum Paulinum jam hoc tempore creatum episcopum; inde enim oriuntur difficultates ex quibus Chiffletius expedire se non valeret. Quod enim dicit Paulinus ⁜ a sub initium hujus anni S. Felicis natalem sibi natali proprio esse cariorem, non video quid inde difficultatis oriatur si illud de die nativitatis ejus interpretemur, [Col. 0079B] et si pariter hanc solemnitatem, quam commemorat, intelligamus S. Felicis festum diem, non Paulini, quod imprudenter credidit et admisit Chiffletius.

ANNO CHRISTI 398.

2. In quinto de S. Felice carmine ⁜ b natalitio hujus sancti confessoris historiam absolvit Paulinus, quam in poemate ⁜ c anni superioris fuerat exorsus. Sub initium hujus anni vel sub finem praecedentis ex Severi famulis Paulinus ⁜ d epistolam accepit, ubi hoc ipso anno ad eum se venturum pollicetur; hanc enim se suscepturum peregrinationem ⁜ e plus quam semel pollicitus est Severus. Dubium non est quin Paulini responsum acceperit, sed desideratur. Ejus pueros ⁜ f ante aestatem et S. Petri festum remisit. Hoc anno etiam, ⁜ g duobus scilicet annis ante conscriptam epistolam [Col. 0079C] decimam nonam advenisse ⁜ h Cardamatem in diebus quadragesimae ad Paulinum, et a ⁜ i Delphino ac Amando litteras attulisse credimus. Faciebant eum certiorem ⁜ j de negotio Basilii feliciter gesto, de quo satis anno superiore diximus; et praeterea de diuturno ⁜ k ac gravi morbo Delphini ⁜ l febrium ardore et variis humoribus vexati: sed eodem indice ⁜ m et aegritudinem et sanitatem cognovit. Ex hoc morbo grandem captavit Paulinus humilitatis materiam, Delphino dicens ⁜ n : Si vos vix citra verbera castigationis evaditis, nos iniqui et peccatores ubi parebimus. ⁜ o Brevissimas quidem Delphinus litteras, Paulino tamen gratissimas, misit. Utrique ⁜ p post Pascha Domini fecit responsum, illudque citra dubium per [Col. 0079D] Cardamatem, ⁜ q quem ad id usque tempus retinuerat ⁜ r qui ejus servus fuisse videtur, ab ipsoque traditus Delphino et Amando. Cardamatem olim mimum egisse, ⁜ s eumque vino fuisse deditum conjicere licet; verum Amando magistro ⁜ t omnino mutatus est, ita ut clericus factus fuerit, atque a Paulino ut talis affectu fraterno exceptus. ⁜ u Confamulum eum vocat, et gloriatur quod ⁜ v sibi quotidianus prope conviva esse [Col. 0080A] non fugerit: quod praesertim dicit, ut appareat quam sobrius esset factus; addit tamen ⁜ x eum post Pascha murmurasse, quod cibum non sumeret donec ad vesperum declinaret dies. Ad quem cleri gradum fuerit provectus non innotescit. In scriptis biennio post litteris ⁜ y dicitur a Delphino factus exorcista. Jam ⁜ z senex erat et canos habebat, saepissime tamen 58 ⁜ aa Nolam Burdigala se conferebat; cumque assereret ⁜ bb mulierem suam debilem et ideo inutilem sibi esse, Paulinus cum de eo aliquantulum jocando in epistola ad Amandum verba fecit, serio petit ut ei aliquod mancipiolum, aut quaedam ancillula praestetur. Primum Nicetae episcopi Daciae iter Nolam ad annum 398 vel 399 referendum est, cum in secundo ⁜ cc post quadriennium ibi adfuerit ⁜ dd ad natalem S. Felicis [Col. 0080B] 14 Februarii diem anno 402. Sed fortasse pluribus alias de illo Niceta erit dicendi locus: modo addam Paulinum arctissimam cum illo junxisse consuetudinem.

3. Eo ⁜ ee a no vigesima sexta Novembris die Siricius papa obiit. Anastasius qui ei successit anno eodem, ⁜ ff ubi primum potestatem caritatis suae Paulino offerendae habere coepit, eam illi ingerere piissima affectione properavit. Cum ad illum de hac promotione scripsisset ⁜ gg Paulinus, gratissimum ei fuit hoc benevolentiae argumentum, et brevi post ordinationem suam epistolas de nomine Paulini ad episcopos Campaniae misit plenas et religionis, et pietatis, et pacis, quibus et suum declararet affectum, et aliis benignitatis suae praeberet exemplum

1. Cum Paulinus ⁜ hh duobus annis superioribus quidquid ad S. Felicis vitam pertinebat carminibus retulisset, in sexto natali ⁜ ii exsequias ejus commemorat, facitque tumuli mentionem ipsi primum erecti, necnon magnifici templi quod deinde fuerat superaedificatum. Ea etiam narrat ⁜ jj generatim quae ibi fiebant miracula; sed pluribus refert jucundam cujusdam ⁜ kk rustici historiam cui a S. Felice restituti sunt boves a latronibus ⁜ ll abducti. Eodem anno contigit ipsa [Col. 0080D] natalis S. Felicis nocte ⁜ mm Theridii vulnus et miraculosa curatio, quam Paulinus anno sequenti versibus eleganter describit. Hic Theridius, quem ⁜ nn fratrem suum vocat, ⁜ oo e patria sua aliquanto ante exierat, et per maris et terrae pericula contempta venerat Nolam, ut S. Felici se dicaret cum aliis Dei famulis. Ille est dubio procul ⁜ pp Theridius quem alibi Posthumiano adjungit, quos sanctos et religiosos viros vocat, [Col. 0081A] qui e patria discesserant, Gallia scilicet ut probabile est, et in Campaniam ipsius causa venerant. Ita alibi loquitur de Theridio, quem Theridium suum vocat ⁜ a :

Verum hic Romae et in domo propria mansisse videtur. Credere non dubitamus illum Posthumianum, eum esse qui maxime celebratur in Sulpicii Severi Dialogis, in quibus apparet eum ⁜ b ex Aquitania fuisse oriundum, eumque ante illud tempus iter in Orientem confecisse, illique Hieronymum Bethleem fuisse notum. Inopinato Dei munere erant allapsi Theridius et Posthumianus ⁜ c ignoti Paulino, qui maximam in illis elucere virtutem comperit, et in ea qua [Col. 0081B] se existimabat beatum gratia eos tantum increpavit quod se familiaritatis ac notitiae Severi expertes faterentur; 59 neque quidquam studiosius mandavit proficiscentibus ⁜ d e Campania in patriam suam, quam ad conspectum Sulpicii Severi complexumque properarent, ⁜ e eumque cognoscere omnibus in patria rebus et curis suis anteponerent ut diutinum sibi damnum vel sero resarcirent.

2. Eis etiam dedit epistolam ⁜ f ad Jovium virum in Galliis clarissimum, ejusque ⁜ g affinem. Mihi non liquet utrum idem ille sit Jovius quem Zosimus ⁜ h clarum dicit eruditione aliisque egregiis dotibus, cum refert Constantinum Galliarum imperatorem eum anno 409 misisse legatum ad Honorium, quique forte est ille Jovius Galliarum nobilissimus qui purpuram [Col. 0081C] induit anno 411 ut imperator e vita migraret. Erat item tunc temporis alter ⁜ i Jovius praetorio praefectus, imperante Honorio anno 409 iisque clarissimus in hujusce temporis perturbationibus. Quisquis tandem fuerit Jovius ille ad quem scripsit Paulinus ⁜ j maximam prudentiam et ingenitam et eruditam habebat: ⁜ k humanioribus litteris omnino deditus, poetarumque lectioni incumbens, oratores et philosophos perlegebat, et quidquid in illis egregium erat maxime id memoria tenebat. Graecam pariter et Latinam callebat linguam, facundiae doctrinaeque fecunditatem miram habebat, ⁜ l magnum decus et nomen e poesi sibi comparaverat. A natura ⁜ m praestanti sublimique ornatus erat ingenio: verum nimio plus ⁜ n philosophos academicos sectabatur, qui in [Col. 0081D] contentionibus de Divinitate assumpti semper eam quaerebant, et numquam inveniebant, quia neque erant satis puri et intelligentes ut Deum viderent, neque satis humiles ut eum non visum crederent. Litteras ⁜ o humanas sacris posthabendas esse ducebat Jovius, istis tamen minus quam illis erat deditus. Christum ⁜ p veri luminis fontem agnoscebat, et Paulini amore Christiani nominis studiosum se ⁜ q neque [Col. 0082A] a monachis abhorrentem profitebatur: sed lumen sibi cognitum non sequebatur, pro excusatione praetendens imparem se adhuc, ⁜ r et ideo non capacem Dei, quia terrenis rebus et curis obsessus, ab altiore suspectu coelestium quasi interpositis nubibus arceretur; ⁜ s Tributisque solvendis, a quibus non erant immunes vel potentissimi proceres, occupatum se esse dicebat. Cum eo ⁜ t amicitiam junxerat Paulinus, nullamque ad eum scribendi praetermittebat occasionem.

1. Navis ⁜ u aliquanto ante tempore magno pondere argenti onerata, gravi ⁜ v jactata tempestate inter marinos [Col. 0082B] tamen vortices servata fuerat, et in littus ejecta in quo familiare Paulino oppidum, et Jovio patrimonium erat; ita ut mortuo argenti custode, inter hibernos turbines et nautas avaros servatum tamen fuerit. De hoc argento Paulinus ⁜ x tamquam suo unius, aut saltem sibi cum Jovio communi loquitur. Illud ⁜ y vocat argentum sancti commercii: quibus verbis quis 60 forsan existimabit Paulinum indicavisse illud argentum fuisse pauperibus destinatum. Id satis a germano sensu alienum. Et praeterea quomodo in partem illius venisset Jovius? Mirandam ⁜ z illam jactatae navis servatique argenti incolumitatem, in qua tot Dei circa homines providentiae argumenta emicabant ex Jovii ipsius litteris comperit Paulinus: qua occasione uti voluit, ut Jovio servatam [Col. 0082C] illam pecuniam gratulans simul eum hortaretur ⁜ aa ne Dei munus adscriberet casibus, et Dei beneficium, vacuorum fati fortunaeque numinum esse non agnosceret. Oblatam tam praeclaram ⁜ bb Deo gratias agendi occasionem non arripuit Jovius; immo ad Paulinum scripsit eum ⁜ cc Deo facere injuriam qui illi adscribebat morbos, naufragia, tempestates, et alia id genus mala, quae fatum et fortunam Deo aemulas potestates magis quam Deum ipsum decebant.

2. His litteris ⁜ dd per Posthumianum et Theridium respondit Paulinus, qui noluit sane occasionem per eos ad illum scribendi praetermittere, ne videretur eum a viris religiosis abhorrentem judicare. ⁜ ee Illi probat, cum mundus non nisi a Deo uno et creari et conservari potuerit, in dubium revocari non posse quin ad [Col. 0082D] illius regimen omnes motus et cetera omnia quae in eo fiunt debeant revocari, si qua ⁜ ff autem sunt quorum rationes consequi et colligere non valeamus, tutius nobis esse altiores sensibus et cogitationibus nostris esse rationes, quam nullas, credere. Et revera ⁜ gg quae Dei bonitati convenire non posse videntur, illo esse dignissimas, cum per ea exerceatur aut probetur virtus, cum non nisi per labores et pericula [Col. 0083A] virtutes virorum in historia tam clarorum emicuerint; si ⁜ a per fata intelligantur astrorum effectus, astra quidem esse minimas nostri istius mundi partes, quae Dei voluntati parebunt; ⁜ b extra hunc sensum Fata, Parcas et Fortunam cassa esse nomina, quae, cum omni specie careant, nec quidquam producere valent; mirum item esse Platonem ⁜ c ipsum adeo abusum esse humanis auribus inanis arrogantia facundiae, ut ridiculam anilis fabulae cantilenam non erubesceret scriptis suis inserere, in quibus de divina etiam natura disputare audebat. Postquam sic probavit ⁜ d Deum esse et nostrum et omnium creatorem ac dominum, addit ⁜ e : Et quia quantus quantus est, bonitas, et sapientia, et origo rationis est, nihil nisi ratione constituit, et ad materiam suae bonitatis [Col. 0083B] creavit. Ipsi omne quod sumus impendamus, et quae illi placita sunt, studeamus discere, et facere curemus. Tunc defaecata mente purius intuentes, videbimus hanc esse veritatem, ut a Deo sint cuncta quae sunt; et hanc esse consequentiam, ut omnia Dei facta pulcherrima sint; et non sit malum, quod bonum habeat autorem, qui cuncta per mundum nostris usibus praeperavit, et nostris utilitatibus agit; et ita istius universitatis opus condidit, ut alia ad serviendum, alia ad exercendum, alia ad dominandum creaverit. Rursus urget eum gravius ⁜ f ut veritati pareat, non ei abesse aut vacationem aut facultatem; occupationes et tributa impedimento non futura quominus Dei discat sapientiam, cum eum a studio oratorum philosophorumque Graecorum et Latinorum non arceant. Vacat tibi, inquit [Col. 0083C] ⁜ g Paulinus, ut philosophus sis, non vacat ut Christianus sis. Verte potius sententiam, verte facundiam. Nam animi philosophiam non deponas licet, dum eam fide condias et religione, consertis utare sapientium, ut sis 61 Dei philosophus et Dei vates; non quaerendo, sed imitando Deum sapiens; ut non tam lingua quam vita eruditus, tam disseras magna quam facias. Utque aliquid solidae ⁜ h utilitatis e poetarum fabulis educat, perniciosam inanium litterarum dulcedinem, et omnes rerum temporalium species dicit esse similes vel radicibus Lotophagorum, vel Sirenarum cantibus. Praeterea optat ut possit plane omnia ⁜ i exuere, ut Deum unum induat Jovius, eique vel nudo ex istius mundi salo liceat evadere. Concedit tamen ei ⁜ j ut dividat cum Deo; habeat sibi et suis cuncta quae [Col. 0083D] possidet, modo se, ingeniique facultates ac linguae opes Deo dedicet. Illico, inquit ⁜ k , ut ad superna penetralia aciem mentis intenderis, aperiet ad te faciem suam veritas, teque ipsum reserabit tibi, quia ⁜ l cum homo Deum intelligere noluit, dignus fuit qui sui ipsius ignoratione feriretur. Addit ⁜ m hominem superiorem omnibus creaturis irrationabilibus, parem esse ceteris omnibus uni Deo subjectis: Hac mediocritate, inquit ⁜ n , homo temperatus, neque a salutis sorte delabitur, neque a dignitate naturae, fitque conscius veritatis, compos sapientiae, servus justitiae, liber erroris, dominusque [Col. 0084A] vitiorum, quibus anima non Deo serviens servire damnatur: quae deinde ut proprii status exsul, per omnes cogitationum suarum, aut alienarum opinionum devias vias spargitur, per philosophos vaga, ac per ariolos curiosa, superstitioni religiosa, religioni profana, spem inter ac metum semper ambiguis affectionibus pendens. Hinc omni vento cujuslibet doctrinae circumlata, quia divini timoris vacua sapientiae caput non habet. Finem facit ⁜ o eum rursus hortando ut mittat errores philosophorum et ignorantiam, et sibi satis sit ab illis linguae copiam et ornatum, quasi quaedam de hostilibus armis spolia cepisse, ut, inquit, eorum nudus erroribus, et vestitus eloquiis, fucum illum facundiae, quo decipit vana sapientia, plenis rebus accommodes; ne vacuum figmentorum, sed medulatum [Col. 0084B] veritatis corpus exornans, non solis placitura auribus, sed et mentibus hominum profutura mediteris.

3. Praeter illam epistolam in qua Paulini ingenii acumen, ipsiusque scientia magis quam in aliis elucescunt, poema ⁜ p etiam Jovio dicavit, idque forsan scripserit paulo ante, in quo eum hortatur ⁜ q ut voveat studium et operam scribendis laudandisque Dei miraculis et potentia. Sic ait ⁜ r :

Addit insuper Paulinus eum edocendum ⁜ s in libro Geneseos quae sit vera mundi origo, apud Johannem quae de Deo et Christo sit credendum, etc., in Rubri maris transitu et Jonae historia Deum, non fortunam, mari dominari et tempestatibus; in Josue et Ezechia solem et astra illi obtemperare, nec fato vitae nostrae curriculum regi cogniturum. Quid ista apud Jovium valuerint, non innotescit, constat saltem his Paulini excrevisse 62 caritatem. Illius ad Jovium poema nonnumquam S. Mamerti fratri Claudiano tribuitur: quod nullo fundamento stabilitum videtur.

1. Paulinus ⁜ t toto superiore anno a suorum puerorum discessu usque ad hiemem Sulpicium Severum exspectaverat, a quo cum non accepisset litteras, nec reliquo illius anni tempore, neque sequentis initio, credidit eum ideo non misisse litteras, quod ipse adfuturus esset, et idcirco singulis eum diebus exspectabat. Itaque Romam ⁜ u ad venerabilem solemnitatis [Col. 0085A] apostolicae diem adventantem ⁜ a profectus est solemni consuetudine, ⁜ b praesumens illi amplectendum sibi carissimum Severum. Ab ⁜ c Anastasio papa blande, peramanter ac honorifice exceptus est; at ⁜ d Severi sui conspectu frui non valuit. Itaque litteris quae ejus nomine ipsi redditae sunt se consolatus est, in quibus ⁜ e causatus infirmitatem suam Severus illi ⁜ f spem praesentiae suae adimebat. Has litteras Paulinus accepit ab homine ⁜ g cujus et vestis et facies minime sapiebant monachum, aut eos quos ipse et Sulpicius Severus ad tale commercium erant soliti adhibere. Etenim is servus erat unius ex amicis ipsius, nomine Sabini, qui Severo proxima erat affinitate conjunctus: quod cum ea in occasione Paulino innotuisset, cumulato tunc Sabinum amore complexus est. Ejus [Col. 0085B] vero servus haud scio an sit ille Marracinus quem Paulinus ⁜ h alio in loco simili plane modo depingit, et quem dicit alias sibi Severi litteras attulisse. Ille tamen ⁜ i Marracinus ad Severum pertinuisse videtur, qui illum jusserat monachum fingere, ut testatur Paulinus qui eum monachum inspiritalem vocat. Litteras ad Sulpicium Severum repetiit Sabinus a Paulino, sed nimium occupatus ⁜ j totos decem dies quos Romae egit, rescribere non potuit; multo minus domum regressus, eum enim ⁜ k gravis oppressit aegritudo eaque diutina, sed Deus vita et resurrectio eorum qui illi serviunt, eum morti tradere noluit, et verberatum liberavit sperantem in misericordia ejus. Cum igitur revaluisset, ad Severum ⁜ l scripsit, et questus est quod tamdiu eum frustra ⁜ m exspectasset, [Col. 0085C] asserens ⁜ n se de animo suo spem istam abjicere non posse, qua praesumebat eum videndum amplectendumque sibi, cum toties id esset pollicitus; ni veniret, eum statuendum ⁜ o culpae reum in S. Felicem, nec eum posse causari infirmitatem, cum tot alias frequentaret peregrinationes, et iteratis saepe intra unam aestatem excursibus Turones Martinum visitaret, an vero vivum, aut mortuum, ex hac epistola non colliges. Per ⁜ p Amachium S. Delphini subdiaconum Severoque notissimum scripsit. Verisimile est eum simul dedisse litteras ad Delphinum et Amandum. Ex omnibus tamen epistolis ad utrumque datis nulla exstat quae hoc anno potius scripta quam altero adstrui possit.

63 1. Hoc eodem anno et tempore per Paschasium Paulinus epistolam decimam octavam in qua eamdem ⁜ q suam aegritudinem commemorat, scripsit ad Victricium. Hujusce illustrissimi confessoris et episcopi Rotomagensis historiam describimus Dissertatione 4, in qua S. Paulini cum eo vide commercium. Cum ad Victricium litteras dedit Paulinus, vitam hujus sanctissimi confessoris et praesulis novissimi [Col. 0086A] ⁜ r cognoverat a Tychico, quem S. Victricii carissimum fratrem et fidelem in Domino ministrum appellat; et tunc ⁜ s luxit negligentiam infelicitatis suae quod Victricii sanctitatem non satis agnovisset et veneratus fuisset, cum olim Viennae apud S. Martinum eum viderat, et illius cicatrices non lambisset. Ad eum scribendi ⁜ t quaerebat occasionem, nec dabatur, donec quod optanti aliquando non contigerat, id insperanti sibi provenit Romae quo accesserat Paulinus; eodem enim tempore cum quodam catechumeno ⁜ u Urso concurrit et Paschasius S. Victricii Rotomagensis diaconus, in cujus ⁜ v humanitate et gratia quasi quasdam virtutum gratiarumque S. Victricii lineas, velut speculo reddente, se collegisse dicit Paulinus; Paschasium enim et institutionis Victricii [Col. 0086B] discipulum et viae comitem ⁜ x modestia morum, cordis humilitas, mansuetudo spiritus, constantia in fide veritatis et sermo in omnibus sale conditus probabant. Itaque eum ⁜ y praeter gratiam fraterni in sacro diaconatus ministerio contubernii eo venerabilius amabiliusque suscepit Paulinus, quod is de Victricii clero, et corpore, et spiritu, esset. Nec illum ex Urbe ad Victricium redire cupientem passus est proficisci, sed quadam caritatis violentia eum perduxit Nolam, ut diutius per illius praesentiam quasi quadam S. Victricii gratiae portione frueretur. Illius tamen ⁜ z conversationis non mediocrem consolationem perdidit Paulinus, qui tunc temporis carnali aegritudino afflictus est, ut jam ⁜ aa superius observavimus. Neque vero in infirmitate Paulini dumtaxat ⁜ bb Paschasius [Col. 0086C] contribulatus et compassus est, sed et in Ursi, quem indivulsum suae peregrinationis comitem habuerat, gravissimo languore confectus est in quo Paulinus se perspexisse asserit fidem et caritatem in Domino plenam. Tandem labore ac fide Paschasii, quem Dominus experiri voluit potentiam apud se sancti confessoris sui Felicis, Ursus usque ad mortem infirmatus de periculo invenit salutem, et per ⁜ cc Paschasii diaconi manus Christo genitus in lectulo baptizatus rediit, licet adesset Paulinus jam presbyter, et plures alii potuissent praesto esse presbyteri. Cum autem ⁜ dd Ursus sana et robusta esset valetudine, et Paschasius ad Victricium reditum meditaretur, per ipsum decimam octavam epistolam suam ad Victricium direxit Paulinus, in qua cum ⁜ ee Paschasium diutius apud se retentum [Col. 0086D] excusasset, Victricium ⁜ ff ad Morinos et Nervios in Belgio 64 Evangelium disseminasse commemorat, et quemadmodum ⁜ gg Rotomagensem Ecclesiam instituerat et formaverat; denique cum martyrii seu ⁜ hh confessionis texuit historiam, illius ⁜ ii videndi summo se teneri desiderio significat, et coram in ore illius Christum admirari atque venerari velle; ac ⁜ jj luget infelicitatem suam quod cum olim Viennae fuisset, fructus iste non contigerit, cum tamen in manu fuerit. [Col. 0087A] Nihil de Victricii ad Urbem accessione hic commemorat, quam anno 404 factam fuisse demonstrabimus.

2. Hoc exeunte anno ⁜ a Anastasius papa ad anniversariam consecrationis suae commemorationem Paulinum invitavit: quem honorem suis tantum consacerdotibus deferre solebant summi pontifices. Fortasse hiemis difficultatem causatus Paulinus non accessit, sed invicem praesentiae humillimas summo pontifici litteras scripsit, qui animo paterno eas recepit, nec offensus est illius excusatione Anastasius. Jam ⁜ b observavimus Paulinum Hieronymumque ab anno forsitan 394 junctissima amicitia fuisse devinctos; sequentibus annis in ea perseverarunt, licet eorum litterae ad se invicem mutuo datae pene omnes [Col. 0087B] exciderint. Circa hoc tempus ⁜ c conscripta etiamnum superest epistola ex qua liquet Paulinum in prophetam Danielem Commentariorum libros postulasse ab Hieronymo, qui ejus petitioni acquievit; at justis quibusdam de causis nobis ignotis eos procrastinavit. Anno 398 opus aggredi tentavit, at iterum distulit ut Origenis libros Περὶ Ἀρκῶν interpretaretur. Ei iterum scripsit Paulinus ut ad scribendum eum provocaret, et conquestus est quod parvas et incomptas litterulas mitteret. Quocirca ha cce ei epistolam rescripsit in qua seipsum excusat quod promissum adimplere non potuisset, dicitque ei se temporis penuria ab amplissimis litteris atque doctissimis perscribendis abstinere; praeterquam quod cum eloquentia eum terreret Paulinus, et in epistolari stylo prope [Col. 0087C] Tullium repraesentaret, verebatur ne verbosius ad eum loquens plura reprehendenda transmitteret. Pro pileolo ab eo accepto gratias agit. De locis qui liberum arbitrium tollere videbantur, ac de sanctificatione filiis fidelium ab Apostolo adscripta quaestiones ei proponebat Paulinus. Ex Tertulliani sententia quaestioni posteriori respondit Hieronymus; quoad priorem ad Origenis libros Περὶ Ἀρχῶν cum remisit, quorum interpretationem nuper a se factam a Pammachio posset mutuari, licet illi Graeca sufficerent exemplaria: eique obiter commemorat se cuncta Origenis non reprobare quae scripsit, quod ejus adversarii in eum criminabantur, sed tantum prava dogmata repudiare. Haec dicebat ob suam cum Ruffino controversiam, cujus in partem non venere Paulinus [Col. 0087D] et Augustinus; constat enim Paulinum perpetuo dilexisse Ruffinum, qui, in Occidentem reversus exeunte anno 397, integrum fere annum Romae commoratus est, unde sub finem anni Aquileiam se contulit, et inde Romam rediit. De illo Paulinus profecto loquitur ⁜ d cum dicit se a sanctissimo et doctissimo viro sibique carissimo, qui non solum legendo, sed etiam peregrinando multa cognoverat quaedam de pellicano insignia audiisse.

