058

Gloriosissimae et piissimae Pulcheriae Augustae Hilarius diaconus.

Studium mihi fuisse, etc.

( Hanc epistolam, quae est XLVI inter Leoninas, exscriptam reperies Patrologiae nostrae tom. LIV, col. 837.)

Flavio Basilisco et Herminerico viris clarissimis consulibus.

I.

Quoniam religiosus, sancto Spiritu congregante, conventus hortatur, ut ⁜ a quaecunque pro disciplina ecclesiastica necessaria sunt, cura diligentiore tractemus: si placet, fratres, ea quae ad ordinationum [Col. 0013A] tenorem pertinent, juxta divinae legis praecepta et Nicaenorum canonum constituta, ita adjuvante Domino in omne aevum mansura solidemus, ut nulli fas sit sine status sui periculo vel divinas constitutiones, vel apostolicae sedis decreta temerare: quia nos, qui potissimi sacerdotis administramus officia, talium transgressionum culpa respiciet, si in causis Dei desides fuerimus inventi: quia meminimus, quod timere debemus, qualiter comminetur Dominus negligentiae sacerdotum, siquidem reatu majore delinquit, qui potiori honore perfruitur: et graviora facit vitia peccatorum, sublimitas dignitatum.

II.

Cavendum ergo imprimis est, ne ad sacratos gradus, sicut gestis prioribus ante ⁜ a praescriptum est, [Col. 0013B] quisquam, qui uxorem non virginem duxit, aspiret. Repellendus est etiam quisque, qui in secundae uxoris nuptias contra apostolica praecepta convenit.

III.

Inscii quoque litterarum, necnon et aliqua membrorum damna perpessi, et hi qui ex poenitentibus sunt [ ex poenitentes sunt ], ad sacros ordines aspirare non audeant. Quisquis talium consecrator exstiterit, factum suum ⁜ b dissolvet.

IV.

Sed et quod quis commisit illicite, aut a decessoribus suis invenit admissum, si proprium periculum vult vitare, damnabit: nos enim in nullo volumus severitatem ultionis exercere. Sed qui in causis Dei vel contumacia, vel in aliquo excessu deliquerit, aut [Col. 0013C] ipse quod perperam fecit abolere noluerit: in se, quiquid in alium [ alio ] non resecarit [ resecuerit ], inveniet. Quod ut deinceps possit tenacius custodiri, si placet, sententias, causas et subscriptiones proprias omnes ⁜ c commendate [ commodate ], ut synodali judicio auditus [ aditus ] claudatur illicitis [ illicitus ].

Ab universis episcopis et presbyteris acclamatum est: Exaudi Christe, Hilaro vita: dictum est ⁜ 1 sexies. Haec et confirmamus, et haec docemus dictum est octies. Haec tenenda sunt, haec servanda sunt: dictum est quinquies. Doctrinae vestrae gratias agimus: dictum est decies. Ista ut in perpetuum serventur, rogamus: [Col. 0014A] dictum est quindecies. Ista per ⁜ d sanctum Petrum, ut in perpetuum ⁜ e serventur optamus: dictum est octies. Haec praesumptio nunquam fiat: dictum est decies. Qui haec violaverit, in se inveniet: dictum est septies. Et facto silentio, Hilarus episcopus dixit.

V.

Praeterea, fratres, nova et inaudita (sicut ad nos missis de Hispaniis epistolis, sub certa relatione pervenit) in quibusdam locis perversitatum semina subinde nascuntur. Denique nonnulli episcopatum, qui ⁜ f non nisi meritis praecedentibus datur, non divinum munus, sed haereditarium putant esse compendium: et credunt, sicut res caducas atque mortales, ita sacerdotium, velut ⁜ g ⁜ 2 legali [ legatorio ] [Col. 0014B] aut testamentario jure, posse dimitti. Nam plerique sacerdotes in mortis confinio constituti, in locum suum feruntur alios designatis nominibus subrogare: ut scilicet non legitima exspectetur electio, sed defuncti gratificatio pro populi habeatur [ praebeatur ] assensu. Quod quam grave sit, aestimate, atque ideo, si placet, etiam hanc licentiam generaliter de ecclesiis auferamus, ne (quod turpe dictu est) homini quisquam putet deberi, quod Dei est.

Ut, autem quod ad nos prolatum [ perlatum ] est, ad vestram etiam possit pervenire notitiam, Hispanorum fratrum et coepiscoporum nostrorum scripta legantur. Paulus notarius recitavit

⁜ h Additur in ms. Justelli: Et statutum est ne quid ultra hujusmodi a sacerdotibus praesumatur.

De ordinatione episcopi per Silvanum Calaguritanum episcopum contra Patrum regulas et Nicaenos canones facta apud Romanum pontificem conqueruntur, eumque consulunt, quid in hoc casu facere, aut qua ratione abusibus ejusmodi occurrere debeant.

Domino beatissimo, et apostolica reverentia a nobis in Christo colendo papae Hilaro, Ascanius episcopus; et universi episcopi Tarraconensis provinciae.

⁜ 5 Etiamsi nulla exstaret [ dictaret ] necessitas ecclesiasticae disciplinae, expetendum re vera nobis fuerat [Col. 0015A] illud privilegium sedis vestrae, quo susceptis regni clavibus post resurrectionem Salvatoris, per totum orbem beatissimi Petri singularis praedicatio universorum illuminationi prospexit: cujus vicarii principatus sicut eminet, ita metuendus est ab omnibus, et amandus. Proinde nos Deum in vobis penitus adorantes, cui sine querela servitis, ad fidem recurrimus apostolico ore laudatam, inde responsa quaerentes, unde nihil errore, nihil praesumptione, sed pontificali totum deliberatione praecipitur.

Cum haec ita se habeant, est tamen inter nos falsus frater, cujus praesumptionem sicut diutius tacere non licuit, ita et loqui futuri judicii necessitas imperavit. Silvanus quidam episcopus Calagurae in ultima parte nostrae provinciae constitutus, divinationes [ ordinationes ] [Col. 0015B] sibi indebitas usurpando, humilitatem nostram ad hoc usque perduxit, ut contra ejus vanissimam superstitionem sedis vestrae unicum remedium flagitemus. Hic namque jam ante septem aut octo amplius annos, postponens Patrum regulas, et vestra instituta despiciens, nullis petentibus populis episcopum ordinavit: cujus praeproperum factum existimantes fraterna et pacifica posse admonitione sanari, profecit in pejus. Denique contra vetustatem canonum, contra synodi constituta, alterius fratris nostri presbyterum, spiritu tantum praesumptionis accensus, in eodem loco, qui illi fuerat destinatus, cui invito et repugnanti imposuerat manus, et qui nostro jam coetui fuerat aggregatus episcopum fecit. Hinc factum est, ut de ejus miserrima temeritate ad nos [Col. 0015C] Caesaraugustanae urbis episcopus frater noster referret, cujus diligentia et sollicitudo admodum prospexerat, si in aliquo profuisset. Siquidem cunctis in vicinia positis episcopis, ne se schismatico adjungerent, frequentissime contradixit: sed obstinatione damnabili totum, quod erat illicitum, et quod nobis pudor est dicere, non erubuit solus ille committere.

Proinde quia his praesumptionibus, quae unitatem dividunt, quae schisma faciunt, velociter debet occurri: quaesumus sedem vestram, ut quid super hac parte observare velitis, apostolicis affatibus instruamur: quatenus fraternitate collecta: prolatis in medium venerandae synodi constitutis, contra rebellionis spiritum vestra auctoritate subnixi, quid oporteat de ordinatore et de ordinato fieri, intelligere, Deo [Col. 0015D] adjuvante, possimus. Erit profecto vester triumphus, si apostolatus vestri temporibus, quod sancti Petri cathedra obtinet, catholica audiat Ecclesia, si novella zizaniorum semina fuerint exstirpata. Et subscriptio. [Col. 0016A] Orantem pro nobis sanctum apostolatum vestrum jugi aevo divina conservet aeternitas.

Beatissimo, et apostolica reverentia a nobis in Christo colendo papae Hilaro, Ascanius et universi episcopi Tarraconensis provinciae.

Quam curam apostolatus vester de provinciarum suarum sacerdotibus gerat, filio nostro illustri Vincentio provinciae nostrae, referente cognovimus: cujus impulsu votum nostrum in ausum scribendi prona devotione surrexit. Ergo provinciali litterario sermone debita coronae vestrae obsequia deferentes, his quaesumus, ut dignatione, qua caeteros, etiam humilitatem [Col. 0016B] nostram in orationibus vestris in mente habere dignemini, beatissime et apostolica reverentia in Christo a nobis colende pater: illud specialius deprecantes, ut factum nostrum, quod tam voto pene omnis provinciae, quam exemplo vetustatis in notitiam vestram defertur, perpensis assertionibus nostris, roborare dignemini. Episcopus Barcinonensium civitatis sanctus Nundinarius sortem explevit conditionis humanae. Hic episcopo venerabili fratri nostro Irenaeo, quem ipse antea in dioecesi sua nobis volentibus constituerat, derelinquens ei, quod potuit habere paupertas, supremae voluntatis arbitrio, in locum suum ut substitueretur, optavit: sed defuncti judicium in ejus meritum non vacillat. Siquidem [Col. 0016C] omnis clerus et plebs ejusdem civitatis, et optimi et plurimi provinciales, ut idem ejus locum observaret, a nobis speraverunt, dato consensu. Nos cogitantes defuncti judicium, et probantes ejus vitam, et eorum nobilitatem atque multitudinem, qui petebant, simul et utilitatem Ecclesiae memoratae, optimum duximus, ut tanto sacerdoti, qui ad divina migraverat, non minoris meriti substitueretur antistes, praesertim cum Ecclesia illius municipii, in qua ante fuerat ordinatus, semper hujus civitatis Ecclesiae fuisse dioecesis constet. Ergo suppliciter precamur apostolatum vestrum, ut humilitatis nostrae decretum, quod juste a nobis videtur factum, vestra auctoritate firmetis. Jamdudum sane questi fueramus litteris nostris de praesumptione Silvani episcopi: et miramur, quod [Col. 0016D] nulla apostolatus vestri responsa suscepimus. Nunc haec eadem suggerentes, petimus, ut quid super his rebus observandum sit, apostolicis sermonibus nos dignemini informare. Et ne forsitan per negligentiam portitoris, aut per longinqui itineris difficultatem, [Col. 0017A] humilitatis nostrae ad vos scripta non potuerint ex hoc negotio pervenire, etiam suggestionem nostram maluimus iterare. Et subscriptio: Orantem pro nobis sanctum apostolatum vestrum jugi aevo divina conservet aeternitas nobis omnibus et Ecclesiae suae, domine vere [ venerande ] noster et apostolice papa.

• I. Ut nullus sine consensu episcopi metropolitani episcopus ordinetur.
• II. Ut nullus episcoporum, relicta propria Ecclesia, ad aliam transeat.
• III. Ut Irenaeus remotus a Barcinonensi Ecclesia, ad propriam revertatur.
• IV. De removendis episcopis qui illicite ordinati sunt, [Col. 0017B] et ne in una Ecclesia duo episcopi habeantur.
• V. De damnatione Irenaei, si ad suam Ecclesiam non revertatur.

Hilarus episcopus Ascanio et universis episcopis Tarraconensis provinciae.

Postquam litteras vestrae dilectionis accepimus, quibus praesumptiones Silvani episcopi Calagurensium Ecclesiae retundi petistis, et rursum Barcinonensium quaeritis nimis illicita vota firmari: honoratorum et possessorum Turiassonentium, ⁜ a Calcantesium, Calaguritanorum, Virgiliensium ⁜ 1 , Triciensium, Legionensium et Civitatensium, cum subscriptionibus diversorum, litteras nobis constat ingestas: per quas id quod de Silvano querela vestra deprompserat, excusabant. Sed reprehensione justissima eorum [Col. 0017C] pariter ⁜ b justa allegatio non carebat; quia praeter conscientiam metropolitani, fratris et coepiscopi nostri Ascanii, nonnullis civitatibus ordinatos claruit sacerdotes. ⁜ c Unde, quoniam quidquid ab alterutra parte est indicatum, omni videmus perversitate confusum, temporum necessitate perspecta, hac ratione decernimus ad veniam pertinere quod gestum est, ut nihil deinceps contra praecepta beati apostoli, nihil contra Nicaenorum canonum constitutum tentetur.

I.

Hoc autem primum, juxta eorumdem Patrum regulas, volumus custodiri, ut nullus praeter notitiam [Col. 0018A] atque consensum fratris Ascanii metropolitani aliquatenus consecretur antistes; quia hoc vetus ordo tenuit, hoc trecentorum decem et octo sanctorum Patrum definivit auctoritas; cui quisquis obvias tetenderit manus, eorum se consortio fatetur indignum, quorum praeceptionibus resultarit.

II.

In quorum contumeliam a superbo spiritu etiam pars illa contemnitur, qua vetatur [ cavetur ], ne quis, relicta Ecclesia sua, ad alteram transire praesumat. Quod nimis improbe conniventibus, et (ut doleatur gravius) vobis asserentibus, Irenaeus episcopus conatur admittere, qui [ quod ] nostra auctoritate roborari cupitis, quos maxime de rebus illicitis magna indignatione probatis accendi. Lectis ergo in conventu [Col. 0018B] fratrum, ⁜ 2 quos natalis mei festivitas congregarat, litteris vestris, quae de ordinandis episcopis secundum statuta canonum vel praedecessorum meorum decreta sunt, prolata sententia, gestorum, quae pariter direximus, tenore discetis.

III.

Unde remoto ab Ecclesia Barcinonensi; atque ad ⁜ d sua remisso Irenaeo episcopo, sedatis per sacerdotalem ⁜ e modestiam voluntatibus, quae per ignorantiam ecclesiasticarum legum desiderant, quod non licet, obtinere; talis protinus de clero proprio Barcinonensibus episcopus ordinetur, qualem te praecipue, frater Ascani, oporteat eligere, et deceat consecrare: ne si ⁜ f similiter forte factum fuerit, non sine objurgatione tui maxime nominis retundat [Col. 0018C] [ retundatur ] nostra praeceptio, quod in injuriam Dei, a quo specialiter sacerdotalium est gratia dignitatum, didicerimus admissum. Nec episcopalis honor haereditarium jus putetur, quod [ qui ] nobis sola Dei nostri benignitate Christi [abest a cod. Just.] confertur.

IV.

Ordinatos ergo nunc episcopos ( licet dum te ] qui, ⁜ g licet te ignorante provecti sunt, cum suis auctoribus ⁜ h meruerunt submoveri) hac ratione firmamus, si nec viduarum [ viduae ] maritus fuerit quisquam, ⁜ i et in unius virginis nuptias ac vota convenerit, sicut et legalia constituta praecipiunt, dicendo: Sacerdos virginem [Col. 0019A] uxorem accipiat, non viduam, non repudiatam (Levit. XXI; Ezech. XLIV) : secundum quod etiam beatus apostolus Paulus, magister gentium, de his qui fieri desiderant sacerdotes, propria institutione non tacuit, dicens: Unius uxoris virum (I Tim. III) . Cujus sane tenore sententiae ita informati esse debetis, fratres carissimi, ut inter caetera quae cavenda sunt, haec studeatis praecipue ⁜ a custodire, quae cognoscitis ante universa mandari. In quibus etiam prospiciendum [ perspiciendum ] est, ne duo simul sint in una Ecclesia sacerdotes: nec litterarum ignarus, aut carens aliqua parte membrorum, vel etiam ex poenitentibus [ expoenitens ] aliquis ad sacrum ministerium prorsus sinatur accedere. Nec tantum putetis petitiones valere populorum, ut cum his parere cupitis, voluntatem [Col. 0019B] Dei nostri, qui nos peccare prohibet, deseratis. Cujus indignatio ex hoc gravius commovetur, quia benignitas ejus, dum fiunt illicita per eos qui sunt interpretes placationis, offenditur.

V.

Ut autem omnia secundum haec quae scripsimus, corrigantur, praesentes litteras, Trajano subdiacono nostro veniente, direximus. Quod si Irenaeus episcopus ad Ecclesiam suam, deposito improbitatis ambitu, redire neglexerit, quod ei non judicio, sed humanitate praestabitur, removendum se ab episcopali consortio esse cognoscat. Deus incolumes vos custodiat, fratres carissimi. Data tertio calendas Januarii (an. Dom. 495) , Basilisco et Herminerico viris clarissimis consulibus.

Dilectissimo fratri Ascanio Hilarus episcopus.

Divinae circa nos gratiae memores esse debemus, qui nos per dignationis suae misericordiam [ gratiam ] ob hoc ad fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes, et in quadam sacerdotii [ sacerdotum ] ejus specula constituti, prohibeamus illicita, et sequenda doceamus. Unde directis per Trajanum subdiaconum nostrum litteris admonemus, ut quae male sunt facta, corrigantur. Et miramur admodum dilectionem tuam Barcinonensium petitiones non solum [Col. 0019D] nulla auctoritate retudisse, verum etiam, directis ad nos litteris, consummationem [ consensionem: ita [Col. 0020A] et cod. Just.] pravi desiderii postulasse, adhibendo in epistolarum prooemio concilii mentionem: tanquam culpae minuerentur excessus per multitudinem imperitorum [ impetitorum. Forte petitorum ], cum si etiam sub significatione [ subsignationem ] unusquisque sui nominis tecum pariter retulisset, et subscriptiones proprias factas [ fratres ] singulis commodassent [ commendassent ], dilectionem tamen tuam rei, de qua [ quae ] displicet, summa tangebat: quia pro loco et honore tibi debito, caeteri sacerdotes docendi fuerant, non sequendi. Unde sicut in generalibus litteris indicavi, Irenaeus ad propriam revertatur Ecclesiam, et Barcinonensibus de suo clero protinus consecretur antistes, cui tamen statuta canonum et apostolica praecepta concordent. Et licet hi [Col. 0020B] qui praeter notitiam atque consensum tuae dilectionis ordinati sunt sacerdotes, cum suis debuerint auctoribus submoveri: ne quid tamen in tanta necessitate decernamus austerum, eos qui episcopi facti sunt, ita volumus permanere, ut in apostolicis praeceptionibus et statutis sanctorum Patrum non reperiantur obnoxii, ac deinceps nihil, quod contra disciplinam ecclesiasticam veniat sicut hactenus factum est perpetretur. Tuae sollicitudinis est, frater carissime, omnia debita tibi auctoritate tueri, et illicitis non modo non praebere assensum, sed etiam cuncta, quae contra regulam facta repereris, coercere: atque ante omnia, quae sola unitate [ humanitate ] decernimus, Irenaeum ad Ecclesiam suam redire compelle. Ad quam sponte potius redire [ remeare ] debebit, si a sacerdotali consortio [Col. 0020C] non [ deest negatio in cod. Just., eademque superflua ] metuit separari. Nec unius Ecclesiae duo esse permittantur antistites, quod opportunius supradicti subdiaconi fieri delegamus instantia, quem etiam pro conservanda Ecclesiae disciplina, commeare ad Hispanias, dispositionis nostrae fecit auctoritas. Deus autem incolumem te custodiat, frater carissime.