65 1. In septimo S. Felicis natalitio carmine ⁜ e Paulinus hujusce sancti potentiam adversus daemones demonstrat, et ⁜ f daemoniacum jam pridem obsessum singulariter connotat. Praecipuum hujus poematis argumentum est ⁜ g Theridii historia, quae jam elapso antea anno acciderat. Ante annos pene duos ⁜ h litteras brevissimas a Delphino Cardamas attulerat ad Paulinum; ex quo tempore nullam receperat Delphini epistolam. [Col. 0088B] Per totam aestatem irrita non venientis Uranii exspectatione fuerat suspensus Paulinus a quo litteras Delphini accepturus erat: ⁜ i at officii sui negligens Uranius remansit ubi non debebat. Hujusce ⁜ j hominis absentiam non moleste tulit, cujus accessio nihil ipsi conferre poterat boni: at non modico dolore Paulinus affectus est, quod Uranius ⁜ k per praevaricationem suam longa ab oris Delphini panibus fame tabefecit Paulini animam. Cum ⁜ l per aestatem nihil litterarum accepisset Paulinus, multo magis tempus hibernum in eodem silentio transigendum putabat; cum Deus, qui dat escam esurientibus, Paulino quidem insperanti, sed optanti, repentino iterum per Cardamatem tunc exorcistam superventu solatium et gaudium intulit, qui Cardamas ⁜ m de Delphini valetudine eum certiorem [Col. 0088C] fecit, et ⁜ n illius ac Amandi epistolas ei reddidit. His respondit Paulinus. In tota ferme epistola vigesima prima ⁜ o ad Amandum laudat Cardamatem quod velox esset et levis cursu; in altera ⁜ p vero ad Delphinum rogat ut pro ipso deprecetur Deum, ne forte gratiam baptismalem ipsius Delphini ministerio acceptam maculet. Quamvis haec epistola amplissima sit, tamen cum Paulino ad Delphinum scribendi occasio raro occurreret, ⁜ q secundam apposuit epistolam certe quidem ⁜ r conscriptam inter Anastasii electionis anniversarium, ac tempus quo Paulinus Romam se conferre consueverat, id est a fine anni 399 ad diem Junii vigesimum nonum anni 400. Hacce epocha quibusdam ad Delphinum et Amandum Paulini epistolis tempus praefiximus, licet tamen hoc certissimum omnino non [Col. 0088D] asseramus. Cum Cardamati ⁜ s de inquirenda Paulini valetudine mandatum dedisset Delphinus, in epistola secunda Delphino scribit se bona esse valetudine, non tamen robusta, et ⁜ t Anastasii summi pontificis benevolentiam in se commemorat. Ad haec addit cum Romae erit ⁜ u se a summo pontifice commendatitias litteras impetraturum quibus Delphino etiam commendaretur

2. Venerius ⁜ v Mediolanensis episcopus (Simpliciani successor) novissime ordinatus scripserat Paulino. [Col. 0089A] Delphinus Paulinum rogaverat ut ipsius vice ad Venerium scriberet: quod 66 fecit Paulinus, jussitque Cardamati ut recurrens transiret Mediolano ipsius epistolam delaturus, tandemque si is Delphino scribere vellet, sciret paratam esse opportunitatem. Delphinus certiorem Paulinum fecerat se ⁜ a basilicam Alingone novissime constructam curavisse, jam dedicatam aut mox consecrandam: Paulinus ⁜ b maximo gaudio exsultavit, et ex hujus epistolae verbis videtur ipsius Paulini sumtibus exstructa illa basilica. Addiderat Delphinus ⁜ c quosdam dentibus suis fremere et tabescere ob hanc ecclesiae novae fabricam: Paulinus respondit id quidem novum non esse, nec mirari quia in Domino confidit. Quocirca Delphinum ⁜ d patrem suum spiritualem obsecrat, ut pro ipsius anima atque [Col. 0089B] salutis progressu Deum precetur.

3. Nil obstat quominus vigesimam secundam ad Severum epistolam, quae vigesimam septimam antecessisse debet, hoc anno collocemus. ⁜ e Severus epistolam ad Paulinum dederat Marracino, cujus ⁜ f supra meminimus; at Romam cum advenisset Marracinus Soriano epistolam tradidit gaudens quod usque Nolam se conferre et in Paulini conspectum venire non cogeretur: contra vero Sorianus monachus admodum pius et vir vere spiritualis, cum Severum de Paulino saepius audisset loquentem, ac Paulini desiderio teneretur, gaudens optata occasione litteras in se recepit attulitque Paulino, cui se probavit. Quapropter Severo respondens ⁜ g postquam optimi atque veri monachi imaginem adumbravit Paulinus, [Col. 0089C] ponit eam esse Soriani qui probabiliter hanc epistolam erat delaturus. Paulinus hoc ipso anno ⁜ h summa aedificia inchoavit quae post tres annos fuere perfecta sub finem anni 402.

4. In carmine ⁜ i quod anno sequenti composuit, commemorat plerosque homines se singulis diebus ante sancti Felicis altare offerre, ut ei gratias agerent quod Dei misericordia ejusdemque sancti auxilio, pereuntes e naufragiis evasissent incolumes. Nescio an ad historiam Martiniani non alludat, quam Cytherio describit in poemate, cujus epocham certissime omnino statuere non possumus. Cytherius ⁜ j iste vir erat in seculo tum genere tum doctrina illustris, et clarus dignitatibus quas fuerat assecutus. At Deus, qui omnia ad se trahens seculi potentes nonnumquam [Col. 0089D] eligere dignatur, eum humilem corde ditaverat ut aeternam illi conferret altitudinem, et ⁜ k ad amorem pauperum eum excitaverat. Alligatus ⁜ l erat uxori quae ⁜ m in castitate filios suos educabat: unum ab ipso ortu consecraverat Deo ⁜ n , eumque Severo salutaribus disciplinis imbuendum educandumque tradiderat, ut aliquando ⁜ o in Ecclesia inter clericos ministrare mereretur. Martinianus, de quo nobis sermo, [Col. 0090A] ⁜ p ipsi carus erat, sed, ut videtur, egenus. Paulinus eum vocat ⁜ q fratrem spiritu et fide germanum, ⁜ r cujus pietas interior sermonibus emicabat. Is magno Paulini conveniendi ⁜ s desiderio affectus est, quamvis ipsi ⁜ t Paulino ignotus: eam ob rem Cytherius commendatitias ⁜ u ei litteras tradidit ut Paulinum adiret. Primo ⁜ v terra progredi voluit Martinianus, at tam longo itineri pedibus se committere non audens, ineunte ⁜ x autumno Narbone in navim conscendit: unde patet eum aeque ac Cytherium fuisse ex Galliis. ⁜ y Secundus ei fuit ventus; sed navis quam ascenderat ⁜ z absoleta media 67 nocte desedit, et omnes qui in ea erant submersi sunt ⁜ aa praeter eos qui in cymbam confugere. Martinianus autem, Christiani omnes, et quidam etiam infideles qui in eorum numero fuerunt, incolumes [Col. 0090B] evaserunt: nullus fidelis mersus est; sed contra Judaei et schismatici periere. Navarchus, qui et Novatianus, desperatione etiam demersus est, potuisset enim se ex periculo eripere. Pene ⁜ bb nudus effugit Martinianus, qui, rebus suis relictis, in pavore nesciens sumserat secum Apostoli codicem Epistolarum: in extremo ⁜ cc scaphae profundo ac etiam in aqua positus est, et tamen ista incommoda, frigus, ceteraque tanti infortunii adjuncta a somno eum non excitarunt, donec cymba portum appelleret, quod humanitus fieri non poterat. Navim ⁜ dd applicuit Massiliam, in qua civitate solitarii ⁜ ee copiosa caritate pauperes nihil ei ultra calceos dare potuerunt; tandemque ne forte haberetur unus ex his monachis acephalis et ⁜ ff impostoribus, seu avaris mendicabulis, ut vocat ⁜ gg Paulinus, [Col. 0090C] qui per terras et mare vagari solent, et se naufragos casumque venditant, pelago se committere iterum coactus est. Secundis ventis ⁜ hh Centumcellas appulit Martinianus, unde ⁜ ii Romam usque pedibus se contulit. Receptus ⁜ jj est in cujusdam Paulini et Theridii domo, qui S. Paulino erant pariter cari; et tunc temporis Nolae cum Paulino nostro Theridius commorabatur. Hac in urbe Martinianus viros sibi notissimos et populares suos reperit, et Paulinus civis ille Romanus eum nudavit veste naufraga et cooperuit sua. Martinianus deinde ⁜ kk pedibus iter versus Nolam perrexit. Capuae, quae leucis octo distat Nola, ⁜ ll vacantem sarcina mulum redeuntem parvo aere locavit: at pigritiam non tulit impunitam; mulo enim subducto in terram cecidit in ora lapsus, in saxa fusus [Col. 0090D] et rubos; nec tamen laesus est: quod Paulinus noster ⁜ mm S. Felicis protectioni tribuit. Denique in domum S. Paulini advenit; ⁜ nn ignotus ante mox ut cognitus esse coepit et Cytherii amicus, Paulino factus est carissimus, quamvis litteras commendatitias ei nullas dare potuerit, quia eas suaque omnia amiserat. illud carmen Paulinus inscripsit ad Cytherium, cui postquam casum ac miracula commemoravit quibus [Col. 0091A] e periculo Martinianum Deus eripuerat, ⁜ a de filii institutione, quem sub Severo Cytherius Deo dicaverat, multa disserit. Circa idem tempus forsan scripsit Paulinus ⁜ b Epithalamium Juliani, quem constat ⁜ c ex Augustini epistola centesima prima fuisse diaconum anno 408.

1. Severus, ⁜ d qui semel tantum quotannis Paulino scribere consueverat, hoc anno circa hiemem, ut videtur, iterum scripsit quo ei amorem suum magis testificaretur. In hisce litteris Paulinum ⁜ e rogabat ut [Col. 0091B] magis magisque eum redamaret: ipsius ⁜ f virtutem 68 generalemque bonorum abdicationem egregiis laudibus extollebat, de se ipso humiliter sentiens. Certe quidem confitebatur se missas ab eo litteras pro virili parte divulgare, ad eumque ⁜ g pallia mittebat. Suae solitudinis ⁜ h socium nomine Victorem gladio alias circumcinctum, sancti Martini spiritualem filium, sanctaeque vitae B. Clari consortem elegit, ⁜ i qui hanc ad Paulinum deferret epistolam. Severus in hac sua epistola ⁜ j eum dixerat hominem virtutibus ornatum: ⁜ k intima itaque affectione et magna gratulatione illum suscepit Paulinus, affirmans se experimento recognovisse ipsum esse vere hominem Dei, humilem corde, non humilem gratia, vas misericordiae, et mansionem Altissimi, quem recipit et oblectat placido animae trementis [Col. 0091C] hospitio; quem ovem puram non solum ⁜ l pelle (vestem monasticam intelligit), verum spiritus mansuetudinis, et expressa in verbo ejus atque silentio Christi modestia revelabat. Humillimae et abjectissimae ⁜ m servitutis obsequia Paulino exhibere studebat Victor avarus dominationis internae, et idcirco corporeae servitutis impiger. Paulinus ejus precibus ⁜ n semel concessit ut pedes lavaret, oleoque corpus ipsius perungeret, existimans sibi non minimam benedictionem esse sanctam illius in nomine Dei famulationem, ut viro cujus pietatem venerabatur suum declararet affectum. Ut autem vicissim ⁜ o minimam saltem guttuiam de sacris sancti Martini actibus delibaret ex Severi libro, Victori licet invito aquam manibus ministravit. Victor insuper eum ⁜ p docuit qua ratione [Col. 0091D] simplices cibos et fercula minore sumtu et mollitie pararet: quo circa pro tota domo ⁜ q coquinariam artem aliquandiu exercuit, uno tantum adjuvante sene rustico recens baptizato, Paulini domestico. Asserit Paulinus ⁜ r Victorem in ipsum summe fuisse officiosum, et praecipue quod ipsius capillos totonderit, ⁜ s quod Severi mandato faciebat, ut artem suam Paulino proderet. Ex illo tempore iste ⁜ t Victor ex Galliis usque Nolam saepissime se contulit, et quidem itinere annuo: [Col. 0092A] et idcirco Paulinus Severo suo scribens, Victorem ⁜ u solemne solatium suum appellat: quod iter ut videtur, pedibus conficiebat.

ANNO CHRISTI 401.

2. Si potuit, exeunte anno 400, sed potius anno 401 ineunte per eumdem Victorem Severo probabiliter respondit Paulinus. ⁜ v Primum Severi amicitiam ac benevolentiam valde commendat, suamque mutuam ei denuntiat, et ⁜ x deinde multa de Victore disserit: haec recludit initium epistolae vigesimae tertiae usque ad numerum 10, quod olim epistolam totam ad Severum III in vulgatis antea codicibus constituebat; quarta vero in iisdem excusis codicibus sic inchoabat ⁜ y : Venio nunc ad majorem fratris erga me [Col. 0092B] Victoris operam. At quis non videat et ex his primis vocibus praecedentis epistolae cohaerentiam, unam eamdemque esse. Itaque unam constituimus epistolam vigesimam tertiam. In hac postrema parte postquam ostendit Paulinus nos Deum et proximum adamare teneri hoc fine concludit ⁜ z : Quo magis tua caritate gloriamur in Domino, quae sola nos facit vel unum de magnis et innumeris debitis Deo solvere. In omnibus enim aliis bonis vix nos 69 tantum vel in paucis initiatos, in tua tantum dilectione profitemur esse perfectos. Illius epistolae ⁜ aa fine commonitus de perfectionis videlicet et caritatis verbo ad Severum istius facit exordium epistolae vigesimae quartae, quae in antea editis secunda erat: ei nullum praefiximus titulum, quia in eodem fasciculo missa fuit cum epistola [Col. 0092C] vigesima tertia. Expostulat ⁜ bb etiam cum Severo quod multa dilectione injustis laudibus eum cumularet; quas ut tandem recuset, Severi virtutem valde extollit; suamque totis viribus suis celare studens, in lucem eximie profert. Omnium ferme sanctissima et elegantissima mihi videtur haec epistola. In ea scribit ⁜ cc haec Severo: Noli interim dum in scammate sumus, dum foris pugnae, intus timores, alta pro nobis sapere aut loqui, sed potius time, et laborantibus collabora spiritu, et cooperare orationibus; ut per nos quoque destruat inimicum et defensorem qui elegit infirma mundi ut confunderet fortia. ⁜ dd Posce suppliciter ut intellectum det nobis in via hac qua nos vocat; infirmet in nobis virtutem peccati, ut confirmet virtutis suae spiritum; nudemur criminibus, et virtutibus vestiamur, [Col. 0092D] ferat nobis opem contra voluntates nostras, nec tradat nos desideriis cordis nostri.

1. Ex Victoris colloquiis epistolas vigesimam quintam et vigesimam sextam conscripsit Paulinus; quo [Col. 0093A] autem anno non omnino certum est. Vigesima quinta ignoto ⁜ a cuidam viro nobili adscripta est, qui cinctus fuisse videtur miles, suaeque ⁜ b patriae praefectus ac patronus, et qui ⁜ c militarium stipendiorum exactiones curabat. In flore ⁜ d juventae erat, ⁜ e uxoratus, sive nubilis. Apud eum ⁜ f manserat Victor cum eamdem vivendi rationem teneret: per ipsum innotuit Paulino, qui sibi satis esse existimavit ut per Victorem illi litteras daret. Eum fortiter cohortatus est in epistola ut omnia terrena dimitteret desideria, ut soli Christo deinceps serviret. Ille nondum baptizatus fuisse conjicitur ex sequentibus ⁜ g , cum conversus fueris legendo cognosces, etc.

2. Sebastianus fidelis Dei servus, ad quem data est epistola vigesima sexta ad ⁜ h quemdam torrentem secreto [Col. 0093B] sedebat, ut in isto loco orationi et jejunio vacaret. Diaconus quidam nomine ⁜ i Benedictus, qui de carne aeque ac spiritu illius frater fuisse videtur, illuc eum saepissime conveniebat, eique ad vitam necessaria suppeditabat. Cum ⁜ j a Victore eos novisset Paulinus, unde illos in Aquitania habitasse colligitur, simul cum Therasia epistolam Sebastiano scripsit ut ei de pietate gratularetur, et utriusque precibus se commendavit. Ob hoc enim, inquit, ⁜ k misericors et miserator Dominus peccatoribus suis sanctorum notitiam caritatemque procurat et donat, ut etiam inexcusabiles reos praepotens advocatio meritis damnationis absolvat. Benedicti ⁜ l et Sebastiani pietatem plurimum extollit, dicitque alterum ⁜ m imitari Johannem Baptistam in 70 deserto clamantem, alterum vero Christum [Col. 0093C] in templo docentem, ita ut in Galliis tunc temporis ad populum sermonem habuisse videantur diaconi. Sebastianum appellat ⁜ n monachum. Cum tamen in deserto semper recluderetur, asserere non audeo eum esse monachum Sebastianum, ⁜ o qui anno 405 Sulpicium Severum adiit ut sacrorum sancti Martini actuum narrationem audiret. Sebastiano ⁜ p cuidam monacho, sed abbati, pariter scripsit Augustinus.

1. Juxta eam quam hucusque praefiximus epocham octavum S. Felicis carmen ⁜ q natalitium ad initium [Col. 0093D] anni 401 referendum est: historiae omnino congruit; illud enim in medio ⁜ r belli tumultu et incursionum barbarorum, et nominatim ⁜ s Gothorum metu conscriptum est. Sed et ex S. Prosperi ⁜ t Chronico discimus Alaricum Gothorum ducem et Rhadaghaisum anno 400 Italiam pervagasse, necnon ab ⁜ u Hieronymo accipimus eos anno 400 sive 401 Aquileiam obsedisse. In eo terrore alii ⁜ v in legionibus confidebant, alteri vero in civitatum arcibus quarum expedite reaedificati [Col. 0094A] erant muri, cum Paulinus ad defensionem signum crucis et S. Felicis confessoris tutelam solum asciscebat: timentes enim Deum ab omnibus malorum seculi terroribus liberantur. Itaque ⁜ x bellum quod omnes formidabant nihil Paulino obfuit quin solito more S. Felicis festum sicut pacis ac laetitiae diem celebraret, tantummodo ⁜ y orationi ferventius quam tranquillo tempore vacavit. Praeterquam quod Deus confidentes in misericordia ejus solet e periculo eripere, praeterea a S. Felice qui et daemones terrebat, ac tot miracula quotidie patrabat, ⁜ z barbaros repelli posse praesumebat. In illo carmine quaedam commemorat de vicino rustico ⁜ aa quem obsidens diabolus horrida necabat fame. Is paulo ante sanus fuerat factus, et incorrupta mentis et corporis sanitate, agrum [Col. 0094B] suum tunc temporis colebat. Itidem affirmat S. Felicis virtute ⁜ bb torrentem, qui in illius ecclesiam praeceps irruere assolebat ac vicinas domos et suam in discrimen ducere, per novum alveum longinquo meatu insolitum duxisse cursum, atque ⁜ cc incendium, quod totam ipsius domum absumere videbatur, cum stetisset ventus immotus, tectum dumtaxat mediocre perarsisse.

2. Hoc ipso anno Paulinus vigesimam septimam epistolam scripsit, qua ⁜ dd pluribus Severi litteris respondet, saltem duabus, quarum priorem a ⁜ ee Posthumiano Theridioque acceperat, posteriorem a ⁜ ff Soriano et Virino. Vidimus ⁜ gg jam Paulinum Posthumiano et Theridio in Gallias proficiscentibus mandavisse ⁜ hh ut ad Severi conspectum complexumque properarent, [Col. 0094C] eumque cognoscere omnibus in patria rebus et curis suis anteferrent: jussis paruere. Non mediocriter ⁜ ii laetati sunt quod Paulini consiliis adhaesissent: nam a Severo 71 omnia summae virtutis ac necessitudinis officia exceperunt, et etiam in eo plura quam praesumserant invenerunt bona. Severus autem ⁜ jj eos ut religiosissimos probavit et carissimos. Et praeterea ex Severi dialogis liquet quanta necessitudine et amicitia juncti essent Severus ipse et Posthumianus. Nescio an Paulinus, qui eos primus obtinuerat, eis significarit se illorum desiderio iterum teneri: constat illos ⁜ kk secundo eum convenisse, et a Severo ⁜ ll litteras ei attulisse, in quibus expostulabat cum Paulino quod ab ipso illos abduxisset, et ipsum solum reliquissent. Paucis post diebus ⁜ mm Posthumiani et [Col. 0094D] Theridii reditum consecutus est adventus aliorum fratrum Virini et Soriani, qui a Severo epistolas ei etiam dedere. In vigesima septima epistola his omnibus se responsurum pollicetur, sed nec omnibus Severi in priori epistola querelis satisfacit; itaque multa videntur desiderari in hac vigesima septima epistola. Non multo post in Gallias reversus est Posthumianus, quandoquidem ubi Severo valedixisset, Narbone ⁜ nn navim conscendit ut hoc eodem anno, vel [Col. 0095A] ut plurimum sequenti, versus Orientem contenderet. Et nos quidem ad hunc Posthumiani in Gallias reditum referimus quod ait Paulinus, ⁜ a Posthumianum scilicet offendisse Narbone Victorem, quem ad ipsum Paulinum mittebat Severus ut apud eum hiemaret: idque factum puto circa autumnum. ⁜ b Remissus fuit a Posthumiano ad Severum Victor, qui inde iterum Nolam profectus est cum ad Paulinum directus pervenire potuisset, hoc est tardissime, ineunte hieme, ⁜ c qua exeunte pervenit. Itaque verius dixerimus Posthumianum anno 402 in Orientem iter fecisse.

1. Paulinus in nono S. Felicis carmine ⁜ d Natalitio fuse disserit de Christianorum festis. Denotat imprimis ⁜ e Christi nativitatem, Epiphaniam, Pascha et Pentecosten, quibus etiam adjungit suam ⁜ f S. Felicis festivitatem, quam coluit ipse singulari gaudio, quippe qui ipsius, quem vocat ⁜ g patrem et ⁜ h magistrum, Nicetae praesentia geminum sibi natalem hoc anno fuisse dicit. Jam ⁜ i ante quatuor annos Nolam venerat Nicetas, ejusque iterum videndi non mediocri desiderio tenebatur Paulinus; sed suscepto ex S. Felicis festivitate gaudio ⁜ j alteram ex Nicetae conspectu laetitiam [Col. 0095C] accessuram sperare non audebat, cujus quippe adventus ⁜ k bello et metu Gothorum omnino praecludi videbatur. Quapropter plus solito animatus et incitatus in S. Felicis laudem poema edidit, idque prolixius et sublimius quam superioribus annis. Ibi ex verbis ejus vehementioribus 72 intueri licet quanto martyrii studio flagraret ipse Paulinus ⁜ l :

Narrat quomodo S. Nicetam secum ⁜ m duceret visurum confecta nondum aedificia quae in ecclesia S. Felicis exstruebat, eaque deinde ⁜ n longiori oratione describit, simulque cum eo ⁜ o de S. Martini vita disseruit, cujus historiam a ⁜ p Sulpicio Severo traditam perlegit evolvitque, quam illi proculdubio in priori itinere jam tum partim exposuerat, ejusque forte opera per totam Illyriam sanctissimi hujus viri historiam [Col. 0096A] disseminavit. Cum ad ecclesiam suam reversus est Nicetas, carmen ⁜ q decimum septimum conscripsit Paulinus, iter scilicet prosperum illi precaturus, et ut perpetuum immortalitatis ejus memoriae monumentum. Sed quo pertineat illud poema, an ad primum, an ad secundum Nicetae ifer, incertum est: spectare potius videtur ad annum 398, quo nihil tum moveri apud barbaros animadvertimus, nisi hoc potissimum tempore quo semper sub armis stabant.

2. Sed et jucundissima quoque accidit Paulino hoc anno S. Melaniae senioris ⁜ r ab Hierusalem Romam peregrinatio, quem Neapoli Nolam redeuntem apud se humanissime excepit. Singulas hujus historiae partes vide apud Paulinum epist. ⁜ s vigesima nona. Particulam ⁜ t de ligno divinae crucis munere Johannis [Col. 0096B] Hierosolymitani episcopi illustris haec vidua ab Hierusalem attulit Paulino, ac dono dedit ⁜ u tunicam de agnorum vellere, quam, ubi pro reverentia aliquandiu gestasset Paulinus, ad Severum misit, cui, illico ut accepit, destinaverat. Ad eos enim potissimum dies advenit Melania ⁜ v quibus a Severo missum Victorem excepit, hoc est ⁜ x exeunte hieme. Monebat eum per litteras Severus ne ⁜ y se fatigatum putaret allatis per Victorem tot numero et copia voluminibus; quae ad tres praecedentis itineris litteras easque amplissimas referuntur, quin immo illis miro quodam modo prorsus refectus postulabat ut pluribus, si posset, scriptis esset molestior: ⁜ z magnis quoque laudibus priora scripta efferebat.

3. Paulinum praeterea rogabat ⁜ aa Severus ut quae [Col. 0096C] de annalibus non unius gentis, sed generis humani, ipsum fugerent Paulinus peritior edoceret, quia iis inquirendis operam dabat, ac praesertim in concilianda regum Juda et Israel chronologia non parum laborare se significabat, qua institutione indigebat ad universalem quam ad annum 400 produxit historiam conscribendam, quamque post hunc annum absolvisse potuit. Mittebat ad eum ⁜ bb pallia camelorum pilis texta. Inscripserat hanc anno superiore epistolam Severus, et Victorem cum Paulino acturum hiemem sperabat, et postea statim reversurum. Tu enim, inquit ⁜ cc Paulinus, vere spiritu Dei fervens salubrius eum in tempore frigoris ignito fidei tuae fovebis calore; at ego frigidus ad aestivam illi stationem aptior ero. Victorem 73 vero ⁜ dd , abeunte hieme, susceptum necesse [Col. 0096D] habuisse dicit Paulinus vernis mensibus detinere; et quia breve spatium videbatur, cum et infirmissimus per idem tempus fuisset Paulinus, ut ad rescribendi negotium non valeret, per mediam aestatem Victorem retinuit, nec abire passus est nisi sub finem aestatis, ut ad Severum autumno perveniret, et hiemem illi rursus impenderet. Eidem praebuit deferendam ad Severum epistolam vigesimam octavam, cui adjunctum habebat ⁜ ee Theodosii Panegyricon [Col. 0097A] nondum editum, cum quodam in S. Felicem carmine. De conferendis autem praeteritorum temporum rationibus, scribit huic se studio operam numquam dedisse; sed ad Ruffinum se misisse ejus libellum, qui quidem si has historiae causas non ediderit, veretur ne apud alium in his regionibus frustra requirat; si vero aliquid super his rescripserit, se transmissurum pollicetur. ⁜ a Contextam de agnorum vellere tunicam ad Severum misit Paulinus, quam sibi de Melaniae benedictione pignus esse dicebat. Ex laudibus sibi a Severo datis ⁜ b majus sumsit, quod responsum manifeste probat, humilitatis argumentum. Sed huic priori epistolae addidit alteram, vigesimam nonam scilicet; in qua ⁜ c ex palliis camelorum pilis contextis materiam captat se confitendi peccatorem qui poenitentiae [Col. 0097B] habitu et labore indigeret, idque fuse satis explicat. Reliqua ⁜ d praeconium conficiunt Melaniae, ⁜ e cui utpote Romae commoranti timere se dicit. Hoc quoque anno, nec serius ad Severum trigesimam misit epistolam Paulinus, quam Augustinus ⁜ f tractans de culpa originali citavit. de ea jam supra dictum est cap. 20, n. 1.

4. Rogaverat Severus, ut verisimile est, ⁜ g Paulini et Therasiae imagines, in quo eum insanire exprobrat Paulinus, multaque eum caritate pene delirum fieri; et ingeniose postulatum ⁜ h de homine interiore interpretans eludit, ac solita venustate et sanctitate de eo disputat. Concludit denique dicens ⁜ i quod si tantus amor illi est visibilia quoque captare solatia, poterit per magistras animi sui lineas vel imperitis [Col. 0097C] aut ignorantibus Paulinum et Therasiam dictare pictoribus, memoriam illis in qua eos haberet pictos, velut imitanda de conspicuis assidentium vultibus ora proponens. Sed si forte, addit ⁜ j idem Paulinus, ad intellectum verbi tui inscitior manus artis ⁜ k erraverit, dissimiles pinget aliis; tibi tamen ⁜ l nos semper animo consideranti et complectenti, quoslibet vultus sub nostro nomine imperitia sua pinxerit, tamen tua conscientia nos erimus. Idque Severus fecisse videtur, quandoquidem anno sequenti ⁜ m Paulinum in aede sacra pingi curaverat: unde hoc anno scriptam fuisse colligimus hanc epistolam, quam nec multo ante conscribere potuit; qua enim spe Paulinum adeundi ducebatur Severus, ea sane dejectus est cum Paulini imaginem postulavit. Non apparet a quo reddita fuerit [Col. 0097D] haec epistola, nec ea ullum habet historiae monumentum.