Delegat illis Ingenui et Auxanii episcoporum controversiam, statuitque, ut Cemelenensis civitas et Nicaense castellum ad unius episcopi regimen revertantur.

Dilectissimis fratribus Leontio, Verano, et Victuro [Col. 0020D] episcopis, Hilarus papa.

Movemur ratione justitiae, quae licet ab omnibus [Col. 0021A] qui recta sapiunt, debeat custodiri, tum praecipue Domini sacerdotibus non est temere negligenda, quorum caeteros informari convenit institutis. Frater igitur et coepiscopus noster Ingenuus Ebredunensis, Alpium maritimarum provinciae metropolitani semper honore subnixus in praejudicium suum, sicut annexa declarant, quaedam nos, petente fratre et coepiscopo nostro Auxanio, statuisse commemorat, quae universis in hac eadem causa defensionibus contrairent. Siquidem relationibus in nostro judicio recensitis, quas frater et coepiscopus noster Veranus ad sanctae memoriae decessorem meum cum caeteris provinciae sacerdotibus misit, et apostolicae sedis, quae tunc directa fuerat, responsione patefacta manifestum est, nihil postea debuisse tentari, nec ad injuriam [Col. 0021B] synodalium regularum ⁜ 1 quidquam per obreptionem, quae proxime facta est, oportere constitui. Nam licet et hoc etiam quod a nobis est elicitum censeatur infirmum, quia et ipsum insinuatum est exsequi noluisse qui meruit; tamen ne odio vel gratia moveamur, quae in causarum disceptationibus esse non debet, ita vestrae caritati cognitionem annexae querimoniae delegamus, ut nihil adversum venerandos canones, nihil contra sanctae memoriae decessoris mei judicium valeat, quidquid obreptum nobis esse constiterit. ⁜ 2 Nolumus namque fratres carissimi, ecclesiarum privilegia, quae semper sunt servanda, confundi: nec in alterius provincia sacerdotis alterum jus habere permittimus: quia per hoc non minus in sanctarum traditionum delinquitur sanctiones, quam [Col. 0021C] in injuriam ipsius Domini prosilitur, cujus exspectatio fructus nostri ministerii non in latitudine regionum, sed in acquisitione ponitur animarum. Habeat itaque pontificium frater et coepiscopus noster Ingenuus provinciae suae, de cujus dudum ab apostolica sede est illicita cessione culpatus: et custoditis omnibus, quae super ecclesiis Cemelenensis civitatis, vel castelli Nicaensis, sicut diximus, sanctae memoriae decessoris mei definivit auctoritas, nihil ecclesiarum juri noceat, quod in altera memoratarum a praedicto fratre, ad excludendam cupiditatem, quemadmodum perhibuit, ambitionis alienae, proxime est episcopus consecratus: sed statutae correctionis forma permaneat, [Col. 0022A] ut ad unius antistitis regimen praedicta loca revertantur, quae in duos dividi non decuit sacerdotes. Deus vos incolumes custodiat, fratres carissimi.

De episcopatus sui primordiis.

Dilectissimo fratri Leontio, Hilarus papa.

Quantum reverentiae in spiritu Dei, qui subditos sibi inhabitat sacerdotes, beato Petro apostolo et sedi ipsius deferatur, omnibus arbitror esse compertum, quibus paternarum traditionum incorrupta custodia est. Quos cum volumus de nostrae ordinationis primordiis gratulari, opera quae in nos divinae pietatis dignatio ostendit, sanctitati tuae duximus indicanda: [Col. 0022B] ut ipse primum pro eo quem nobis invicem semper impendimus, praestante Domino, laeteris affectu: deinde ut dispositione tuae fraternitatis omnibus per universam provinciam fratribus et consacerdotibus innotescat, quod humilitatem meam dextera Domini visitare dignata sit, et mihi apostolicae sedis regimen non pro merito, sed pro suae gratiae abundantissima largitate commiserit. Proinde, frater carissime, quod sanctitati tuae praesenti sermone patefecimus, in omnium fratrum, quemadmodum diximus, notitiam deferre dignaberis ut supplicaturi Domino nostro Jesu Christo, sicut exsultationis gaudia, ita profutura universali Ecclesiae orationum suarum nobis vota conjungat. Deus te incolumem custodiat, frater carissime. Data VIII calendas Februarias (anno Christi 462) , D. N. Severo Augusto consule.

Gratulatur Hilaro pontificatum: rogatque, ut Arelatensis Ecclesiae jura tueatur.

Quod Leonem sanctissimum praedecessorem tuum mors abstulerit contra haereses invigilantem, et lolium in agro Domini, heu! nimis fruticans eradicantem, dolemus: quod de tua sanctitate reparaverit, gratulamur. Nam gaudet filius de honore matris: et cum Ecclesia Romana sit omnium mater, fuit nobis gaudendum, quod in tanta consternatione rerum, [Col. 0023A] et infirmitate saeculorum super eam te erexerit, ut judices populos in aequitate, et gentes in terra dirigas. Unde cum nobis nuntius ille per Concordium Ecclesiae nostrae diaconum, qui tunc praesens erat cum sanctitas tua ad id honoris fastigatum culmen evecta est, relatus est, gratias Deo nostro reddidimus, et te decrevimus quam primum hac humilitatis nostrae epistola salutare: ut et sic affectus, qui inter tuam sanctitatem et nos jamdiu coaluit, in Domino corroboraretur, et de caetero augeatur cum debita reverentia, qua decet filios patrem prosequi. Benedictus itaque qui venit in nomine Domini. Jam fortiter sanctitati tuae insudandum, et anhelandum est, ut quod sanctissimus Leo papa incepit, ad terminabilem perducas limitem, et cum exercitu Gedeonis per tubas [Col. 0023B] in ore fortium concrepantes, et per lampades in robusta manu agitatas et ventilatas, maledictos muros Jericho jam toties anathematizatos et quassatos sanctitas tua faciat prosternere. Caeterum cum Ecclesia nostra Arelatensis semper ab apostolica sede amplis favoribus et privilegiis fuerit decorata; rogamus sanctitatem tuam ut per eam nihil nobis decedat, sed potius augeatur, ut et collaborare tecum in vinea Domini Dei Sabaoth valeamus, et invidorum conatus infringere: quos, si non esset auctoritas reprimens, certum est de die in diem grassaturos in pejus, quia malitia qua nos oderunt, ascendit semper. Dat. Severo Aug. cos.

Respondet ad litteras Leontii, quas scripserat cum praecedentem Hilarii epistolam nondum accepisset.

Dilectissimo fratri Leontio Hilarus papa.

Dilectioni meae, quae circa Ecclesias Gallicanas, omnesque in eis Domini sacerdotes, etiam in inferiori gradu positos, abundat, multum accedit augmenti, quod per virum spectabilem Pappolum filium nostrum sermonis tui ad me sunt delata principia. Ex quo tamen conjicio, paginam meam, quam dudum de episcopatus mei primordiis misi, nec dum traditam tibi fuisse cum scriberes: de qua utique non siluisses, nisi perlatorum aliqua causa tardasset. Unde quod et consuetudo poscebat et caritas, jampridem me exsecutum fuisse significo, et hoc ipsis [Col. 0023D] litterarum exemplaribus, quae direxi, plenius nosse vos cupio; ut officio fraterno in nullo intelligatis fuisse me desidem, et ita vicissim frequentandis studeamus alloquiis, ut vicem nobis communis praesentiae scribendi cura compenset, frater carissime. Affectus itaque tui gratiam perire non passus es, quod ei sollicitudni intentum te esse cognosco, ut custodiendi paternorum canonum regulis studere me cupias. Quo desiderio nihil concipi salubrius potest, quam ut in una Ecclesia, cui oportet nec maculae aliquid inesse, nec rugae; una sit in omnibus observatio disciplinae. Cui si aliquid eruditionis aut correptionis addendum est, rectissime per vestram diligentiam consuletur, si quemadmodum es dignatus [Col. 0024A] scribere, tam instructa ad nos fuerit persona directa, quae inquisitionem nostram plene ex omnibus possit instruere. Spondeo enim, quantum gratia Dei donat ut spondeam, hoc me ad universalem sacerdotum Domini concordiam provisurum, ut omnes non sua audeant quaerere, sed quae sunt Christi studeant obtinere. Deus te incolumem custodiat, frater carissime.

Monet ut relationem mittat de Herme, qui Ecclesiae Narbonensis episcopatum temere usurpasse dicebatur.

Dilectissimo fratri Leontio Hilarus papa.

Miramur fraternitatem tuam ita legis catholicae [Col. 0024B] immemorem esse, ut quaeque iniqua, et contra Patrum nostrorum statuta, in provincia quae ad monarchiam tuam pertinet, si ipse aut non vis, aut non potes, etiam nec nos silentii tui taciturnitate permittas corrigere. Siquidem quod et rumore cognovimus, et quantum diligenter a diacono Joanne, qui a magnifico viro filio nostro Friderico litteris suis nobis insinuatus est, requisivimus, quod iniquissima usurpatione quidam Hermes episcopatum civitatis Narbonensis exsecrabili temeritate praesumpserit. Quam rem decuerat sanctitatem tuam ut nobis in vestigio indicaret. Qua de re, frater carissime, monemus, ut si fides adhibeatur assertis, seposita excusatione, ad nos tam tuae dilectionis, quam fratrum nostrorum, aut per portitorem litterarum, aut per quem ipsi [Col. 0024C] elegeritis, subscriptam manuum vestrarum relationem transmittatis; ut quod definire possimus recurrenti pagina possitis agnoscere. Deus te incolumem custodiat, frater carissime. Data III nonas Novembris (anno Chr. circ. 462) .

• I. Hermen Narbonensi Ecclesiae praesidere ita permittit, ut ordinandorum episcoporum careat potestate.
• II. Ut concilia quotannis fiant ex quibus provinciis poterunt, et a Leontio convocentur.
• III. Ut sine metropolitani litteris episcopi in aliam provinciam non proficiscantur. Quod si eas impetrare non poterunt, causam discutiet episcopus Arelatensis.
• IV. De parochiis Ecclesiae Arelatensis, quas repetebat [Col. 0024D] Leontius, judicium ad episcopos remittit.
• V. Ut praedia ecclesiastica non alienentur, nisi apud concilium alienationis causa prius doceatur.

Dilectissimis fratribus episcopis provinciae Viennensis, Lugdunensis, Narbonensis primae et secundae, et Alpium Poeninarum [ Penninarum ], Hilarus episcopus.

Quanquam notitiam dilectionis vestrae quanta vel qualia in Narbonensi ac Biterrensi Ecclesia dudum sint admissa non lateant, et praesumptionis improbitas ad nos usque perveniens procul dubio regionibus manifesta sit Gallicanis, apostolicae tamen sollicitudinis interest culpas in nostro deprehensas examine non tacere; ne per incongruum silentium cum iniqua agentibus habere videamur conniventiae portionem. [Col. 0025A] Olim igitur urbium praesides praedictarum sanctae memoriae decessori meo non minus quam nobis, etiam tunc attulerunt doloris, illicitis petitionibus audendo prosequi, quod vix apud patientiam nostram sola necessitatum potuit deploratione leniri. Quibus enim, sicut etiam vos probatis, factum constat exemplis, et qua non objurgatione dignissimum est, quod sanctorum Patrum decretis, et ipsis repugnat canonum institutis? cum ideo se frater jam et coepiscopus noster Hermes a Narbonensi Ecclesia credidit jure suscipi, quia indigne a Biterrensibus, quibus ordinatus est, dicebat excludi. Qui si vere hoc in se factum doleret, et legitimo remedio subvenire propriae scisset injuriae, vindictam magis debuit sperare perpessis, quam veniam perpetratis. Denique si nunc saltem [Col. 0025B] communi omnium Domini sacerdotum utatur animo, si imitetur exemplum, si ad haec quae ecclesiasticae quietis contemplatione utcunque sopita sunt, oculis cordis intendat, et pro totius Ecclesiae pace, vel fide, quae sunt multipliciter errata consideret: nihil est profecto quod non etiam ipse reprehendat, et erubescat sibi annui quod in altero laudabiliter improbarit. Scimus enim, et jamdiu de memorati fratris conversatione nihil habemus ambiguum, cum anteactae vitae ipsius cursum, et retro antepositum [ omne propositum ] nostro revolventes animo, hos illum, quos in eo arguimus, incurrisse potius, quam fecisse, aestimamus excessus. De quibus praesidente fratrum numeroso concilio, et ex diversis provinciis ad diem natalis nostri in honorem beati Petri apostoli per [Col. 0025C] Dei gratiam congregato, praesidentibus fratribus et coepiscopis nostris Fausto et Auxanio, atque agentibus plurimis, quae vigorem respiciunt auctoritatemque judicii, id a nobis pacis est amore constitutum, ut in sententia, quam sub adversione utriusque legationis inde directae, Christo Domino nostro inspirante, protulimus, neque caritas evangelicae indulgentiae, neque apostolicae virga defuerit disciplinae. Namque in totum nec remittere nos fecit indulgentia, nec affectio coercere.

I. Ei qui nunc Ecclesiae Narbonensi praesidere permittitur, ordinandorum episcoporum, ob haec quae prave facta sunt, sustulimus potestatem, quam ita ad fratrem et coepiscopum nostrum Constantium Uceticae Ecclesiae antistitem, quia aevo honoris primas [Col. 0025D] esse dicitur, pertinere censuimus, ut si superstite Herme episcopo defunctus fuerit, illum haec cura respiciat, quem repererit episcopalis ordo primatem. Herme autem episcopo deficiente, faciendorum mos antistitum Narbonensi mox reddatur Ecclesiae, quem non civitas, sed causa praesumptionis amisit. Unde vestrae fraternitatis in Domino sincera dilectio, sollicitudinem pastoralis curae in suis sedibus partita nobiscum, commissarum sibi Ecclesiarum diligentiam vigilanter exerceat, et eorum taliter quae in Narbonensi provincia emersere, meminerit, ut detestetur factum potius quam sumat exemplum. Quod ita deinceps esse nolumus, sicut novimus, non fuisse. Itaque, fratres carissimi, necessariis studiis est agendum, [Col. 0026A] ne error, quem juvante Christo Domino nostro nuper abolevimus, aut in similes, aut in novos unquam prodire possit excessus. Quod utique non aliter poterit praecaveri, nisi statuta venerandorum canonum in faciendis conventibus, quos hactenus omitti fecit certa necessitas, exsequamur: in quibus possint, pro emergentium necessitate causarum, ad ecclesiasticae observantiam disciplinae, et quae secus facta fuerint, corrigi, et sequenda constitui.

II. Per annos itaque singulos, ex provinciis quibus potuerit, congregari, habeatur episcopale concilium: ita ut opportunis locis atque temporibus, secundum dispositionem fratris et coepiscopi nostri Leontii, cui sollicitudinem in congregandis fratribus delegavimus, metropolitanis per litteras ejus admonitis, celebretur: [Col. 0026B] ut si quid usquam vel in ordinandis episcopis, vel presbyteris, aut cujuslibet loci clericis faciendis, contra praecepta apostolica reperitur admissum, aut in eorum conversatione quippiam reprobatur, communi omnium auctoritate resecetur. In ea praecipue celebritate conveniatur, quae praesidente Christo Domino nostro, et veneranda sit sanctis, et formidanda perversis. Nec cuiquam licebit a regulis evagari, quas sibi juxta canonum definitiones unita fraternitas in commune praefixerit; cum imminente quotannis examine ita singuli actus suos dirigent, ut his discussio judicii optari magis debeat, quam timeri. In dirimendis sane gravioribus causis, et quae illic non potuerint terminari, apostolicae sedis sententia consulatur.

[Col. 0026C] III. Illud etiam non possumus praeterire, quod sollicitudine diligentiore curandum sit, ne praeter metropolitanorum suorum litteras aliqui ad quamlibet provinciam audeant proficisci: quod etiam in omni genere officii clericalis per singulas debet Ecclesias custodiri. Quibus econtrario hac ratione prospicimus, ut si hoc impetrare per aliquam non meruerint simultatem, cum duobus metropolitanis provinciarum, quae congruae sunt, Arelatensis episcopus cuncta discutiens, pro causae qualitate observanda constituat: nec in injuriam alterius alienum clericum suscipi praeter testimonium proprii antistitis secundum canonum statuta praecipiet. Singuli autem fratres, universique cognoscant parendum esse praesentibus constitutis, quibus etiam commonitio nostra denuntiat [Col. 0026D] in eos Christi Domini nostri judicium minime defuturum, qui declinando superba rebellione conventus, conscientiae suae testimonio confutantur sacerdotalis innocentiae fiduciam non habere.

IV. Praeterea ejusdem fratris libellus oblatus est nobis, quo perhibet parochias Arelatensis Ecclesiae a praedecessore suo Hilario in alios (quod non licuit) fuisse translatas, petens illas pristino juri nostra auctoritate restitui. Sed moderaminis apostolici memores, fraternitati vestrae querelam ipsius remisimus audiendam: ut in vestro conventu ea quae a nobis sperata sunt, allegentur, et quae ecclesiasticis regulis congruunt, decernantur.

V. Simul etiam super hoc universam fraternitatem [Col. 0027A] volumus esse commonitam, ne praedia, quae neque deserta, neque damnosa sunt, et ad Ecclesiam pertinent, ex quibus plurimorum consuevit necessitatibus subveniri, aliquo jure in alterum transferantur, nisi prius apud concilium alienationis ipsius causa doceatur, ut quid fieri debeat, communi omnium deliberatione tractetur. Deus vos incolumes custodiat, fratres carissimi. Data III nonas Decembris (anno Chr. 470 Anno Christi 470 e vivis jam excesserant et Hilarus papa et Severus Augustus, qui consul fuit anno Christi 462. ) , GL. P. Severo Augusto consule.

De Mamerto episcopo, qui extra suos fines Deensibus episcopum ordinarat, ut illius causam in synodo examinet.

[Col. 0027B] Dilectissimo fratri Leontio Hilarus.

Qualiter contra sedis apostolicae veniens constituta, sacerdotalem modestiam Mamertus episcopus Viennensis excesserit, dilectionis tuae debuimus relatione cognoscere, ut ausibus talibus maturum et juxta ecclesiasticarum ordinem regularum congruum judicium proferremus. Quantum enim filii nostri, viri illustris, magistri militum Gunduici sermone est indicatum, praedictus episcopus invitis Deensibus, et qui ad ecclesiarum ejus numerum, quem ei apostolicae sedis deputavit auctoritas, sicut in seriniis nostris legimus, minime pertinebant, hostili more, ut dicitur, occupans civitatem, episcopum consecrare praesumpsit. In quo, frater carissime, si ita est, quam multiplex culpa sit, pronuntiare possimus, nisi judicii ut [Col. 0027C] diximus, et moderatio nobis esset, et ordo servandus. Atque ideo memor sollicitudinis, quam dilectioni tuae scis esse commissam, quidquid nunc ad notitiam nostram brevi insinuatione delatum est, in conventu synodali, qui secundum statuta nostra annis singulis te sibi praesidente est congregandus, discutere quae sunt acta debebis, et a praedicto rationem facti sui sub universo coetu fraternitatis exigere, ac deinde omnium litteris nostrae intimare notitiae: ut quod sancto Spiritu dictante est faciendum, ad comprimendos conatus illicitos ordinemus. Deus te incolumem custodiat, frater carissime. Data VI idus Octobris (anno Chr. 463) , Basilio viro clarissimo consule.