74 1. Jam Paulinus, ut ⁜ n supra diximus, adjunctas ad S. Felicis ecclesiam aedes anno 400 exstruere coeperat, quas ⁜ o tertio post anno, scilicet 402, absolutus, [Col. 0098A] et 14 Januarii die anno 403 ⁜ p omnes, vel saltem aliquas, dicatas legimus. Mortuo Felici ⁜ q erectus est tumulus qui sane non tanti viri meritis, sed oppressae infidelium persecutionibus Ecclesiae rebus afflictis respondebat. At insignis tanti viri virtus exiguo condita tumulo ita mirifice enituit, ut brevi ⁜ r quinque basilicis adornatus fuerit, quarum fastigia longe aspectata urbis speciem praeferebant. De his ⁜ s quinque basilicis agit Paulinus in suis carminibus ab initio anni 399, inter quas forte capellam quamdam annumerabat, quae licet basilica non fuerit, eo tamen nomine potuit nuncupari, quandoquidem cum ⁜ t de nova basilica hoc anno absoluta loquitur, quatuor antiquis hanc additam esse asserit. Sed nec ad tumulum S. Felicis ⁜ u affluenti populo sufficiebant (quatuor [Col. 0098B] vel quinque) illae basilicae quas Nolam adveniens repererat Paulinus: ⁜ v novam itaque exstrui jussit, quam apsis solo et parietibus marmorata necnon camera musivo illusa clarificabat, ubi Trinitas pleno coruscabat mysterio: Patrem quidem vox e nube tonans, Christum agnus, Spiritum columba designabat. Crucem praeterea corona lucido cingebat globo, cui coronae inerant apostoli in columbarum choro figurati: tum de petra quatuor meabant fontes quibus stabant evangelistae quatuor viva Christi flumina; versus enim inscripti haec omnia explicabant. Intra apsidem ⁜ x trichorum videbatur altare in quo sacratae apostolorum et martyrum reliquiae reconditae erant, necnon particula de ligno crucis quam Melania ab Hierusalem hoc ipso anno ad eum detulerat. Totum [Col. 0098C] vero extra concham ⁜ y basilicae spatium alto et lacunato culmine geminis utrimque porticibus dilatabatur, quibus duplex per singulos arcus dirigebatur ordo columnarum. ⁜ z Cubicula intra porticus quaterna, longis basilicae lateribus inserta, secretis orantium vel in lege Domini meditantium, praeterea memoriis religiosorum ac familiarium, accommodatos ad pacis aeternae requiem locos praebebant. Deinde cum ⁜ aa duabus dextra laevaque conchulis intra spatiosum sui ambitum absis sinuata laxabatur: sinistra quidem orantes et legem sanctam meditantes recipiebat, dextra vero immolanti jubilationis hostias antistiti patebat, instar venerandae penus qua condebantur et qua promebantur sacri ministerii vasa et ornamenta ad altare deferenda.

[Col. 0098D] 2. In hac ⁜ bb nova basilica antiquam legem, hoc est ⁜ cc Pentateuchi, Josue et Rut historias, ⁜ dd additis argumentis, depingi voluit Paulinus in gratiam eorum qui ad S. Felicis festum undique singulis annis illuc confluebant, qui quidem ferme omnes ⁜ ee rustici erant, adeoque rudes et imperiti, ut aliquid maxime religiosum ducerent super tumulos sanctorum mensas 75 struere, et convivia sectantes in ipsis basilicis noctem in epulis crebrisque potationibus consumere.

Hic abusus in ⁜ b Ecclesia jam multum invaluerat, fueratque ⁜ c a S. Ambrosio Mediolani sublatus, aliisque compluribus in locis a propriis episcopis. Eumdem omni studio ⁜ d ab Ecclesia Africana removit Augustinus, sed magis docendo quam jubendo, et monendo quam minando. Eamdem viam tenuit Paulinus eodem animo affectus: ⁜ e totam basilicam variis ornavit picturis, ut rustici a suis compotationibus ad haec nova contemplanda abducti ad vitam sanctiorem temperantiores facti converterentur. Hujusce temporis basilicae, ipsius Paulini ⁜ f testimonio, orientem plerumque spectabant; ab usu tamen communi recedens ⁜ g Paulinus novam basilicam versus S. Felicis [Col. 0099B] ecclesiam exstruxit. ⁜ h Novam a veteri cujusdam monumenti, abside interposita, obstructus paries excludebat tribus januis patefactus a latere basilicae S. Felicis: Paulinus totidem a fronte ingressus sui foribus novam reseravit, et paribus trinis arcubus, quibus tota haec basilica in basilicam memorati confessoris perlucente transenna aperiebatur, quod diatritam veluti speciem ab utraque in utramque spectantibus laetissimo praebebat aspectu. ⁜ i In ipsis basilicae novae ingressibus dextra laevaque crucem Paulinus minio depinxerat, quae floriferae coronae orbe cingebatur, signo coelesti superstantibus columbis. ⁜ j Intra ipsam transennam qua breve illud, quod propinquas sibi basilicas potius discludebat, intervallum continuabatur, interfluebat fons in sacras aedes intrantium [Col. 0099C] abluendis manibus oribusque lavandis, ⁜ k qui fontes ex adversa fronte templi ea aetate frequentes erant, et etiamnum visuntur in cathedralium et praecipuarum ecclesiarum atriis, ⁜ l hisque fontibus successit vas aquae lustralis ad vestibulum templi apponi solitum. Praeter ingressum qui erat a latere basilicae S. Felicis, alter patebat aditus, ⁜ m cujus januam superstabat crux coronata.

1. Praeter hanc novam ecclesiam, Paulinus ⁜ n praedictam S. Felicis basilicam novis decoribus ornavit: ⁜ o insculptum camera crispante lacunar ebur in ligno mentiebatur, tectoque superne pendentes lychni spiris [Col. 0099D] ahenis retinebantur. Haec steterat basilica ⁜ p pilis deformibus vasto agmine, quibus in melius mutatis, quin etiam, ni fallor, ⁜ q marmoreis fulcivit columnis, quo major fieret et spatii et luminis accessio. Exstant hodieque ⁜ r in S. Felicis basilica haud dubie S. Paulini [Col. 0100A] manu inscripti versus, qui et eam ampliorem et lucidiorem redditam fuisse declarant. Hanc etiam ⁜ s depinxit Paulinus, ⁜ t ita ut aeque nova ac altera appareret: in ea ⁜ u Novi Testamenti 76 historiam descripsit; et ⁜ v sub altaris mensa cineres et reliquias SS. Johannis Baptistae, Andreae, Thomae, Lucae, Agricolae, Vitalis, Proculi Nazarii, et Euphemiae, deposuit.

2. Tres ⁜ x habebat haec basilica aditus. E regione basilicae novae ⁜ y tres erant aditus: ⁜ z ostiolum erat ex altera parte qua de hortulo Paulini quasi privatus aperiebatur ingressus. Praeterea ⁜ aa majora duo patebant ostia ad praecipuum atrium in quo ⁜ bb obscuro fuerat tecto porticus, quae Paulini cura et studio crevit pigmentis atque culmine, ⁜ cc eaque videtur non fuisse operta. Non procul abhinc vetus erat ⁜ dd hortulus [Col. 0100B] et ruderis agger, quem Paulinus purgari jussit, et eo loci ⁜ ee novas exstruxit domos: insuper ⁜ ff area quaedam, quae largo perfundebat lumine sacram aedem, quae porticibus necnon ⁜ gg duplici tegmine cellis per vestibulum coeuntibus cingebatur. Erat et altera ⁜ hh minor area, sed cultu major, interior, et veluti tribus juncta basilicis, ex uno pandens diversos aditus ad omnes, circumjectis etiam ornata porticibus quae fulciebantur columnis marmoreis, quibus imposita erant ⁜ ii duplicato tegmine coenacula sacris quasi tectis contignata, et de superis fenestris altare spectantia, in quibus ⁜ jj hospitabantur qui ad sepulcrum S. Felicis Deum religiose precaturi accedebant. ⁜ kk In area varii erant fontes ac multiplicis formae, et maxime praelucens cantharus quem cancellato tegmine [Col. 0100C] aenea tegebat turris. Complures ⁜ ll adstruxerat Paulinus cisternas, quae pluviales exciperent aquas et in hos fontes refunderent, cum ⁜ mm procul urbs, et aquaeductus prope nullus ab urbe exiguam illuc tenui limite guttam demitteret. ⁜ nn Ad aliud latus porticus cernebatur mediis bipatente spatio fulta columnis, quae culmine discretas aulas adito sibi copulabat. Spectabatur et ⁜ oo aedes altera oblonga, per plura atria etiam discreta, prati seu campi spectaculum praebens, inclusi autem septo ne sacra tecta profanis oculis paterent. Notat insuper Paulinus ⁜ pp arctissimas aliquot cellas quo per trina ostia pandebatur aditus: ⁜ qq primam complebant Job et Tobiae sacra gesta; secundam ornabant plurimorum utriusque sexus martyrum imagines; in tertia facta Judith et Esther penicillo [Col. 0100D] erant eleganter expressa. In interiore ⁜ rr majoris aurae seu ecclesiae, sinu insita latebat cella procul stellato speciosa tholo et trino recessu; cujus in medio baptisterii fons enitebat in quo nondum quisquam baptizatus fuerat, nec deerat altare ad sacra mysteria [Col. 0101A] celebranda. Hic locus forte fuerat a Paulino solum modo ornatus, decoratus ac renovatus, cum fateatur ⁜ a in eo se superatum a Severo quod baptisterium ille condidisset. Haec fere omnia, quantum potuimus assequi, describit Paulinus noster de additionibus et ornamentis ab ipso factis in S. Felicis honorem, quem in patronum assumserat. Non deerunt perspicaciores oculi qui plura penetrent.

3. Haec aedificia Deo accepta fuisse testatur Paulinus, ⁜ b quod et miraculo quodam comprobatum est. In media enim area juxta ecclesiae limina erant vetulae domus duae ligneae quae foedo obice prospectum caecabant et decus omne operum perimebant. Illas amoliri cupiebat Paulinus; at dominus cujus erant jurabat se potius mortem oppetiturum quam inde egressurum.

At ⁜ d quadam nocte ex improviso una cellarum incendio subito flagrante ita exarsit ignis, ut ecclesia ipsa et tota vicinia periclitarentur. Frustra ad arcendam flammam diu elaboratum est, donec ipse Paulinus S. Felicis templum ingressus supplices ad Deum preces fudit, et martyris fultus precibus, meritis quoque apostolorum quorum cineres et reliquiae sub altari vicinae ecclesiae delitescebant, domum ipse postea reversus, sumtum de verae crucis ligno fragmentum flammis opposuit, quae statim impetum remoratae convertere se in pristinum locum de quo [Col. 0101C] insurrexerant, ubi deficiente pabulo brevi exstinctae sunt. ⁜ e Mane facto una dumtaxat reperta est domus ignis incendio absumta; sed ita excandescens dominus, cujus domus fuerat tam miserabili, ne dicam mirabili, casu eversa, alteram destruxit: itaque sine lite voti compos factus est Paulinus. Altera illa basilica, in qua orasse Paulinum et apostolos invocasse diximus, videtur fuisse nova illa quam construxerat; et quia jam altari suppositas reliquias legimus, manifeste apparet jam tum illam esse dedicatam. De ⁜ f ligno enim verae Crucis praeter fragmentum quod sub eo altari reposuit, aliam ⁜ g particulam ad Severum anno sequenti mittendam reservaverat: sed sive illa basilica hoc anno, vel sequenti fuerit dedicata, fuit certe ⁜ h ab episcopo Paulo Ecclesiae Nolanae tunc [Col. 0101D] praesule.

1. Ad solitam Paulino festivitatem accessit et altera ⁜ i hoc anno solemnitas, dedicatio scilicet omnium [Col. 0102A] operum quae ad sacram S. Felicis aedem addita et recens absoluta pari undique cultu emicabant, vel certe ⁜ j baptisterii ab episcopo (Paulo) ad baptismatis et sacrificii usum consecrati, ubi utrumque sacramentum eadem die administravit. In haec nova aedificia et praeteritum incendium decimum in S. Felicis laudem natalitium carmen ⁜ k condidit Paulinus, quod integrum ad nos usque transmissum est: accedunt piae cogitationes in spiritalem animae Christianae renovationem, et praeclaro hoc carmine illud poema concludit ⁜ l .

Ecclesiam ⁜ m quoque Paulinus construi jussit fundis oppido, ubi possessiones olim habuerat et familiare domicilium: ita ad pignus quasi 78 civicae caritatis basilicam dedit in ipso oppido, quoniam et ea indigebat, ruinosam et parvam habens. Haec tamen posterior non videtur priori fuisse multo major, vocatur enim aliquando a Paulino ⁜ n basilicula. Ejus titulus, quem Severo misit, docet quomodo apsidem ⁜ o pinxerit, et fertur ⁜ p non ita pridem aliquid ex hac pictura Romae visum fuisse. Reliquias ⁜ q SS. Andreae, Lucae, Nazarii, Prothasii et Gervasii sub eo altari reposuit Paulinus; et cum haec ⁜ r basilica esset propemodum constructa, [Col. 0102C] ac mox consecranda in nomine Christi, sanctorum Sancti, martyrum Martyris, et dominorum Domini.

2. Litteras trigesimam primam et trigesimam secundam hoc anno dedit Paulinus ad Severum ⁜ s qui etiam aedificandis religiosis locis operam dabat. Imprimis Severus basilicae ⁜ t baptisterium, quod hinc S. Martini, illinc Paulini imaginibus decoravit, elaborandum curavit; ⁜ u addidit et quaedam carmina, quae desiderantur, ubi de lumine et mellis favis verba faciebat. Cumque ad Paulinum scripsit per Victorem ⁜ v qui apud Severum hiemare debuerat, ⁜ x monuit se deleturum haec carmina, si alia mitteret Paulinus. His addidit Victor ⁜ y a Severo desiderari sanctorum reliquias quas in hac ecclesia reconderet: cui Paulinus ⁜ z significavit nullas sibi superesse, praeter eas [Col. 0102D] quas mox dedicandae Fundanae basilicae reservabat. At fragmentum de ligno verae crucis, quod sibi supererat ex dono Melaniae, ⁜ aa tubello aureo conditum ad Sulpicii Severi socrum Bassulam misit Therasiae sponsae suae nomine, quod perinde erat ac si Severo ipsi illud dono dedisset; ideo a se ⁜ bb missum id fuisse Severo alibi testatur, eique suadet ut sub altari ecclesiae inter alias reliquias reponat, ⁜ cc nisi mallet ad quotidianam tutelam atque medicinam sibi reservare; [Col. 0103A] docetque ⁜ a quanta reverentia tractare debeat rem adeo pretiosam, et refert quemadmodum ⁜ b ab Helena crux reperta sit. Cumque pateret pagina, ⁜ c prolixam epistolam denuo inchoavit, in qua conqueritur ⁜ d se a Severo vel majori honore vel injuria affectum, quippe qui ipsum cum S. Martino contulerit. Sed post de industria eo sermonem convertit, ⁜ e quasi Severus in Martino formam justitiae et summam virtutum, in Paulino vero conscientiae iniquitatis obtritionem et confessionem declaraverit, ut et beatis Martinus exemplum pateret, et Paulinus miseris. ⁜ f Duo ad illum epigrammata in hanc misit sententiam, et petiit ut si illa in baptisterio ponere vellet, servaret tamen sua. Haec omnia ⁜ g fecisse se declarat pro suo summo in eum studio, ita ut magis de non obtemperando, [Col. 0103B] quam de multiloquio peccatum timeret: hac se ratione ⁜ h adductum ut suadente Victore duarum Nolanae et Fundanae basilicarum versus mitteret, ⁜ i et novos etiam conderet Severi basilicarum parietibus inscribendos, ipsique ⁜ j tumulo S. martyris Clari qui in una harum requiescebat, quorum materiam Victor dictaverat enarratione operis. Ubi multa dixit Paulinus de aedificiis illis materialibus, ⁜ k ad spiritualis rationem aedificii sermonem convertit, de quo suo more praeclare dis erit.

79 1. In hoc eodem forsan itenere Victor eorum [Col. 0103C] communis tabellarius ⁜ l Paulino litteras Alethii detulit, ⁜ m qui ex suis elucubrationibus aliquid, ut arbitror, postulabat, quod ⁜ n benevolentiae argumentum tam dulce Paulino, quam insperatum fuit: sed ejus studio ⁜ o Paulini humilitas restitit. Non est integra epistola trigesima tertia, qua Paulinus Alethio respondet, ejus enim continuatio in qua agitur de S. Paulae filia spectat epistolam tredecimam ad Pammachium. Putat Chiffletius ⁜ p Alethii votis cessisse Paulinum, et sermonem de Gazophylacio ad eum misisse, qui quidem in ms. codice Vaticano Alethio nominatim inscribitur. Sed cum ⁜ q ad multos verba faciat Paulinus, concionem ad populum potius quam epistolam dixerim, inter quas tamen ei dedimus locum ut suo numero constaret. Et facile quivis judicaverit fuisse [Col. 0103D] aliquando sollicitatum ab episcopo Nolano Paulinum ut populum doceret maxime eleemosynae virtutem et meritum, cujus erat egregius concionator et magister: de ea enim haec praecipue tractat oratio, quae omnium Paulini operum elegantissima est et suavissima. Stylus longe purior quam in epistolis; cum enim illam studiose elaborare coactus fuerit, videtur magis adstricta compositio, in qua solitam in epistolis verborum copiam et rapiditatem coercuit. Inscripta est de [Col. 0104A] Gazophylacio, non aliam ob causam quam eo quod in ea primo de gazophylacio loquitur, quod post Tertullianum vocat mensam in ecclesia positam in qua recondebantur erogatae pauperibus eleemosynae. Alethius ille merito ac jure laudatur apud Hieronymum ⁜ r anno 407, cum tantum sacerdotis esset charactere insignitus: factum enim eum Cadurcensem episcopum, mortuo fratre Florentio, apud omnes constat.

2. Ad hunc Florentium scripsit quoque Paulinus, quod hic observamus cum tempus conscriptae epistolae quadragesimae secundae non omnino certum sit: eam tamen circa annum 405 scriptam putamus. A Florentio ⁜ s quem nondum noverat Paulinus epistolas accepit plenas officii et humanitatis perinde ac si antiqua [Col. 0104B] praecessisset inter eos necessitudo et familiaritas. Huic etiam Paulinus humaniter et liberalissime respondit, et ita laetatus ⁜ t est ejus episcopi se adeptum esse amicitiam et caritate ditatum, ut de eo laudes Deo plurimas referat. De hoc Florentio nihil peculiare legimus. Magnifice ⁜ u Paulinus ejus praedicat epistolam, cujus sermo apostolico sale conditus saporem gratiae, quae illi data esset, ita exprimeret; quemadmodum eloquii suavitas quam suavis in eo esset Dominus aperte ostendebat. Adjungit Paulinus ⁜ v eum per mansuetudinem ovis et agni innocentiam meruisse pastorem fieri; et sublimem factam per humilitatem et mansuetudinem cordis animam illius in id singulis diebus incumbere, ut animas de amaris ac profundis hujus seculi fluctibus hamo verbi salutaris extraheret, [Col. 0104C] ad 80 quod opus in sortem apostolorum assumtus fuerat. Hunc ⁜ x Florentium fecerunt quidam Tiburtinensem episcopum quia tunc temporis vivebat quidam eo nomine Tiburtinensis episcopus: sed huic levi conjecturae praeponenda est trium codicum manuscriptorum autoritas, in quibus inscribitur Cadurcensis episcopus.

3. Paulinus initio sequentis anni ⁜ y Delphinum Burdegalensem episcopum in sanctorum numerum adscribit, cujus reliquiae has terras commendabant; itaque serius quam praesenti huic anno non debemus adscribere epistolam ad Delphinum trigesimam quintam, ⁜ z qua priori ejus epistolae brevissimae respondet, ex qua fortasse vel alio indicio mortem fratris circa idem tempus cognoverat: qua de causa non prolixam [Col. 0104D] ad Delphinum fecit epistolam. Dolorem dumtaxat exposuit non tam de fratris morte susceptum, quam de gestis ipsius, quae ut pietati Christianae ita nec votis suis congrua deflebat. Pro ejus anima et pro se preces Delphini postulat. Ad Amandum paulo prolixiorem ⁜ aa eadem de causa dedit epistolam trigesimam sextam.

1. Ex carmine ⁜ a quod sub initium hujus anni in S. Felicis laudem edidit Paulinus pauca nobis supersunt fragmenta, in quibus agitur de sanctorum reliquiis quas Deus per orbem iis veluti expiandum dispersit. Si integrum exstitisset poema, ex eo innotuisset quantus Alarici nominis terror anno superiore Italiam invaserit, in quam descenderat, et unde post pugnam Pollentiae discessit. Hoc anno ad Paulinum ⁜ b scripsit Victricius Rotomagensis episcopus per Candidianum, cui respondit Paulinus epistola trigesima [Col. 0105B] septima. Videat lector Dissertationem 4. Ad Paulinum item ⁜ c scripserat Aper de sua ad Christum conversione: eodem anno ei respondit Paulinus epistola trigesima octava. Quis ille fuerit Aper et quale Paulini cum eo commercium, vide Dissert. 5. Hoc, ut videtur, anno ⁜ d maximi scandali causam praebuere Hippone Bonifacius presbyter et quidam laicus nomine Spes, quorum contentionem cum discutere aut saltem aliis explicare non posset Augustinus, jussit utrumque in locum quemdam miraculis clarum pergere, ut Deus alterutrius innocentiam aut culpam patefaceret. In ⁜ e locum igitur ubi beati Felicis Nolani corpus conditum est eos misit, quia inde ipsi facilius fideliusque scribi poterat quidquid super ea re divinitus esset propalatum; quod citra dubium [Col. 0105C] Paulini gratia dicebat, cum quo inceptum anno 395 commercium probabile est eum fovisse semper, quamvis nulla illius exstet nota ab anno 396 ad hunc usque annum. Quis fuerit Bonifacii et Spei contentionis exitus non apparet. Hac fortasse in occasione has misit ad Paulinum litteras de quibus anno sequenti in epistola ⁜ f mentionem facit, in quibus, ut videtur, ei proponebat quaestionem quamdam de obligatione nostra semper Dei voluntati parendi: de 81 qua Paulinus ad eum rescripsit ⁜ g ita se illo quo feliciter urebatur loco perseverare decrevisse, ut si quid de se aliud Domino placuerit ejus voluntatem praeferret suae. Augustinus ⁜ h Paulinum Christiano plane intellectu et devotione in sua epistola locutum esse dicit, verum nimis cursim et breviter, et exoptare se ut [Col. 0105D] idipsum aliquanto apertius explicuisset, quoniam modo voluntatem Dei, quae nostrae praeponenda est, noverimus. Neque Augustini litteras, neque Paulini responsum habemus, quod probabile est eum per ⁜ i Celsum domesticum suum misisse.

ANNO CHRISTI 405.

2. Nobis nihil superest illius poematis quod Paulinus hoc anno in S. Felicis honorem scripsit. Vel [Col. 0106A] ipsis primis mensibus binas Paulino epistolas misit Augustinus, ⁜ j aliam quae periit, per Fortunatianum Thagastae presbyterum Romam proficiscentem: alteram ⁜ k per Celsum, qui cum festinaret Nolam reverti, pauca illico scripsit Augustinus, ⁜ l cui plura, ut voluisset, scribendi facultatem non dedit Celsus. Paulinum rogat ⁜ m ut ipsi rescribat quibus signis possit innotescere Dei voluntas in occasionibus vitae humanae, in quibus saepe facile non potest discerni. Eum plurimi fecisse Paulinum ex iis litteris evidenter apparet. Dicit ⁜ n se non potuisse, nec etiam debuisse Celsum retinere, cui cum Paulino melius quam secum esset. Africana Ecclesia saepe cogebatur episcopos in Italiam multis de necessitatibus gravissimis mittere: ⁜ o quos quidem episcopos fere omnes Nolam se contulisse [Col. 0106B] apparet, ut ibi Paulinum salutarent. Solabatur illud Augustinum, quod assidue Paulinum amicorum oculis videret Theasius et Evodius ambo deinde confessores, quorum ultimus erat Augustino conjunctissimus, legati fuerant a Carthaginensi concilio ut in Donatistarum effrenatam violentiam peterent leges: hoc ipso anno eas obtinuerunt mense Februario. Paulinum adierunt, Augustinus vero qui eos exspectabat, cum profectus est Celsus, dixit ⁜ p Paulinum ad se in eorum episcoporum pectoribus et sermonibus esse venturum, cumque ex iis quae referrent quantum posset eo satiatus fuerit, se ad eum prolixiorem, cujus se confitebatur debitorem, missurum epistolam pollicitus est. Neque ea nunc apparet, neque ulla earum quas ad se invicem ad annum usque 408 mittere [Col. 0106C] potuerunt.

3. Pelagius qui, antequam vulgata esset ejus haeresis, multorum sanctorum virorum amicus erat, ⁜ q tamquam Dei servus etiam a Paulino amabatur. Augustinus se hujusce haeresiarchae ⁜ r epistolas ad Paulinum misisse dicit, in quibus se satis gratiam agnoscere aiebat Pelagius, quod a Deo nobis insitam esse voluntatem liberumque arbitrium fateretur. Eadem est, ut videtur, epistola ad Paulinum longa 300 circiter lineas, ut numerat ⁜ s ipse Augustinus, quam Pelagius afferebat anno 417 ut fidem suam probaret sinceram et orthodoxam. Augustinus non dicit in ea epistola aliquid absolute malum fuisse, at eum de gratia nonnisi remisso admodum vixque sustinendo modo in ea scripsisse contendit. Pelagius eam se epistolam [Col. 0106D] ⁜ t ante duodecim fere annos atque ideo circa annum 405 scripsisse testabatur. De Apri conversione fuse tractamus Dissertatione 5. De ejus ad Paulinum epistola, 82 deque Paulini ad ipsum responso diximus ⁜ u anno superiore. Aper rursus ad eum ⁜ v scripsit et questus est possessiones filiorum suorum causas sibi esse necessitatis qua terrena curaret, cum eas vendere debuisset. Paulini ⁜ x paupertatem laudabat, et lato potens ore ⁜ y describebat hortulum Nolanum. Paulinus [Col. 0107A] ⁜ a suo et Therasiae nomine ad Aprum et ad Amandam rescripsit: eos hortabatur ⁜ b ut tantum ad eruditionem animae traherent quantum de jure possent, ⁜ c sese Christi agrum esse cogitarent, et qualem agri sui, ut ferret fructus, speciem fieri postularent, talem cordis sui Deo Domino culturam redderent: deinde ⁜ d seipsum deprimit Paulinus et de suis tentationibus loquitur. Circa hunc annum scripsit Paulinus ad Sanctum et Amandum epistolas quadragesimam et quadragesimam primam. Vide Vit. c. 25.

1. Per ⁜ e Victorem ad Paulinum eo, ut credimus, anno scripsit Sulpicius Severus. Quis litterarum tenor [Col. 0107B] fuerit non palam nobis est, nisi quod a Paulino peteret quamprimum sibi remitti Victorem, ut ad vindemiae dies remissus occurreret. ⁜ f Desiderii presbyteri litteras simul ei Victor reddidit, qui ab eo petebat intelligentiam benedictionum quibus filios suos morti proximus Jacob donavit. Post ⁜ g modicum adventus sui Nolam tempus Victor se ad iter relegendum praeparavit, ita ut Paulinus breves ad Desiderium et Severum litteras fecerit, quae binae perierunt. Et forsan eodem tempore aut paulo post conscripta est ad Florentium Cadurcensem episcopum epistola quadragesima secunda, de qua fuse ⁜ h supra diximus. At vero jamjam ⁜ i profecturum Victorem subiti rerum obices retraxerunt, dum hiems navigationem et itinera metus clauderent, quibus impeditus necessitati [Col. 0107C] longam Nolae dilationem ad finem usque hiemis praestitit. Metus qui itinera clausit, ille proculdubio erat, ne ipsi Romanorum aut hostium exercitus in via occurrerent: quod referre fas est ad descensum Alarici ⁜ j in Italiam anno 403, aut Rhadagaisi anno 405. Cum vero retulerimus ad annum 403 epistolam aliam Paulini ad Severum ipsi a Victore redditam, huncce metum rejicere oportet in descensum Rhadagaisi, qui multo majorem quam Alaricus in Italia concitavit terrorem. Rhadagaisi ⁜ k exercitus nonnisi circa hiemem deletus fuisse dicitur, qui licet ante fuisset, Romani etiam exercitus milites, qui adhuc multis in locis dispersi esse poterant, quique ut plurimum barbari erant, metum viatoribus incutere potuerunt.

[Col. 0107D] 2. Eo, ut videtur, anno ⁜ l Posthumianus ex Oriente, exacto ibidem toto triennio, reversus est. Trigesima luce ⁜ m ex Aegypto Massiliam pervenit, decima vero ex urbe Massilia ad locum ubi Sulpicius Severus degebat. Materiam Dialogorum suppeditarunt Sulpicio Severo prima cum ipso colloquia, sub quorum finem ⁜ n , cum Posthumianus esset Orientem mox repetiturus, eum hortatur ut per Campaniam iter haberet, licet de via multum 83 hac de causa deflecteret. Non [Col. 0108A] tibi tanti sint, inquit, magnarum morarum dispendia, quin illic adeas illustrem virum ac toto laudatum orbe Paulinum. Illi, quaeso to, primum sermonis nostri quod vel hesterno confecimus vel hodie diximus volumen evolve. Illi omnia referes, illi cuncta recitabis, ut mox per illum sacra viri laudes Roma cognoscat, sicut primum illum nostrum libellum non per Italiam tantum, sed per totum etiam diffudit Illiricum. Ille Martini non invidus gloriarum, sanctarumque in Christo virtutum piissimus aestimator, non abnuet praesulem nostrum cum suo Felice componere. Cum ⁜ o mortuus est Paulinus apud se habebat quemdam presbyterum nomine Posthumianum: an idem fuerit qui reversus ex Oriente Paulino adhaeserit, non mihi constat.

ANNO CHRISTI 406.

[Col. 0108B] 3. Decimi tertii natalitii carminis ⁜ p in honorem S. Felicis, quod juxta historiae nostrae seriem ineunte hoc anno scriptum fuit, titulus est: De Gothorum exercitus cum suo rege interitu: quibus verbis aperte ⁜ q Rhadagaisi clades indicatur; quae quidem clades tamquam manifestum illudque mirum Dei in imperium religionemque Christianam tutelae indicium semper habita est; et ea quae supersunt pauca ex hoc poemate ⁜ r carmina Paulinum Romae et imperii martyribus hanc victoriam tribuisse probant. ⁜ s Victorem anno superiore a Severo et Desiderio missum ad Paulimum vidimus, coactumque fuisse Nolae exspectare donec adventasset verna tempestas ut in Gallias rediret. Sic ⁜ t exspectantem eum invasit gravissimus morbus, quo in extremis positus est. Ejus [Col. 0108C] tribulationem ⁜ u compatiens sustinuit Paulinus, sed quamvis jam ab omnibus desperatus aegrotaret, ⁜ v de Severi tamen fide ejusque meritis sanitatem speravit Paulinus. Revera ⁜ x convaluit Victor: sed plus temporis in reficienda valetudine consumsit, quam aegritudine tolerata produxerat; et ⁜ y vicino tantum apostolorum natali plane restitutus est. Tam cito dimittere eum noluit Paulinus; sed retinuit donec secum Romam illum sui itineris annui socium duceret, ut illinc proficisceretur in Gallias reversurus, et ad vindemiae dies Severo remissus occurreret, ipso scilicet tempore quod praescripserat Severus ⁜ z , verum sequenti tantum anno. Duas ⁜ aa breves epistolas quas anno superiore, cum Victor proficisci vellet, ad Severum [Col. 0108D] et Desiderium scripserat Paulinus, eidem Victori deferendas dedit; sed duas prolixiores ad eosdem, remissa atque laxata in olium mente scriptas iis adjecit. Ea quae ad Severum prolixior erat scripta, periit, nec etiam quid remanet earum quas ad illum deinde scribere potuit.

4. In ⁜ bb Spicilegio Acheriano binas nomine Severi ad Paulinum inscriptas habemus epistolas, quarum prima sane est Severi ad Paulinum, quare et eam ⁜ cc [Col. 0109A] supra retulimus. Altera etiam potuisset mitti ad Paulinum, eaque esset praeclarum pietatis ejus argumentum, cum sit gratiarum actio cujusdam nomine sui et aliorum, ut videtur, rusticorum, quod ipsius cohortationibus veritatem et Dei cultum fuissent edocti, minis non territi. Sed cum constet epistolam hanc non esse Severi, nos hac una nixi autoritate, Paulino, ea quae ipsi forte non conveniunt, tribuere non audemus. Cum Paulinus in epistola ad Desiderium ⁜ a ostendisset quid causae fuerat cur Victor nonnisi post elapsum annum rediret, maxima se humilitate 84 excusat de opere quod petebat Desiderius, eumque rogat ut sibi duodecim patriarcharum Benedictiones ipse explicet.

1. Hanc rursus a Ruffino benedictionum explicationem postulavit ⁜ b Paulinus, de qua se ab aliis consuli testatur ⁜ c in sua ad Ruffinum epistola quadragesima septima. Hanc expositionem ipsi denegare non potuit Ruffinus. Cum enim ad Paulinum scripsisset ⁜ d Ruffinus se quibusdam de negotiis venisse Romam, Paulinus ⁜ e eum rogavit epistola quadragesima sexta ut capitulum quo Judas a Jacob benedicitur explanaret. Postea ad eum rursus scripsit ⁜ f ab eoque petiit ut hanc benedictionem triplici interpretatione elucidaret, ⁜ g historica nimirum, morali et mystica; ita ut Ruffinus excusatione primum allata ⁜ h tandem obtemperaverit, ejusque votis paruerit. Accepta [Col. 0109C] enim hujus benedictionis explicatione prima, petiit ⁜ i a Ruffino Paulinus, ut per reliquos filios distributam dignaretur exponere. Paruit Ruffinus, illaque duo opera etiamnum supersunt cum litteris quas simul ad Paulinum misit. Quare ut Gennadii autoritatem taceamus, ⁜ j Isidoro illud opus ipsi Paulino adjudicanti assentire non possumus. Se aliquid ejusmodi ⁜ k post tempus a Ruffino expostulasse testatur Paulinus; Ruffinusque sibi ab ipso quaedam de Scripturarum interpretatione tradita fuisse asserit: verum illa non exstant. Ex priore illius ⁜ l ad Ruffinum epistola eum aliquid de S. Clemente (papa) transtulisse manifestum fit; quare cum gravius eum ⁜ m admonuisset Rufinus ut studium in Graecas litteras attentius sumeret, se implere non valere affirmat, nisi diutius Ruffini [Col. 0109D] consortio fruatur, eoque praeceptore utatur. Postremum per Cerealem epistolam quadragesimam septimam misit Ruffino qui ⁜ n tunc in monasterio Pinetensi degebat, unde brevi erat Romam venturus ut in Orientem reverteretur; idque circa annum 409, ut demonstrabitur aliquando in historia S. Hieronymi et Ruffini.

2. Credimus illo eodem anno 406 Paulinum ⁜ o misisse epistolam quadragesimam quartam ad Aprum [Col. 0110A] et Amandam, a quibus unam acceperat quam multum laudat, ⁜ p et cui dicit se nihil simile posse referre. Tandem statuit ⁜ q epistolam in eorum sermonis retractatione contexere, et apud eos rursus illorum epistolam laudans ⁜ r usus est ferme iisdem verbis quibus Augustinus ad ipsum scripserat anno 395. Reliquum epistolae ⁜ s adhibet in laudes Amandae quae seculi curas curabat, ut posset Aper totum se dare coelestibus et ministerii sui operibus. Eos denique hortatur ⁜ t ut filios diligenter et pie educent.

ANNO CHRISTI 407.

3. Decimi quarti natalitii carminis ⁜ u in S. Felicem supersunt tantum fragmenta quaedam. Illud carmen eo solum scripsisse videtur Paulinus, ut enumeraret [Col. 0110B] Dei in se beneficia hujus sancti confessoris ope. Si integrum exstaret, ex 85 eo multa ad Paulini vitam spectantia colligeremus; sed et ex iis quae habemus animadvertere possumus quam grato fuerit a Deo donatus animo Paulinus, qui et ejus generositati altaeque humilitati merito tribui potest. Hoc etiam, ut credimus, anno Melania senior iter in Africam confecit, quae fortasse ad Augustinum attulit epistolam ⁜ v in qua Paulinus filii unici hujusce viduae illustris circa idem tempus demortui laudes celebrabat.

[Col. 0110C] 1. Decimum quintum natalitium carmen ⁜ x , quantum conjicere possumus ex iis quae supersunt, ad narranda S. Felicis miracula scripsit Paulinus. Illud de S. Felice ultimum a Paulino scriptum cognoscimus, sive perierint alia, sive de eo nihil amplius scripserit Paulinus; etenim constat turbas tribus annis sequentibus exortas ab hisce animi oblectationibus potuisse Paulimum avertere, qui, ubi episcopatum adeptus est, aliis sibi studiis pietatem colendam duxit. Saltem non illi erat satis otii festo die S. Felicis ut scribendis versibus animum adjungeret. Ab hoc ipso anno fuerunt ⁜ y Paulino incredibiles occupationes, quibus illum expertem Augustinus credebat; et quibus jactatus Paulinus fortasse ⁜ z solito citius Romam [Col. 0110D] peregrinationem consuetam maturare compulsus est; illuc enim post Pascha se contulit, unde ante 15 Maii diem erat reversus. Ibi ⁜ aa Quintus diaconus jam Romae aliquandiu commoratus ab Augustino epistolam, cujus erat portitor, Paulino tradidit. At ipsi percupienti Augustini epistolam legere per tempus non licuit, ⁜ bb donec interponendum ad itineris stativa diem, quem in oppido Formiano habuit, totum huic operi manciparet, et in ejus epistolae lectione veluti [Col. 0111A] in deliciis spiritualibus ab omni curarum faece liber epularetur. Scribebat ad eum Augustinus de constantia Melaniae in morte unici filii sui. Ad Augustinum 15 Maii die rescripsit ⁜ a Paulinus epistolam quadragesimam quintam, in qua ejusdem Melaniae laudes prosequitur; idemque videtur credere ⁜ b Deum ab hominibus in vita aeterna laudandum vocibus humanis post ipsam resurrectionem, sed laudem hanc humanis sensibus et eloquiis fore longe altiorem.

2. Huic epistolae respondit Augustinus sequenti hieme per epistolam quadragesimam quintam, cujus delator fuisse videtur ⁜ c Possidius, qui acturus causam Ecclesiae suae Calamensis apud imperatorem, data occasione usus Paulinum lubens invisit. Circa idem tempus episcopo Memori ⁜ d litteras dedit Augustinus, ubi de filio ejus ⁜ e Juliano agit qui tum erat [Col. 0111B] diaconus, et postea haeresiarcha factus est. Conjugatus fuerat cum Ia, et Paulinus ⁜ f patris et filii unicus (perinde ac Augustinus) in Juliani et Iae matrimonium scripserat epithalamium, quod ideo in annum 400 aut circiter ⁜ g rejecimus.

3. Ad praesens tempus vel potius ad annum 409 referre possimus eam quam Gregorius ⁜ h 86 Turonensis citat presbyteri Paulini epistolam, in qua ait ille autor, Utcumque se habent seculi mala, hoc viris piis relinqui solatium, quod clarissimis praesulibus Deoque dignissimis, qui et sapientissimi et fidelissimi erant fidei et religionis custodes, firmissimo tamquam praesidio fruerentur. Videas, ⁜ i inquit, Exsuperium Tolosae, Simplicium Viennae, Amandum Burdigalae, Diogenianum Albigae, Dinamium Engolismae, [Col. 0111C] Venerandum Arvernis, Alethium Cadurcis, et nunc Pegasium Petragoriis. An presbyter ille hujus epistolae autor fuerit Paulinus noster dubitat ⁜ j Rosweydus. Hunc non esse Paulinum Nolanum contendit omnino Chiffletius ⁜ k , quia in eo quod destinguit autor ille Pegasium ab aliis satis indicat alios jam tum e vivis excessisse, quibus Paulinus Nolanus non videtur fuisse superstes. Haec Chiffletius; cui non assentior, cum epistolae Paulini ad Amandum scriptae ante annum 404 nequaquam prohibeant quin ipse Amandus et alii praesules ante annum 431 e vivis excesserit. Quod autem Gregorius Turonensis eum presbyterum vocet, eo ad credendum adducimur Paulinum illum a Gregorio talem, qualis erat, in titulo [Col. 0111D] epistolae fuisse designatum; ita ut si sit Paulini nostri haec epistola, ut minime dubitamus, ante annum 410 scripta fuerit necesse est, quo anno jam tum fuisse episcopus videtur Paulinus. Et revera fieri non potest ut Amandus ante annum 410 obierit, si ante et post Severinum, ut communis fert opinio, Burdigalensem rexit Ecclesiam; et si epistolae Zosimi supposititiae non sunt, ⁜ l Simplicius Viennae vivebat etiam anno 417. At enim si textus ipse Paulini [Col. 0112A] diligenter observetur, quivis perspexerit id sibi animo proposuisse Paulinum ut exponeret quo statu tum Ecclesia esset cum haec scriberet; adeoque eum recensuisse episcopos vivos, non mortuos, idcirco non dicit vidisti, sed videas, quod ad mortuos referri non potest; quod autem his verbis usus fuerit, nunc autem Pegasium, innuisse videtur Pegasium tum fuisse recens episcopum. Itaque cum Alethium Cadurcensem episcopum hunc fuisse arbitremur quem Hieronymus solo presbyteri nomine designat in quadam epistola quae videtur anno 407 scripta, isthaec epistola non videtur a Paulino fuisse conscripta nisi paulo ante episcopatum circa annum 408 vel 409. Quid referat historia de Exsuperio, Simplicio et Amando, alius in lucem proferet: nihil de Diogeniano, [Col. 0112B] Dinamio et Pegasio comperimus. De Alethio vide Dissert. 3, n. 2.

4. Paulo plura recenset Gregorius de Venerando: erat ille profecto ⁜ m senator, et verisimiliter Claromontanus. S. Artemio successit, et septimus numeratur Claromontanus episcopus. Nihil certum habemus de ejus gestis praeter ipsius Paulini testimonium. ⁜ n In vigilia Natalis Domini hunc obiisse ferunt, cujus exsequiae postridie exsolutae instar solemnis hujus diei processionis habitae sunt. Gregorius Turonensis ⁜ o asserit ad ejus tumulum plurima patrata miracula. Sepultus est autem in quadam ecclesia quae nomen ejus sortita est, ditata ⁜ p multorum sanctorum corporibus, in iis maxime ⁜ q S. Nepotiani, quinti episcopi Claromontani, et ⁜ r S. Liminii martyris: quae [Col. 0112C] basilica etiamnum in hortis abbatiae S. Allyrii v situr, ⁜ s sed paucissimae ibi relictae sunt S. Venerandi reliquiae, cum maxima pars 22 87 Decembris die anno 1311 in proximam S. Allyrii ecclesiam translata fuerit, et ⁜ t reliquiae in ipsa S. Allyrii capsa fuerint separatim positae. Arvernis ⁜ u fit memoria hujus translationis 22 Decembris die, et ⁜ v festivitas ejusdem sancti 18 Januarii recolitur. Huic ⁜ x successit S. Rusticus. Circa annum 408 scripsit Ruffino Paulinus epistolam quadragesimam sextam de qua superius egimus cap. 48, n. 1.

[Col. 0112D] 1. Augustinus sub finem anni 408 vel sub initium 409, ut jam diximus, ⁜ y scripsit epistolam nonagesimam quintam. Ea ⁜ z Paulino et Therasiae item inscripta est cum epithetis sua erga utrumque caritate dignissimis, in qua Paulinum tum episcopali dignitate insignitum fuisse non apparet; cui alioquin ornatior titulus in epistola debitus atque ipsi ab Augustino adscribendus fuerat. Sententiae nostrae favet Ruffinus, [Col. 0113A] qui Paulini epistolae quadragesimae septimae anno 409 conscriptae satisfaciens in epistola nuncupatoria libri II de Benedictionibus patriarcharum, quem quadragesimali hujusce ⁜ a anni tempore scripsit, non episcopum, sed fratrem ipsum appellat. Quantulacumque sit episcopi dioecesis, non videtur a negotiis vacuus episcopus, qualis Augustino visus est Paulinus anno 408. Nihilominus addit Augustinus sibi nuntiatas fuisse incredibiles ejus occupationes: quae expressio potius denotat eas quae insolito casu eveniunt, quam quae episcopatui annexae sunt. Quemadmodum autem Paulinum episcopali nondum dignitate fuisse insignitum initio anni 409, ita eum jam episcopum anno 413 fuisse constat, quandoquidem hoc nomine donetur ab Augustino ⁜ b lib. I de Civitate Dei, idque referendo [Col. 0113B] aliquid quod Paulinus anno 410 gesserat: unde probabiliter colligi potest jam anno 410 illum fuisse episcopum. Et praeterea videtur Paulinus debuisse quopiam se recipere ut e Gothorum manibus se eriperet, ut ⁜ c revera in eorum manus incidit, nisi fuisset addictus pascendo gregi, et nisi vinculis episcopalis muneris fuisset retentus, a quibus in sacerdotio constitutus erat omnino liber; singulis autem epistolis privatam egisse vitam videtur. Comperimus etiam Augustinum ab eo ⁜ d fratris nomine compellari in epistola quam arbitramur scriptam circa annum 410. Augustinus ⁜ e in epistolis suis ad Paulinum circa annum 413 datis et in posterioribus aliis operibus eum semper vocat episcopum, nulla de ejus uxore mentione facta, unde eam jam vita functam omnino [Col. 0113C] probabile est. Contendit ⁜ f Chiffletius Paulinum fuisse episcopum ab initio anni 397, sed ejus rationibus satisfecisse credimus. Potuisset quidem et merito duas ad Victricium epistolas objicere, quas anno 399 et 404 posuimus, siquidem Victricius episcopus ab eo ⁜ g frater vocatur in trigesima septima epistola anni 404 ex editis et mss. codicibus, ac etiam in epistola decima octava anni 399 ex ms. Viennensi codice, cum aliis, patris nomen habeant. Sed hoc 88 argumentum non videtur magni ponderis, cum amanuenses hunc errorem facile admittant scribendo fratri pro patri; quamvis etiam Paulinus potuerit Victricium fratrem amice dumtaxat compellare, ut ipse ⁜ h Paulinus et Therasia in epistola quadragesima quinta anno 408 15 Maii data Augustinum patrem, [Col. 0113D] fratrem simul et magistrum vocant. Quod si iis quis nos cogat insistere et fateri duas ad Victricium epistolas ab episcopatu Paulini fuisse scriptas, post annum 409 facile collocabuntur; alteram enim ad annum 399 retulimus ex simplici dumtaxat cum epistola decima septima convenientia, et alteram ad annum 404 propter tempus inscriptae epistolae Innocentii quae agit de itinere Victricii Romam, et quia Paulinus in epistola sua Romam etiam venisse Victricium asserit, quo duas peregrinationes potuit [Col. 0114A] suscepisse. Adde quod cum tempus inscriptae epistolae Innocentii vel partim vel omnino rejicere nobis necesse sit ex anno 404 quo illam ⁜ i apposuimus, quamvis non 15 Februarii die; eodem quidem mensis hujus die, sed altero anno collocanda est, et forte anno 410 cum Honorius Romae annum 407 et partem anni 408 exegerit. Turbas tamen quae in Galliis et in Italia exstitere cum illis a nobis assignatis Victricii peregrinationibus et hoc litterarum commercio aptissime convenire judicant doctissimi viri quos consuluimus; historia vero duas illas tantum ab Honorio Romam per pontificatum Innocentii susceptas peregrinationes observat: unde Innocentii et Paulini ad Victricium epistolas anno 404 adscribere coacti fuimus. Neque ex sola fratris appellatione judicandum [Col. 0114B] duximus illum tum fuisse episcopum, cum nobis suppetant validiora argumenta, quibus certo colligimus ante annum 409 illi non collatam fuisse episcopalem dignitatem, quam ut in hac una nominis difficultate haereamus. Creatus fuit ⁜ j Nolanus episcopus Paulinus noster ut nemo dubitat, videturque Paulo successisse, ⁜ k qui annis 402 et 403 certissime hanc Ecclesiam regebat; quae non videtur ingenti plebe fuisse numerosa, quandoquidem Paulinus ⁜ l se vocat exigui gregis pastorem.

2. Jam vero qua ratione in episcopali munere se gesserit discamus ab oculato teste ⁜ m : Cum autem ad summum sacerdotii gradum provectus est, noluit se talem exhibere episcopum qui ab aliquo timeretur, sed talem se reddidit sacerdotem qui ab omnibus amaretur. [Col. 0114C] Numquam sic iratus est, ut non in ira misericordiae memor esset: neque enim poterat vir ille irasci qui contumelias despiciebat, et odia vitabat. Numquam in judicio sine misericordia sedit, quia noverat misericordiam meliorem esse quam sacrificium (Osee VI, 6) ; misericordia vestiendum esse omne Christianorum judicium, dicente venerabili Scriptura: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1) . Justitiam quoque votis benignioribus temperabat: sciens quoniam Spiritus sanctus quantum aequitati et justitiae favet, tantum suis gratiam pietalis benignus indulget: et ideo tenebat rigorem in examinatione justitiae, misericordiam autem in definitione sententiae proferebat. ⁜ n O admirabilem virum, atque omnium virtutum laude censendum! Hic etenim omnium patriarcharum exempla [Col. 0114D] secutus, fuit fidelis ut Abraham, credulus ut Isaac, benignus ut Jacob, munificus ut Melchisedech, providus ut Joseph, rapax ut Benjamin: rapuit enim divitibus, et pauperibus erogavit; et tamen plus divitibus quam pauperibus profuisse cognoscitur, quia pauperibus in hoc seculo profuit, divitibus autem in futuro providit. Ipse etiam ⁜ o moribundus asportatam a longe pecuniam, quam 89 eleemosynis impenderet, accepit. Fateor equidem autorem illi fuisse Hieronymum ut alienas eleemosynas distribuendas minime susciperet: [Col. 0115A] sed aliud est quod prudentia homini privato qui divino se obsequio recens addicit et consecrat, aliud quod pietas episcopo in sola pietate longo virtutum exercitio jam constituto suggerit. Et revera nequaquam imprudens fuit Paulini pietas, ⁜ a Nam qui ingentia praedia quia fuerant sua vendita pauperibus erogaverat, is cum postea factus esset episcopus, non contemsit Ecclesiae facultates, sed fidelissime dispensavit. Quo facto satis ostendit et propria debere propter perfectionem contemni, et sine impedimento perfectionis posse Ecclesiae quae sunt profecto communia possideri. S. Gregorius Turonensis ⁜ b magnas Ecclesiae Nolanae fuisse divitias asserit, et Christum adimplevisse in Paulino, qui omnia propter ipsum dimiserat, quae per Evangelium promittere dignatus est, quia [Col. 0115B] qui propter ipsum reliquerit omnia, centuplum in hac vita accipiet: quod meo quidem judicio non facile probaverit; sic enim prosequitur Uranius ⁜ c : Ergo, ut dicere coeperam, fuit mansuetus ut Moyses, sacerdotalis ut Aaron, innocens ut Samuel, misericors ut David, sapiens ut Salomon, apostolicus ut Petrus, amabilis ut Johannes, cautus ut Thomas, doctor ut Paulus, videns ut Stephanus, fervens ut Apollo. De sollicitudine autem et cura Ecclesiarum, in fide et caritate omnes apostolos et episcopos imitatus est. Haec omnia in se habuit, haec in tempore conversationis suae fideliter custodivit. ⁜ d Et vere talis erat ut ab omnibus amaretur: vixit enim cunctis in exemplum acquirendae salutis, et in refrigerium consolationis. Neque enim solius haec mea vox est: testes sunt omnes provinciae, testis [Col. 0115C] est omnis terra quam Romanus orbis includit, testes etiam sunt barbarae nationes ad quas fama domni Paulini pervenerat. ⁜ e Nec immerito ab omnibus amabatur, qui aderat omnibus. Quem enim jacentem non sua dextera erexit? quem interpellantem se non pia voce consolatus est? Erat enim pius, misericors, humilis et benignus; nullum spernens, nullum despiciens. Omnibus tribuebat, omnibus indulgebat: animabat trepidos, mitigabat violentos; hos verbis, illos aedificabat exemplo: alios epistolis, alios sumtibus adjuvabat. Nullas opes, nullas divitias, nisi quas sanctis suis Christus promiserat mirabatur. Aurum atque argentum, et cetera sic definiebat, ut ea sibi ad largiendum liberalitas, non ad retinendum cupiditas vindicaret. Et ut breviter dicam, omnia bona in se habuit quia [Col. 0115D] Christum amavit: habuit enim fidem, mansuetudinem, curam proximorum, jugem pro miseris sollicitudinem, compassionem pro infirmis, nihil aliud respiciens nisi pacem et curitatem; solus namque mendicabat, ut omnibus abundaret. Denique quis locus est in orbe terrarum, quae solitudo, quae maria, quae S. Paulini beneficia non senserunt? Omnes eum agnoscere cupiebant, omnes videre desiderabant. Quis ad illum non laetus advenit? aut quis ab illo non desideraturus abscessit? [Col. 0116A] Nam qui corpore eum videre non poterant, saltem epistolas ejus contingere cupiebant. Erat enim suavis et blandus in litteris, dulcis et bene suavis in versibus. Quid plura? Vix quaecumque de illo dicuntur admitteret credulitas fidei, nisi propellerent sua facta mendacium.