Ne quisquam suos terminos transcendat, et ut concilia quotannis Leontii episcopi opera convocentur.

Dilectissimis fratribus episcopis provinciae Viennensis, Lugdunensis, Narbonensis primae et secundae, Alpinae, Hilarus episcopus.

Etsi meminerimus fraternitatem vestram ea quae sunt a nobis statuta retinere, nec aliquid ex his dissimulare quae scripsimus: ut scilicet pro disciplina ecclesiastica, et pro causis quas inter Domini sacerdotes oboriri plerumque non dubium est synodalia [Col. 0028A] quotannis concilia, quorum maxime in fratre et coepiscopo nostro Leontio Arelatensis Ecclesiae sacerdote summam placuit esse, celebrentur; nec aliud fieri posse credamus quam quod pro communis Domini domo nostra ordinatio vobis placitura constituit: tamen repetitis litteris eadem nunc quoque observanda decernimus; praecipue cum gravissima Viennensis civitatis episcopus involvatur offensa, in injuriam fratris et coepiscopi nostri Leontii Deensibus antistitem consecrando. De cujus facto vindictae congruae sententiam differentes, relationi fratrum quae interim fuerant visa respondimus. Sed quoniam tanti excessus majorem nobis sollicitudinis materiam detulerunt, haec ad universam caritatem etiam per fratrem et coepiscopum nostrum Antonium scripta direximus, [Col. 0028B] quibus admonita communis omnium sollicitudo procuret, ne quisquam fratrum in alterius prorupturus injuriam, transcendat terminos a venerandis Patribus constitutos. Unde omnia quae a nobis sunt per fratres et coepiscopos nostros Faustum et Auxanium definita roborantes, congregationes annuas, ordinante fratre et coepiscopo nostro Leontio, admonitis metropolitanis, quod saepe dicendum est, iis locis celebrare dignemini, ad quae conveniendi nulla sit cuiquam commeantium difficultas. Cui diligentiae etiam provisio adhibenda est, ut opportunitas quemadmodum locorum, ita constituatur et temporum: ut inexcusabilior quisquis tam necessarium et salubre constitutum nostrum negligendum putaret, appareat, fratres carissimi. Illius autem confirmationem, [Col. 0028C] quem Viennensis episcopus alienum, et ad se minime pertinentem, graviter ordinare praesumpsit, fratris et coepiscopi nostri Leontii reliquimus voluntati; quem confidimus non praeter humanitatem pensare quae justa sunt. Deus vos incolumes custodiat, fratres carissimi.

Praeceptum Hilari papae de Ecclesia Deense, ubi episcopus indebite a Viennensi episcopo ordinatus est.

• I. Ut per Veranum episcopum moneatur Mamertus ut ab ordinationibus indebitis, ordinis sui et privilegiorum periculo, in posterum abstineat.
• II. Ut qui Deensibus a Mamerto consecratus est, Leontii Arelatensis episcopi, a quo consecrari debuit, arbitrio [Col. 0028D] confirmetur.

Dilectissimis fratribus, Victuro, Ingenuo, Ydatio, Eustasio, Fonteio, Viventio, Eulalio, Verano, Fausto, Auxanio, Proculo, Ausonio, Paulo, Memoriali, Coelestio, Projecto, Eutropio, Avitiano, Urso, et Leontio, Hilarus.

Sollicitis admodum nobis, et ex his quae proxima ad nos relatio certa detulerat, multa exspectatione suspensis, litterae dilectionis vestrae, fratre et coepiscopo nostro Antonio, quem dignum tanta legatione probamus interpretem, deferente, sunt traditae, quae nos ipsis contextus sui contristavere principiis. Nam [Col. 0029A] qui requiescere sollicitudinem nostram, et magnam ex parte relevari in his quae a sanctae memoriae decessore meo de Viennensi episcopo praefixa sunt, credebamus, evidenti assertione cognovimus, et non sine dolore miramur, definitiones illas ⁜ 1 a Mamerto episcopo nunc potuisse transcendi, per quas Ecclesiae privilegium probarat acquiri; cum praecipue fratris et coepiscopi nostri Leontii moderatio formam continentiae praebere debuerit ambienti: aut si spiritu aemulationis inflatus, eum (quod non oportuit) arbitratus est negligendum; decessoris sui saltem instructus exemplo, illius imitaretur temperantiam, cujus honore perfungitur, nec transgrediendo violaret, quod jam nunc, nisi patientiae moderamina teneremus, posset amittere. Cui unquam profuit mens rebellis? [Col. 0029B] aut quem superbiae non inclinavit elatio? Altior est humilitatis gratia, cui paupertate spiritus ad praemium promissae beatitudinis iter regni coelestis aperitur. Nec perfunctorium praevaricator existimet esse quod fecit, si eruditus doctrinis ecclesiasticis, quid uterque mereatur agnoscit: cum alter secundum propheticam vocem in medio dominicae domus habitare prohibetur; alter respiciente se Deo semper junctus asseritur, cujus consolatione salvatur. Possent venerabilium veterum multa replicari, quae juxta veritatem dicta demonstrantur; sed ab eadem causa, quae se ut loqueremur, ingessit, recentiora sunt exempla sumenda. Nam dignitatem Viennensis Ecclesiae Mamertus episcopus Arelatensis antistitis quondam transgressione crevisse, et pro corrigendis quae [Col. 0029C] perperam gerebantur, inviolabili postea definitione compositum, ne alter inglorius, alter in totum veteri honore per vitium praecessoris reperiretur exutus. Sicut ergo et vestrae dilectionis relatio, et fratris et [Col. 0030A] coepiscopi nostri Antonii insinuatio reseravit, claret praedictum privilegia certis conclusa terminis velle perdere plus volendo, qui abusus fratris et consacerdotis Leontii moderantia, Deensibus contra fas episcopum, etiamsi est meritus, non timuit consecrare. In quo factum ejus convenerat sic resolvi, ut juxta eorum quae perpetrata sunt qualitatem, non sine jactura proprii ordinis, etiam illum a sacerdotali consortio submoveri cerneret, quem creavit indebite, quemque indignissime fecisse convincitur, correptum justa ultione sentiret, ne conceptae audaciae incastigata temeritas licentiae se peperisse putaret exemplum. Verum ad Ecclesiarum quietem tantae transgressionis vulnera, memores apostolicae sapientiae, curari volumus ante fomentis, ut corporis nostri [Col. 0030B] membrum forte sanandum in integritatem pristinam per mitiora medicamenta revocetur, nec credatur negligi quod interim non monetur abscindi. Praevia medendi semper austeritatis est lenitas, nec omnis ferro statim culpa compescitur, aut inexplorato vel quod facile prodesse possit offertur. Nunc enim temporis opportunitas, nunc languentis necessitas, nunc medicinae ipsius et modus est quaerendus et qualitas; ut omnis per sapientiam facta in vitiis reprimendis sollicitudo curantis gaudeat reparatione quod salvat, nec careat moderatione quod resecat. His igitur vestra fraternitas graviter prudenterque perpensis, talia apud nos dissimulari posse non aestimet, in quorum se maxime contumeliam, qui non immerito pulsatur, erexit. Fratri enim nostro Leontio nihil constituti a [Col. 0030C] sanctae memoriae decessore meo juris potuit abrogari, nihil valuit, quod honori ejus debetur, auferri: quia Christianorum quoque principum lege decretum est, ut quidquid Ecclesiis earumque rectoribus, pro quiete [Col. 0031A] omnium Domini sacerdotum, atque ipsius observantia disciplinae, in auferendis confusionibus apostolicae sedis antistes suo pronuntiasset examine, veneranter accipi, tenaciterque servari, cum suis plebibus caritas vestra cognosceret: nec unquam possent convelli quae et sacerdotali ecclesiastica praeceptione fulcirentur et regia. Unde, fratres carissimi, praesumptionem praedicti, quae in fratris et coepiscopi nostri Leontii processit injuriam, ita convenit tolerari, dignae nunc interim ultionis immunem, ut si transgressor remediis abutitur satisfactionis et veniae, nec culpam praesentis excessus curandam futurae observantiae sedulitate promittit, redeunte querimonia, eo privilegia Viennensis Ecclesiae ad Arelatensem antistitem transferantur exemplo, quo migravere principio.

[Col. 0031B] I. Unde nostrae moderationis nomen tenentes, ad Veranum fratrem et coepiscopum nostrum scripta direximus, ut praedictum ex nostra delegatione conveniat, quatenus quid de eo retuleritis agnoscat: quia onerosum esse non debet, delinquentem fratrem [Col. 0032A] de propriis excessibus increpare, quibus praeceptum constat frequenter ignoscere. Necesse est autem, si nullum correctionis ejus indicium sumpserimus (quod illa est professione retinendum, qua definitionem sedis apostolicae periculo ordinis sui semper conservandam sine ulla deinceps transgressione testetur), ad Arelatensem Ecclesiam easdem quatuor civitates, quarum non fuit aut non fuerit Mamertus episcopus ordinatione contentus, esse revocandas. Quod etiam tunc oportebit fieri, si ullus unquam post eum, quem nunc caritate corripimus, et ulterius ab illicitis confidimus abstinere, praesumptionis hujus imitator exstiterit.

II. De hoc sane, qui licet indebite, Deensibus cognoscitur ordinatus, justitiae ratione censuimus, ut [Col. 0032B] sacerdotium ejus fratris et coepiscopi nostri Leontii confirmetur arbitrio, a quo rite debuit consecrari. Deus vos custodiat, fratres carissimi, aevo longiore. Data sexto calendas Martias (anno Chr. 464) , P. C. Basilii viri clarissimi consulis.

Corpus Christi in similis portionibus singuli totum accipiunt.

Ubi pars est corporis, est et totum. Eadem ratio [Col. 0031C] est in corpore Domini, quae in manna, quod in ejus figura praecessit. De quo dicitur: Qui plus collegerat, non habuit amplius, neque qui minus paraverat, habuit minus [Col. 0032B] (Exod. XVI) . Non enim est quantitas visibilis in hoc aestimanda mysterio, sed virtus sacramenti spiritualis.

Si quis videtur contentiosus esse, dicente Apostolo, [Col. 0032C] nos talem consuetudinem non habemus, sed neque Ecclesia Dei (I Cor. II) : si quis facit, notetur, usquequo se corrigat ⁜ a .

De commissa illi vice sedis in omnibus Hispaniarum Ecclesiis. Hispalensem episcopum virum optimum sedis apostolicae vicarium constituit.

[Col. 0035C] Dilectissimo fratri Zenoni Simplicius.

Plurimorum relatu comperimus dilectionem tuam fervore Spiritus sancti ita te Ecclesiae gubernatorem existere, ut naufragii detrimenta, Deo auctore, non sentiat. Talibus idcirco gloriantes indiciis, congruum duximus vicaria sedis nostrae te auctoritate fulciri, cujus vigore munitus, apostolicae institutionis decreta, vel sanctorum terminos Patrum, nullo modo transcendi permittas: quoniam digna honoris remuneratione cumulandus est per quem in his regionibus divinus crescere innotuit cultus. Deus te incolumem custodiat, frater carissime.

Reprehendit Joannem quod Gregorium adhibita vi episcopum ordinasset; cui ut Mutinensem Ecclesiam, nullam causam cum Joanne habiturus, gubernet, praecipit.

Simplicius episcopus Joanni episcopo Ravennati.

Si quis esset intuitus ecclesiasticae disciplinae, vel si quid apud te sacerdotalis modestiae teneretur, [Col. 0036B] nunquam plectibiles perpetrarentur excessus: a quibus si nullo te paternarum regularum poteras continere praecepto, saltem sanctae memoriae praedecessoris tui fueras revocandus exemplo. Qui cum minus deliquisset faciendo presbyterum invitum, senserat tamen dignum pro tali usurpatione judicium. Ubi ista didicisti, [Col. 0036C] quae in fratrem et coepiscopum nostrum Gregorium non electione, sed invidia perpetrasti, quem inexcusabili violentia pertrahi ad te passus es, atque vexari, ut ei honorem tantum non per animi tranquillitatem, sed per amentiam (sicut dicendum est) irrogares? Neque enim talia potuissent fieri sanitate consilii. Nolumus exaggerare quod ⁜ a dignum est, ne cogamur judicare quod dignum. Nam privilegium meretur amittere qui permissa sibi abutitur potestate. Sed una nos ratio facit esse sententiae mollioris, quam maluimus te, fratre et coepiscopo nostro Projecto referente, cognoscere, non nostris litteris propter opprobrium publicare. Nam scandalum, cujus auctor cognosceris, ita moderatio nostra compescuit, ut frater et coepiscopus meus Gregorius (quem non [Col. 0036D] provectum constat esse, sed pulsum) nullam causam (sicut petiit) tecum habiturus, Mutinensem gubernet Ecclesiam, et contubernium spiritale [ speciale ], quod sortiri non oportebat invitum, non recuset amplecti. Cui si quid negotii forsitan emerserit, nostrum ⁜ b ex [ ab ] eo vel contra eum petatur examen. [Col. 0037A] Necessitatibus etiam, quas (faciente te) compellitur sustinere, hac definitione ⁜ a consulemus, ut refuso praedio, quod ante annum ⁜ b sibi datum esse commemorat, atque ad Ecclesiam Ravennatem reverso, possessio in Bononiensi triginta solidorum reddituum [ reditus ] liberorum sine dubitatione tradatur in diem scilicet vitae ejus, salvo proprietatis jure Ravennatis Ecclesiae, ad quam post praedicti obitum revertetur. Quod si non fuerit nostris paritum constitutis, quid post transgressionem maneat contumacem, ipse perpendis. Denuntiamus autem, quod si post hac quidquam tale praesumpseris, et aliquem seu episcopum seu presbyterum, seu diaconum, invitum facere forte credideris, ordinationes tibi Ravennatis Ecclesiae vel Aemiliensis noveris auferendas. Data ⁜ c tertio calendas [Col. 0037B] Junii (anno Domini 482) , Severino viro clarissimo consule.

Gaudentius Aufiniensis episcopus, ob illicitas ordinationes factas, munere sacerdotali et triplici parte redituum ecclesiae privatur.

Simplicius episcopus, Florentio, Equitio et Severo episcopis.

Relatio nos vestrae dilectionis instruxit, et gestorum series plenius intimavit, Gaudentium Aufiniensis [Burch., Offiniensis ] Ecclesiae sacerdotem, contra statuta canonum ac nostra praecepta, ordinationes illicitas perpetrasse, quarum illi totam penitus auferri praecipimus potestatem. Scripsimus enim ad [Col. 0037C] Severum fratrem et coepiscopum nostrum, ut (si necesse fuerit) ipse in supradicta Ecclesia, consideratis Patrum regulis, hoc fungatur officio, quo ille abusus esse convictus est: ita ut hi qui illicite ab eodem sunt provecti, ab ecclesiasticis ministeriis sint remoti. Simul etiam de redditibus Ecclesiae vel oblatione fidelium, quid deceat nescienti, nihil licere permittat, sed sola ei ex his quarta [ una ] portio remittatur. Duae ecclesiasticis fabricis, et erogationi peregrinorum et pauperum profuturae, ab Onagro [ a Bonagro ] presbytero sub periculo sui ordinis ministrentur; ⁜ d ultima inter se clericis pro singulorum meritis dividatur. At vero ministeria ecclesiae [Col. 0037D] quae alienata comperimus, reparare praesumptor, [Col. 0038A] praedicti fratris compellatur instantia, ⁜ e cui etiam hoc specialiter praecipimus imminere, ut tres illas portiones, quas per triennium dicitur sibi tantummodo vindicasse, restituat. Data decimo tertio (XIV) calendarum Decembrium (anno Domini 475) , post consulatum Leonis Augusti.

Rogat ut Timotheum Aelurum, qui Alexandrinam sedem iterum occupare, et clam Constantinopoli suas haereses disseminare conabatur, regia potestate cohibeat.

Zenoni Augusto [ Basilisco in cod. Virdunensi ⁜ 1 ] Simplicius episcopus.

Cuperem quidem, quantum ad meae spectat devotionis arbitrium, qua principes Christianos jugi veneratione [Col. 0038B] suscipio, debita pietati vestrae continuis officia deferre colloquiis. Sed cum ad hujus intentionis augmentum etiam sacrae cura religionis accedat, ratio mihi negotii potioris incumbit, ut simul honorificentiam vobis prona mente persolvam, et causas fideliter insinuem: quia me ad utramque vel dicata trahit clementiae vestrae semper affectio, vel respectus ordinis mei et apostolici moderaminis sollicitudo compellit.

Functus igitur, gloriosissime ac clementissime fili imperator Auguste, munere salutandi, quae in Ecclesiis Orientis per haereticorum latrocinia recidiva rursus dicuntur scandala concitari, nec debeo silere, nec possum. Nam sicut in meam notitiam ferventium [Col. 0038C] pro fide catholica detulerunt scripta ⁜ 2 monachorum, comperi Timotheum parricidam, qui Aegyptiacae pridem vastator Ecclesiae in morem Cain (ut lectio divina [Gen. IV] testatur) ejectus a facie Dei, hoc est, ab Ecclesiae dignitate seclusus, et jam per deserta vagus, sceleratae conscientiae diu tormenta passurus, in exsilium proprii erroris abductus est, resumptis pristini furoris incendiis conflasse nihilominus agmina perditorum, et Alexandrinae urbis Ecclesiam, quam sacerdotali prius sanguine cruentavit, ipsum denuo nunc cruentum depulsione legitimi pervasisse pontificis: ut cui illa relegationis humilitas injicere debuerit ex iis quae impie gesserat, [Col. 0038D] aculeum poenitendi, nutriendi potius otia tribuisse [Col. 0039A] videatur atrocioris insaniae: quo procul dubio Cain ipso longe detestabilior approbatur. Ille siquidem a perpetrato semel facinore damnatus abstinuit, hic profecit ad crimina majora post poenam.