90 1. Jam erat Paulinus ⁜ f exigui gregis pastor, id est Nolanae Ecclesiae episcopus, cum accidit historia mirabilis servati e naufragio Valgii, qui post eum casum Victoris nomen sortitus est. Tempus hujusce casus fixum omnino statuere non possumus. Contextum [Col. 0116B] historiae narrat Paulinus in epistola quadragesima nona quemadmodum ille a Christo S. Felicis patrocinio e naufragio servatus sit: quam ob causam forte Nolam ⁜ g venire compulsus est Valgius, ubi dicit Paulinus ⁜ h tam insignia Dei miracula se adeo admiratum fuisse, ut pene in ipsum senem crudelis fuerit, et partem auris servandam voluisset abscindere, nisi in illo vulneris res fuisset. Videtur ⁜ i ipse Paulinus senem Valgium naufragio ereptum aquis lustralibus abluisse, illique ⁜ j Victoris nomen in ipso baptismate indidisse. Navis ⁜ k quae erat cujusdam Christiani Secundiniani nomine, et in qua servatus fuit, sine ullo damno oneris ⁜ l in Lucanorum et Brutiorum littore allapsa est, quo ⁜ m Posthumiani senatoris Romani possessio adluitur. Posthumiani procurator navem illico [Col. 0116C] occupavit, et captam vacuefecit, cui ⁜ n praeter onus publicum plura etiam de stipendiis et peculiis nauticis inerant. ⁜ o Super hoc latrocinio apud provinciae judicem depositae jam saepe fuerant querelae, sed procurator primo vi rebellavit adversus provincialis judicis edicta ejusque ministros, postea Romam profugit, quo Secundinianus cum Victore se contulit. Rescribens Macario Paulinus, eum ⁜ p precatus est ut Posthumianum ad jura pietatis et justitiae leges adduceret, faceretque ut a procuratore ablata solummodo restituerentur; quod enim spectat ad sumendas de eo poenas, orat Paulinus Macarium ut ab iis abstineatur. Videtur ille fuisse Macarius qui, postquam vicarius praefectorum exstitit, Romae fuit hoc tempore pietate maxime et scientia percelebris, et [Col. 0116D] cui, ut docet Augustinus ⁜ q prolixam Paulinus noster de morte uxoris consolatoriam dederat epistolam.

ANN. CHRISTI 410, 411, 412, 413.

2. Celebris est Romae vastatione annus 410 ⁜ r quo Alaricus Gothorum rex 24 Augusti die Urbem ingressus traditur, ex eaque vigesimo sexto ejusdem mensis egressus ⁜ s Campaniam deinde populatus est. Referendum est ⁜ t profecto ad illud tempus quod dicit [Col. 0117A] Augustinus, ⁜ a Nolam scilicet obsessam a barbaris, quo tempore hujusce urbis civibus visus est S. Felix, quibus jam tot pietatis suae argumenta crebris miraculis praebuerat; quod Augustinus non ex opinione communi, sed ex certis testibus se comperisse fatetur. Hinc colligit ⁜ b Baronius hacce occasione cives Nolanos evasisse incolumes quod non asserit Augustinus; 91 immo vero ⁜ c hanc urbem captam fuisse et a barbaris vastatam alibi affirmat: quod ad haec tempora ⁜ d cum S. Felicis apparitionibus refert etiam Baronius. Tentus est et ipse ⁜ e Paulinus; sed cum magnis, quibus antea abundabat, divitiis renuntiasset, nec alio amplius quam eximiae virtutis thesauro ditaretur, hanc Paulinus calamitatem duram certe avaris et vitae amantibus hominibus non parum temperavit, [Col. 0117B] immo suavem sibi effecit bonorum operum memoria, quibus facultates suas per manus pauperum eo loci reposuerat quo attingere barbari non valebant. Hisce fidei et spei affectibus sic in corde suo, ut ab illo se accepisse testatur Augustinus ⁜ f Dominum precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum, ubi enim sint omnia mea tu scis. Hujus vota profecto exaudita fuisse dubium non est, quandoquidem addit Augustinus se nescire quemquam eorum, qui opes suas propter Christum abjecerint, veluti pecuniae possessorem a barbaris excruciatum. Hac barbarorum incursione et vastatione accensa fuit, non exstincta, Paulini caritas; quin immo, ⁜ g quaecumque habere potuit ut episcopus, ad captivorum et pauperum solatium in eleemosynas erogavit.

[Col. 0117C] 3. Circa hoc idem tempus ad Augustinum epistolam 50 scripsit ⁜ h Paulinus varias illi quaestiones proponens quibus statim responsum dedit Augustinus; quo amisso, eidem rescripsit iterum Paulinus, cui responsum alterum misit Augustinus quod et secundo amissum est. His tamen non permotus Paulinus tertiam de iisdem difficultatibus epistolam scripsit, pium quoddam opus meditans. Anno 413 magnum de Civitate Dei opus Augustinus exorsus est, cujus in primis capitibus illustre ⁜ i Paulini virtuti testimonium reddit.

ANNO CHRISTI 414.

4. Ad quaestiones a Paulino propositas respondit Augustinus ⁜ j epistola 149, quam Paulino redditam fuisse non dubium est, cum ad nos usque pervenerit: cujus sub finem ⁜ k animadvertimus Paulinum nostrum [Col. 0117D] tunc apud se habuisse alterum sui nominis presbyterum; tertium quoque ejusdem nominis, qui temporum calamitate fortunarum suarum jacturam passus ad Paulinum nostrum se receperat, et ex damnis suis sub tanto duce proficere conabatur. ⁜ l Videtur ille aliquam ab Augustino institutionem postulasse, sed hunc paucis hortatus est, in epistola ad S. Paulinum data ⁜ m , ut de eo statu in quo Providentia [Col. 0118A] divina fuerat constitutus Deo gratias ageret. Non enim, inquit Augustinus, uberiore fructu legit, vel audit me docentem ac disserentem, vel quibuslibet exhortationibus accendentem, quam inspicit te viventem. De Paulino episcopo Nolano nihil historiae proditum est annis 415, 416.

ANNO CHRISTI 417.

5. Jam antea ⁜ n observavimus Paulinum nostrum amicitia fuisse devinctum cum Pelagio antequam proderentur ejus errores, et cum Juliano in Campania episcopo, qui postea Pelagiani dogmatis fuit defensor acerrimus. In ipsa ⁜ o Paulini familia ( apud vos ) vel saltem in civitate Nolana, magna pro errore Pelagiano quidam obstinatione nitebantur: eapropter Augustinus epistolam 186, alias 106, ad 92 Paulinum [Col. 0118B] fecit et plurima ⁜ p misit scripta in Pelagianos, ut praeterquam quod ⁜ q pro illis oraret ut corrigerentur, non solum ad vitandos illos cautus esset, verum etiam ad convincendos eos qui Pelagii errores mordicus defendendos suscepissent; quin etiam eos refellit Augustinus ex epistolis Paulini, ac praecipue ex trigesima ⁜ r (alias octava) ad Severum. Fragrant enim, inquit ⁜ s ad eum, epistolae tuae odore sincerissimo Christi, ubi germanissimus, gratiae ipsius dilector et confessor appares. Nullus certe a dogmate Pelagiano magis abhorruit quam Paulinus; at a Semipelagianorum errore qui bonae voluntatis initium hominis esse asserebant non satis alienum eum fuisse posset conjici ex quibusdam illius scriptorum locis, ⁜ t cum hanc quaestionem nondum posuissent Massilienses presbyteri, [Col. 0118C] necdum Augustinus enodasset et solvisset.

ANNO CHRISTI 418.

6. Fortasse partem habuit in iis quae mense Aprili, anno 418 Romae et Ravennae adversus Pelagianos acta sunt, quibus peractis, Julianus episcopus ob haeresim Pelagianam sede sua pulsus est duobus imperatoris Honorii edictis: at historiae de Paulino nihil hoc anno proditum est.

1. Zosimo papa mortuo exeunte anno 418, schisma [Col. 0118D] conflatum est et oborta in clero dissensio, cujus pars minor elegit Eulalium archidiaconum in summum pontificem, major vero Bonifacium presbyterum. Sub finem mensis Martii anno 419 Honorius imperator per litteras sanctissimos diversarum provinciarum episcopos ad synodum Ravennam convocavit, quo tantae controversiae finem facerent. Imprimis vero scripsit ⁜ u ad S. Paulinum Nolanum episcopum; sed is propter corporis invaletudinem [Col. 0119A] minime accedere valuit. Cum autem indicta synodus, Eulalii temeritate, fuisset intermissa, nec ad effectum perducta ⁜ a , concilium translatum est Spoleti maximo numero habendum idibus Junii. Idem ⁜ b Honorius imperator, seu potius illius germanus ⁜ c Constantius Patricius, rebus imperii praefectus, Paulinum rogavit ut venire dignaretur, et idcirco ad eum ⁜ d litteras reverentiae plenas dedit, ex quibus quantae apud eum aestimationis quantique meriti fuerit Paulinus colligi potest. Eum primo sanctum ac venerabilem patrem appellat, et deinde dilatum propterea dicit concilium, quod, absente illo propter invaletudinem, existimatum sit nihil posse definiri. Epistola autem sic se habet petita ex codice Vaticano ms. apud Baronium anno 419, § 20.

[Col. 0119B] 93 Sancto ac venerabili Patri Paulino episcopo.

Tantum fuit apud nos certa scientia (Al. sententia) nihil ab his sacerdotibus qui ad synodum convenerant posse definiri, cum Beatitudo tua de corporis inaequalitate causata, itineris non potuit injuriam sustinere. Et propter absentiam sancti viri non quidem obtentura; interim tamen vitia gratulantur, cum prava et vetus ambitio et cum benedicto viro sanctaeque vitae diu velit habere certamen, ut contra haec apostolicae institutionis bona de praesumtis per vim parietibus existimet confidendum. O vere digna causa quam nonnisi coronae tuae beata vita designat! Dilatum itaque judicium nuntiamus, ut divina praecepta ex venerationis tuae ore premantur, qui ea secutus implesti: nec potest alius eorum praeceptorum lator exsistere, quam qui dignus [Col. 0119C] apostolicis disciplinis est approbatus. Specialiter itaque, domine sancte, merito venerabilis pater, justus Dei famulus, divinum opus, contemto labore, tributum hoc nobis visitationis tuae, si ita dicendum est, munus indulge: ut postpositis omnibus, quantum temperantia his et tranquillitas suffragantur, synodo profuturus, sine intermissione, etiam desideriis nostris et benedictioni quam cupimus, te praestare digneris.

An Paulinus ad concilium pergere statuerit plane ignoramus: verum illud iter non suscepit, siquidem septimo idus Aprilis ⁜ e totum negotium alio modo consumtum est.

ANNO CHRISTI 421 VEL 424.

2. Ab anno 319 de S. Paulino nihil historiae proditum [Col. 0119D] est usque ad annum 421, quo S. Augustinus ⁜ f ad eum per presbyterum Candidianum misit librum de Cura gerenda pro mortuis. Eum prolixum fecit Augustinus amore diutius loquendi cum Paulino, illumque scripsit circa annum 421 vel non serius anno 424. Paulinum obsecrat Augustinus ut rescribere dignetur quomodo hunc librum acciperet. Ad haec tempora convenit referre commercium quod Paulino cum Lerinensibus monachis et solitariis intercessit. Data est autem haec epistola ⁜ g a Paulino jam episcopo Nolano [Col. 0120A] ad Eucherium nondum episcopum, cum adhuc Lerinensibus praeesset S. Honoratus abbas, qui anno 426 ad Arelatensis Ecclesiae episcopatum assumtus est. Nemo nescit S. Honoratum, abdicata seculi vanitate, in insulam Lerinum in ora provinciae maritima secessisse, ibique monasterium fundasse, quod deinde celeberrimum factum est. S. Eucherius, postea Lugdunensis antistes, ⁜ h cum Paulinum in eodem vitae instituto fuisset imitatus, cum Galla conjuge pariter in Lerum insulam recessit, quae hodie S. Margaritae insulae vulgo nuncupatur Lerino proxima, brevi interjecta maris rupe. Hinc ⁜ i quosdam ad Paulinum visitandum misit Eucherius, qui quidem cum divina gratia sibi invicem innotuissent, connexi sunt per viscera caritatis Christi. Per hosce viros ab Eucherio [Col. 0120B] missos locum habitationis illius simul et venerabilis Honorati agnovit Paulinus: unde conjici potest Honoratum in Ecclesia nondum celebrem tunc fuisse. Epistola, quam haud dubie S. Paulinus tunc temporis ad Eucherium direxit, intercidit. An ad Honoratum tunc scripserit non compertum est. Verum Honoratus ⁜ j anno insequenti S. Eucherii exemplo provocatus tres religiosos de sancto congregationis suae numero ad Paulinum visitandum misit. Eorum profectionem ignoravit ⁜ k Eucherius, 94 itaque per hanc opportunam occasionem Paulino non rescripsit. ⁜ l Quomodo tamen is se haberet sollicite ab his sciscitatus est Paulinus, et per hanc Lerinensium monachorum opportunitatem ⁜ m Eucherio plenas affectionis et amoris litteras misit, in quibus eum obsecrat ut si [Col. 0120C] deinceps ⁜ n opportunam et per hujusmodi tabellarios occasionem Deus donaverit, rescribere impigrum non habeat, ut solummodo pro gratia familiari se invicem consolentur, cum ceterum de animi illius piissima affectione minime dubitaret. Paucis abhinc annis Chiffletii cura ex duobus mss. codicibus in lucem prodiit haec epistola, quam merum Paulinum sapere nemo non fatebitur qui genium ejus et ingenium norit: illam Paulinianis epistolis addidimus. Eam Eucherio et Gallae ejus uxori inscribit Paulinus, et tamen nec in titulo nec in epistola usquam Therasiae meminit: quod jam tunc eam vita fuisse functam non leve est argumentum; et decessisse Paulino Therasiam ex eo conficitur, quod S. Paulini ultimam aegritudinem atque obitum describens ⁜ o Uranius, nihil [Col. 0120D] de Therasia commemorat; cui certe, si tum adhuc illa vixisset, ex more bene precatus fuisset Paulinus, et aliquid carissimae ex conjuge sorori superstiti in posterum commendasset.

1. Ad Paulini tandem obitum veniamus, cujus narrationem fecit oculatus testis. Jamdiu ⁜ p Paulinus [Col. 0121A] de hoc mundo ad coeleste habitaculum evolare cupiebat ut ibi cum sanctis haberet mansionem, cum ⁜ a gravissimo lateris dolore gravatus, et in extremis positus, ex superfluo archiatrorum mandato ustionibus multo magis fatigatus est. Triduo ante illius obitum ⁜ b duo ad eum episcopi visitandi studio convenerunt, S. Symmachus, et benedictus Acindynus (ut Chiffletius ⁜ c ingeniosa sane conjectura restituit ex lectione ms. codicis Medicaei, cum in vulgatis antea legeretur Benedictus Hyacinthinus. Cum autem ⁜ d nec sancti Symmachi nec benedicti Acindyni sedes expresserit Uranius, conjectura est eos e vicinia advenisse, ac fuisse fortassis sanctum Symmachum episcopum Capuanum, cujus nomine plures exstant ecclesiae in civitate et provincia Capuana, et cujus solemnitas ad [Col. 0121B] XI kalendas Novembris adscripta est in veteri kalendario Capuano; quo autem ille potissimum vixerit tempore penitus ignoramus. Duo isti praesules ⁜ e Paulinum in extremis laborantem convenerunt, cum jam de salute ejus omnes desperassent. Ita ⁜ f tamen in eorum adventu recreatus atque refectus est Paulinus, ut oblita omni carnali infirmitate, totum se eis spiritalem atque angelicum exhiberet. Jussit ⁜ g sibi ante lectulum suum sacra vasa et ornamenta ecclesiastica exhiberi, et una cum sanctis episcopis obtulit Deo sacrificium; simulque et eos quos pro disciplina ecclesiastica a communione sacrorum mysteriorum extorres 95 esse praeceperat, ad pacem pristinam revocavit. ⁜ h Et cum haec omnia sanctus episcopus laeto atque perfecto ordine celebrasset, subito clara voce interrogare coepit ubi essent fratres sui? Tunc unus [Col. 0121C] ex circumstantibus, qui putavit quod episcopos qui tunc aderant quaereret, ait illi: Ecce hic sunt fratres tui. At ille: Sed ego nunc fratres meos Januarium atque Martinum dico, qui modo mecum locuti sunt, et continuo ad me venturos se esse dixerunt. Itaque animadverterunt circumstantes quod ⁜ i qui tantum in virtute per multiplicata gratiarum spiritalium carismata resplenduit, meruit ut in obitum suum priusquam spiritum redderet, hosce duos illustrissimos corporeis oculis contemplaretur episcopos; quorum prior erat ⁜ j S. Januarius, Beneventi episcopus et martyr circa annum 305, qui Neapolitanae urbis Ecclesiam tunc reliquiis suis illustrabat; alter vero S. Martinus tunc Turonensis antistes, vir per [Col. 0121D] omnia apostolicus, Ecclesiae Gallicanae illustre decus et ornamentum. Deinde visum est quod Paulinus, licet aetate provectior, non minus in pauperes beneficus esset et liberalis. A presbytero enim ⁜ k Posthumiano, qui forte ipse est Posthumianus, cujus semel et iterum meminimus, commonitus quod pro vestimentis quae pauperibus erogata fuerant quadraginta solidi deberentur, leviter subridens ait ad Posthumianum: Securus esto, fili, crede mihi quia non deerit qui debitum [Col. 0122A] pauperum solvat. Et ecce, non longa interposita mora, ingressus est quidam presbyter de Lucaniae partibus veniens, missus a sancto episcopo Exsuperantio et a viro clarissimo fratre ejus Ursatio, qui ei per ipsum muneris gratia quinquaginta solidos miserunt: quibus acceptis, Paulinus gratias Deo egit quod non dereliquisset sperantem in misericordia ejus. De his autem quinquaginta solidis ipse presbytero, qui eos exhibuerat, manu sua duos dedit; reliquos vero negotiatoribus qui vestimenta pauperibus dederant, reddi mandavit. Cum autem jam ⁜ l nox diei successisset, usque ad mediam noctem paululum quieti concessit, nec ultra potuit somnum capere, crudescente lateris dolore excitatus, et archiatrorum ustionibus fatigatus. Una antequam lucesceret hora [Col. 0122B] vir sanctus, ut solebat, omnes excitavit et matutinum officium ex more et ordine celebravit. Facta autem die presbyteris et diaconis atque omnibus clericis pacem hereditariam exemplo Dominico praedicavit, dein tacitus usque ad vesperum perduravit. Tunc vero lucernariae devotionis tempus agnoscens, extensis manibus, lenta licet voce dixit, Paravi lucernam Christo meo. Deinde facto aliquandiu silentio, ⁜ m circa horam decimam aut undecimam in nocte, omnibus qui aderant sollicite vigilantibus, subito cellula ejus tam ingenti terrae motu concussa est, ut hi qui lectulo ejus assistebant exterriti atque turbati ad orationem se cuncti jactaverint, ⁜ n nihil tamen scientibus his qui pro foribus consistebant: neque enim publicus ille in tota domo, sed privatus in cellula fuerat [Col. 0122C] terrae motus, qui praesagiebat quanto dolore omnes in hujus sancti obitu essent afficiendi.

2. Ille vero Deo debitum ⁜ o spiritum exhalavit angelicis susceptum manibus. Porro ubi ad beata coeli gaudia felix anima evolavit, ⁜ p ita niveo candore vultus ejus et totum corpus affectum est, ut omnes qui aderant inter 96 singultus et lacrymas benedicerent Dominum. Ejus vitam ex merito mortis omnes agnovere, cujus et mortem de conversatione vitae probaverunt. Ecce ⁜ q quid tribuit eleemosyna; ecce qualem mortem concedit, et quales thesauros sanctis suis, qui eum in pauperibus diligunt, Deus indulget; non ita avaritiae malo inhiantibus. Nolae ⁜ r in aede basilicae S. Felicis 431 ⁜ s decimo kalendas Julii glorioso fine defunctus est. Ad hanc diem in omnibus ⁜ t Martyrologiis [Col. 0122D] consignata est ejus memoria, et illius festivitatem ipsa die celebrat Ecclesia. In ejus obitu ⁜ u totus pene orbis ingemuit, flevere fideles et infideles. ⁜ v Denique non solum Christiani, sed et Judaei atque pagani ingenti fletu, scissis vestibus, ad ejus exsequias convenerunt, et ereptum sibi patronum, defensorem, tutorem, una omnes voce planxerunt. In ⁜ x basilica S. Felicis sepultus est, cui Dei gratias et dona accepta ut mediatori ac patrono semper retulerat, et cujus [Col. 0123A] laudes tanta laetitia et magnificentia celebravit scriptis suis.

1. Qui de Paulini obitu scripsit Uranius, ⁜ a narrat apparitionem quae anno Christi 432 post Paulini obitum proximo contigisse creditur. Tunc temporis ⁜ b praeerat Ecclesiae Neapolitanae episcopus nomine Johannes, qui de nocte ad quintam feriam in majori hebdomada somno sopitus vidit S. Paulinum, ut ipse Johannes retulit, angelica dignitate vestitum atque ornatum, favum mellis candidissimum in manu tenentem, ac dicentem sibi: Frater Johannes, quid [Col. 0123B] hic facis? solve vincula taediorum tuorum, et jam ad nos veni: haec enim esca, quam in manu teneo, apud nos abundat. Haec cum dixisset, Johannem episcopum complexus est, et immisit in os ejus partem favi illius; cujus dulcedinem atque odorem Johannes ita concupivit, ut si illi in ipsa revelatione potestas fuisset, S. Paulini pedes quos tenebat amplexos nullatenus dimisisset. Statim a somno excitatus est, et eadem die, id est quinta feria, sanus dominicae coenae solemnitatem celebravit, et juxta consuetudinem suam clericis et pauperibus coenam apposuit: sexta vero feria orationi vacavit. Sabbato autem secunda hora diei, id est circa septimam matutinam, ad Ecclesiam laetus processit, et ascenso tribunali ex more populum salutavit, pacem eis praenuntians; resalutatusque [Col. 0123C] a populo, orationem dedit, et collecta oratione spiritum exhalavit. Hac tamen die et sequenti nocte solito more peractum est divinum officium. Postera autem, dominicae Resurrectionis die, illuminatis lampadibus cum ingenti neophytorum pompa, prosequente etiam multitudine populorum usque ad sepulcrum, gloriosam atque laudabilem sepulturam adeptus est. Johannes ⁜ c ille inter Neapolitanos episcopos decimus quartus sedisse fertur. De eo nihil legitur, nisi quod Marciano prope Puteolos ⁜ d sublatum S. Januarii corpus Neapolim transferri jussit, quod in eo 97 oratorio manu sua condidisse fertur, in quo et ipse post mortem humatus est: quam tamen translationem certissimam asserere non audeo. Ex hac Ecclesia in aliam hujusce sancti corpus iterum [Col. 0123D] translatum fuisse dicitur. Baronius ⁜ e observat Neapoli plures ecclesias S. Johannis nomine Deo dicatas esse: quod autem harum nulla Johannis episcopi, sed omnes S. Johannis Baptistae nomine nuncupentur, id injuria temporum factum putat et veterum monimentorum [Col. 0124A] inopia, ut hujus ecclesiae dictae S. Johannis, sortitae sint nomen S. Johannis Baptistae: cujus quidem rei et aliis in locis alia invenimus exempla. Constat eum sabbati sancti die, ⁜ f qui anno 432 erat secundus Aprilis, ex hac vita migrasse; cur autem in diem vigesimam secundam mensis Junii Paulino sacram translatus sit natalis ejus, ignorare se fatetur ⁜ g Baronius.

2. S. Paulini ⁜ h episcopi Nolani corpus Romae in ecclesia S. Bartholomaei nunc asservari dicitur. Statim atque mortuus est S. Paulinus, ⁜ i ejus vitam versibus illustrare instituit Pacatus: quod an fecerit incertum est, nullus enim hujusce operis meminit; imo S. Gregorius ⁜ j Turonensis nihil de S. Paulini vita se legisse dicit. Pacatum vero, quem nobilitatis titulo [Col. 0124B] ornat Uranius ⁜ k vel huic laicum et genere nobilem, ex Gallia Christianum, et probatum illo aevo poetam fuisse colligi potest, qui originem duxit a Latino Pacato claro sane oratore, qui Theodosio imperatori anno 389 Romae panegyricum dixit post Maximi tyranni interitum. De illo unum certo scimus, ⁜ l eum scilicet rogasse 98 Uranium presbyterum ut sibi fideliter S. Paulini obitum referret, ⁜ m cui interfuerat, ut ex sequentibus patet, Vidimus quomodo tollitur justus, etc., ⁜ n omnes una nobiscum voce planxerunt. Hanc igitur narrationem composuit Uranius, eamque Pacato inscripsit, quem ⁜ o dominum illustrem, in Christo venerabilem, et ⁜ p filium carissimum appellat. Eum adhortatur ⁜ q ut praeclari operis munus acceleret, ut quia navigare disponebat, hujus operis lectione perutili [Col. 0124C] frueretur ⁜ r antequam transfretaret. Cum narrationem suam ordiatur Uranius ab accessione duorum episcoporum qui ad Paulinum visitandum triduo ante illius obitum convenere, ex utriusvis clero, non Nolanae Ecclesiae fuisse videtur. Quidam ⁜ s autumant eumdem ipsius esse Uranium a quo se tota aestate circa annum 400 Delphini litteras frustra exspectasse testatur Paulinus ⁜ t epistola decima nona, ex quo tempore forte probabilem se exhibuit sancto viro qui, propter dilatam epistolam, de eo ad Delphinum ⁜ u aspera verba fecerat. Scriptum illius a priscis Patribus fuit celebratum, cujus fragmentum ⁜ v refert Gregorius M.; et de Paulini transitu magnam penes se lectionem habuisse indicat Gregorius ⁜ x Turonensis, in qua de sanctorum Januarii et Martini apparitione [Col. 0124D] fit mentio; Isidorus ⁜ y vero de S. Paulini obitu historiam Uranii commemorat. De iis quae huic Uranii narrationi aut adjicere, aut adimere, quibusdam placuit, egregie disputat Chiffletius in Paulino illustrato.

Bonus homo de bono thesauro cordis profert ea quae bona sunt, et ex fructibus arbor cognoscitur. Metiris nos virtutibus tuis, et parvos magnus extollis; ultimamque partem convivii occupas, ut patrisfamilias judicio proveharis. Quid enim in nobis, aut quantulum est, ut doctae vocis mereamur praeconium; ut illo ore quo religiosissimus princeps defenditur, humiles nos modicique laudemur? Noli igitur, frater carissime, annorum nos aestimare numero: nec sapientiam canos reputes, sed canos sapientiam: Salomone testante, Cani hominis, prudentia ejus, etc. Denique et tu audita sententia Salvatoris: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, [Col. 0128D] et veni, sequere me, verba vertis in opera, et nudam crucem nudus sequens, expeditior et levior ⁜ g scandis scalam Jacob. Tunicam mutas cum animo: nec pleno marsupio gloriosas sordes appetis; sed puris manibus et candido pectore, pauperem te et spiritu et operibus gloriaris . . . Librum tuum, quem pro Theodosio principe prudenter ornateque compositum transmisisti, libenter legi, et praecipue mihi in illo subdivisio placuit: cumque in primis partibus [Col. 0129A] vincas alios, in penultimis te ipsum superas. Sed et ipsum genus eloquii pressum est, et nitidum; et cum Tulliana ⁜ a luceat puritate, crebrum est in sententiis. Jacet enim, ut quidam ait, oratio, in qua tantum verba laudantur. Praeterea magna est rerum consequentia, et alterum pendet ex altero. Quidquid assumpseris, vel finis superiorum, vel initium sequentium est. Felix Theodosius, qui a tali Christi oratore defenditur. Illustrasti purpuras ejus, et utilitatem legum futuris seculis consecrasti. Macte virtute: qui talia habes rudimenta, qualis exercitatus miles eris? O si mihi liceret istiusmodi ingenium, non per Aonios montes et Heliconis vertices, ut poetae canunt, sed per Sion et Ithabirium, et Sina excelsa ⁜ b ducere; si contingeret docere quae didici, et quasi per manus mysteria tradere Scripturarum, nasceretur nobis aliquid [Col. 0129B] quod docta Graecia non haberet . . . . Si haberes hoc fundamentum ( divinas nempe Scripturas ); immo si quasi extrema manus ⁜ c operi tuo induceretur, nihil pulchrius, nihil doctius, nihil dulcius, nihilque latinius tuis haberemus voluminibus. Tertullianus creber est in sententiis, sed difficilis in loquendo. Beatus Cyprianus, instar tontis purissimi, dulcis incedit, et placidus est; et cum totus sit in ⁜ d exhortatione virtutum, occupatus ⁜ e persecutionum angustiis, de Scripturis divinis nequaquam disseruit. Inclito Victorinus martyrio coronatus, quod intelligit eloqui non potest. Lactantius quasi quidam fluvius eloquentiae Tullianae, utinam tam nostra ⁜ f confirmare potuisset, quam facile aliena destruxit. Arnobius 104 inaequalis et nimius est, et absque operis sui partitione [Col. 0129C] confusus. Sanctus Hilarius Gallicano cothurno attollitur; et cum Graeciae floribus adornetur, longis interdum periodis involvitur, et a lectione ⁜ g simpliciorum fratrum procul abest. Taceo de ceteris vel defunctis, vel etiam adhuc viventibus, super quibus in utramque partem post nos alii judicabunt. Ad teipsum veniam, symmystem, sodalem meum et amicum; amicum, inquam, meum, antequam notum: et precabor ne assentationem in necessitudine suspiceris: quin potius vel errare me existimato, vel amore labi, quam amicum adulatione decipere. Magnum habes ingenium, et infinitam sermonis suppellectilem: et facile loqueris, et pure; facilitasque ipsa et puritas, mixta prudentiae est, capite quippe sano omnes sensus vigent. Huic prudentiae et eloquentiae si [Col. 0129D] accederet vel studium, vel intelligentia Scripturarum, viderem te brevi arcem tenere nostrorum; ⁜ h et ascendentem cum Jacob tecta Sion canere in domatibus quod in cubilibus cognovisses. Accingere, quaeso te, accingere. Nihil sine magno labore vita dedit mortalibus [Col. 0130A] (Horat. Sat. pr. lib. I) . Nobilem te Ecclesia habeat, ut prius senatus habuit. Praepara tibi divitias, quas quotidie eroges, et numquam deficiant; dum viget aetas, dum ⁜ i nondum canis ⁜ j spargitur caput, antequam subeant morbi, tristisque senectus; et labor, et ⁜ k dirae rapiat inclementia mortis (Virgil.). Nihil in te mediocre esse contentus sum, totum summum, totum perfectum desidero.

Nec est quod excuses nobilitatem et divitiarum pondera. Respice sanctum virum Pammachium, et ferventissimae fidei Paulinum presbyterum; qui non solum divitias, sed seipsos Domino obtulerunt: qui contra diaboli tergiversationem, nequaquam pellem pro pelle, sed carnes, et ossa, et animas suas Domino [Col. 0130B] consecrarunt: qui te et exemplo et eloquio, id est, et opere et lingua possunt ad majora perducere. Nobilis es? et illi; sed in Christo nobiliores: dives et honoratus? et illi; immo ex divitibus et honoratis pauperes et inglorii; et idcirco ditiores, et magis incliti, quia pro Christo pauperes et inhonorati.

Frater Ambrosius tua mihi munuscula perferens, detulit et suavissimas litteras, quae a principio amicitiarum fidem probatae jam fidei et veteris amicitiae praeferebant. Vera enim illa necessitudo est, et Christi glutino copulata quam non utilitas rei familiaris, non praesentia tantum corporum, non subdola et palpans adulatio, sed Dei timor, et divinarum Scripturarum [Col. 0130C] studia conciliant. Habes hic amantissimum tui fratrem Eusebium, qui litterarum tuarum mihi gratiam duplicavit; referens 105 honestatem morum tuorum, contemtum seculi, fidem amicitiae, amorem Christi: nam prudentiam et eloquii venustatem, etiam absque illo ipsa epistola praeferebat.

Paulinum splendore generis in ⁜ l partibus Aquitaniae nulli secundum, venditis facultatibus, tam suis quam etiam conjugalibus, in hos sese induisse cultus ad fidem comperi, ut ea in pauperes conferat quae redegit in pecuniam; et ipse pauper ex divite factus, [Col. 0130D] tamquam deoneratus gravi sarcina, domui, patriae, cognationi quoque valedicat, quo impensius Deo serviat. Elegisse ⁜ m autem secretum affirmatur Nolanae urbis, ubi tumultum fugitans, aevum exigat. Matrona quoque virtuti et studio ejus proxime accedit, neque [Col. 0131A] a proposito viri discrepat: denique transcriptis in aliorum jura suis praediis virum sequitur; et exiguo illic conjugis contenta cespite, ⁜ a solatur sese religionis et ⁜ b caritatis divitiis. Soboles eis nulla, et ideo meritorum posteritas desiderata. Haec ubi audierint Proceres viri, ⁜ c quae loquentur? Ex illa familia, illa prosapia, illa indole, tanta praeditum eloquentia migrasse a senatu; interceptam familiae nobilis successionem; ferri hoc non posse. Et cum ipsi capita et supercilia sua radant siquando Isidis suscipiunt sacra; si forte Christianus vir attentior sacrosanctae religioni, vestem mutaverit, indignum facinus ⁜ d clamant. Equidem doleo tantam esse in mendacio observantiam, in veritate negligentiam, ut confundantur plerique attentiores ad sacrosanctam religionem [Col. 0131B] videri, non considerantes vocem dicentis: Qui me confusus fuerit coram hominibus, ⁜ e confundar et ego eum coram Patre meo qui est in coelis.

Vade in Campaniam, disce Paulinum, egregium et sanctum Dei servum, quam grandem fastum seculi hujus, tanto generosiore, quanto humiliore cervice incunctanter excusserit; ut eam subderet Christi jugo, sicut subdidit: et nunc, illo moderatore itineris sui, quietus et modestus exsultat. Vade, disce quibus opibus ingenii, sacrificia laudis ei offerat, refundens illi quidquid boni accepit ex illo; ne amittat omnia, si non in eo reponat a quo haec habet.

O bone vir et bone frater, latebas animam meam: et ei dico ut toleret quod adhuc lates oculos meos; et vix obtemperat, immo non obtemperat . . . . Ne reprehendas, quaeso, 106 sanctiore gravitate qua praevales, et dicas non recte me dolere quod adhuc et non noverim, cum animum mihi tuum, hoc est, et ipsum interiorem aspiciendum patefeceris. Quid enim si uspiam te vel in terrena tua civitate didicissem fratrem et dilectorem meum, et tantum in Domino ac talem virum, nullumne me dolorem sensurum fuisse arbitrareris, si non sinerer nosse domum tuam? Quomodo ergo non doleam quod nondum faciem tuam novi, hoc est, domum animae tuae, quam sicut meam [Col. 0131D] novi? Legi enim litteras tuas fluentes lac et mel, praeferentes simplicitatem cordis tui, in qua quaeris Dominum sentiens de illo in bonitate, ⁜ f et afferentes ei claritatem et honorem. Legerunt fratres, et gaudent infatigabiliter et ineffabiliter tam uberibus et tam excellentibus [Col. 0132A] donis Dei, bonis tuis. Quotquot eas legerunt, rapiunt, quia rapiuntur cum legunt. Quam suavis odor Christi, et quam fragrat ex eis, dici nor potest. Illae litterae cum te offerunt ut videaris, quantum nos excitant ut quaeraris: nam et perspicabilem faciunt, et desiderabilem. Quanto enim praesentiam tuam nobis quodam modo exhibent, tanto absentiam nos ferre non sinunt. Amant te omnes in eis, et amari abs te cupiunt. Laudatur et benedicitur Deus, cujus gratia tu talis es. Ibi excitatur Christus, ut ventos et maria tibi placare dignetur tendenti ad stabilitatem suam. ⁜ g Videtur a legentibus ibi conjux, non dux ad mollitiem viro suo, sed ad fortitudinem redux in ossa viri sui: quam in tuam unitatem redactam et redditam, et spiritalibus tibi tanto firmioribus, [Col. 0132B] quanto castioribus nexibus copulatam, officiis vestrae sanctitati debitis, in et uno resalutamus. ⁜ h Ibi cedri Libani ad terram depositae, et in arcae fabricam compagine caritatis erectae, mundi hujus fluctus imputribiliter secant. Ibi gloria, ut acquiratur, contemnitur; et mundus, ut obtineatur, relinquitur. Ibi parvuli, sive etiam grandiusculi filii Babylonis eliduntur ad petram, vitia scilicet confusionis superbiaeque secularis. Haec atque hujusmodi suavissima et sacratissima spectacula litterae tuae praebent legentibus, litterae illae, litterae fidei non fictae, litterae spei bonae, litterae purae caritatis. Quomodo nobis anhelant sitim tuam, et desiderium defectumque animae tuae in atria Domini? quid amoris sanctissimi spirant? quantam opulentiam sinceri cordis exaestuant? quas agunt gratias [Col. 0132C] Deo? quas impetrant a Deo? Blandiores sunt, an ardentiores? luminosiores, an fecundiores? Quid enim est quod ita nos mulcent, ita accendunt, ita compluunt, et ita serenae sunt? Quid est, quaeso te, aut quid tibi pro eis rependam, nisi quia totus sum tuus in eo, cujus totus es? Si parum est, plus certe non habeo . . . . Fratres, non solum qui nobiscum habitant, et qui ubilibet habitantes Deo pariter serviunt, sed prope omnes qui nos in Christo libenter noverunt, salutant, venerantur, desiderant germanitatem, beatitudinem, humanitatem tuam. Non audeo petere; sed si tibi ab ecclesiasticis muneribus vacat, ⁜ i vides quid mecum sitiat Africa.

Sanctos fratres Romanum et Agilem, aliam epistolam vestram audientem voces atque reddentem, et suavissimam partem vestrae praesentiae, sed qua vobis [Col. 0133A] visendis inhiaremus avidius, cum magna in Domino jocunditate suscepimus. Unde, aut quando, aut quomodo vel vos praestare, vel nos possemus exigere, ut nos de vobis tanta scribendo doceretis, quanta eorum ore didicimus? Aderat etiam, quod nulli chartae adesse potest, tantum in narrantibus gaudium, ut per ipsum etiam vultum oculosque loquentium, vos in cordibus eorum scriptos cum ineffabili laetitia legeremus . . . . Sed quamquam jugum Christi per seipsum lene sit, et sarcina levis: tamen propter nostram asperitatem, atque infirmitatem, si quid me mordet hoc vinculum atque urget hoc onus, ineffabiliter mihi aliquanto vestrae praesentiae solatio tolerabilius et portabilius redderetur, quos audio curis ejusmodi expeditiores liberioresque vivere. Quare non impudenter [Col. 0133B] ego rogo vos, et postulo, et flagito, ut in Africam majore talium hominum siti, quam siccitatis nobilitate laborantem venire dignemini. Scit Deus, quia non solum propter desiderium meum, neque solum propter eos qui vel per nos vestrum propositum, vel undecumque fama praedicante didicerunt; sed etiam propter ceteros, qui partim non audiunt, partim audita non credunt, tamen possunt comperta diligere, vos istis terris etiam corporaliter adesse cupimus . . . . Aliud est enim, nolle incorporare quae desunt, aliud, jam incorporata divellere. Illa velut cibi repudiantur, illa velut membra praeciduntur. Hanc ergo Christi gloriam etiam oculis nostrorum hominum cupimus admoveri, in uno conjugio proposita utrique sexui calcandae superbiae, non desperandae [Col. 0133C] perfectionis exempla . . . . Adversus paganos te scribere didici ex fratribus: si quid de tuo pectore meremur, indifferenter mitte ut legamus: nam pectus tuum tale Domini oraculum est, ut ex eo nobis tam placita, et adversus loquacissimas quaestiones explicatissima dari responsa praesumamus. Beatissimus frater Severus Milevitanae antistes Ecclesiae debito nobiscum officio sanctitatem vestram salutat. Fratres quoque omnes nobiscum Domino servientes, tam id faciunt, quam vos desiderant; tam vos desiderant, quam vos diligunt; et tam diligunt, quam estis boni.

Nunc ergo quod soleo rogo, ut quod soletis faciatis. Oretis pro nobis, ut videat Deus humilitatem nostram, et laborem nostrum, et dimittat omnia peccata nostra. Colloqui autem vobiscum talia cupio, si dignemini, litteris, qualia colloqui possemus, si coram vestris sensibus adessemus. Ecce, illam quaestiunculam, quam nuper proposueram, tamquam si praesens 108 praesenti inter dulces loquelas ⁜ a obderem, plane Christiano intellectu et devotione solvisti ⁜ b ; sed nimis cursim et breviter: posset quippe ibi aliquanto diutius et uberius habitare gratia oris [Col. 0134A] tui; si cum dixisses ita te in illo, quo feliciter uteris, loco perseverare decrevisse, ut si quid de te aliud Domino placuerit, ejus voluntatem praeferas tuae, idipsum aliquanto apertius explicares. Quonam modo voluntatem Dei, quae nostrae voluntati praeponenda est, noverimus.

Quaesivi abs te prioribus litteris, qualisnam tibi videatur futura aeterna vita Sanctorum. Sed bene mihi respondisti, etiam de praesentis vitae statu adhuc esse utique consulendum.

Ut potui, non defui interrogationibus tuis, adjutus orationibus tuis, et ipsis, quas misisti, disputationibus tuis. Cum enim interrogando disputas, et quaeris acriter, et doces humiliter . . . . Non enim uberiore fructu legit vel audit me docentem ac disserentem, vel quibuslibet exhortationibus accendentem, quam inspicit te viventem.

Oremus ergo pro illis, sancte Frater. Cernis quippe nobiscum quam malo errore teneantur. Fragrant enim epistolae tuae odore sincerissimo Christi; ubi [Col. 0134C] germanissimus gratiae ipsius dilector et confessor appares. Sed quod diu tecum ex hac re loquendum putavimus, primo quia jocundissimum est, fecimus; Quid enim debet esse jocundius, vel infirmis gratia qua sanantur, vel pigris gratia qua excitantur, vel volentibus gratia qua juvantur; deinde ut si quid nostra dispositione Deo adjuvante possemus, tua non fides, sed fidei contra tales adminiculetur assertio; sicut nos quoque in hanc facultatem tuae germanitatis litteris adjuvamur. Quid enim uberius et veracissima confessione plenius, quam illud est in quadam epistola tua, ubi naturam nostram non mansisse ut condita est, sed vitiatam esse per illum generis humani patrem, humiliter deplorasti, dicens: Pauper ego et dolens, qui adhuc terrenae imaginis squalore concretus sum, et plus de primo quam de secundo Adam [Col. 0134D] carneis sensibus et terrenis actibus refero, quomodo tibi audebo me pingere, cum coelestis imaginis inficiator prober corruptione terrena? Utrimque me concludit pudor. Erubesco pingere quod sum, non audeo pingere quod non sum: odi quod sum, et non sum quod amo. 109 Sed quid misero mihi proderit odisse iniquitatem, et amare virtutem; cum id potius agam quod odi, nec elaborem piger id potius agere quod amo? Ipse discors mei et intestino bello distrahor, dum spiritus adversus carnem, caro adversus spiritum dimicat, et lex corporis lege peccati legem mentis impugnat? Infelix [Col. 0135A] ego, qui in me venenatum inimicae arboris gustum nec Crucis ligno digessi. Durat enim mihi illud ⁜ a per Adam virus paternum, quo universitatem generis sui pater praevaricatus infecit? (Ex epist. Paulini ad Severum 30, al. 8) . Et cetera, quae de hac miseria multa ⁜ b contexis ingemiscendo, exspectans redemtionem corporis tui; et nondum re, sed spe salvum te esse cognoscens. Sed fortassis tu alium in te transfigurasti, cum haec diceres; nec aliquas de carne concupiscente adversus spiritum, quamvis ei non consentias, molestias importunas pateris, et odiosas . . . De orando autem, et gemitibus flagitando proficiendi ac recte vivendi adjutorio, ⁜ c quae tua non fervet epistola? Quid est tui quantumcumque sermonis, ubi non sit sparsum gemebunda pietate, quod in oratione dicimus? Ne nos inferas in tentationem? Invicem [Col. 0135B] itaque nos et consolemur in his omnibus, et exhortemur, et quantum dat Dominus adjuvemus.

Diu sanctitati tuae, coepiscope venerande Pauline, rescriptorum debitor fui, ex quo mihi scripsisti ⁜ d per homines filiae nostrae religiosissimae Florae, quaerens a me utrum prosit ⁜ e cuique post mortem quod corpus ejus apud Sancti alicujus memoriam sepelitur. Hoc enim abs te vidua memorata petiverat pro defuncto in eis partibus filio suo: et rescripseras consolans eam, idque etiam nuntians de cadavere fidelis juvenis Cynegii, quod materno et pio affectu desideravit, [Col. 0135C] esse completum, ut scilicet in beatissimi Felicis confessoris basilica poneretur . . . Habes ad ea quae a me putasti esse quaerenda, qualem potui reddere, responsionem meam: quae si ultra quam ⁜ f satis est, prolixa est, da veniam: id enim factum est amore diutius loquendi tecum. Hunc ergo librum quemadmodum acceperit venerabilis dilectio tua, peto rescriptis tuis noverim, quem tibi perlator ejus faciet sine dubio gratiorem, frater scilicet et compresbyter noster Candidianus, quem per tuas litteras cognitum toto corde suscepi, invitusque dimisi.

Unde Paulinus noster, Nolensis episcopus, ex opulentissimo [Col. 0135D] divite voluntate pauperrimus, et copiosissime sanctus, quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt, cum ab eis teneretur, sic in corde suo, ut [Col. 0136A] ab eo postea cognovimus, precabatur: Domine, non excrucier 110 propter aurum et argentum: ubi enim sint omnia mea, tu scis. Ibi enim habebat omnia sua, ubi eum condere et thesaurizare ille monuerat, qui haec mala mundo ventura praedixerat.

Sed dum recurris, diversasque regiones, loca, portus, insulas, urbesque praeterlegis, Martini nomen et gloriam sparge per populos. Inprimis memento non praeterire Campaniam; et si maxime cursus in devio sit, non tamen tibi tanti sint vel magnarum morarum ulla dispendia, quin illic adeas illustrem virum, ac toto ⁜ g laudatum orbe Paulinum: illi, quaeso te, primum [Col. 0136B] sermonis nostri, ⁜ h quod vel hesterno confecimus, vel hodie diximus, volumen evolve. Illi omnia referes, illi cuncta recitabis; ut mox per illum sacras viri laudes Roma cognoscat: sicut primum illum nostrum libellum non per Italiam tantum, sed per totum etiam diffudit Illyricum. Ille Martini non invidus gloriarum, sanctarumque ⁜ i in Christo virtutum piissimus aestimator, non abnuet praesulem nostrum cum suo Felice componere.

Paulinus vero, vir magni postmodum futurus exempli, cum oculum graviter dolere coepisset, et jam pupillam ejus crassior nubes superducta texisset, oculum [Col. 0136C] ⁜ j ejus Martinus ⁜ k peniculo contigit, pristinamque ei sanitatem sublato omni dolore restituit.

Sermo autem illius non alius apud nos fuit, quam mundi hujus illecebras et seculi onera relinquenda, ut Dominum Jesum liberi expeditique sequeremur: praestantissimumque nobis praesentium temporum, illustris viri Paulini, cujus supra mentionem fecimus, exemplum ingerebat, qui summis opibus abjectis Christum secutus, solus pene his temporibus evangelica praecepta complesset: illum nobis sequendum, illum clamabat imitandum: beatumque esse ⁜ l praesens saeculum, tantae fidei virtutisque documento: cum secundum [Col. 0136D] sententiam Domini, dives et possidens multa, vendendo omnia, ⁜ m et dando pauperibus, quod erat ⁜ n factu impossibile, possible ⁜ o fecisset exemplo. Jam vero in verbis et confabulatione ejus quanta gravitas, [Col. 0137A] quanta dignitas erat; quam alacer, quam efficax, quam in exsolvendis Scripturarum quaestionibus promptus et facilis.

Sancto ac venerabili Patri Paulino episcopo.

Tantum fuit apud nos certa scientia, nihil ab his sacerdotibus qui ad synodum convenerant, posse definiri, cum beatitudo tua de corporis inaequalitate causata, itineris non potuit injuriam sustinere. Et propter absentiam sancti viri, non quidem obtentura; interim tamen vitia gratulantur ( forte grassantur), cum prava et vetus ambitio et cum benedicto viro, [Col. 0137B] sanctaeque vitae, diu velit habere certamen; ut contra haec apostolicae institutionis bona, de praesumtis per vim parietibus existimet confidendum. O vere digna causa, quam non nisi coronae tuae beata vita designat. Dilatum itaque judicium nuntiamus, ut divina praecepta ex venerationis tuae ore promantur, qui ea secutus implesti: nec potest alius eorum praeceptorum lator existere, quam qui dignus apostolicis disciplinis est approbatus. Specialiter itaque, domine sancte, merito venerabilis Pater, justus Dei famulus, divinum opus, contemto labore, tributum hoc nobis visitationis tuae, si ita dicendum est, munus indulge: ut, postpositis omnibus, quantum temperantia his et tranquillitas suffragantur, synodo profuturus, sine intermissione, etiam desideriis nostris, et benedictioni [Col. 0137C] quam cupimus, te praestare digneris.

Paulinus quoque Nolanus episcopus, peculiare et beatum Galliae nostrae exemplum, ingenti quondam divitiarum censu, uberrimo eloquentiae fonte, ita in sententiam nostram propositumque migravit, ut etiam cunctas admodum mundi partes eloquio operibusque resperserit.

Paulinus, Nolanus postmodum episcopus, admirabili exemplo venditis omnibus, cum esset dominus innumerabilium praediorum, religionem expeditus elegit.

Paulinus nobilissimus et eloquentissimus, dudum conversione in Deum nobilior factus, vir apostolicus, Nola Campaniae episcopus habetur insignis: cui Therasia de conjuge facta soror, testimonio vitae beatae aequatur et merito. Exstant operis ipsius egregii studia praedicanda.

Paulinus provocat.

Paulinus Nolae Campaniae episcopus ⁜ a scripsit versu brevia, sed multa: et ad Celsum quemdam, epitaphii vice consolatorium libellum super morte Christiani et baptizati infantis, spe Christiana munitum: et ad Severum plures epistolas; et ad Theodosium imperatorem, ante episcopatum prosa panegyricum super victoria tyrannorum; eo maxime quod fide et oratione plus quam armis vicerit. Fecit et Sacramentarium et Hymnarium. Ad sororem quoque epistolas multas de contemtu mundi dedit: et de diversis causis [Col. 0138B] diversa disputatione tractatus ⁜ b edidit. Praecipuus tamen omnium opusculorum ejus est liber de Poenitentia et de Laude generali omnium martyrum. Claruit temporibus ⁜ c Honorii et Valentiniani non solum eruditione et sanctitate ⁜ d vitae, sed et potentia adversum daemones.

Istud sibi sepulcrum et Paulinus noster nuper ipse divitiis cum sua matrefamilias comparavit, qui conversatione (conversationi) seculi morientes, a mundialibus operibus jam quiescunt . . . . . Hoc sepulcrum sibi duplex, patresfamilias isti de quibus locuti sumus, providerunt; qui senatum, honores, divitias relinquendo, mortui illis videbantur, quibus nati esse [Col. 0138C] videntur, etiam dum vivunt mortui. Ecce unum sepulcrum, in quo conversatio veteris hominis cum crepundiis suae nobilitatis absconditur: illud erit aliud, cum ipsum corpus quod naturae lege caducum est, dissolutum revertetur in terram; de quo scriptum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) ; anima tamen in refrigerio quiescente.

Is (nempe Hieronymus) epistolam suam ad Paulinum ex senatore presbyterum mirificam destinavit, docens quemadmodum Scripturas divinas, adhibita cautela, perlegeret . . . Ille enim scripsit ad divinae legis novum lectorem, qui tantum erat litteris secularibus eruditus, [Col. 0138D] ut etiam librum de Theodosio principe prudenter ornateque confecerit.

Fuit vir vitae venerabilis Paulinus, Nolanae urbis, ex nobili stirpe ortus. Therasiam similem sibi sortitus est conjugem, habens divitias multas, et tam in fundorum possessione, quam in praesidio domorum valde dives erat ac locuples. Sed cum primum aures ejus Evangeliorum lectio illa penetravit, in qua Dominus adolescentem pro divitiis arguit, dicens: Vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo: et veni, sequere me. Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem introire [Col. 0139D] in regnum Dei; statim venditis omnibus quae habebat, pauperibus erogavit. Exoneratus a cunctis cupiditatibus Magistrum liber sequitur, per haec se putans paradisi divitiis locupletari, si videretur nihil de transitoriis possidere. Cui majestas divina tribuit, ut quod impossibile dixerat per Evangelium, hic possibiliter adimplere mereretur per actum. Quadam vero die venit ad eum qui stipem peteret, et ait conjugi: Vade, et da ei quod habet necessarium. Quae respondit: Non est nobis amplius quam unus panis. Cui ille, Vade, inquit, porrige eum; Dominus enim dabit nobis [Col. 0140A] victum: sed illa, quasi strenua, reservari cupiens, ne aliquid deesset, porrigere noluit. Interea advenerunt quidam, 114 dicentes missos se a dominis suis, ut illi annonae ac vini deferrent speciem; sed per hoc se moratos, quod orta tempestas unam eis cum tritico abstulerit navem. Tunc vir Dei conversus ad mulierem, ait: Intellige te nunc pauperi unum panem fuisse furatam; et ideo hanc navem esse mersam. Perrexit ergo cum conjuge, quasi peregrinaturus in aliam regionem, nihil habens praeter statum proprium. Post multum vero temporis, cum ab incolis regionis suae requireretur, nec posset penitus reperiri, negotiator de civitate illa ad hanc urbem advenit, in qua vir beatus coelesti Domino serviebat. Cumque vidisset eum statim projiciens se solo, et pedes sancti amplectens, [Col. 0140B] ait: Hic est beatus Paulinus toto vulgatus orbe, qui multum a suis civibus quaesitus, prorsus non potuit inveniri; et narrante eo omnes actiones ejus, obstupuerunt haec audientes. Nec mora, decedente sacerdote apud Nolanam urbem, ipse in locum episcopi subrogatur. Habebat autem Ecclesia illa multas divitias; implevitque in eum Dominus quae per Evangelium promittere est dignatus; quia qui reliquerit omnia propter me, centuplum in hoc seculo accipiet, in futuro autem vitam aeternam possidebit. Verum assumto episcopatu semper se humilem proferebat, quia sciebat se apud Deum excelsum futurum, si humilitatem sectatus fuisset. Pecunia vero de redditibus Ecclesiae, quae manus ejus attingebat, confestim pauperibus erogabatur. Castissima enim [Col. 0140C] conjux ejus non discedebat ab eo. Erat autem vir sanctus mirae prudentiae, et rhetoricis litteris eruditus. Qui tantum in virtute per multiplicata gratiarum spiritalium charismata resplenduit, ut in obitum suum, ipsum Martinum, Januariumque Italicum, priusquam spiritum redderet, corporeis oculis contemplaretur: prius enim ab eo de hoc mundo migraverant. Et quia de hujus beati vita nihil legeramus, idcirco ea quae per relationem fidelium cognovimus, dum de eleemosynis proloqui voluimus, memoravimus. De transitu autem ejus est apud nos magna lectio; ideo eum ex ordine prosecuti non sumus. Ecce quid tribuit eleemosyna. Ecce quales thesauros sanctis suis, qui se in pauperibus diligunt, Deus indulget. E contrario, avaritiae malo inhiantibus, [Col. 0140D] quae nequiter concupiscunt aufert, juxta illud Evangelii sancti oraculum, quia qui habet, dabitur ei, et abundabit; qui autem non habet, quod videtur habere auferetur ab eo (Matth. XXV, 29) .