Nec eo tamen scelerum fine contentus, Constantinopolitanam insuper urbem, recti semper dogmatis amore flagrantem (ne quid intemeratum populator humanae salutis omitteret) fertur audacter ingressus, et a suae consortibus pravitatis libenter audisse soli Christo debitam vocem, qua plane non in nomine Domini venire benedictus, sed divini culminis usurpator evidenter est monstratus Antichristus: qui cum etiam a communione catholica tam laudabiliter esset exclusus, per quorumdam privatas domos, respersis humano sanguine manibus, non divina sacrificia, [Col. 0039B] sed sacrilegia celebrasse memoratur, in quo utique non est ejus firmata susceptio, sed consciorum divulgata proditio, cum eodem de illa iniquitatis sede, nisi resipiscant, omnimode casuros, quam sicut diabolus pater ejus, Altissimo similem se faciens, aeternum sibi perfidus construere non desinit ad ruinam.

Haec venerabilis imperator, cum horreat animus vel a tanto gladiatore fuisse tentata, maximo tamen (fateor) stupore detineor, sub vestrae pietatis aspectibus potuisse committi. Quis enim devotam semper Deo clementiae vestrae mentem, et orthodoxis deditam regulis, aut ignoret, aut ambigat? quippe qui supernae dispositione providentiae, sicut pro utilitate publica augustae memoriae Marciani pariter et Leonis [Col. 0039C] eruditi virtutibus, sic eorum sitis etiam ad catholicam veritatem sensibus instituti: nec cuiquam omnino sit dubium, pietatem tuam illorum esse fidei sequacem, quorum es successor imperii. Quae cum de vestrae tranquillitatis animo certa ab omnibus teneantur et fixa, absit ut temporibus vestris divini cultus integritas, et antiquitus roborata fidei catholicae putetur interpellanda sinceritas.

Respicite, quaeso, ad divina beneficia; et quae sint vobis collata perpendite; atque ut haec prospera valeant permanere, propitiandum esse censete auctorem muneris, non laedendum. Inter quaslibet enim occupationes publicas a religioso principe magnopere procurandum est, quod ejus protegit principatum: et praeferenda cunctis rebus est coelestis observantiae [Col. 0039D] rectitudo, sine qua recte nulla consistunt. Suppetunt affatim clementiae tuae (si in palatii sui requiri mandet archivis) cum nostrorum coeuntia definitione majorum documenta copiosa. Neque enim conscientiam vestram latere credendum est, quae per cunctas provincias Orientis ex imperii vestri arce diffusa sunt: illa scilicet quae vel ad augustae memoriae Marciani, nihilominus et Leonis, vel ad Chalcedonensis concilii beatae recordationis praedecessor meus Leo consulta direxit: quibus ita plene atque dilucide sacramentum dominicae incarnationis exposuit, ut non modo catholicus, sed ne Christianus quidem valeat nuncupari, quisquis illic et redemptionis suae causas non evidenter agnoscat.

[Col. 0040A] Certe ut facilis vobis necessaria non desit instructio, earumdem exemplaria litterarum ad fratrem et coepiscopum nostrum Acacium misi vestris sensibus, offerenda. Haec igitur pietas tua si recensere dignetur, vel quae totius Orientis episcopi de hujus praedicationis consensione rescripserint, aspiciet profecto examinata diligenter, et veraciter promulgata, atque ideo pestiferae falsitatis ambagibus nequaquam debere pulsari. Quia revera quae de Scripturarum fonte purissimo sincera perspicuaque manarunt, nullis agitari nebulosae versutiae poterunt argumentis. Perstat enim in successoribus suis haec et eadem apostolicae norma doctrinae, cui Dominus totius curam ovilis injunxit, cui se usque ad finem saeculi minime defuturum, cui portas inferi nunquam praevalituras [Col. 0040B] esse promisit; cujus sententia quae ligarentur in terris, solvi testatus est non posse nec in coelo (Matth. XVI) .

Quapropter clementiam vestram, cui mea vice propensius frater et coepiscopus meus Acacius supplicabit, precor atque obsecro, ut imitatores facti tantorum et talium praedecessorum, nefandae praesumptionis operarios catholico pectore respuentes, regia censeatis potestate cohiberi. Quisquis aliud (sicut praedixit Apostolus) praeterquam quod accepimus, seminare molitur; anathema sit (Galat. I) . Nullus ad aures vestras perniciosis mentibus subrependi (Al. subripiendi ) pandatur accessus: nulla retractandi quidpiam de veteribus constitutis fiducia concedatur. Quia (sicut saepius iterandum est) quod apostolicis manibus cum Ecclesiae universalis assensu acie meruit [Col. 0040C] evangelistae falcis abscindi, vigorem sumere non potest renascendi: nec in dominicae vitis fructivam ( fructiferum ) valet redire propaginem, quod igni deputatum constat aeterno.

Si haeresum denique machinamenta cunctarum ecclesiasticis prostrata decretis nunquam sinuntur oppugnatione elisa reparari certamina: ante omnia autem quaeso, ut beati Marci evangelistae sedes (Alexandrinam loquor Ecclesiam) a cruentissimi praedonis incubatione liberata, catholico reformetur antistiti, libertatemque suam pariter recipiat et quietem. At vero impius parricida, qui divinis simul est reus legibus et humanis, reductus eodem quo jure fuerat ante detrusus, ab innocentium nece retrahatur [Col. 0040D] animarum; procul a regno pietatis vestrae funesti capitis venena discedant: quae quoniam salutiferae praedicationis auribus obturatis, medicantia verba capere nequiverunt, ab humani conventus abducta pernicie, in virulentiae suae congrua solitudine contabescant: quo magis B. Petri apostoli voce, qualiscunque sedis ejus minister, obtestor, ut inimicos antiquae fidei non sinas impune grassari, qui vestros optatis habere subjectos; ut verae confessionis pacem cunctas Domini servare decernatis Ecclesias, qui orbem vestri imperii desideratis tenere pacatum; et unicam spem salutis, quae genus hominum ad regna coelestia vitamque perducit aeternam, nulla patiamini parte violari, qui placatum Deum vel regno vestro [Col. 0041A] cupitis, vel saluti. Data quarto idus ⁜ 1 Januarias (anno Chr. 476) , Basilisco Augusto [ Armato coss. ] consule.

Scribit Acacio, ut omni conatu obsistat Timotheo ne concilium universale, quod ille apud imperatorem agebat, habeatur.

Simplicius papa Acacio episcopo Constantinopolitano.

Quantum presbyterorum et ex diversis monasteriis Domino servientium monachorum relatione patefactum est, Ecclesias Domini rursus diabolus inquietat; ita ut excluso Alexandrino sacerdote, haereticus, atque ab universitate damnatus, eumdem locum de [Col. 0041B] quo pulsus fuerat occupasse dicatur; insuper, quibusdam faventibus, Constantinopolim ausum fuisse contendere, ut civitas Christianorum principum circa fidei catholicae veritatem devotione praecellens, et Christiana plebs in defensione religionis attenta, haereticorum pravitate, quae jam fuerat sopita, turbetur. Sed misericordia Dei, cujus est causa, non defuit, ut Timotheus, qui ab universali Ecclesia sacerdotalibus sententiis et imperialibus constitutis juste fuerat segregatus [Al. jure est segregatus] , ad Ecclesiam tuae dilectionis, vel ad fidelium domorum limina non permitteretur accedere. Quem conventus novos pro se didicimus comminari, resolvi existimantem quod de se universalis decrevit auctoritas. Unde quia sanctae memoriae praedecessorum nostrorum exstante [Col. 0041C] doctrina, contra quam nefas est disputare, quisquis recte sapere videtur, novis assertionibus non indiget edoceri, sed plana atque perfecta sunt omnia quibus potest vel deceptus ab haereticis erudiri, vel in vinea Domini plantandus institui, implorata fide clementissimi principis vocem faciendae synodi fac respui, nec sit apud aures imperatoris Christiani pigra suggestio; quia salus ejus et regni ipsius Christus est fortitudo.

Ergo cum praedictis presbyteris ac monachis opportune pietati ejus nostro quoque nomine supplica, et legationem hanc pro nobis quoque clementiae ipsius, ne quid subrepatur [Al. subripiatur] , insinua: omnium pariter precibus instruatur, ne per occupationes publicas quieti ecclesiasticae aliquas inimicus [Col. 0041D] moliatur insidias: integritati suae Alexandrinam reddi praestet Ecclesiam, et beati Marci evangelistae sede hostem parricidamque propellat; et qualiter catholicae fidei teneatur integritas, in penetralibus aulae suae dignanter inquirat: quae ne aliqua forsitan fidei aemulorum fraude vitientur, licet in ecclesiae tuae possint scriniis inveniri, tamen exemplaria misimus, quae pietati ipsius praeparabis [Al. properabis] offerri.

[Col. 0042A] Nota namque et omnibus illic potestatibus celebrata, quae sanctae memoriae praedecessor meus Leo ad consultationem augustae recordationis Leonis scripserit, et quam veneranter accepta sint, recognoscant: appareat sic (ut confidimus) ejus imitator fidei, cujus, propitiante Deo, dignior est successor imperii; sibique scriptum aestimet, quidquid ante se principibus pia est traditum lectione. Illa est namque perennitas, regnique per seriem propaganda posteritas, si in successore reperitur, quod a praedecessore descendit.

Hortor ergo, frater carissime, ut modis omnibus faciendae synodi perversorum conatibus resistatur; quae non alias semper indicta est, nisi cum aliquid in pravis sensibus novum, aut in assertione dogmatum [Col. 0042B] emersit ambiguum: ut in commune tractantibus, si quae esset obscuritas, sacerdotalis deliberationis illuminaret auctoritas; sicut primum Arii, ac deinde Nestorii, postremum Dioscori atque Eutychetis fieri coegit impietas. Et (quod misericordia Christi Dei nostri salvatoris avertat!) intimandum est abominabile esse contra sententias totius orbis Domini sacerdotum et principum utriusque rectorum, damnatos reos restituere, reduci exsules, relegatos in causa nefariae conjurationis absolvi. Itaque (quod saepe repetendum est) haec omnia clementissimis auribus suppliciter intimato. Veniet procul dubio Deus in adjutorium vestrum, in cujus manu cor regis esse retinens constitutum potestatis suae nesciat [Al. nescit] aliunde principium. Data quinto idus Januarii [Al. VI cal. Februarias] .

Commendat Acacium quod Timotheo Aeluro nulla ecclesia Constantinopoli patuerit, hortaturque eumdem ut imperatorem moneat ne Chalcedonensis concilii statuta violari permittat.

Simplicius episcopus Acacio episcopo Constantinopolitano.

Cum filii nostri illustris vir Latinus patricius et spectabilis Madusius pro legatione publica mitterentur, negligere non potuimus quod omni intentione curamus. Proxime namque cum presbyterorum et monachorum de Timotheo olim ab universali Ecclesia separato querela venisset, tam Christianissimo [Col. 0042D] principi quam dilectioni tuae scripsimus, ut modis omnibus resistat ne quid haereticorum contra Chalcedonense concilium moliatur audacia, frater carissime; et dilectionis tuae laudando constantiam, multum nobis, imo ipsi Domino placere memoravimus, quod damnatum hominem non solum fidei, sed etiam parricidii causa, nullam Constantinopoli ecclesiam introire permiseris. Quod nunc iterum commonemus [Col. 0043A] ut cum ad dilectionem tuam eadem scripta pervenerint, imo etiam donec veniant, apud Christianissimum principem etiam nostro nomine agere suppliciter atque insinuare non desinas, ut quae toties et bene statuta sunt, nulla obreptione violentur: quia regni ejus certum et singulare est firmamentum, vero atque aeterno regi congregatorum in causa fidei divino spiritu sacerdotum illaesum conservare concilium.

Clericorum ac monachorum Constantinopoli degentium fidei constantiam commendat, cum Timotheum ad communionem non admiserint; illumque, ut saepe damnatum, ostendit non audiendum.

Simplicius episcopus presbyteris et archimandritis apud Constantinopolim constitutis.

Per filium nostrum laudabilem virum Epiphanium litteris vestrae dilectionis serius quam voluistis acceptis, magno sumus dolore permoti, quod illic intra Ecclesiam Dei scandalorum recidiva nascuntur incendia, ubi totius [Al. toties] auctoritate apostolicae sedis, et sententia synodi universalis exstincta sunt. Cui namque in toto terrarum orbe cum perversitate dogmatum nefandorum Nestorii, Eutychetis, Dioscorique damnatio; cui Timothei rursus Alexandrinae Ecclesiae pervasoris non est nota dejectio? Testis est anterius Ephesinum, testis est recens Chalcedonense concilium, quod quisquis desiderat retractari, in numero [Col. 0043C] fidelium pronuntiat se non haberi; cum praedictorum talis impietas auctoribus et principibus Christianis, non solum ab Ecclesiae corpore, verum a coetu omnium exsiliis segregata diversis, unitae sententiae damnatione percussa est. De quorum nihil est nunc errore dicendum; quia post traditionem tantorum Domini sacerdotum, qui longe ante nos in universa mundi parte has quoque haereses evicerunt, beatae recordationis praedecessor noster Leo multiplici sermone doctrinae, quid catholicae veritatis sequatur integritas, quid detestetur, asseruit. Hac eruditione fundata, non contentione opus est, ut adhuc tanquam de dubiis judicetur. Sed sicut dilectionem vestram gaudemus facere, firmis contra dejectos state vestigiis: nec vos adversarius terreat, [Col. 0043D] aut tardam putetis desuper venire victoriam. Cadere didicit qui resultat. Breviter haec ad consultationem, imo etiam consolationem vestrae scripsimus caritati, volentes aliquos, quemadmodum cupitis, pro causae [Col. 0044A] necessitate dirigere, nisi ad omnem plenitudinem, non jam defendendae, quae solidae [forte solide ] jacta est, fidei, sed repellendis haereticis atque damnatis illa sufficerent, quae etiam ad sanctae memoriae Flavianum, atque ad sanctam Chalcedonensem synodum, vel ad augustae recordationis Marcianum ac Leonem, beatae memoriae antecessorem meum scripsisse retinetis, atque totius Orientis episcopi rescriptis ad principem tunc Leonem propriis intimarunt. Unde insolubile esse non dubium est, quod vel ante decreverunt in unum convenientes tot Domini sacerdotes, vel quod singuli per suas Ecclesias constituti, eadem nihilominus sentientes, diversis quid vocibus, sed una mente dixerunt, damnantes eorum exsecrabilium auctores pariter et sequaces. Quapropter inter [Col. 0044B] tot formas, quae erectae sunt, praedicandi, non assertione nova, sed constantia nitendum est. Jam probatum est, quid (Domino vos juvante) profecerint labores vestri, Deo placitus fructus ostendit, quando ejus domum vobis obsistentibus latroni introire non licuit, qui nonnullis occurrentibus sibi, latentes adhuc forsitan sui similes publicavit, non enim junguntur bona pessimis, recta perversis; nec possut salutaria coire cum noxiis: quia luci communio nulla cum tenebris, nec infideli portio cum fideli. Unde necessario damnatorum comitabuntur exitum, qui talium delegere consortium; nisi forte resipiscentibus animis, et maxime qui nuper decepti sunt, videntes in quae abrupta sunt ducti, ad splendorem verae fidei discussa conferant se nube mendacii. Quod [Col. 0044C] apostolicae sedis pietate ut provenire possit optamus, quia vitam in Domini voluntatem cognoscimus, ad christianissimum quoque principem, vel ad fratrem et coepiscopum nostrum Acacium competentia simul scripta direximus, cujus accusandum silentium non putamus, quia scientes fidem probatissimi sacerdotis, certum tenemus suum non esse quod tacuit. Ut autem plenius dilectio vestra cognoscat nostrarum, quas ad Christianissimum principem misimus, seriem litterarum, exemplaria, internuntio quem misistis redeunte, direximus. Data III idus Januarii, consule suprascripto.

Gratulatur ei de recuperato imperio, hortaturque ut Alexandrinum episcopum sedi suae restituat, et Leonis, et Chalcedonensis concilii decreta servari faciat.

Simplicius episcopus Zenoni Augusto.

Inter opera divinae providentiae, quae pia semper [Col. 0045A] et justa sunt, nostris quoque temporibus eloqui potentias Domini vix quaelibet humana lingua sufficiet. Quis etenim valeat vel cogitatione complecti, vel voce depromere, quod in ipso utriusque rei laborantis articulo et votis publicis religionis sanctae reddidit vos quieti, nisi quod tanti consideratione miraculi clamandum est cum propheta: Haec est mutatio dexterae excelsi (Psal. LXXVI) , quae exaltantes semetipsos potenter humiliat, et humiliantes se clementer exaltat? In quibus etiam si dispensationis supernae sagacius mensura libretur, profecto evidenter apparet, ideo perfidorum irrepsisse perniciem, ut fides clementiae tuae etiam inter adversa probaretur; quantoque magis rebus urgeri crederetur infestis, tanto clarius vestra magnanimitas immineret: atque [Col. 0045B] ob hoc mansuetudinis vestrae de Constantinopolitana urbe provenisse discessum, ut universorum desideriis expetiti, gloria majore rediretis; ut ex contrariorum periculis, quod in vobis esset cunctis utile nosceretur. Davidicae nimirum illius virtutis exemplo, qua singulari patientia cedens paululum furoribus parricidae, continuo victoriam populorum precibus imploratus praestantiore fastigio est reversus in regnum. Laetare igitur, venerabilis imperator, eos fuisse tuos hostes qui exstiterunt Divinitatis inimici; atque gaude cum Ecclesia laborasse, et cum fidei catholicae libertate imperium restitutum, atque ut in omnibus doceas causam tibi cum Deo esse communem, cujus ope viriliter fretus insiste; ut per quem publicos incubatores subegit, Ecclesiae quoque depellat [Col. 0045C] tyrannos. Sicut enim pietas vestra merito recteque confidit, illo nos tempore nihil aliud Deum nostrum suppliciter implorasse, quam ut nobis Romani imperii praesules quales nunc loquimur, redderentur; ita exspectari cernis, ut hujusmodi vos esse ipsorum actuum qualitate monstretis. Respicite, quaeso, augustae memoriae Marciani atque Leonis omni mundo conspicuam catholica devotione constantiam; et salubri consideratione perpendite, cum in eodem loco stare nequiverint qui ab eorum rectitudine deviarunt, successorem regiae potestatis legitimum, ac divinitus attributum eum fore sine dubio, qui illorum fidei perstiterit imitator. Debes, gloriosissime et clementissime fili imperator, augustae memoriae tantorum virorum taliumque reverentiam, debes [Col. 0045D] vices muneribus Dei. Ille te ad istorum reduxit imperium: tu Deo istis similem redde famulatum. Et quia haec beato Apostolo docente nos Petro mea nuper humilitate praedicante, refutata sunt, a casuris, Deo fautore, proficiant in regni soliditate mansuris. Equidem litteris quas vestra clementia destinavit, pignus immensum venerandae religiositatis accipiens, et ingenti gratulatione respiro, et omnino non ambigo mentem vestram in rebus divinis gesturam [Col. 0046A] longe potiora quam cupio: sed mei memor officii, in hanc partem clementiam tuam ideo prolixiore hortor alloquio, quia imperii tui pariter et salutis affectu, illis te causis inhaerere semper exopto, quibus solis et praesentis regni stabilitas custoditur, et aeterni gloria comparatur. Unde ante omnia precor, ut Alexandrinam Ecclesiam non minus a funesto quam ab haeretico pervasore clementiae vestrae dispositionibus liberatam, catholico ac legitimo restitui censeatis antistiti; eisque etiam quos temeritate diabolica diversis ecclesiis ordinasse perhibetur ejectis, rectae fidei subrogari constituatis episcopos: ut sicut rempublicam vestram a tyrannica dominatione purgastis, ita ubique Ecclesiam Dei ab haereticorum latrociniis atque contagiis exuatis; nec id potius [Col. 0046B] praevalere patiamini, quod iniquitas temporum, et eos quos non solum vestro imperio, sed et in Deum quoque rebellis spiritus concitavit; quam quod tot tantique pontifices, et cum egregiis orthodoxisque pontificibus universalis Ecclesiae decrevit assensus. Chalcedonensis synodi constituta, vel ea quae beatae memoriae praedecessor meus Leo apostolica eruditione perdocuit, intemerata vigere jubeatis; quia nec ullo modo retractari potest quod illorum definitione sopitum est, nec ullatenus recipi totiens uno undique ore damnatus. Ipsa est quippe, sicut experti estis, catholica fides, quae potentes de sede laesa deposuit, et exaltandos humiles custodia servavit. Quare satis agendum est pietati tuae, ut qui hujus tibi auctor est doni, sit ipse etiam propagator. Data octavo [al. septimo] idus Octobris (anno Chr. 477) post consulatum Basilisci et Armati.

Simplicium de Alexandrinae Ecclesiae statu certiorem facit, scribens ob Timothei haeretici mortem, Petri Moggi ejusdem Ecclesiae perturbatoris fugam, pacem Ecclesiae redditam esse, ac Timotheum suae sedi restitutum

Domino beatissimo sancto patri archiepiscopo [ patriarchae episcopo ] Simplicio Acacius.

Sollicitudinem omnium Ecclesiarum, secundum Apostolum (II Cor. XI) , circumferentes, nos indesinenter hortamini, quamvis sponte vigilantes ac praecurrentes: sed vos divinum zelum solito [ divino zelo [Col. 0046D] sollicitos ] demonstratis, statum Alexandrinae Ecclesiae certius requirentes; ut pro paternis canonibus suscipiatis laborem, piissimo stillantes sudore pro his, sicut semper est approbatum. Sed Christus Dominus noster, qui diligentibus se in bonum cooperatur (Rom. VIII) , nostris cogitationibus insidens, et unam nobis in his mentem atque eamdem pro gloria sua esse cognoscens, omnem victoriam ipse perfecit, consortes nos cum tranquillissimo principe faciens, [Col. 0047A] et Timotheum quidem decessorem, spirantem procellas, et ecclesiasticam tranquillitatem (sicut apparuit) conturbantem, vitae subduxit humanae, dicens ei: Tace et obmutesce (Marc. IV) . Petrum quoque, qui ab Alexandria more similiter [ similis ] procellae surrexerat, dissipavit, atque in aeternam fugam (sancto Spiritu flante) convertit, unum et ipsum de his qui olim fuerant damnati. Sicut enim in nostris archivis [ conciliis ] inventum est, et de vestris scriniis [ strenue ], si dignamini requirere, poteritis agnoscere quae in tempore de eodem subsecuta, ab Alexandrino episcopo Romam ad alterutrum sint relata. Qui Petrus noctis existens filius, et operum diei lucentium alienus apparens, omnino tenebras ad latrocinium peragendum congruas, earum cooperator inveniens media nocte, adhuc jacente cadavere illius [Col. 0047B] qui paternos canones subverterat, insepulto, subrepsit in sedem [ surripuit sedem ], sicut ipse arbitratus est, uno et solo praesente, et eo qui consors illius insistebat insaniae, ita ut propter hoc majoribus suppliciis subderetur: nec quod sperabat effectum est. Sed ille quidem de se ex parte vel minima judicans, nusquam penitus omnino comparuit. Timotheus autem paternorum canonum custos, qui Davidieae mansuetudinis exemplo subditur, et usque in finem patiens, atque potestati propriae restitutus a Christo, propriae sedis honore laetatur: et spiritualium filiorum voces accipiens, gratiam curationis exspectat multiplicato in se honore a Christo principe sacerdotum: propter quem et tolerantiae coronam sibimet [Col. 0047C] religavit. At entius igitur oret vestra beatitudo et pro Christianissimo imperatore, et pro nobisipsis. Nihil enim praetermittitur eorum quae ad custodiam ecclesiasticae respiciunt disciplinae. Universam fraternitatem quae vobiscum est in Christo, et ego et qui mecum sunt, salutamus. Et alia manu. In Domino conserveris, sanctissime et beatissime pater [ ora pro nobis, justissime pater ].

Gratulatur Timotheum Alexandriae episcopum catholicum suae Ecclesiae fuisse restitutum.

Simplicius episcopus Acacio episcopo Constantinopolitano.

Quam sit efficax supplicantium Domino perseverantia [Col. 0047D] sacerdotum, et quam jucundo gratuletur affectu, studium quod defensioni fidei sinceris mentibus exhibetur, litteris tuae dilectionis agnoscitur, quando post tanta certamina, quibus Dei misericordia in causa propriae religionis famulos et ministros tuae constituens potestati, probatissimos sibi fecit esse victores, siquidem Alexandrina Ecclesia divino tandem judicio liberata, in consortium communium nos advocans gaudiorum, eum qui ab haeretico fugatus fuerat, ad ejus sedem rediisse testaris. Unde animis exsultantibus ad universalis Ecclesiae quietem, Christo Deo nostro pro salute primum fidelissimi principis supplicamus, cui pro devotione, qua cunctos antevenit sacerdotes, pietas haec divina concedit, [Col. 0048A] quae nos liberos pro populis Christianis apud omnipotentiam coelestem praestat interpretes. Sicut ergo in reditu fratris et coepiscopi nostri Timothei gratulamur, ita eum commonente dilectione tua cupimus irreprehensibilem reperiri: quia meministi hoc, eum jamdudum fidelis praesulis non habuisse constantiam, quando ei, ut damnati Dioscori nomen inter altaria recitaretur, extortum est. Data tertio idus Martii (anno Chr. 478) , Illo viro clarissimo consule.

Gratias agit Timotheum Alexandrinae Ecclesiae restitutum, eumque rogat ut Petrum ejusdem Ecclesiae perturbatorem expelli jubeat.

[Col. 0048B] Simplicius episcopus Zenoni Augusto.

Per Petrum virum spectabilem comitem Placidiae nobilissimae feminae olim divinorum exsultatione munerum, triumphalis in Domino regni vestri gloria dilatatur, cum universalis Ecclesiae gaudio mediocritatis meae litteras obtulisse meminerim; nec inter universos catholicae fidei sacerdotes opera Domini nostri vel solus potui tacere, vel primus: quia secundum beatum Paulum apostolum (II Cor. XII) , Ecclesiarum omnium curam sustinens, mihi summam gaudii de reddita pro clementia vestra earum quiete specialiter vindicavi, quod vos Divinitatis auxilio, dejectis religionis et regni hostibus, meruerimus habere victores, et in uno eodemque proventu, Christo in nobis ubique vincente, et cultus verae fidei, [Col. 0048C] et status est reparatus imperii: quod utrumque ideo fuerat (diabolo se ad tempus interserente) turbatum, ut alterutrius adversariis dissipatis, praeconia fierent majora vincentis; unde tam praeclarae fructum virtutis adeptus cum laetitia universalis Ecclesiae nunc quoque sine cessatione facio; tacere non possum gratias sine dubio perennes quod antiquae veraeque fidei in fratre et coepiscopo meo Timotheo Alexandrinam Ecclesiam reddidistis, cujus ad me nuper litterae commeantes, expulsa profanitate Eutychetis atque Dioscori damnatorum, ad regendos orthodoxos beati Petri et evangelistae Marci sedem (quod ante compertum est) se recepisse commemoravit; incitans nos volentes, ut haec ipsa pietatis vestris sensibus referremus. Ut ergo tranquillitas vestri [Col. 0048D] perpetua et fixa sit regni, quietem quam cunctis in memorata Ecclesia praestitistis, pervigili protectione custodite: et quod juvante vos Domino pro innocentium fecistis salute animarum, religiosiore studio et diligentia attentiore protegite: quia non minoris est gloriae quod condideris servare quam concedere [ condere ]; et omnibus est probatum, tantum vobis divini favoris impensum, quantum Christianae religioni a vestra pietate est sedulitatis exhibitum. Et quamvis in omni parte regni sui profutura divina cultui providentia vestra non desisteret curis publicis tranquillitatem Ecclesiae praeferre, precor tamen ut quod per nos serio postulat, imo quod ipsi specialius supplicamus, Petrum Alexandrinae [Col. 0049A] Ecclesiae pervasorem, et ob hoc jure damnatum, quia moliri quaedam latens in Alexandrina (sicut ad nos scriptum est) civitate contra haec quae a vobis sunt statuta, memoratur, ad exteriora transferri piissima praeceptione jubeatis, ne aliquos modicae fidei (quod facere perhibetur) inficiat, et ad perversitatis suae instrumenta traducat. Longe sint ab innocentibus perniciosa contagia, ut per vos intra Domini gregis ovile sit sinceritas, quam sola tenere potest imperialis auctoritas.

Scribit Timotheum Alexandriae catholicum episcopum a se veniam petiisse, quod Dioscori nomen inter altaria timore ductus recitasset, et se ad imperatorem litteras dedisse ut Petrum dictae Ecclesiae perturbatorem procul arceat.

Simplicius episcopus Acacio Constantinopolitano episcopo.

Quantos et quam uberes fructus constantiae fidei, et devotarum circa religionem catholicam mentium semper habeat fortitudo, labor tuae dilectionis et eorum qui pariter repente diabolo jamdudum turbantur, ostendit. Nam cum Christi inimicus et regni Christiani semper aulam mox casurus invaderet, atque impia persecutione fideles Domini plebemque concuteret, oratione atque vigiliis sacrilega tentamenta superavit, et se victoria coelestis eo usque porrexit, ut regressu religiosissimi principis, Ecclesiae quoque Alexandrinae catholicus redderetur antistes, de quo mox cum exsultatione divinae gratiae [Col. 0049C] gaudia nostra contulimus, et mutuis nos litteris fecimus gratulari. Et licet laetitiae ipsius nunquam sui defuerit plenitudo, tamen frater et coepiscopus noster Timotheus persecutione probabilior factus, pristini non immemor instituti per fratrem et coepiscopum Isaiam, et filios nostros Nilum presbyterum, et Martyrium diaconum Alexandrinae Ecclesiae solemnia scripta direxit, quibus et illud quod ante perterritus de Dioscori nomine fecerat, se destruxisse memoravit, et remissionem ipsius erroris expetiit, nosque de quiete fecit Ecclesiae gratulari, expertus erga se quantum nobiscum tua caritas videt, quod in eo tunc reprehendimus non inultum et reconciliatum sibi, nunc divinae miserationis affectum, frater carissime, memoratis in urbe, quae mox venerant, constitutis [Col. 0049D] occasionem filii nostri Petri, viri spectabilis comitis, quasi ex sententia proficiscentis amplexi, tam nostro proposito, quam petitione fratris et coepiscopi nostri Timothei, legatorumque ipsius precibus, idipsum ad tuam voluimus pervenire notitiam, ut etiam nunc communium fieres particeps gaudiorum, et in praedictae Ecclesiae tranquillitate (quemadmodum diximus) laboris tui nobiscum carperes fructum, et christianissimo et elementissimo principi nostras litteras offerens, super hac etiam re, ut et ipse quoque devotionis et fidei propriae donis, se Deo protegente, laetetur, atque insistente caritate tua acrioribus studiis catholicae religionis salutaria scripta mittendo munire dignetur Ecclesias, ne (sicut experti [Col. 0050A] sumus) in aliqua religione [forte regione ] antiquus ille serpens toties excisi capitis virus effundat, et inficiendi aliquos occasionem (quod absit) rursus inveniat, provida praeceptorum suae pietatis ordinatione disponat religiosis, et sicut evidentius approbavit Deo, se commendantibus legibus sanciat, ne vel in tenebris delitescant, et improvisi ambulantes in luce percutiant, et his quos in fide pauperes esse repererint (quod propheta testatur) insidietur ut rapiat. Petrum maxime, qui nonnullarum domorum, suique similium latebris confovetur; et quem zelo fidei ab episcopatu constituit submoveri, in exteriores terras abjici, sicut et nos pietati ejus scripsimus, ad ecclesiasticam pacem speciali praeceptione decernat: quia rursus asseritur aliqua contra dispositionem fidei [Col. 0050B] ipsius sine cessatione moliri. Quia igitur haec opportunitate perlatoris fidissimi nos oportuit indicare, et specialius admonere, hortamur ut cum internuntius remeare coeperit, vel si qua forsitan altera occasio reperietur, quamprimum nos facias certiores, et curam nostram sublevare deproperes. Ut autem perfecto gaudio gauderemus, idem frater et coepiscopus noster Timotheus exemplum libelli satisfactionis eorum quos a catholicae fidei veritate Timotheus et Petrus utrique damnati, damnationis terrore traduxerant, veniam postulantes, ad nos pariter destinavit, sacerdotali pietate lapsis subvenire desiderans: quod divinae miserationis intuitu, quae neminem vult perire, refutabile non putamus.

Hortatur ut Timotheum Alexandrinae Ecclesiae sua opera restitutum protegat, et ut Petrum ejusdem Ecclesiae perturbatorem longius expelli jubeat.

Simplicius episcopus Zenoni Augusto.

Proxime quidem cum ad Urbem frater et coepiscopus mediocritatis meae Timotheus Alexandrinae urbis antistes novato more misisset, victoriam vestrae fidei in ejus restitutione cognovi. Pietate enim vestra fulta Divinitatis auxilio, et imperii tranquillitas, et catholicae religionis splendorem suum, scandalorum nube discussa, recepit integritas: de quo me gratias post Deum clementiae vestrae egisse reminiscor, et nunc quoque cultum vestro regno debitum silere non potui, ne quodammodo viderer ingratus, si vobis qualibet [Col. 0050D] opportunitate vel imperii vel Ecclesiarum laudare desisterem tot triumphos. Exhibens ergo debitae venerationis officium, precor ut studiosius circa universos rectae fidei sacerdotes, et maxime circa Alexandrinum episcopum, cujus certaminis et testes fuistis et judices, protectionis impendatis auxilium, et decernatis piissimis constitutis Petrum sedis ipsius pervasorem (cui nec in diaconatu suus potuit orde constare) longius a tam praeclara civitate relegari, ne infirmiores [forte infirmioris ] fidei aliquos forte seducat, et in eadem Ecclesia (quod absit) quae sopistis scandala rursus exagitet. Probastis in corpore illum vobis dexterae suae dedisse praesidium, qui ad totius orbis gaudium, et in Ecclesiae universalis exsultationem [Col. 0051A] in vestra clementia Romanum servat imperium. Data X calendas Novembris (anno Chr. 478) , viro clarissimo consule.

Eadem quae in superiori epistola.

Simplicius episcopus, Acacio episcopo Constantinopolitano.

Proxime quidem dilectioni tuae, petentibus his qui ad nos a fratre et coepiscopo nostro Timotheo Alexandrinae Ecclesiae antistite directi fuerant, commune gaudium litteris indicavi, et de fructu piissimi operis, quod catholicus memoratae Ecclesiae sacerdos est restitutus, pariter nos gaudere memoravi: quod [Col. 0051B] nunc quoque significare properavimus, ut agnosceres gaudia silentium non amare. Unde semper exsultans, et orationum communium cupiens vota sociari, hortor, frater carissime, ut rebus per clementissimum et Christianissimum principem Deo auctore compositis, diligentiae sollicitudo non desit: sed Petrus ab indebito sibi honore dejectus, in Alexandrina regione non sinatur habitare, sed procul extra terminos patriae, sicut etiam nos poposcimus, frequenti eum postules suggestione relegari; ne quos imperitorum pravitatis suae persuasione seducat, et a catholicae tramite veritatis avertat. Quidquid autem de religiosissimo impetrabis imperio, cura tuae dilectionis ad meam notitiam faciat pervenire, et nos actuum ad custodiam evangelicae doctrinae pertinentium det [Col. 0051C] esse consortes. Data XVI calendas Novembris (anno Chr. 478) , Illo viro clarissimo consule.

Laudat imperatoris sollicitudinem in his puniendis qui Antiochiae in episcoporum caedes conspiraverunt. Dolet suas ad Acacium litteras exsecutioni non fuisse mandatas, et Antiochenae Ecclesiae antistitis electionem, Nicaeni concilii non observato decreto, factam approbat.

Simplicius episcopus, Zenoni Augusto.

De Ecclesia Antiochena venerandos mihi semper vestrae pietatis apices gavisus accepi, quibus ingenito vobis studio catholicae religionis post defensionem fidei, quae vos servat ac custodit, impietatis audaciam et facinora apud Antiochiam perpetrata coercita [Col. 0051D] reperimus. Exsultantes vobis inesse animum fidelissimi sacerdotis et principis, ut imperialis auctoritas et juncta Christianae devotioni acceptabilior Deo fieret, et appareret integritas, cum hi qui in episcoporum neces sacrilega caede versati sunt, dignis [Col. 0052A] jubentur perire suppliciis: in quo et quieti Ecclesiae et vestro consuletis imperio, quia vindicata Dei contumelia ulciscentis est gratia, et conciliatur his divini favoris auxilium, quorum cura sacrilegium non reliquerit impunitum. Sed ut loquar fiducialiter principi Christiano, si praeteritarum litterarum quas de Petri aliorumque nomine jamdudum ad fratrem et coepiscopum meum Acacium scripsisse memini, ordo teneretur, ad hoc non potuit pervenire; quod jure nunc meruit vindicare. Mandaveram namque ut facta suggestione pietati vestrae, praedictus, ut et caeteri qui per occasionem tyrannicae dominationis invaserant Ecclesias Dei, extra metas vestri pellerentur imperii, ne pestiferis sensibus quibusque simplicioribus ore sacrilego virus infunderent, et verbis impiis [Col. 0052B] contra fidem orthodoxam innocentiores animas sauciarent; quod tum apparet, cum minus ista curantur, et levia esse creduntur; actum est, ut (quemadmodum perhibetis) inter altaria, non jam plebs persuasionibus eorum, sed ipsi quoque praesules et praedicatores fidei perirent funestis gladiis sacerdotes. Unde si quae aliae reliquiae sub vestro reperiuntur imperio, eas vel nunc in exteriores terras jubete propelli, ne qua deinceps in eo sit necessitas et causa supplicii; quia melius est aditum obstruxisse quam poenam exegisse peccati. Et quoniam seditiones Antiochenas religiosissimo proposito sedandas non aliter existimastis, nisi praeter praejudicium venerandi illius concilii Nicaeni apud Constantinopolim iisdem petentibus ordinaretur antistes, quod in ejus tantummodo [Col. 0052C] persona sic memorastis assumptum, ut deinceps secundum definitiones Patrum Orientali synodo creatio Antiocheni pontificis reservetur, nec haberi loco vultis injuriae, quod dissensionis gratia factum est auferendae. Tenet hanc pietatis vestrae beatus Petrus apostolus sponsionem, et Christianissimi fidelissimique principis mentem in haec verba jurasse, quod posthac in Antiochena urbe veteri more servato a comprovincialibus suis episcopis ordinetur, ne quod nunc frater et coepiscopus meus Acacius vobis est jubentibus exsecutus, in usum posteritatis veniat et statuta Patrum, quae praecipue praestastis illaesa, confundat. Unde quae a vobis amore quietis sancte et religiose sunt ordinata, reprobare non possumus, ne status Antiochenae Ecclesiae sub nostra dubitatione [Col. 0052D] videatur ambiguus, praecipue cum is qui legitur ordinatus, testimonio clementiae vestrae, et tanta sit praedicatione subnixus, ut in eo praeter horum vulnerum dolorem posito possimus et Ecclesiae quae illum meruit, gloriari. Haec repensis sermonibus et [Col. 0053A] venerationis officio respondere curavi, ut tantas haereticorum fraudes et facinora divinis et saecularibus legibus persequenda, quae saepius probatis esse tam noxia, de memoria et conversatione hominum jubeatis auferri, quorum impietatis nulla, quantum videtis, potest auctoritate compesci. Data X calendas Julias (anno Chr. 479) post consulatum Illo viri clarissimi.