Cum ⁜ c saevientium Wandalorum tempore fuisset Italia in Campaniae partibus depopulata, multique essent de hac terra in Africanam regionem transducti, vir Domini Paulinus cuncta quae ⁜ d de episcopio [Col. 0141A] suo habere potuit, captivis indigentibusque largitus est. Cumque jam nihil ⁜ a omnino superesset quod petentibus dare potuisset, quodam die quaedam vidua advenit, quae a regis Wandalorum genero suum filium in captivitatem fuisse ductum perhibuit, atque a viro Dei ejus pretium postulavit; si forte illius dominus hoc dignaretur 115 accipere, et hunc concederet ad propria remeare. Sed vir Dei magnopere petenti feminae quid dare potuisset inquirens, nihil apud se aliud nisi se invenit: petentique feminae respondit, dicens: Mulier, quod possim dare non habeo; sed memetipsum tolle; meque servum juris tui esse profitere; atque ut filium tuum recipias, me vice illius in servitium trade. Quod illa ex ore tanti viri audiens, irrisionem potius credidit quam compassionem. At [Col. 0141B] ille, ut erat vir eloquentissimus, atque apprime exterioribus quoque studiis eruditus, dubitanti feminae citius persuasit ut audita crederet, et pro receptione filii sui in servitium ⁜ b episcopum tradere non dubitaret. ⁜ c Perrexere igitur uterque in Africam. ⁜ d Procedenti autem regis genero, qui ejus filium habebat, vidua rogatura se obtulit; ac prius petiit ut ⁜ e ei filium donare debuisset. Quod cum barbarus vir typho superbiae ⁜ f turgidus, gaudio transitoriae prosperitatis inflatus, non solum facere, sed etiam audire despiceret, vidua subjunxit, dicens: Ecce hunc hominem pro eo vicarium praebeo; solummodo pietatem in me exhibe, mihique unicum filium ⁜ g redde. Cumque ille ⁜ h venusti vultus hominem conspexisset, quam artem nosset inquisivit. Cui vir Dei [Col. 0141C] Paulinus respondit, dicens: Artem quidem aliquam nescio, sed hortum bene excolere scio. Quod vir gentilis valde libenter accepit, cum in nutriendis oleribus quia peritus esset audivit. Suscepit itaque servum, et roganti viduae reddidit filium. Quo accepto vidua ab Africana regione discessit; Paulinus vero excolendi horti curam suscepit.

Cumque idem regis gener crebro ingrederetur hortum, suumque hortulanum quaedam requireret, et sapientem valde ⁜ i esse hominem videret, amicos coepit familiares deserere, et saepius cum suo hortulano colloqui, atque ejus sermonibus delectari: cui Paulinus quotidie ad mensam olera ⁜ j virentesque herbas deferre consueverat, et accepto pane ad curam horti remeare. Cumque hoc diutius ⁜ k ageretur, [Col. 0141D] quadam die suo domino secum secretius loquenti ait: Vide quid agas, et Wandalorum regnum qualiter [Col. 0142A] disponi debeat provide, quia rex citius, et sub omni celeritate est moriturus. Quod ille audiens, quia ab eodem rege prae ceteris diligebatur; ei minime tacuit; sed quid a suo hortulano, sapiente scilicet viro, agnovisset indicavit. Quod dum rex audisset, illico respondit: Ego vellem hunc, de quo loqueris, hominem videre. Cui gener ejus, venerabilis Paulini temporalis dominus, respondit, dicens: Virentes herbas mihi ad prandium deferre consuevit: has itaque ad mensam ⁜ l eum deportare faciam, ut quis sit qui mihi haec locutus est, agnoscas. Factumque est. Et dum rex ad ⁜ m prandendum discubuit, Paulinus ex suo opere ⁜ n olera quaeque et virentia delaturus advenit. Cumque hunc rex conspexisset, subito intremuit; atque ⁜ o accersito ejus domino sibi per filiam propinquo, [Col. 0142B] ei secretum quod prius absconderat indicavit, dicens: 116 Verum est quod audisti; nam nocte hac ⁜ p in somnio sedentes in tribunalibus contra me judices vidi, inter quos iste etiam simul sedebat; et flagellum quod aliquando acceperam, eorum mihi judicio tollebatur. Sed percunctare quisnam sit: nam ego hunc tanti meriti virum, popularem, ut conspicitur, esse non suspicor.

Tunc regis gener secreto Paulinum tulit, et quisnam esset inquisivit. Cui vir Domini respondit: Servus tuus sum, quem pro filio viduae vicarium suscepisti. Cumque instanter ille requireret, ut non quis nunc esset, sed quis in terra sua fuisset, indicaret, atque hoc ab eo ⁜ q frequenti inquisitione exigeret; vir Domini constrictus magnis conjurationibus, jam [Col. 0142C] non valens negare quis esset, episcopum se fuisse testatus est. Quod possessor ejus audiens, valde pertimuit, atque humiliter obtulit, dicens: Pete quod vis, quatenus ad terram tuam a me cum magno munere revertaris. Cui vir Domini Paulinus ait: Unum est quod mihi impendere beneficium potes, ut omnes civitatis meae captivos relaxes. Qui cuncti protinus in Africana regione requisiti, cum onustis frumento navibus, pro venerandi viri Paulini satisfactione, in ejus comitatu laxati sunt.

Post non multos vero dies Wandalorum rex occubuit, et flagellum, quod ad suam perniciem, dispensante Deo, pro fidelium disciplina ⁜ r tenuerat, amisit. Sicque factum est, ut omnipotentis Dei famulus Paulinus vera praediceret; et qui se in servitium solum [Col. 0142D] tradiderat, cum multis a servitio ad libertatem rediret: illum videlicet imitatus, qui formam servi [Col. 0143A] assumsit, ne nos essemus servi peccati: cujus sequens vestigia Paulinus, ad tempus voluntarie servus factus est solus, ut esset postmodum liber cum multis. . . . De cujus etiam morte, apud ejus Ecclesiam scriptum est, quia cum dolore esset lateris tactus, ad extrema perductus est. Dumque ejus omnis domus in sua soliditate persisteret, cubiculum in quo jacebat aeger, facto terrae motu, contremuit, omnesque qui illic aderant, nimio terrore concussit: sicque sancta illa anima carne soluta est. Factumque est ut magnus pavor invaderet eos qui Paulini mortem videre potuissent.

[Col. 0143B] Denique sanctus Paulinus, ut ipsi melius nostis, ingentia praedia, quia fuerunt sua, vendita pauperibus erogavit: sed cum postea factus esset episcopus, non contemsit Ecclesiae facultates, sed fidelissime dispensavit. Quo facto satis ostendit et propria debere propter perfectionem contemni, et sine impedimento perfectionis posse Ecclesiae quae sunt profecto communia possideri.

Decimo kalendas Julii.

Apud Nolam Campaniae natalis beati Paulini episcopi et confessoris, cujus meminit sanctus Gregorius in libro Dialogorum: claruit autem non solum eruditione et copiosa vitae sanctitate, sed etiam potentia [Col. 0143C] adversum daemones.

Paulinus episcopus, vir eruditissimus et sanctissimus, sicut et multi de eo testati sunt, nobilem librum 15 carminibus distinctum, in honore et laude sancti Felicis martyris edidit; in quo quanta miracula et virtutes per ipsius merita et intercessiones, divina largiente clementia, ad suum fieri quotidie tumulum, et maxime die natalis ejus anniversario, disseruit, non facile a quoquam excerpi aut deflorari potest; quia cuncta, flores, aromata, rosae, lilia suaveolentia ac melliflua sunt . . . . Hinc beatum Paulinum, sanctitate et sapientia praeditum, quasi quamdam pharum lucidissimam, et turrim inexpugnabilem [Col. 0143D] imprimis praetendimus, qui plurima de hac ratione, luculentissimo atque fecundissimo sermone disseruit.

Nuper ad vigilias ⁜ a beati Gregorii Romani pontificis, Anglorum gentis apostoli, lectione de Paulino civitatis Nolanae praesule consuetudinaliter personante, visus es a venerabilibus episcopis divino quodam instinctu commotus requirere, cur tantus pontifex, qui multorum sanctorum Vitas texuerat, gestis propriis in propria dumtaxat Ecclesia caruisset: praesertim cum et apud Saxones et apud Longobardorum [Col. 0144A] sibi prorsus infensissimam gentem, gestis propriis ubique polleret.

Paulinus sanctus, Nolanae civitatis episcopus, genere Aquitanus, dignitate vero generis, urbis Romae senator clarissimus, exemplo maxime et praedicatione beati Martini Turonensis episcopi, et Delphini Burdegalensis, una cum Severo Sulpicio aeque nobili et litterato viro, ex laica et conjugali vita ad perfectionis Christianae pauperiem ditissimam animatus, omnem pompam et luxum seculi calcans, quaecumque in hoc mundo possidebat, juxta Domini praeceptum (Matth. XIX, 21) vendidit et pauperibus erogavit. Deinde juxta Nolam Campaniae civitatem monasterium [Col. 0144B] instituens et sanctam vitam exercens, ejusdem civitatis episcopus factus est. Itaque verbo et exemplo, necnon et 118 miraculis gloriosus, beatorum Patrum Ambrosii, Augustini, Hieronymi, aliorumque sui temporis notus ac familiarissimus, quorum dulces epistolae vel ad ipsum, vel de ipso leguntur, post multos feliciter pro Christo decertatos agones, sancta longaevitate confectus, apud praefatam urbem requievit in Domino. Est autem credibile hunc eumdem esse Paulinum, de quo beatus papa Gregorius in Dialogorum libro tertio rem singularem atque admirabilis virtutis historiam refert. Nam et verba ejusdem beati Gregorii, quibus eum et Nolanum episcopum, et Patrem antiquum, et exterioribus studiis eruditum fuisse ibidem inter alia memorat; et convenientia [Col. 0144C] temporum hoc satis videntur asserere. Cum et circa illa tempora barbari ab Africanis partibus erumpentes, non solum ipsam Campaniam, sed et totam pene Italiam everterent; deficientibus, proh dolor! Romani imperii viribus.

Paulinus, presbyter, discipulus sancti Augustini Hipponensis, et postea episcopus Nolae Campaniae, ad quem Augustini et Hieronymi multae feruntur epistolae, variique tractatus, vir in Scripturis sanctis eruditissimus, et in secularibus litteris nulli suo tempore secundus, non minus sanctitate quam eruditione clarus effulsit: de quo beatus Gregorius papa in tertio [Col. 0144D] libro Dialogorum scribit, quod tantae pietatis et miserationis fuerit, ut postea quam omnia sua in pauperum usus et captivorum liberationem expenderat, etiam seipsum in servitutem pro filio cujusdam viduae tradiderit; a qua tandem cum multis captivis ob vitae meritum dimissus fuit. Scripsit tam metro quam prosa multa volumina, de quibus ista feruntur: De Sacramentis lib. I; Panegyricum Theodosii lib. I; De Contemtu mundi lib. I; De Benedictionibus patriarcharum lib. I; Ad Severum Sulpicium epistolas 14; Vitam S. Felicis Nolani episcopi lib. I; De Morte baptizati infantis lib. I; Hymnorum diverso carmine lib. I; De Poenitentia lib. I; De Laude martyrum lib. I; [Col. 0145A] Epistolarum ad diversos lib. I. Alia quoque nonnulla edidit, quae ad notitiam meam non venerunt. Claruit sub Honorio et Valentiniano principibus anno Domini 420.

Quid de Paulino Nolanae urbis episcopo, Hieronymi contemporaneo et familiari? quid dicam? Nonne pulcherrima quae adhuc exstant, et semper exstabunt, excudit poemata? Cum adhuc adolescentulus essem, et a studiis ecclesiasticis illius aetatis more abhorrerem, forte in ea poemata incidi, et carminis suavitate delectatus animum ad res divinas paulatim appuli, et ex illo tempore litterarum sacrarum studiosior [Col. 0145B] fui.

Sacellum vero divi Paulini ubinam sit, clarum est, aedes sola est absque cella. 119 Haeret illi magna domus, quae nobis pueris hospitium mendicorum solummodo adventantium erat; hospitale eam ob rem appellatum, et ab ipso tota vicinia cognominis facta est: nunc vero in coenobium mutata est, in quo divi Augustini sacerdotes inhabitant. In eo vero sacello quotannis caerimoniae atque nundinae aguntur, cum pompis, spectaculis, atque magistro nundinarum, ut inferius amplius dicetur, quod divus is servitute solutus, atque ab Africa rediens Nolam, secum omnes etiam Nolanos nomine ejus liberatos transvexit, qui capti serviebant in Africa. Nam cum illic cujusdam [Col. 0145C] principis olitor foret Paulinus, etc. Redeuntem ergo tantum Nolanae civitatis Patrem, tantumque de Nolanis bene merentem, omni pompa laetitiaque excepere Nolani; atque deinde eumdem diem statis pompis, festis spectaculisque venerati sunt, atque usque ad nostram tempestatem venerationes sunt factitatae, idque a XVI kalendas Julias usque X easdem.

Pontius Paulinus nobili genere natus inter eos poetas refertur qui sub imperio Caes. Gratiani floruerunt, ut Faustus, Tetradius et Ausonius. Burdegalensis fuit, ac in poetica facultate magnopere excelluit. Quidam putarunt fuisse nepotem Ausonii, quod eum [Col. 0145D] grata ac benevola quadam appellatione filium nominet; sed hoc non satis constat in tam varia et ancipiti rerum obscuritate. Inter alia opera scriptum est a Paulino poema hexametris versibus de regibus ex Suetonio Tranquillo collectis, in quo maximam laudem adeptus est, ut ab Ausonio refertur his verbis: Coegisti in epitomen tres libros Suetonii de regibus tanta elegantia, solus ut videare consecutus quod contra rerum naturam est, brevitas ut obscura non esset. Leguntur adhuc quaedam ipsius Paulini carmina, in quibus mirifica eruditio et incredibilis elegantia apparet. Idem Paulinus praeclaris atque honestissimis dignitatibus perfunctus est, et inter principes viros atque nobilissimos habitus.

Sanctus Paulinus, qui cum ethnicorum litteris esset instructissimus, sic tamen divitiis usus est, ut in ejus labiis et Pytho illa et Suadae medulla sessitasse merito praedicentur; docet enim et movet, afficitque legentem; imo quo vult impellit supra modum . . . Ut paucis explicem vitam beati Paulini, ut ex ejus aliorumque scriptis excerpere potui breviter commemorabo.

Claris natalibus ortus, et in splendida re educatus, miroque ingenio praeditus, cultioribus litteris operam dedit sub Decio Ausonio Burdegalensi poeta amoenissimo, cui propter amicitiam et commercia patrum utriusque singulari devinctus erat amicitia; et quantum [Col. 0146B] ex Ausonii versibus colligere datur, aut una, aut vicissim summos Romae gesserunt honores. Unde illud Ausonii ad Paulinum epist. 23.

120 Eruditus itaque interioribus et cultioribus litteris fecundo suo ingenio admiranda fecit poematia, inter quae de Caesaribus ex Suetonio nonnulla: postmodum, inspirante Deo, ad Christianam pietatem penitus conversus, Ambrosio et Augustino usus praeceptoribus, ne generis aut honorum splendore a Christiana modestia averteretur, Barcinonem ab eis missus est: ubi et sacris initiatus omnem mundi pompam rejecit; venamque fluentem ac pene lascivientem, gravem et stabilem fecit, anxieque omnem [Col. 0146C] gentilem ritum vitavit usque adeo, ut ne Virgilium quidem postmodum nominare fuerit ausus, magno documento, alium stylum decere sacris initiatum virum, alium prophanis adhuc deditum; unde ipse in principio epistolae responsivae ad Ausonium:

In carmine tamen eam retinuit gratiam, ut facile in eo et divitem veniam et multam eruditionem agnoscas.

Beatus Paulinus, ut erat longe doctissimus ac venustissimus, [Col. 0146D] ita multorum inscitia ac temeritate mirum in modum depravatus exiit. Atque id profecto, cum indignum sit in omnibus eruditis, tum longe indignissimum erat in Paulino, qui vel unus merebatur ut incorruptissimus servaretur ob sermonis puritatem aliasque dotes eximias. Quid enim eo purius? quid nitidius? quid gravius, aut ardentius? Si vitae pietatem spectes, quis Christum spirat vividius? quis eum vita magis expressit? Siquidem praeclarum admodum id, quod de eo refert Paulus Aquileiensis diaconus: Hoc tempore, inquit (Lib. III Dial., c. 1) , quo scilicet Wandali cum Mauris capta Roma totum Campaniae tractum popularentur, Nolamque misera ruina diruerent, Paulinus episcopus Nolanae Ecclesiae, vir sanctissimus et, sicuti scribit [Col. 0147A] Gregorius, eloquentissimus, prophanaque eruditione imprimis doctus, nec prophetici spiritus expers, cum redimendis Christianis captivis censum omnem consumsisset, videretque viduam captivum filium efflictim lugentem et lamentantem, tamque immodicas lacrymas pietati admixtas, multo magis pius ipse ferre non posset, cum vidua in Africam, ubi captieus erat filius, trajecit, ibi vicarius filius redemtum filium matri reddidit. Paulinus vero, cum ejus sanctitas etiam barbarissimis esset hominibus venerabilis, jussus est in patriam cum suis omnibus civibus dono acceptis redire. Illud etiam silentio minime praetereundum est; quod quidam hunc Nolanum episcopum alium a Pontio Paulino autumant viro Praetorio, qui tres libros Suetonii de Regibus tanta elegantia in epitomen redegit, ut teste [Col. 0147B] Ausonio, solus videatur assecutus quod contra naturam est brevitas ut obscura non esset; seducti, ni fallor, quod hic noster Paulinus ab alio vitae professione et scribendi stylo aliquantulum distulerit. Verum hos τῇ πάσῃ ἱδῷ ἀφαμαρτάνεσθαι juxta proverbium paucis explicabo. Claris siquidem Paulinus ortus natalibus, et splendida in re educatus, miroque ingenio praeditus cultioribus litteris operam dedit 121 sub Decio Ausonio Burdegalensi poeta amoenissimo, quocum aut una, aut vicissim, summos honores Romae gessit, ut liquet ex his ad eumdem Ausonii versibus:

Factus autem inspirante Deo Christianus, Ambrosio et Augustino usus est praeceptoribus, a quibus ne generis aut honoris splendore a Christiana modestia averteretur, missus Barcinonem sacris est initiatus. Proditum est illum post conversionem omnem mundi pompam rejecisse, venamque fluentem ac pene lascivientem gravem et stabilem fecisse: gentiles poetas non modo non legisse, sed ne nominare quidem solitum. Unde de seipso ad eumdem Ausonium canit:

Hunc sane virum cum eruditi quique multis in locis [Col. 0147D] vel scribarum vel typographorum oscitantia depravatum dolerent; operae pretium me facturum existimavi, si studio et labore ita castigatum, ut jam commodius legi et rectius intelligi possit, in publicum proferrem.

Pontius ⁜ a Eutropius Paulinus, natione Burdegalensis, patre senatore natus: patrimonium Fundis in Campania amplum possedit, sed id pro Christo negligens paupertatem divitiis potiorem duxit. Fratres [Col. 0148A] habuit claros homines, uxorem Therasiam valde nobilem, amicos et propinquos bonos ac magnos. In Tarraconensi provincia Hispaniae a Lampio episcopo Barcinonensi sacros ordines accepit. Initio muneris sui aegrotantem episcopi Campaniae fere omnes, sed et nonnulli ex Africa, eum inviserunt observantiae causa. Nolae presbyter fuit duorum episcoporum Maximi et Quinti, quibus tandem consensu illius Ecclesiae et summorum hominum successit. Nolanam et Fundanam basilicas exstruxit, easque non tam ornavit structuris, quam ingenio: nam varias locis singulis inscriptiones addidit. Ipse domnunculam humilem possedit juxta divi Felicis templum, in qua fuit elevatum suspensumque a terra coenaculum, et propinqua porticus, prope quam cellulae hospitibus destinatae [Col. 0148B] erant. Non autem se saginavit optima siligine, aut panibus Picentibus, ut olim Romae sacerdotes Vestae: neque artagines aut phasianos sibi curavit apponi, ut ibidem sacerdotes Cybeles: sed moderati seculi moribus vixit parce et tenuiter, usus victu paupere et parabili, nempe pultibus non e siligine, sed e farina et milio coctis in oleo modico et aqua copiosa: fabam item intrivit panicio: unde idem Marracinum monachum epulonem detestatur. Calices fuerunt rari et minuti, quos poculorum stillicidia ipse nominat: cujus frugalitatis testes adducit hospites suos ⁜ b sacerdotes optimos Victorem et Cardamatem. Inter munera quae collegis episcopis 122 externis misit, fuerunt lignea aut fictilia pocula, et imprimis panis Nolanus, qui, ut scribit Leo Ambrosius, laudatissimus [Col. 0148C] fuit, et pulpa, candore, sapore, lenitate antecellens. Poscit quodam in loco vinum vetus Narbonense a Sulpicio suo, sacerdote Primuliacensi, quod non cullulis hausit, aut elephantibus, notis olim sacerdotum poculis, sed caliculis, aut cratere, aut gutto. Corpore non valido fuit, et valetudine adversa saepe laboravit; nec solum domi, sed etiam in peregrinationibus. In scriptis suis reprehendit philosophos fati et fortunae defensores, ut in epistola ad Jovium: item monachos vagos, qui non minus rubent armilausa, ut ipse vocat, veste sua, quam facie ebria, ut in epistola 7 ad Severum. In religione fuit constans, et pro ea sustinuit certamina gravia. ( ⁜ c Ab Arianis actus in exilium quod illorum ὁμοιούσιον improbavit, pie sentientium ὁμούσιον defendit. In carcerem conjectus, [Col. 0148D] angeli Dei beneficio se servatum ipse de se scribit. Gothicis temporibus ut viduae filium redimeret se vendi passus est, et admiratione virtutis ab hoste immani dimissus.) Anastasius pontifex Romanus Campaniae episcopis eum suis litteris commendavit. Scripsit Natales divi Felicis librorum decem, Carmen panegyricum de Obitu Celsi. Item ad Cytherium, et Nicetam, et epistolarum libros quinque. Item Theodosio imperatori Panegyricum. Historica etiam tractat argumenta in epistolis, de Melania ad Severum, de Valgii naufragio ad Macarium, in quibus [Col. 0149A] suavitudo narrantis admodum delectat. Venit ad senectutem grandem, mortuus, imperante Marciano, circa annum 458 ⁜ a .

Consul Romanus ante Ausonium fuit, ut cognosces ex epistola 20 Ausonii, hoc est ante annum Christi 382; sed extraordinarius, ut dicemus, eumque magistratum Ausonii opera videtur adeptus . . . Ubi sit mortuus nescio, nisi forte Nolae suae, unde Romam translatum corpus ejus, et in aede Bartholomaei collocatum scribit Raphael Volaterranus.

[Col. 0149B] Paulini parens cos. Romae cum Juliano, opinor, fuit anno U. C. CICLXXVII, Christi 325, quo anno Nicaena synodus prima 318 Patrum haberi coepit, ut in Fastis Onuphrius docet. Paulinus vero filius natus est Constantio Aug. IX, Gallo et Juliano Caes. II COSS. anno Christi 357, vel, ut Victor Giselinus in prolegom. Severi Sulpicii numerat, anno Christi 348, quo et Prudentius poeta sacer sit natus, et decimo post anno Severus Sulpicius; Urbis conditae MCX, cum Ariminensis et Seleuciana sit habita synodus. Natus itaque Paulinus consulari familia Ebromagi urbe non longe dissita a Tarbellorum finibus, et Burdigala seu potius Garumna flumine, qua ille a Tarbellis venientes proxime Burdigalam ducit, quo in loco praedia a majoribus relicta, Lucaniaco Ausonii non minora [Col. 0149C] possedit: et Ausonio usus praeceptore una cum fratribus educatus est: neque 123 dubito quin ibidem maximam aetatis partem habitarit, donec mutato vitae instituto in Hispaniam se ad Lampium contulit ac commigravit. Hic igitur Paulinus cum tota epist. 5 gratulari sibi non desinit amicitiam a primis annis cum Severo suavissime cultam, eamque ipsam deinde ex seculari in spiritalem commutatam, planissime iisdem verbis innuit Sulpicium eo tempore non longe admodum ab Ebromago vixisse, in solo ut verisimile est patrio: id vero vel Tolosam fuisse, vel locum Tolosae vicinum non difficilis est conjectura, partim ex epistola Paulini 11 et 12 (nunc 31 et 32), quae secundae Severi basilicae apud Primuliacum Paulini conditae mentionem faciunt, partim ex 3 epistola ad [Col. 0149D] Bassulam socrum. Consulem juvenem etiamnum, sed ut puto extraordinarium, factum scribit Ausonius epist. 20. Nomen enim in consularibus Fastis non reperias. Baronius conjicit ex B. Hieronymi Chronico anno Christi 375 consulem fuisse. At vix annos 25 natus fuisset. Ausonium quarto post anno cos. factum una cum Olybrio reperio in Baronio, anno Christi 379. Stylum Christianis jam sacris initiatus et rite baptizatus mutavit, verborum jam lenocinia fugiens: et sacras litteras pietatemque adamasse piae ipsius ad Severum Sulpicium, aliosque, epistolae missae declarant, clarumque epist. 6 (nunc 1) ad Severum, in [Col. 0150A] fine. Quin et Ausonio ad poeticum serio revocanti sic respondet: Quid abdicatus, etc.

Ausonius illi, ut Virgilii quondam lectori et imitatori, sed ut pio repudianti zelo ducto inscripsit Centonem nuptialem e Marone. Fuit autem, Severi Sulpicii exemplo (qui uxore mortua seculo renuntiarat, seque S. Martino adjunxerat), a Delphino Burdegalensi episcopo baptizatus. Conjux illi Therasia pia matrona, qua assentiente Paulinus venditis plurimis praediis, ut fundis, quod scribit epist. 11 (nunc 31) seculum relinquere statuit. De quo Ambrosius lib. VI epist., et Augustinus de Civitate cap. 10. Severus in Vita S. Martini. Viennam Galliae primum profectus, B. Martinum cum Sulpicio invisit, ibi ex oculis laborans a Martino curatur, et cum Victricio, qui [Col. 0150B] postea Rotomag. episcopus fuit, amicitiam contraxit. Hinc Mediolanum profectus, ubi B. Ambrosio familiariter est usus. Romae etiam vixit: tunc et Nolam secessit, ut Ambrosius epist. ad Sabinum lib. VI meminit, et ipse Paulinus Natali 2 in sanctum Felicem. Dehinc in Hispaniam iter instituit. Peragrata deinceps Hispania Complutum venit, ibique ex Therasia uxore primogenitum diu desideratum mors sustulit. At octavo die mortuo infante, ibidem ad martyres sepelitur. Prudentio etiam Caesaraugustano tunc innotuisse putant. Barcinone presbyter a Lampio episcopo ordinatur, ea tamen lege ne ulli Ecclesiae alligaretur, ut epist. ad Severum 6 ostendit. Ausonius jam in Gallias retrahere desiderium ejus non ferens, satagebat epistolis datis 21, 23, 24 et 25, accusans [Col. 0150C] tamquam uxori nimis deditum, quam Tanaquilem appellat. Respondit ille pervenuste:

Ea tempestate Maximus tyrannus Gratianum occidit, hunc Theodosius superavit. Cui victori Panegyricum Paulinus ad Endelechium scripsit, sed intercidit. Fama jam Paulinus toto orbe celebratus, ⁜ b absens renuntiatur Nolanus episcopus Christi anno ⁜ c 395 aetatis suae 38. Nolae Natales S. Felicis pertexuit a secundo 124 usque ad decimum. Primum enim in Hispania inchoarat: unde in Italiam trajecit, et Natalem 8 condens carmine, anno opinor Christi 402, quo Gothi et Alani Hispaniam occuparant. Hosce natales versibus pie conscriptos prosa vertisse Beda venerabilis memoratur. Sub Innocentio, papa anno [Col. 0150D] Domini 404 creato, Pelagii dogma exoritur anno 415, cujus et suspectum insimularant Paulinum aemuli, sed recte sensisse vel unus hic locus in Natali 10 probare videatur.

Et epist. ad Severum 2, itemque 11.

De Paulino autem se vicarium dante pro redemtione filii viduae, quia controverti video disputantem suadeo legas Baronium ad annum Christi 431, quo etiam reducem ex Africa exstinctum plerique opinantur.

[Col. 0151A] Nunc de Severo Sulpicio, ad quem pleraeque Paulini epistolae sunt, pauca dicamus.

Plures fuisse Sulpicios ut et Paulinos ex annalibus notum: nunc de Paulini familiari agamus. Errant enim qui hunc Bituricensem episcopum fuisse opinantur, vixitque ad annum Domini 587. Sed Paulini familiaris hic presbyter fuit Primuliacensis (non autem episcopus) et S. Martini discipulus, cujus etiam Vitam elegantissime descripsit, et circa annum Christi 400 floruit. Primuliaci basilicam exstruxit, ut epist. 12 refert Paulinus. Cetera ex Gennadio colligas, et Victore Giselino prolegomensis ad Severi Sulpicii opera, et denique et Baronio Ecclesiast. Annal. tom. V.

Christianorum litteris poeticis clarorum neminem Paulino praeponere possis. Profunda eruditio secularium litterarum phrasin ipsi fecit, quam divinis mysteriis sine fuco tractandis egregie et amabiliter miscet. Quod si ipsos Dei praecones apostolos Latinis numeris laudes Domini pangere voluisse diceres, talibus utique usuros fuisse confiteris. Dici non potest quam contemtim vulgo tam divina opera habeantur; quotus enim quisque et vel eruditorum nihil non pervagantium alioquin, qui horum bis aut ter meminerit? Unde longe etiam majorem illustrantis diligentiam requirunt, quam putatum hactenus est. Dedimus nos his libellis specimina aliquot; dabimus et hoc capite [Col. 0151C] ad Panegyricum Celsi, suavi, docto, numeroso carmine summa mysteria Christianae religionis contingentem.

Nola habet seriorem quidem, sed et sanctiorem Virgilio, officii sui testem, quem vivum habuit et sacrorum magistrum, et aedis sacrae molitorem. Magna sedis adamatae monumenta: quid, quas inde ad lectissimos viros feminasque piae facundiae et officii plenas dedit epistolas? quid, quibus illum secessum et Natales Dominaedii sui Felicis dedicavit, ingentis spiritus carmina? Illud meritum loci est: his ubique terrarum noscitur, legitur, videtur.

Ces deélices de l'ancienne piété chreétienne; cet excellent et religieux esprit, tant chéri et célébré par S. Ambroise, par S. Jérêome et par le plus florissant siécle de l'Eglise; ce rejeton et diminutif de S. Paul; ce second vaisseau d'élection, dont S. Augustin (Ep. 34) nomme la poitrine, l'oracle du Seigneur; que S. Grégoire (Lib. III Dial., cap. 1) appelle homme [Col. 0152A] de Dieu, que Gennadius (Lib. de Scriptor. ecclesiastic.) témoigne avoir été illustre non-seulement en doctrine et sainteté de vie, mais aussi en puissance sur les diables; et duquel les Centuriateurs d'Allemagne (Cent. 5, c. 10) mêmes sont contraints de prononcer: Scripta ejus hominibus piis et doctis vehementer probata sunt.

PAULINUS, Nolanus episcopus, quem integra appellatione dictum fuisse volunt Meropium (Eutropium alii aut Neropum) Pontium Anicium Paulinum, natus in Aquitania secunda circa annum Christi 353, aut Burdigalae, aut non procul ab ipsa in oppido Ebromago, inter Burgum et Blaviam, discipulus Ausonii [Col. 0152B] poetae, consulatum Romae gessisse dicitur anno 375. Tum baptizatus Burdigalae a sancto Delphino urbis illius episcopo, secessit cum Therasia conjuge sanctissima in deserta Pyrenaeorum montium et Barcinonenses campos: deinde presbyter ab Eulampio [ lege Lampio] Barcinonensi praesule ordinatus 126 ipso Natali Christi Domini, seu, ut loquitur epist. 6 ad Severum, die quo Deus nasci carne dignatus est, exeunte anno Christi 393, ea tamen lege, ut nulli manciparetur Ecclesiae. Quare Hispania relicta Italiam petiit, ac Mediolano, ubi a sancto Ambrosio benignissime exceptus Romam ingressus est Siricio Romano pontifice, unde paulo post Nolam venit ad optatum Ecclesiae sancti Felicis portum, in cujus honorem plurimos versus fudit. Quo anno factus sit Nolae episcopus [Col. 0152C] non constat, quove ductus sit in Africam, et ad quem Wandalorum principem. Hoc certum, inde reversum Nolae obiisse aetatis anno 78, Christi 431 die 22 Junii. De eo SS. Ambrosius, Hieronymus, Augustinus, atque Gregorius, Ausonius, Severus Sulpicius, Eucherius, Prosper, Idatius, Cassiodorus, Gennadius cap. 48 Catalogi, Sigebertus cap. 14, qui duo asserit, quorum saltem alterum falsum est, mimirum ad sanctum Augustinum scripsisse Vitam sancti Ambrosii Mediolanensis episcopi. Quod vero addit de Vita sancti Felicis Nolani versifice scripta, id de Natalibus accipi potest; Honorius Augustodunensis, et alii; quique ei morienti adfuit Uranius, licet non tam Vitam ille scripserit, quam felicem ad superos transitum.

Obitum Paulini Uranius edidit.

(Hanc epistolam Uranii edidimus Patrologiae nostrae tomo LIII, col. 859, ubi videsis.)

1 Paulinus Sulpicium Severum Primuliacensem in Aquitania presbyterum hortatur ne ob pravorum hominum obtrectationem institutum perfectionis dimittat; et illum ad se invitans, quomodo ipse Barcinone in Hispania repentina vi multitudinis correptus presbyteratu initiatus sit invitus, exponit, majestatem simul muneris illius magnifice describens.

PAULINUS servus Christi Jesu (V. not. 1) , SEVERO carissimo fratri secundum communem fidem in Deo Patre, et Christo Jesu salutari nostro, salutem.

Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo ⁜ a . Sensi plane quasi delibutis melle sermonis tui praecordiis sanctae Scripturae fidem, qua dictum est: Impinguant ossa sermones boni ⁜ b ; non utique haec ossa quorum structura nos in corporis habilitate [Col. 0153B] compaginat, sed quibus interioris hominis firmitas continetur; spem scilicet, et fidem ⁜ 1 , et caritatem; quae sunt et viscera 2 misericordiae, et ossa patientiae, et totius membra virtutis. Haec tu ossa, et membra, et viscera, sanctis et spei, et fidei, et caritatis alloquiis opimasti, quibus et fidei tuae spem in Domino intentam et spei fidem in Domino ⁜ 2 constantem, et plenitudinem caritatis in Christo, sicut ipsius erga nos Dei dilectionem manere docuisti, cum sollicito et optanti mihi, neque aliter de te, immo de Deo credenti, qui et in infirmis virtutem suam operatur ac perficit, indicasti augmentum patrimonii in coelestibus, quod salubriter praesentium onerum decoctione fecisti, fragilis [Col. 0154A] substantiae 3 pretio coelum Christumque mercatus, vere intelligens super egenum et pauperem ⁜ c , quem in Christo esse, et in quo Christum, ut ipse docuit, tegi, pasci, fenerari credidisti.

2. Sit hic odor mortis in mortem iis qui pereunt ⁜ d , quibus caro et crux Dei vivi stultitia vel scandalum est ⁜ e ; quia ipsis caro et sanguis, cui serviunt, Christum Jesum Dei esse Filium non revelat ⁜ f ; nobis autem carnis et mortis divinae fides odor vitae efficiatur ad vitam. Nec moveantur, frater dilectissime, pedes nostri a viis Domini ⁜ g , et tramite itineris angusti ⁜ h , si nos interdum profana vel stulta quorumdam secularium verba circumlatrent: instructi enim satis per sacras Litteras et de ipsis et de nobis sumus. De his enim beatus Apostolus nobis ait, quia in hoc laboramus, [Col. 0154B] et maledicimur, quoniam speramus in Deum vivum, qui est salus omnium hominum, maxime ⁜ 3 fidelium ⁜ i : qui istorum quibus rationem vis reddere, etiam suo ⁜ 4 in Evangeliis ore, et venena in colloquiis, et merita praedixit in poenis: Vae iis ⁜ 5 qui scandalizaverint unum ex modicis istis in me credentibus! Expedit homini illi ut suspendatur mola asinaria collo ejus, et praecipitetur in profundum maris ⁜ j . Nobis vero ait: Beati estis cum vobis maledicent homines, et dicent omne malum adversum vos, et exprobrabunt nomen meum tanquam malum; gaudete et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis ⁜ k . Haec, mi frater, Domini verba retinentes et in nostram fidem confirmemur, [Col. 0155A] et opprobria vel odia infidelium negligamus: In tenebris enim ambulant ⁜ a , quia ⁜ (a) sol justitiae non ortus est eis ⁜ b . Venenum aspidum est sub labiis eorum ⁜ c , quod inficit mentem, et animam interficit, si receptum auribus in corda pervaserit. Cor eorum, inquit Scriptura divina, vanum est, et sepulcrum patens est guttur eorum ⁜ d . Caveamus a fermento eorum, ne totam massam corrumpat ⁜ e . Scriptum est enim: Non habitabit juxta te malignus ⁜ f . Et iterum: Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris ⁜ 6 ⁜ g . Et: Discedat ab iniquitate qui nominat nomen Domini ⁜ h . Obstrue, frater, et sepi aures tuas spinis ⁜ i ad verba eorum, quae sunt spinae et sagittae zabuli, qui in eorum praecordiis latens insidiatur in occulto ut rapiat pauperem ⁜ j Christi, et venetur animam Christiani. Sed in [Col. 0155B] caput eorum, sicut scriptum est, iniquitas ipsorum convertetur, et incident ⁜ 7 in foveam quam operantur ⁜ k .

3. Tu autem, homo Dei, fuge ab istis ⁜ l ; neque ut sapientioribus rationem reddere labores, cum scias penes te principium esse 4 sapientiae, qui times Dominum ⁜ m . Si stultum putant esse quod gerimus, gratulare conscius tibi quia opus Dei et praeceptum Christi geris; et reminiscere quoniam stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientia ⁜ n : et quoniam quod stultum est Dei, sapientius est hominibus ⁜ o . Talibus autem velle purgari, idem est quod posse Christum ipsum negare, qui erubescentes nomen suum coram hoc mundo, erubescet invicem coram Patre confiteri suos ⁜ p .

4. Tu igitur qui laboras, ut scribis, rationem pro [Col. 0155C] meo ac tuo facto reddere, quid facies, si non persuaseris hominibus non ad aedificationem suam, sed ad destructionem tuam tecum de opere Dei disputantibus? Jam erubesces, jamque pallebis, ut causae pejoris assertor; et motus gradu ⁜ 8 titubabis in via Domini, et de coelo in terram relaberis, si quae aedificasti destruis. Multum interest, quinam ⁜ (b) isti sint quibus ratio reddenda sit. Si discendi studio venit, et ignorantiam confitetur; sparge in eum semen fidei, et praeceptum pande divinum. Si capit verbum, lucratus es Ecclesiae fratrem ⁜ q , et ovem Christo. Si vero non erit purum boni seminis germen, et a nocturno patrisfamilias coelestis inimico zizania interserente frumentis ⁜ r , nocens gramen et infelix seges a frugibus bonis messis tempore segreganda; nec horreis debita, [Col. 0155D] sed caminis, pabulo ignis aeterni arsura materies, suis interim crescit incendiis, refuge, et repelle colloquio [Col. 0156A] tuo atque conspectu; ut si tua fide sanari non potest, te sua infidelitate non vulneret.

5. Sit licet frater et amicus junctior tibi dextera tua, et carior lumine; si alienus est et inimicus in Christo, sit tibi ut extraneus et ut publicanus ⁜ s . ⁜ (c) Abscidatur ut inutilis dextera a corpore tuo ⁜ t , qui tibi in Christi corpore non cohaeret; et ut nocens oculus eruatur, qui corpus tuum totum sua macula vel caecitate contenebrat. Melius est enim unum membrum perire pro totius corporis salute, quam unius membri vitiosi amore, totum corpus, ut ait Dominus, ire in gehennam ⁜ u . Nec metuenda est offensio talium, quae quidem et optanda nobis est, quoniam de horum ⁜ 9 opprobriis atque maledictis nascitur illa merces, quam copiosam Deus promisit in coelis ⁜ v . Non [Col. 0156B] est, inquit, discipulus supra magistrum, nec servus supra dominum suum ⁜ x . Et, si patremfamilias Beelzebub ⁜ (d) vocaverunt, quanto magis domesticos ejus ⁜ y ? Si Dominum et ⁜ 10 Deum, quem sequimur, amaverunt, et nos amabunt; si illum persecuti sunt, et nos persequentur. Quo 5 nobis ⁜ (e) gratiam mundi, quae est odium Christi? Si de mundo, inquit, essetis, amaret mundus quod esset suum ⁜ z .

6. Tu ergo, qui rationem quaeris reddere hominibus, et his infidelibus, vide quid desideres; gratiam sine dubio hominum, id est mundi, cui placere non potes, nisi Christo malueris displicere. Si enim, inquit ⁜ (f) Apostolus, hominibus placerem, Christi servus non essem ⁜ aa . Displiceamus ergo his, et gratulemur iisdem nos displicere, quibus et Deus displicet. [Col. 0156C] Non enim nostrum, ut scis, sed Domini nostri ⁜ 11 Jesu Christi, id est omnipotentis Dei opus in nobis lacessunt; quem in suis actibus spernunt, in nostris operibus oderunt, sero dicturi: Domine, quando te vidimus nudum, et non vestivimus? esurientem, et non cibavimus? infirmum, et non visitavimus ⁜ bb ? Et tunc audituri: Ite in ignem aeternum, quem praeparavit Deus patri vestro et angelis ejus ⁜ cc ; quoniam quae indigentibus non faciunt, Christo negant; qui cum dives esset, pauper factus est, ut nos sua paupertate ditaret ⁜ dd .

7. Fruantur interim voluptatibus, dignitatibus, opibus suis, si tamen eorum sunt ⁜ ee , quas istic habere malunt ubi esse desinimus, quam illic ubi esse persistimus. Sibi habeant sapientiam, sibi felicitatem suam: nobis inopiam nostram, ut putant, et stultitiam [Col. 0156D] nostram relinquant. De ipsius etiam, quem, etsi nomine confitentur, tamen actu negant, habentes [Col. 0157A] speciem pietatis, virtutem ejus abnegantes ⁜ a ; de ipsius, inquam, Dei nostri verbis prudentiam sibi, si placet, arrogent, et stultitiam nobis exprobrent. Ait enim Dominus: Filii hujus seculi sapientiores sunt filiis lucis ⁜ b ; sed adjecit: In hac generatione. Sint prudentiores, dum non sint filii lucis. Sint in hac sua ⁜ 12 generatione sapientes, dum in illa regeneratione nostra inveniantur excordes. Sint nunc beati vel magis fortunati, per omnia prospera, ⁜ (a) blandiente seculo, defluentes; mollibus vestiantur, in domibus regum sint ⁜ c ; dum in laboribus hominum non sint, et cum hominibus non flagellentur ⁜ d . Sint divites seculo, quia sunt egentes Dei; de quibus scriptum est: Divites eguerunt et esurierunt ⁜ e ; sicut de nobis illico subjectum: Inquirentes autem Dominum non ⁜ (b) deficientur [Col. 0157B] omni bono ⁜ f .

8. Utinam, mi frater, digni habeamur qui maledicamur, et notemur, et conteramur, atque etiam interficiamur in nomine Jesu Christi ⁜ g , dum non ipse occidatur Christus in nobis. Tum demum super aspidem et basiliscum ambularemus, et conculcaremus caput draconis ⁜ h (V. not. 59) antiqui. Sed adhuc amico, quod pejus est, seculo solvimur, et in Christo deliciamur: 6 laudari tantum in nomine ipsius amantes, contristari et tribulari, quod est utilius, recusantes. Memento granum sinapis, de quo semine sumus, si conteratur, accendi magis, et tum demum in vim suam excitari. Quamobrem debemus quasi naturae nostrae in hoc respondere, ut adversis sermonibus contriti, inardescamus ad fidem: et eos [Col. 0157C] ipsos, qui nos ut minimos hominum, scilicet quasi granum sinapis, quod minimum est seminum ⁜ i , frangere conantur, ⁜ (c) uramus. Si vero ii qui deforis sunt, rationem a te sancti operis inquirunt, et venenatas de corde viperino linguas in cor tuum vibrant; noli dare sanctum canibus, et margaritas tuas non projicias ante porcos ⁜ j . Quae enim pars fideli cum infideli? quae societas luci ad tenebras? quae conventio Christi ad Belial ⁜ k ?

9. Tu vero miles Christi armatus ab Apostolo galea salutis, et lorica justitiae, et scuto fidei, et gladio veritatis, et virtute Spiritus sancti ⁜ l , sta in armis coelestibus constans, et tela inimici candentia fonte sapientiae et flumine aquae in te viventis exstingue. Depositum custodi, fidem serva, justitiam sectare, caritatem [Col. 0157D] Christi tene, patientiam aemulare, exerce te ipsum ad pietatem quae ad omnia utilis est: sobrius [Col. 0158A] esto, in omnibus labora, certamen bonum certa ⁜ 13 , cursum consumma, ut apprehendas, in quo apprehensus es: de cetero reponetur tibi corona justitiae, quam reddet Dominus in illa die justus Judex iis qui diligunt adventum ejus. Eos autem devita ⁜ 14 qui sanam doctrinam non sustinent, voluptatum amatores magis quam Dei ⁜ m , in pejus semper proficientes; seducentes et seductos; homines mente corruptos, et a veritate alienos, et ob hoc ipsum traditos in concupiscentias cordis sui, ⁜ 15 in laqueum et desideria multa, quae a fide naufragos mergunt in interitum et perditionem ⁜ n : quia creaturam praetulerunt Creatori ⁜ o , id est, simulacra gentium, aurum et argentum ⁜ p Deo carius habentes, servantes animas suas in hoc mundo, perdentes in Christo ⁜ q : Discede ab hujusmodi [Col. 0158B] ⁜ r , et prophanas vocum novitates devita, ne circa quaestiones aniles et vanas, aut impias ⁜ 16 verborum contentiones, incipias aegrotare, et pericliteris a falsis fratribus, aut a perditis reprobatisque sapientibus ⁜ s ; et omnes ⁜ 17 qui videbunt, insultante (V. not. 2) zabulo, dicant: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare ⁜ t . Quod absit a nobis, qui non nostris operibus aut viribus, sed divina virtute et misericordia freti, opus perfectionis arripere ausi sumus. Potens est ipse, qui est omnipotens, perficere in nobis opus perfectionis suae, et quod fundare jam ac primis machinis erigere dignatus est, suis struere 7 mensuris, et consummare fastigio: quia ipse turbatis ad ⁜ 18 operis istius molem etiam apostolis suis dignatus est dicere apud homines [Col. 0158C] impossibile hoc esse, sed non apud Deum, in quo credentibus nihil impossibile est ⁜ u .

10. Verum, ut invicem in verbis Domini consolemur, et operibus proficiamus, exi de terra ⁜ (d) tua et de cognatione tua ⁜ v , ut Abraham fideli imitatus excessu ⁜ 19 , beato Abrahae sinu dignus sis ⁜ x . Festina venire ad nos, in commune compendium accepturus et daturus fidei supplementa. Hoc enim acceptum coram Deo: quia et ⁜ (e) frater fratrem adjuvans exaltabitur ⁜ y . Nos modo in Barcinonensi, ut ante scripseram ( Excidit haec epistola ), civitate consistimus. Post illas litteras quibus rescripsisti, die Domini, quo nasci carne dignatus est, repentina, ut ipse testis est, vi multitudinis (V. ep. 2, n. 2, et ep. 3, n. 4) , sed credo ipsius ordinatione, correptus, et presbyteratu [Col. 0158D] initiatus sum, fateor, invitus, non fastidio loci (nam testor ipsum, quia et ab aeditui nomine et officio [Col. 0159A] optavi sacram incipere servitutem), sed ut alio destinatus, alibi, ut scis mente compositus et fixus, novum insperatumque placitum divinae voluntatis expavi. Data igitur cervice in jugum Christi video majora me meritis et sensibus opera tractare: jamque arcanis et penetralibus Dei summi receptum et insertum communicare coelestia, et Deo propius admotum in spiritu ipso Christi et corpore et splendore versari. Vix adhuc intellectum sacrae molis capio mentis angustiis, et onus muneris mei conscius infirmitatis horresco; sed is qui sapientiam parvulis dedit, et ex ore infantium atque lactentium ⁜ 20 perficit laudem sibi ⁜ a , potens est in me etiam opus suum perficere et munus ornare, ut se dignum faciat, quem ab indigno vocavit. Scito tamen voti communis, eodem [Col. 0159B] Domino praestante, salvam esse rationem: nam ea conditione in Barcinonensi ⁜ 21 Ecclesia consecrari adductus sum, ut ipsi ecclesiae non alligarer, in (V. not. 3) sacerdotium tantum Domini, non etiam in locum ecclesiae dedicatus.

11. Veni igitur, si placet, ante Pascha, quod nobis optatius est, ut sacras ferias me sacerdote concelebres: quod si jam ad itineris ingressum propitio Deo vis occurrere, post Pascha in nomine Christi proficiscere. Sed credimus in Domino nostro, quia tibi in desiderium nostri flagrantius inspirabit, ne ultra Pascha tempora ad nos tua proferre sustineas. Iter quantum sit et puer unanimitatis tuae renuntiabit, qui ad nos de (V. not. 4) Elusone ⁜ (a) , octava, ut asseruit, luce pervenit: tam brevis enim et facilis [Col. 0159C] via est, 8 ut nec in Pyrenaeo ardua sit, qui Narbonensi ad Hispanias agger ⁜ 22 , nomen magis quam jugum horrendus, interjacet. Verum quid de spatio agimus ⁜ 23 ? si nos desideras, via brevis est; longa, si negligis.

Nuntiat Amando presbytero, qui postea in Burdegalensi episcopatu successit S. Delphino, se invitum sacerdotem creatum: et sacerdotalis muneris partes perstringens, opem ejus et Delphini, per quos Deo natus erat, ad eas explendas implorat.

Domino fratri dilectissimo AMANDO, PAULINUS.

Post tempus accepimus ⁜ 1 litteras dilectionis vestrae; sed quo diutius desideratae, hoc avidius a nobis susceptae sunt: nam et aqua frigida sitienti dulcior, et nuntius bonus de terra longinqua ⁜ b jucundior [Col. 0159D] est; ita et sermonis vestri suavitas impinguavit ossa nostra ⁜ c , et animam esurientem satiavit bonis ⁜ d . Quid nos talibus dignum reddemus eloquiis, ingenio tenues, [Col. 0160A] corde crassi, ore jejuni, et, sicut scriptum est, ventres pigri ⁜ e ? Verum etsi omnibus rebus inferiores, tamen caritas sola nos vobis praestat aequales. Dilectioni enim quam in nos habetis, pari mente certamus: quae quidem visceribus nostris insita, et affixa praecordiis, et animae ipsi permixta est spiritu Domini, qui habitare facit unius moris in domo ⁜ f , qui innumera credentium millia uno corde connectit, quia unus omnia in omnibus ⁜ (b) adimpletur ⁜ g .

2. Nunc huic Domino placuit in vase fictili ponere thesaurum suum ⁜ h , ⁜ (c) qui me vocavit per gratiam suam ⁜ i , suscitans de terra inopem, et de stercore erigens pauperem, ut collocaret cum principibus populi sui ⁜ j , et inter sacerdotes indueret salutare ⁜ k ⁜ 2 : ut dum curro in odorem unguentorum ejus ⁜ l , fierem [Col. 0160B] gutta ejus unguenti quod descendit in barbam Aaron ⁜ m . In cujus domo domesticus fieri ⁜ n , et benedicere Dominum de fontibus Israel ⁜ o , cum pro meritorum meorum conscientia recusarem, vel potius non auderem recipere, ego vermis, et non homo ⁜ p ; vi subita (V. ep. 1, n. 10) , invitus, quod fateor, adstrictus, et multitudine strangulante compulsus, quamvis cuperem calicem ipsum a me transire, tamen necesse habui dicere Domino: Verum non mea voluntas, sed tua fiat ⁜ q ; cum praesertim ipsum de se Dominum dixisse legerem: Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare ⁜ r . Praeventi 9 igitur a Domino, et apprehensi ab eo quem necdum apprehendimus, deservimus altario ⁜ 3 Dei, et mensis salutaribus ministramus jam nomine officioque (V. not. 5) seniores, [Col. 0160C] sensu autem adhuc parvuli, et sermone lactentes ⁜ s ⁜ 4 .