Eadem quae et in superiori.

Simplicius episcopus Acacio episcopo Constantinopolitano.

Clementissimi principis litteris, tuaeque dilectionis, de sacrilega et funestissima caede, quae apud Antiochiam [Col. 0053B] facta est, sauciatus et nimium affectus moerore, respondeo, astruens, si quae jamdudum de Petro et aliis complicibus eorum scripseram, et ut pietati ejus cum caeteris, qui aderant, fratribus suggerere postularam, ut optaverat, ordinatum fuisset, haereticorum temeritas ad tantum facinus non veniret; ne [forte nec ] aliquid necessitatis existeret, ut non aliter praedictae subveniretur Ecclesiae, nisi ut aliquid de jure ejus curatio ipsa minueret. Quamvis enim profecerit ad quietem, quod Christianissimi principis jussione, vel sine praejudicio canonum a tua caritate fuerit Antiochenus episcopus ordinatus: tamen non est sine invidia factum, cujus cavendum deinceps etiam ille testatur, qui praecepit, exemplum. In quo pietatis ejus gratias dignum est nos referre: quoniam ita [Col. 0053C] gloriae suae moderatus est potestatem, ut fidelissima devotione Patrum regulis submittere quae juberet, nec in auctoritatem recipi quod sequenti constituit aetate prohiberi; ut scilicet in hac tantummodo persona, quam jussu ejus et studio quietis Antiochensibus, non tua usurpatione, antistitem consecrasti, quod factum est necessitate, sufficeret. In quo tuae dilectionis [Col. 0054A] non irrationabilem cognoscimus fuisse famulatum: quia Ecclesiarum jura respiciens, diu te non immerito suspendisse testaris, ne videreris ambire quod tanto principi, et in tam gravi causa non poteras abnegare. Quapropter, frater carissime, institutorum veterum, quae in te sunt probata, non immemor, sicut veniale judicare non pervides quod tibi certum est imperatum, ita ipse dans honorem patribus, labora ne necessitas sit ulla faciendi quod optas nunc satisfactione purgari.

Hae duae proxime allatae epistolae Baronio omnibusque suasere Stephanum seniorem episcopum Antiochenum, anno 479, ab haereticis interfectum fuisse, et in ejus locum imperatoris jussu Stephanum [Col. 0054B] juniorem Constantinopoli ab Acacio ordinatum. Verum vulgaris haec opinio falsa est, et in subscriptione prioris epistolae Simplicii papae ad Zenonem loco, post consulatum illi V. C. legendum est, post consulatum Placidi V. C., ideoque ea epistola data anno 482, cum Placidius an. 481 consulatum gesserit. Detritis enim prioribus nominis Placidi litteris facile fuit librario errare, et loco Placidi legere Illi; eo magis quo epistolae 12 et 13 quae eam praecedunt, datae sunt Illo V. C. consule, anno sc. 478. Hae duae igitur epistolae Simplicii, in quibus mentio de caede episcopi Antiocheni, ejus nomine suppresso, pertinent ad an. 482, eaeque non de Stephano seniori, sed de Stephano juniori intelligendae. Hic enim ab haereticis interfectus, et neuter ab Acacio ordinatus, sed Calendio, qui Stephano juniori successit, ut ad an. 482 monstrabo. Quod vero ex Baronio ait Binius novo et inusitato exemplo episcopum Antiochenum Constantinopoli ordinatum fuisse, corruit ex iis quae ad an. 449 [Col. 0054C] diximus. Ibi enim ostendimus Maximum ep. Antiochenum Constantinopoli ab Anatolio consecratum. In Evagrii verbis a Binio post Baronium relatis illa, quam triennio in hunc usque annum tenuit, neque in editione Christophorsoni, neque in editione Valesii leguntur. Ea igitur errore typographi Baronii verba ab Evagrii textu diverso charactere non distinguentis, ita edita. Evagrius enim durationem sedis Stephani non memorat, et tamen hic Binius, aliique locum [Col. 0055A] illum integrum Evagrio ascribunt, quod monendum duxi, ne in posterum locus ille fucum faciat. (Lege Pagium ad an. Christi 482, num. 3 et seqq. ubi plura de his Simplicii epistolis, de caede Stephani non senioris, sed junioris; et de solo Calendione ab Acacio Constantinopoli ordinato.)

Calendionis Antiocheni episcopi electionem confirmat.

Simplicius episcopus Acacio episcopo Constantinopolitano.

Antiocheni exordium sacerdotis qua ratione fuerit serius indicatum, quamvis minime nos latere potuerit, tamen et ipse vel synodus ipsius indicavit. Quod sicut non optavimus fieri, ita faciles excusationi, quam necessitas fecit, exstitimus: quia quod voluntarium [Col. 0055B] non est vocari non potest in reatum. Et ideo per fratrem et coepiscopum nostrum Anastasium, qui ex praedicta regione directus est, litteris quoque tuae dilectionis acceptis, alterni vicissitudinem sermonis tuae reddidimus charitati, necessario fratris et coepiscopi nostri Calendionis sacerdotium gremio apostolicae sedis amplexi, in consortium nostrum per gratiam Christi Dei nostri tantae urbis antistitem collegii unione numeramus. Miramur autem nihil nos de statu Antiochenae Ecclesiae te instruente didicisse, quem nunc ita habere se comperimus, ut improbi per occasionem obitus ⁜ 2 sanctae memoriae Timothei eamdem Ecclesiam conentur habere captivam. Unde agendum est dilectioni tuae cum clementissimo principe, [Col. 0055C] ne convellatur sub ejus imperio, quod tyranni temporibus potuit obtineri. Data idibus Julii [anno Chr. 482] , Severino viro clarissimo consule.

Conqueritur una cum imperatoris litteris ab eo litteras non accepisse, et imperatorem, Petrum haereticum in Alexandriae episcopum petere, dum ipse paratus esset Joannem confirmare: demum precatur ut imperatorem moneat, ne haeretico jam damnato favere velit.

[Col. 0056A] Simplicius episcopus Acacio episcopo Constantinopolitano.

Miramur pariter et dolemus, ita in tuae dilectionis animo dissimulatam lacerare [ latitare ] curam caritatis et fidei, ut cum christianissimus imperator pietatis et religionis instinctu affandi me, et de causis ecclesiasticis consulendi, fideles atque solertes internuntios destinaret, ipse et alternae gratiae et vigilantiae pastoralis oblitus, nec alloqui nos volueris, nec de his quae ad catholicae veritatis custodiam pertinebant duxeris instruendos: atque ideo, frater carissime, quae non immerito cernis libera affectione culpari, potiore diligentia repensando, cognosce proinde [Col. 0056B] delegatum tibi munus impendens, sensus tuos prudenter attolle, et pro tuendis Chalcedonensis synodi constitutis vehementer invigila, ne per negligentiam desidiamque nostram subrepatur gregibus Domini lethale dispendium [Al. suspendium] . Nuper ab Aegyptia synodo, quae et numero plurima, et fidei catholicae esset communione suffulta, atque ab ipso omnipropemodum clero Alexandrinae sedis ad nos ex more relatio missa patefecit, sanctae memoriae fratrem quemdam [ quondam ] et coepiscopum nostrum obiisse Timotheum, inque ejus vicem consona fidelium voluntate Joannem, cui ad sacerdotium constare crederentur omnia, subrogatum, ut nihil omnino restare videbatur, nisi ut Deo nostro gratias agentibus nobis atque gaudentibus, ut sine strepitu, quod catholicus [Col. 0056C] in defuncti ministerium successisset antistes, apostolicae quoque moderationis assensu votivam sumeret firmitatem: cum ecce secundum consuetudinem mihi talia disponenti tranquillissimi principis scripta sunt reddita, quibus memoratum tanquam perjurii reum, quod fraternitati quoque tuae non esse diceretur incognitum, sacerdotio perhiberet indignum. Illico retraxi pedem, et meam revocavi super ejus confirmatione [Col. 0057A] sententiam, ne quid contra tantum ac tale testimonium praepropere fecisse judicarer. Sed illud me non mediocriter fecit attonitum, quod iisdem litteris suis Petrum, qui haereticorum socius dudum exstitisse probetur et princeps, quod conscientiam dilectionis tuae meminimus non latere, instructionesque ipsas quibus fuerit confutatus, nosse confidimus, quemque etiam dubium non sit adhuc extra communionem durare catholicam, saepeque nos de eodem ex illa urbe pellendo scripsisse sit certum, ad praefatae Ecclesiae regimen existimet provehendum: cumque promittat rectae fidei definitionibus convenire, a cujus utique (sicut superius dixi) consortio tam degit extraneus, quam ab ejus communione discretus est, ad quam si nunc redire contendit, [Col. 0057B] nisi per satisfactionem Christianis regulis competentem non potest introire, ac perinde [ proinde ] non ad fastigium sacerdotalis dignitatis accedere; sed medelae, quae post poenitudinem praestanda est, consequenter aptari animae suae cupiens reconciliatus auxilium, non gradum summi honoris affectans, qui diu convincitur fuisse perversus, ne per speciem remeantis non remedium sincerae salvationis inquirat, sed facultatem propagandae pravitatis inveniat. Quo facto non hunc magis ab errore detrahimus, quam perniciem fidelibus irrogamus, eoque modo Chalcedonensis synodi statuta violantes, aditum saeva copulatione grassandi in Ecclesiam lupis rapacibus aperimus. Denique ab eisdem ipsis, cum quibus olim a catholica participatione divisus est, pontifex dicitur [Col. 0057C] postulari: ut satis evidenter appareat non eos rectam fidem velle, sed in praesule proprio nefandi dogmatis quaerere potestatem; neque inter ipsos et veraciter sentientes pax inde possit foeda generari, unde haereticarum mentium crescit funesta damnatio, et catholicorum succedit miseranda captivitas. Tantis igitur malis atque periculis pro sacerdotii qualitate, et catholicae praedicationis intuitu, ut qua potes ratione sapienter obsistas, maximis undique rebus astringeris: nec dilectioni tuae fas est id segnius operari, quod ad animae tuae causam, honoris aestimationisque respectum non dubitas pertinere. Opportunitatibus ergo repertis, clementissimi principis voluntatem incessabiliter pro fide catholica supplicando, et ab his sedulo revocare quae nociva sunt dogmati [Col. 0057D] Christiano, et secundum haec quae mandamus, informare crebro, inque eam partem quae amica sit veritati, potius instare non desinas, et (ut sanctum Timotheum venerandus apostolus Paulus instituit) opportune, importune, obsecrando, insinuando exponendoque nullatenus allegare cessabis, et nobis [Col. 0058A] subinde quae gerantur, quaeve gerenda sint, veraciter indicare, ut creditorum tibimet dispensatione dominica talentorum in hac multiplicatione fidelis servus ostendaris, si non tantum in Ecclesia cui praesides, sed ubicunque potueris, pro unitate catholica et pro paternis definitionibus suadere non renuas. Data idibus Juliis (anno Chr. 482) , Severino viro clarissimo consule.

Incipit epistola sanctae memoriae Simplicii papae ad Zenonem imperatorem.

[Col. 0058B] Inter caetera et ad locum.

Sed jam veniamus ad eos quorum unum a pontificio Alexandrinae Ecclesiae secludendum, alterum huic praeficiendum tranquillitatis tuae scripta pronuntiant, ac primo, si placet persona Petri, meritum expendamus. Nimirum hic est complex parricidae [forte parricidii ] Timothei, et exsilio sempiterno vestra quoque jussione dignissimus. Hic contra veritatem militantium socius semper, et doctor. Hic, de quo Alexandrina urbe pellendo saepe me litteris rogasso non dubium est; qui si esset rectae fidei, in catholica utique communione mansisset. Quod si ad eam nuper emendandus accedit hoc ipsum diu retenti confutatur erroris, quam tamen emendationem si vel [Col. 0058C] nunc sincera mente perquireret, satisfactionem consequenter afferret: non expetit [forte exspectat ] dignitatem, qui post poenitudinem indulgentia dignus est, non honore. Absit ut ejus saluti si resipiscit, invideam; complector, hortor et gaudeo, gloriosissime imperator; sed diu pravitatis vulnere sauciato medicinae venia competit, non potestatis. Tunc enim religionis poterit nuncupari, si perversitate damnata ad sanam fidem remeare praeelegerit. Alioquin manifestus est eum non curationem proprii desiderare languoris, sed ambire fastigium, quo perfidiae suae virus miseris animantibus confidentius licentiusque diffundat, et de superiore loco multo violentius in servitutem catholicam redigat libertatem. Quaeso deinde qui ejus provectui suffragentur, et eos audio [Col. 0058D] esse archimandritas, et monachos, vel si qui sunt alii qui sese a communione catholica separaverunt. Horum ergo testimonium comprobandum est, quorum admittenda persona, quibus sanae fidei est conscientiae causa non suppetit, et qui cum eumdem [eodem] pari tenentur errore. Finis.

Mirari se ait Acacium de Alexandrinae Ecclesiae vexationibus nequaquam se monuisse; hortatur autem ut imperatori insinuet ut eidem Ecclesiae pax optata reddatur.

Dilectissimo fratri Acacio Simplicius.

Cogitationum ferias non habemus: nec enim quiescere nos causa permittit, quam si relinquamus, apud Christum Dominum nostrum, cujus interest, excusabiles [forte inexcusabiles ] sumus. Et mirum est dilectionem tuam tot emensis temporibus, et tot opportunitatibus inde venientibus, nil nos de Alexandrina Ecclesia, quae tam graviter quatitur, instruere voluisse; cum monere te nec increpatio nostra destiterit, [Col. 0059B] ut participata sollicitudine, litteras meas apud Christianissimum et clementissimum principem praesentibus tuae dilectionis prosequereris alloquiis, et instituti veteris memor, in orthodoxorum defensionem nobiscum sic semper incumberes, ne quisquam nostrum, Christiana plebe pereunte, reatum deditionis incurrat, et mercenarius potius videatur esse quam pastor. Unde hortamur dilectionem tuam ut opportune atque importune piis auribus insinuare non desinat, quatenus remotis scandalis quae in Alexandrinam Ecclesiam recidivis ausibus irruerunt, pax optata reddatur, et celeriter vigilantiae tuae profectus, posthabitis difficultatibus, inducatur. Data octavo idus Novembris, Severino consule, directa per Restitutum.

Dilectissimo fratri Acacio Simplicius.

Litteris tuae dilectionis, quas per filium nostrum Epiphanium diaconum probatae fidei direxisti, ea quae strictim religiosissimi viri filii nostri presbyteri, archimandritae cum monachis vel ante scripserant, latius indicasti, et prolixo quidem volumine, sed sermone necessario retulisti; ut quid vel Constantinopoli, vel in aliis regionibus ab haereticis gestum disceremus: ac singula quae contra ecclesiasticas regulas, et contra ipsam catholicam fidem ubicunque commissa sunt, ante nostros oculos collocasti; quatenus videatur quo etiam remedio subveniretur Ecclesiis, [Col. 0059D] quibus vim sub occasione tyrannicae dominationis, et per absentiam Christianissimi principis perniciosus latro et recidivus invasor Alexandrinae Ecclesiae lapsus exsiliis irrogavit. Unde unicum post Deum, qui Ecclesiam et rempublicam consolatione mirabili visitavit, etiamsi hoc fieri minime postulasses, clementissimi imperatoris auxilium duximus implorandum; ut pro omnibus quae regno ejus Dominus tribuit, ne ulterius in orbe terrarum, quas subditas [Col. 0060A] suo cognoscit imperio, Ecclesiae Dei ab haereticorum contagione et pravitate violentur, sed doctrinae diabolicae praeceptione pietatis ipsius praestentur immunes. Ut ii qui sibi crediderint sacerdotale ministerium damnati hominis praesumptione conferri, promulgata imperiali constitutione etiam a conventu hominum segregandi jubeantur excludi: quatenus his submotis, atque in solitudinis perpetua relegatione damnatis, antistites catholici deceptis vel reddantur Ecclesiis, vel creentur. In quo nec nostrae preces apud religiosissimum principem, nec dilectionis tuae suggestio, aut tantorum fratrum nostrorum, quos advenisse Constantinopolim reperimus, imploratio sacerdotum, aut supplicatio monachorum laborare poterit. Quin quidquid ad integritatem catholicae [Col. 0060B] fidei pertinet, in qua Ecclesiarum est constituta securitas regressu pietatis suae, Domino se ubique prosequente omnium praeveniens vota restituit. Et apud mentem Christianissimam facilis est impetrandi gratia, ubi religionis est causa. Sicut ergo litteris nostris, ita tuae dilectionis, vel omnium fratrum qui se ad documenta fidei suae Christianissimi principis praesentavere conspectui, suggestione repetendum est, ut Timotheus cum sequacibus suis ad irremeabile dirigatur exsilium. Cum quo Paulus ab Ephesina Ecclesia, et Petrus ab Antiochena civitate depulsus, atque omnes qui ab eo se, vel ab his quos illicite fecerat, aestimant episcopos ordinatos, eadem debent lege percelli. De Antonio autem, qui eorum quos contra Ecclesiam tyrannos miserat, antesignanus [Col. 0060C] existens, sicut scriptum est (Psal. VIII, 3) , inimicus et defensor apparuit. De Joanne quodam Constantinopolitano, qui ab haereticis Apamenum sacerdotium, quod ei, qui presbyter aliunde fuerat, vel a catholicis sumere non licebat, se haereticum publicavit, et quod in se perperam factum est improperium retorsit in auctorem; expellens ab Antiochia Petrum pervasorem ipsius, eamdem Ecclesiam ipse pervasit, sub anathemate a Christianorum consortio, vel ipsa appellatione removemus: nec unquam his satisfactionis patefaciendus est locus. Quia sicut Judas inter apostolos, ita isti inter ministros Dei subdola et diabolici spiritus fraude latuerunt. De Christiani quoque populi fide et devotione gaudentes, profectum ejus et multiplicationem Deo jugiter supplicantes expetimus: [Col. 0060D] ut in timore atque amore Domini perseverans, et numero augeri, et coelesti mereatur protectione muniri. In quo maxime gloriamur, et Deo nostro gratulabimur complacere, quia pastoralem respicit fructum, religiosi ovilis augmentum. Diu autem fratres et coepiscopos nostros apud Constantinopolim non convenit demorari: nunc praecipue, cum propter concussionem persecutionis quae mota fuerat, sollicitae atque attonitae sunt in suprascriptis [Col. 0061A] Ecclesiis civitates: ne aliquis dubius rationis et trepidus mentis exspectet novi aliquid post Chalcedonense concilium contra definitiones ipsius retractari: quia per universum mundum insolubili observatione retinetur, quod a sacerdotum universitate est constitutum; et sicut apparuit coelestis totiens ultionis assertione firmatum. Unde divino judicio reluctatur quisquis ejusdem venerabilis definita concilii post tot divinae indignationis exempla non sequitur.

Holstenius in Collectione Romana publicavit epistolam Simplicii papae ad Acacium Constantinopol. episcopum quae sine die et consule est, quamque Labbeus tom. IV Concil., pag. 1039, post omnes Simplicii epistolas male collocavit. Cum enim eam [Col. 0061B] scripserit Simplicius, paulo postquam accepit ab Acacio vim, quae illata fuerat Ecclesiis, sub occasione tyrannicae dominationis, et per absentiam Christianissimi principis; et ipso tempore, quo Aelurus adhuc vivebat, quem cum sequacibus suis ad irremediabile exsilium dirigi, a Zenone imp. petendum esse dicit, apparet eam epistolam in futura Collectione conciliorum immediate collocandam esse post epistolam 8 Simplicii ad Zenonem imp. datam VIII idus Octob. post consulatum Basilici et Armati, qua Simplicius gratulatur imperatori de recuperato imperio; cum post illam in eadem collectione concil. sequatur epistola Acacii ad Simplicium, qua ei Timothei Aeluri mortem significat, quae adhuc Simplicium latebat, cum Epistolam ab Holstenio editam ad Acacium [Col. 0062A] scripsit. Ex ea intelligimus Acacium monuisse Simplicium de synodo a se apud Constantinopolim indicta. Ait enim Simplicius: Unde unicum post Deum, qui Ecclesiam et rempublicam consolatione mirabili visitavit, etiamsi hoc fieri minime postulasses, clementissimi imperatoris auxilium duximus implorandum, ut pro omnibus quae regno ejus Dominus tribuit, ne ulterius in orbe terrarum, quas subditas suo cognoscit imperio, Ecclesiae Dei ab haereticorum contagione et pravitate violentur, sed doctrinae diabolicae praeceptione pietatis ipsius praestentur immunes. Ut ii qui sibi crediderint sacerdotale ministerium damnati hominis praesumptione conferri, promulgata imperiali constitutione, etiam a conventu hominum segregati, jubeantur excludi: quatenus his submotis, atque in solitudinis perpetua relegatione damnatis, antistites catholici deceptis vel reddantur Ecclesiis, vel creentur. In quo nec nostrae preces apud religiosissimum principem, nec dilectionis tuae suggestio, aut tantorum fratrum nostrorum, quod advenisse Constantinopolim reperimus, imploratio sacerdotum, [Col. 0062B] aut supplicatio monachorum laborare poterit.

Imploraverat autem imperatoris auxilium Simplicius in epistola ad Zenonem VIII idus Octob. post consulatum Basilisci et Armatii, ideoque Holsteniana epistola prioribus mensibus anni insequentis data. In illa enim, quam an. 477 VIII idus Octob. scripsit Simplicius, ait. Unde ante omnia precor, ut Alexandrinam Ecclesiam non minus a funesto, quam ab haeretico pervasore clementiae vestrae dispositionibus liberatam, catholico et legitimo restitui censeatis antistiti eisque etiam, quos temeritate diabolica diversis ordinasse perhibetur, ejectis, rectae fidei subrogari constituatis episcopos, etc.

Gratias ago Domino Deo nostro Jesu Christo per Spiritum sanctum, qui te, carissime frater, in hac generali titubatione et pressura dilectissimae sponsae Ecclesiae suae, ad ejus sustentationem et consolationem in sacerdotem vocavit, ut sis lucerna in Israel, et sicut ambitiosos honores mundanae militiae [Col. 0064D] cum summa laude exsecutus es, ita militiae coelestis operosa munia et humilia ministeria ipso adjuvante Christo alacriter percurras, nec retro ad aratrum applicata manu, pigritantium agricolarum more oculos convertas. Tu imperatorios apices per gloriosissimas affinitates proxime consecutus es; tu trabeales ornatus splendidasque praefecturas, et quidquid irrequieta desideriorum series sibi beatius in saeculo potest fingere, honorificus et inter streperos plausus [Col. 0065A] exercuisti. Mutatus est ordo, et in domo Domini apicem attigisti, qui non in exuberanti mundani fastus fulgore, sed in maxime infima mentis depressione, et humili resupinati cordis abjectione pertractandus est. Qui olim conabaris natalium decora additis honoribus superare, nec credebas homini sufficere, si caeteris par esset, et pares non transgrederetur, in eum statum devenisti, in quo licet superior nulli te debes superiorem reputare; minimo subditorum tuorum suppositus, eo plus eris honoratior, quo te humilitas Christi accinget, et eorum plantas osculaberis, supra quorum capita pedes tuos olim collocare dedignabaris. Iste profecto jam tibi labor incumbit, ut sis omnium servus, qui videbaris omnium dominus, et aliis incurveris, qui caeteros [Col. 0065B] conculcabas, non quia eras superbus, sed quia dignitatum praeteritarum majestate, ne dicam vanitate, tantum tibi caeteros antecedendum erat, quantum tibi modo prae caeteris est recedendum. Fac ergo ut nunc ingenium transferas ad divina, qui tantum valuisti ad humana. Colligant plebes tuae ex ore tuo spinas de capite Crucifixi, qui ex verbis tuis colligebant rosas de pompa mundiali; et capiant de eloquio sacerdotis verba disciplinae coelestis, qui capiebant de eloquio dominantis normam disciplinae civilis. Ego quidem qui te tantum amavi cum sequebaris ariditatem saeculi, quali mensura putas jam amare sequentem ubertatem coeli? Jam delibor, et instans est resolutio mea, sed non putavero resolvi, qui licet solutus, in te vivam, et te in Ecclesia relinquam. [Col. 0065C] Gaudeo exui, postquam Ecclesiam induisti, et te induit Ecclesia. Macte amicitia vetuste, sed fraternitate recens. Supprimit postremus titulus antiquos, nihil est quod hodie velim de praeterita meminisse dilectione, quando moderna dignitatis et firmiorem facit esse caritatem et tenaciorem. O si Deus vellet ut te amplecterer! sed in spiritu perficio quod non possum in corpore, et praesente Christo non amplius reipublicae praefectum veneror et osculor, sed Ecclesiae, qui mihi filius aetate, dignitate frater, et meritis pater est. Ora pro me, ut in Domino consummatus, opus quod injunxit consummem, et in eo tandem impleam tempora quae restant, qui tot et tanta (vae mihi!) his quae non debui, implevi, [Col. 0065D] sed apud Dominum misericordia. Memor esto mei.

De solemnitatibus, et de bigamis clericis, et iis qui conjugati assumuntur.

Domino sancto et in Christo cultu atque honore venerando beatissimo fratri Talasio episcopo, Lupus et Euphronius episcopi pariter positi.

Commonitorium quod per subdiaconum Arcontium missum fuerat, inspeximus: ad quod sanctitati tuae, sicut poposcisti, respondere curavimus. Vigilia natalis Domini longe alio more, quam Paschae vigilia, celebranda: quia hic nativitatis lectiones legendae sunt, illic autem passionis. Epiphaniae quoque solemnitas habet suum specialem cultum. Quae vigiliae vel [Col. 0066B] maxime, aut perpete nocte, aut certe in matutinum vergente, curandae sunt: paschalis autem vigilia a vespere raro in matutinum usque perducitur. Deinde in vigilia Paschae diversorum librorum lectiones sunt recensendae, quae totae habeant aliquid de praefiguratione, aut vaticinio passionis: antedicta autem vigilia, prout visum fuerit; inter psallendum et legendum, sive de prophetis, sive de Novo Testamento, quod quisque voluerit, non legali, sed voluntaria lectione praesumet. De clericis vero bigamis, usque ad ostiarios Ecclesia permittit et patitur: et quam quis sacerdotum regulam pro districtione sua assumpserit, jure custodiet. Exorcistas vero, aut subdiaconos, a secundis nuptiis penitus excludit. Generationem vero filiorum ab his, quos conjugatos assumimus, melius [Col. 0066C] esset, si fieri possit, arceri: quos melius est non assumi, quam de his postea sub diversa sensuum verietate certari: cum melius sit omnes disceptationum causas excludi, ut qui non vult in clericatu generari, non constituat in altario conjugatos. Haec pro consuetudine Ecclesiarum nostrarum, quarum una est regula, paginae hujus sermone texuimus. Si quid vero pro honore Domini potest districtionis accrescere, et si imitari non possumus, pro Domini honore laudabimus. Nam jam Ecclesiae obsequiis aggregatos ad secundas nuptias transire non patimur: quos, postquam assumpti fuerint, etiam a primis penitus arcemus; exorcistas duntaxat, atque subdiaconos. In Augustodunensi autem Ecclesia, vel ostiarius in [Col. 0066D] imo officio constitutus, si uxorem aliam acceperit, [Col. 0067A] ab officio penitus abdicatur. Subdiaconos autem ad pacem inter se in sacrario oportet accedere: in altario autem, non nisi dum porrigunt pallas diacono, aut suscipiunt quod refertur; ad pacem autem nequaquam eis permissum est. Si autem illius amentiae fuerit, vel exorcista, vel subdiaconus, vel etiam, [Col. 0068A] sicut supra memoratum est, ostiarius, ut secundis se nuptiis illigarit, non solum ab officio, sed etiam a communione penitus arcetur.

( Habes infra nonnullas Ruricii et Sidonii Rhegiensis epistolas ad Lupum Trecensem scriptas. )

Titulus ante omnia operi praefigendus: quem haud satis distincte concipiunt plerique, De Persecutione Vandalica. Nam et Geiserici extra Africam, in Hispania, in Italia, Dalmatia, Campania, Calabria, Apulia, Sicilia, Sardinia, Brutiis, Lucania, Epiro Veteri sive Hellada, persecutio fuit, ut initio primi libri asserit Victor: unde non dubium relinquitur [Col. 0127B] quin opus suum ipse inscripserit Historiam persecutionis Africanae, quem titulum praefert in ms. codice Cartusiae Portarum. At quoniam per tempora S. Fulgentii Ruspensis episcopi, orthodoxos quoque in Africa vexavit Trasamundus, nobis, qui his omnibus calamitatibus superstites sumus, Victoris lucubratio haec, et tempore et loco ita circumscribenda est, ut sit Historia persecutionis Africanae sub Geiserico et Hunerico Vandalorum regibus.

Quod Notitiam episcoporum Africae, qui Carthaginem convenire a rege Hunerico jussi sunt (quam anonymam edidit Sirmondus), idem ipse Victor vel conscripserit, vel saltem a forensi tabulario descriptam [Col. 0127C] operi suo inseruerit, apparet primum ex ipsa ratione argumenti. Cum enim in ea Notitia non sola episcoporum ac sedium nomina recenseantur, sed et in contextu, et ad calcem adnotetur quid cuique [Col. 0128A] acciderit, quot fugerint, quot perierint, quot et quo relegati sint; haec nemo negaverit ad eum pertinuisse, qui totam ejus historiam persecutionis describendam susceperat. Apparet deinde ex veteri codice Sanctae Mariae Laudunensis, in quo ea Notitia (ut ipse refert Sirmondus) sequebatur Rationem fidei ab Eugenio Carthaginensi, aliisque episcopis oblatam Hunerico regi; adeoque descriptioni persecutionis Africanae implexa et illigata erat. Apparet denique ex ms. codice, ex quo Abrahamus Ortelius in Thesauro geographico civitatum Africae nomina ex eadem ipsa Notitia deprompta, passim episcopo Victori ascribit.

[Col. 0128B] Liber Fidei, Historiae persecutionis Africanae illigatus, dubium est a quonam fuerit conscriptus. Victori ipsi, cujus est reliquum opus, ascribunt plerique: alii Eugenio Carthaginensi episcopo, secuti Gennadium in Catalogo, cap. 94, ubi haec habet: Eugenius Carthaginis Africae civitatis episcopus, et confessor publicus petitus a Chunerico Vandalorum rege, catholicae fidei expositionem, et maxime verbi omousion proprietatem disserere; cum consensu omnium Africae, et Mauritaniae, et Sardiniae, atque Corsicae episcoporum et confessorum qui in catholica permanserunt, composuit librum Fidei sanctarum Scripturarum sententiis communitum, et per collegas confessionis suae porrexit. Porro Victor in fine libri secundi catholicis omnibus Africae episcopis eum tribuere [Col. 0128C] videtur, cum ait: Quod ante nostri providentes, libellum de Fide conscripserant, satis decenter sufficienterque conscriptum, dicentes: Si nostram fidem cognoscere desideratis, haec est veritas quam tenemus. In [Col. 0129A] codice cartusiae Sanctae Trinitatis prope Divionem, sic inscribitur hic liber: Incipit liber Fidei catholicae contra Wandalos, editus a Januario Zaterense, Villatico a Casis Medianis, episcopis Numidiae; Bonefacio Foracianense, et Bonefacio Gazanense, episcopis Byzacenis. Verum hi sunt episcopi per quos directus est liber ille, ut in ejus fine annotatur; non a quibus conscriptus. His itaque positis existimaverim, hunc librum aut ab ipso Eugenio Carthaginensi primate, aut ejus jussu ab erudito aliquo fuisse elaboratum: ac denique ab omnibus regni episcopis recognitum et probatum: sed tamen a quocunque tandem fuerit conscriptus ad Victoris Historiam pertinere.

[Col. 0129B] Tempus quo haec Historia conscripta est indicavit auctor ipso operis initio, sexagesimum annum ex quo Vandali in Africam ex Hispania trajecerant. Porro hic transitus cum a Prospero in Chronico notetur Hierio et Ardabure consulibus, hoc est, anno aerae Christianae 427, ad hunc numerum addito sexagenario, prodibit hujus operis elaborati annus 487.

Cui liber hic nuncupatus fuerit conjicere licet ex Victoris praefatione. Nam is quicunque est, historiam texere cogitabat, cui Africanam persecutionem [Col. 0129C] illigaret: tantaeque erat vel auctoritatis, vel dignitatis, ut ejus jubentis imperio, obedientiae cervicem submittere se profiteretur episcopus Victor: qui cum Constantinopoli scriberet, vix alius occurrit cui tantum deferre honoris vel potuerit, vel debuerit, ab Acacio qui tum in vivis erat, patriarcha Constantinopolitano. Illam enim sedem iste obtinuit annis septemdecim, ex anno Christi 471 in 488, secundum auctores probatissimos Historiae Byzantinae. Addit Victor, sicut Timotheus et Lucas Pauli apostoli, sic et istum beati episcopi Diadochi fuisse discipulum. Omne inquit, datum optimum et omne donum perfectum coelitus accepisti: eruditus a tanto pontifice, totoque laudis genere praedicando beato Diadocho, cujus ut astra lucentia exstant quamplurima catholici [Col. 0129D] dogmatis monimenta dictorum. Et sat est tibi ut aequipares doctrinam doctoris; quia satis est discipulo ut sit quomodo magister ejus. Fuit hic Diadochus episcopus Photices in Epiro Veteri, ut testatur Photius in Myriobiblo, codice 201, qui et rursus ejusdem meminit cod. 231. Asceticum ejus librum centum capitum, a Francisco Turriano Latine redditum habet Bibliotheca Patrum: quo ex opere caput aliquod citat Maximus monachus, qui Heraclio imperante floruit, Patrem Diadochum causa honoris eum appellans. Cum autem hactenus obscura fuerit Diadochi aetas, ex hoc certe Victoris loco habemus, circa medium quinti post Christum saeculi illum claruisse; ut eo nimirum magistro usus fuerit vir ille dignitate [Col. 0130A] praecellens, cujus jussu Victor anno Christi 487 persecutionis Africanae Historiam scripsit.

Quod spectat ad divisionem hujus Historiae, incertum est an eam Victor in plures libros partitus sit. Imo cum nulla appareant hujus divisionis vestigia, nulla in ipso textu plurium librorum mentio, nullae transitiones, nullae extra totius operis principium et finem vel prologorum, vel epilogorum formae, verisimilius est eam Historiam ex mente auctoris (ut fere vetustiores aliae solent) uno tenore decurrisse: divisiones porro factas esse a recentioribus, nunc in pauciores partes, nunc in plures, pro genio cujusque atque arbitrio. Itaque cum vulgatae editiones [Col. 0130B] pleraeque tres libros exhibeant, sex omnino reperimus in codice ms. cartusiae Portarum: sed hac ratione distinctos, ut idem sit utrobique liber primus; at liber secundus vulgatus in duos, tertius in tres subdividatur. Ad finem libri IV post illa verba: Data sub die sexto calendas Martias, Carthagini, sequuntur haec non auctoris, sed recentioris librarii assumenta: Haec est lex, hoc praeceptum iniquissimi regis et Deo odibilis Honorici, filii Geiserici, quam adversus piorum gentem veluti draco bino ore sibilans edidit. Sed jam tempus est ut in quarto hoc libello finem narrationis facere debeamus: quia indignum et indecens est, ut sub tyrannica collocutione sermo divinus subjaceat. Auditum ergo petimus ab auditoribus libenter accommodari, cum principium libri quinti in eorum sonuerit [Col. 0130C] auribus: quoniam magna et miranda martyrum certamina nos confidimus narraturos, praestante ipso Jesu Christo Domino, qui laureis mirifice sanctos coronat suos. Explicit liber quartus. Incipit liber quintus. Ad finem vero libri quinti, post illa verba: Et Maximus monachus, et Septimus monachus, haec subjiciuutur: Sed licet horum gloriosissimorum martyrum, in praesenti non quiverimus explanare admiranda certamina, propter aliorum videlicet innumerabilium multitudinem martyrum; in fine tamen hujus operis nostri promittimus, Domino adjuvante, nos ea narraturos. Nunc ergo hujus libelli quinti narrationis nostrae hic finis sit. Explicit liber quintus. Incipit liber sextus. [Ex illo jam tempore crudelius Arianorum episcopi, etc. Ad finem denique libri sexti, post illa verba, simili morte [Col. 0130D] periit, ita concludit librarius: Explicit liber sextus. Incipit Passio Sanctorum superius promissa, qui apud Carthaginem passi sunt.] Praedicaturus triumphos, etc. Hi sunt ex codice Portarum ἐπίλογοι_ non auctoris ipsius, sed antiquarii, seu medio aevo interpolatoris; quos operis partibus a se constitutis quasi limites posuit. Mihi partium proportionem, et lectoris commodum spectanti, media fere via incedere placuit, eamque Historiam quinque in libros partiri; quorum primi argumentum erit: Geiserici Vandalorum regis Africana persecutio; secundi, Initia persecutionis Hanerici Vandalorum regis; tertii, Professio fidei catholicorum episcoporum Hunerico regi oblata; quarti, Hunerici regis saevitia in episcopos orthodoxos, cum [Col. 0131A] horum catalogo; quinti, Crudelitas regis Hunerici in caeteros catholicos. Subjicientur per modum appendicis, acta 7 monachorum martyrum Caspensis territorii, quorum auctorem quoque Victorem episcopum facit codex Portarum, et beatus Rhenanus, accuratus scriptor, qui in hujus operis editione, ad finem horum actorum, Historiae Victoris episcopi finem adnotavit. Sane haec acta cum in omnibus quae videre nobis licuit Victoris exemplaribus, tum cusis, tum manuscriptis, Historiam persecutionis Africanae ab eo conscriptam excipiant, frustra alius quaeritur eorum auctor, qui cum horum martyrum in historiae cursu paucis verbis jam meminisset, potuit ad ipsorum res gestas fusius enarrandas animum adjicere, praesertim quod in eorum tormentis et tyranni saevitia, [Col. 0131B] et martyrum ingentes animi, et divina erga illos providentia solito clarius enituisset.

De Victoris episcopatu multorum hactenus opinio fuit, Uticensem fuisse in provincia proconsulari; quod nos in Ferrando nostro haud inanibus argumentis improbavimus. Scio Victoris Uticensis episcopi mentionem esse in collatione prima Carthaginiensi, numero 128, P.C. Varanis, anno Christo 411. Sed hic nihil pertinet ad Hunerici regis tempora. Scribens autem Victor episcopus Historiam persecutionis Africanae, anno sexagesimo ex quo in Africam Vandali de Hispania trajecerant, hoc est, anno aerae Christianae 487, in Notitia provinciae proconsularis [Col. 0131C] meminit Florentini Uticensis episcopi, tribus quatuorve ante annis ab Hunerico rege in Corsicam relegati: ubi tum detinebatur cum aliis ad sex et quadraginta extorribus episcopis, quando Historiam hanc suam scribebat Victor: quem si quis Florentino Uticensi jam tum fortasse mortuo suffectum objiciat; nae ille parem prudens aestimator videbitur tam iniquorum temporum, per quae dispersis quaquaversum Ecclesiarum omnium Africanarum ovilibus; ac eorum vel enecatis pastoribus, vel procul a patria amandatis, vix eis spiritum ducere, nedum gregibus suis invigilare, aut episcopis morte sublatis successores ordinare integrum fuerit. Quam certum est autem nunquam Uticensem fuisse Victorem hunc, tam est indubitatum Vitensem fuisse episcopum: [Col. 0131D] quae provinciae Byzacenae civitas cum ignota esset recentioribus librariis, illi mendum in antiquis exemplaribus suspicati, ac vocum delusi affinitate, Uticensem pro Vitensi reposuerunt. In codice cartusiae Portarum ms. bonae notae, ipso operis initio legi: Incipit prologus in Historia persecutionis Africanae edita a sancto Victore patriae Vitensis episcopo: ac postmodum incidi in hujus Historiae editionem Parisiensem anni 1541, typis Galeoti Pratensis, a Beato Rhenano curatam, in qua post praefationem, Quondam veteres, etc., sequitur inscriptio: Historia persecutionis Africanae provinciae, temporibus Geiserici et Hunerici regum Vandalorum, auctore sancto Victore episcopo Vitensi. Ut jam minime dubium sit quin [Col. 0132A] ipse in Byzacenorum episcoporum serie de se scripserit; Victor Vitensis, non occurrit: certo nimirum Dei consilio reservatus, haud secus ac Virgilianus ille, cruenti praelii

Accipiens sonitum saxi de vertice pastor, ut dirae illius persecutionis historiam posterorum memoriae commendaret.

Hanc porro scripsit, ut reor, Constantinopoli. Non enim diu in Africa latere potuisset, ac tot quaesitorum fugere oculos, qui latebras omnes scrutabantur, ut catholicorum, ac praesertim episcoporum neminem ab Ariana saevitia immunem relinquerent. Opinor ergo illum mutato habitu, Constantinopolim evasisse [Col. 0132B] in comitatu Uranii legati Zenonis imperatoris, quem libro V testem profert, crudelitatis Carthagine in orthodoxos spectante illo exercitae. Sed qui hoc, inquit, fabulosum putat, Uranium Zenonis legatum interroget, cujus in praesentia praecipue gesta sunt; illa scilicet causa, quia veniens Carthaginem, sese pro defensione Ecclesiarum catholicarum venisse jactabat. Et ut illi ostenderet tyrannus se neminem formidare, in illis plateis vel vicis plures tortores et crudeliores statuit, in quibus legatis moris est ascendendo ad palatium et descendendo transire: ad opprobrium videlicet reipublicae ipsius, et nostri jam deficientis temporis faecem. Et paulo superius, cum eorum meminisset qui linguis radicitus abscissis, expedite nihilominus loquebantur, subdit: Sed si quis incredulus esse voluerit, [Col. 0132C] pergat nunc Constantinopolim; et ibi reperiet unum de illis, subdiaconem Reparatum, sermones politos sine ulla offensione loquentem: ob quam causam venerabilis nimium in palatio Zenonis imperatoris habetur, et praecipue regina mira eum reverentia veneratur. Ecce, lectores suos invitat, vel praesentes, ut Uranium legatum Constantinopoli in aula imperatoris consulant; vel absentes, ut Constantinopolim pergant, ibi persecutionis Africanae seriem cognituri: vix, aut nulla ratione facturus, si non ipse tum ibidem mansionem haberet. Cum igitur ad calcem Notitiae episcoporum Africanorum ita colligit: Corsica relegati 46, Hic relegati numero 302, posterior numerus de Constantinopolim ablegatis accipiendus est.

Hunc ipsum Victorem Vitensem episcopum censui primatem postmodum fuisse provinciae suae Byzacenae, cujus est mentio in Vita S. Fulgentii, ab eo in episcopum Ruspensem ordinari jussi. Nec vanis indiciis. Nam (ut ad Ferrandum pluribus explicuimus) in Africa, extra provinciam proconsularem cujus caput Carthago, vagae erant ac desultoriae primae sedes, et seniorem cujusque provinciae episcopum sequebantur: seniorem, inquam, non aetate, sed promotione sive ordinatione; qui idcirco senis appellatione designari solebat; adeo ut promiscue aut senex, aut suae provinciae primas, aut primae sedis episcopus nuncuparetur. Jam sic ratiocinor. Notitia [Col. 0133A] Byzacena tres omnino Victores episcopos repraesentat: Narensem tertio decimo loco, Vitensem sexto et quadragesimo, primo et centesimo Gauvaritanum. Christi anno 487, quo scribebat Victor Vitensis, decem jam sublati erant ex episcopis Byzacenis, iique (ut verosimilius) seniores atque infirmiores: qui si primi decem fuerunt, quos recenset Notitia; ex eo Victor Narensis in reliqua episcoporum serie tertium locum, Vitensis trigesimum sextum, Gauvaritanus primum et nonagesimum obtinuit. Jam vero, satis constat, Victoris primatis Byzaceni mandato Fulgentium Ruspensibus ordinatum episcopum anno Christi 507, vicesimo anno post 487. Per hos igitur viginti annos longe est probabilius obiisse ex episcopis Byzacenis quinque et triginta qui Victori Vitensi, quam [Col. 0133B] duos tantum qui Narensi aut omnino nonaginta qui Victori Gauvaritano decedere potuissent. Qua ratiocinatione conjicio, eumdem esse Victorem Vitensem episcopum a quo persecutionis Africanae descripta est Historia, qui et viginti post annis fuit primas Byzacenus.

Carthagine potitur Geisericus, Theodosio XVII et Festo coss. ex Prospero et Marcellino in Chronicis, hoc est, anno Christi 439. Idem refert Idatius anno Placidii Valentiniani, seu Theodosii Junioris monarchiae 15. Nec aberrat fragmentum Augustanum quod edidit Henricus Canisius post Chronicon Tironis, [Col. 0133C] tomo V Lect. antiquae, pag. 161, occupatam a Geiserico Carthaginem notans, P. C. Theodosii XVII et Festi: cum haec formula enuntiandi consulatus, eumdem sensum habeat cum illa vulgata qua usi sunt Prosper et Marcellinus, uti ostendimus in Notis nostris ad vitam S. Fulgentii, auctore Ferrando. Quod ergo apud Victorem legitur, lib. I de Persecutione Africana, captam a Geiserico Romam, regni ejus anno 15, de annis completis accipiendum est. Romam enim occupavit Geisericus Valentiniano VIII et Anthemio coss., hoc est, anno Christi 455, ex Prospero, Marcellino et aliis chronographis: et quidem haud multo post Maximum pridie idus Junias a suis occisum. Hic erat annus regni Geiserici quintus decimus exactus, et labens decimus sextus. Diem [Col. 0133D] etiam captae Carthaginis exprimunt iidem, Prosper, Idatius, et auctor fragmenti Augustani, XIV calendas Novembris; ut mendi suspicio sit apud Marcellinum, ubi legitur X calendas. Ex ea die Victor Vitensis ad finem libri I numerat regni Geiserici annos 37 et menses tres; quibus in fragmento Augustano adduntur dies sex. Si a 19 Octobris anni 439 numeres annos, 37 menses tres tricenarios, et dies sex, conjicies Geiserici obitum in annum 477, diem mensis Januarii 13. Hinc porro adde cum Victore Vitensi, regni Hunerici annos 7, menses 10 tricenarios, et insuper ex fragmento Augustano dies 18; videbis illum interiisse anno regni sui octavo pene completo Christi 484, die 6 Decembris.

Hunericum cruentam bestiam docet nos Victor libro II saeviisse qua in Manichaeos, qua in suos Arianos per quinque annos vel amplius: inde porro conversum ejus furorem in orthodoxos. Idem libro V multis describit famem ac luem quae Africam depopulatae sunt, saltem ab aestate anni octavi Hunerici, Christi 484. Qua saeviente clade, cessavit persecutio catholicorum ab Arianis, quos fecerat communis calamitas de sua ipsorum salute sollicitos; tunc enim rex ipse Hunericus (ut ait Victor), suis provinciis et domibus singulos revocari jussit. Cum igitur Hunericus [Col. 0134B] octavo regni sui anno ad finem vergente interierit. vel hinc licet colligere, ejus in catholicos persecutionem haud multum supra duos annos solidos tenuisse; nempe toto anno regni septimo, cum parte anni sexti, et parte octavi. Nunc reddenda sunt suis temporibus duo ejus edicta, quorum prius fuit de omnibus Africae episcopis Carthaginem convocandis ad calendas Februarias anni 8 Hunerici regis, Christi 484. Posterius de claudendis ecclesiis, datum Februario anni ejusdem 484. Prius quidem anno regni Hunerici 8, Christi 483, die Ascensionis dominicae promulgatum est, ex libro secundo. Ex die autem promulgationis emendanda est dies edicto subscripta, XIII calendas Junias, hoc est, Maii mensis 20. Nam eo anno incidit Pascha in 10 Aprilis, Ascensio in 19 [Col. 0134C] Maii. Quomodo ergo publice in ecclesia lectum est edictum 19, si tantum postridie, nempe die Maii 20 datum confectumque est? Putamus igitur datum ipsa die Ascensionis, XIV calendas Junias, vel certe biduo ante, hoc est XVI calendas; ut numerus XIII pro XIV vel XVI irrepserit, facili notae V in II transmutatione. Ab eo vero tempore ad calendas Februarias anni 484 fluxerunt novem fere solidi menses. Unde vox novem ex editione Coloniensi, et ex codice Portarum a nobis haud timide restituta est in locum edicti posterioris, hactenus in vulgatis corruptum, qui sic se habet: Postmodum universos constat fuisse commonitos, spatio temporis praerogato mensium novem novaeque contentionis (si quid ad eorum proposita posset aptari), ut ad calendas Februarias anni octavi [Col. 0134D] regni nostri, sine metu aliquo convenirent. Datum est autem edictum hoc posterius quod libro quarto continetur, VI calendas Martias, adeoque ipso intercalari die anni 484 bissextilis; cujus diei infelix esse omen majorum opinio fuit, vel teste Valentiniano, qui anno 364 proximo post bissextilem die apud Nicaeam imperator levatus est, cum bissextilem ipsum quasi ominosum declinasset, ut scribit Ammianus libro XXVI

Sed et per ea tempora ominosum solis deliquium memorat Gregorius Turonensis lib. II Hist. Franc. cap. 3: Tunc, inquit, et sol teter apparuit, ita ut vix ab eo pars vel tertia eluceret. Credo namque pro tantis sceleribus et effusione sanguinis innocentis. [Col. 0135A] Quod novilunium eclipticum inter barbarica duo illa edicta medium fuit, cum evenerit die mensis Januarii 14, et potuit spectari Carthagine, horis antemeridia nis, ut tabulae astronomicae nos docent.

De Uranio nulla est dubitatio: hic enim (ut refert Victor libro V) cum ad defensionem Ecclesiarum catholicarum se venisse jactasset, Hunericus, ut ei illuderet contumaciusque insultaret, in illis plateis vel vicis plures tortores et crudeliores statuit, in quibus legatis moris est ascendendo ad palatium et descendendo transire. At de Regino haud ita consentiunt codices. [Col. 0135B] Rhenani editio Parisiensis anni 1541, et fere recentiores aliae sic habent: Nam die Ascensionis Domini, legatus Zenonis imperatoris, regina praesente legendum in media ecclesia episcopo Eugenio dirigit praeceptum, etc. Sed age: quomodo sui muneris putavit esse imperatoris legatus, ut Hunerici tyranni hoc edictum Eugenio episcopo in media ecclesia legendum dirigeret, quod ad domini sui rem nihil faceret, quinimo ejus studiis maxime adversaretur? Ergo hunc locum sic refert editio Coloniensis anni 1535: Nam die Ascensionis Domini, legato Zenonis imperatoris rege non praesente legendum media ecclesia episcopo Eugenio direxit praeceptum, etc. Nutat quoque haec lectio, quae edictum et legato Zenonis et episcopo Eugenio directum significat, [Col. 0135C] obscure, ne dicam inepte. Sic ergo hunc locum nitide reddimus ex codice cartusiae Portarum: Nam die Ascensionis Domini, legato Zenonis imperatoris Regino praesente, legendum, etc. An hic ipse sit Reginus comes ad quem est Ferrandi diaconi liber de septem Regulis innocentiae, in medio relinquo, cum id neque negare ausim, neque affirmare.

Ex hoc numero Thomam exclusit Baronius, secutus recentiores Victoris editiones, quae lib. I sic habent pleraeque: Ordinator quondam memorati sacerdotis (nempe episcopi Deogratias) nomine Thomas, dum variis ab eis insidiis saepius arctaretur, quodam [Col. 0135D] tempore venerabilem senem in publica facie catomis ceciderunt. At in codice Portarum (cui consentiens est quoad hoc editio Coloniensis anni 1535) sic legi: Ordinatur quidam in sacerdotium nomine Thomas. Qui dum variis, etc. Vides hic censeri Carthaginiensem episcopum Thomam, nec immerito. Amabo enim, si Deogratias episcopum ordinavit Thomas, ipse ergo episcopus fuit. Si fuit episcopus, quomodo non ejus sedem appellavit Victor, ut in aliis solet? Ad haec, si Thomas cum aliis duobus episcopis secundum antiquos canones episcopum Deogratias consecravit, quomodo solitarie ejus ordinator diceretur? Denique, ordinato ante triennium episcopo Deogratias, quomodo extra propriam sedem contra canones tandiu [Col. 0136A] Carthagine restitisset? Placet ergo lectio codicis Portarum, et editionis Coloniensis vetustae, quae hunc habet episcopum Carthaginensem, episcopo Deogratias proxime defuncto subrogatum. Quod vero mox addit Victor: Unde factum est ut post obitum episcopi Carthaginis. etc., de ipsius Thomae obitu intelligendum putamus; sive ille in catomi supplicio animam exhalarit, sive ei fuerit aliquantulum superstes. Hinc licet distinguere apud Victorem episcopos Carthaginienses omnino quatuor. Primus fuit Quodvuldeus, Neapolim relegatus anno 439, statim post captam a Geiserico Carthaginem. Illo mortuo in exsilio, anno (ut videtur) 452, die 26 Octobris, egit Valentinianus imp. apud Geisericum, ut post eum ordinaretur Carthaginiensis episcopus nomine [Col. 0136B] Deogratias. Is captivos a Geiserico ex Italia in Africam abductos, paterno complexus affectu, tandem senio et laboribus confectus, obiit in obsequiis captivorum Romanorum, 22 Martii, anno 456, cum annis tribus praefuisset. Mox post eum ordinatus Thomas, ipso sui episcopatus exordio, Arianorum nequitia tormentis enecatus est. Exinde per annos 24 Carthago sine episcopo fuit, donec Zenone et Placidia Olybrii relicta Augustis poscentibus, passus est Hunericus Eugenium Carthagine ordinari episcopum, anno (ut videtur) 480; qui haud multo post, Hunerici persecutionis pondus sustinuit, fuitque illi diu superstes.

[Col. 0136C] Vulgati recentiores lib. I: Venerabilem senem in publica facie catonis ceciderunt. Codex Portarum, catomo: editio Colon. 1535, cathomos mendose. Catomo et catomis adverbialiter usurpari, ultro concesserim Rosweydo in Martyrologium Adonis, 15 Junii, et Lacerdae in Adversariis sacris. At cum lego in actis Babylae martyris, 24 Januarii: Iratus vero Numerianus jussit tres infantes levari in catomo: et priori dari duodecim plagas, secundo autem novem, tertio vero septem; intelligo catomum eo loco nominaliter accipi; nec de ipso supplicii genere, sed de loco, vel potius de machina sive instrumento supplicii; puta, columna, patibulo, seu trabe, lignove ad quod verberandi attolli vel suspendi solerent ad excipienda humeris verbera. Catomari jussa est S. Eulalia [Col. 0136D] Emeritensis; et in theatro catomidiari decoctores sanxit Adrianus ex Aelio Spartiano. Catomare ergo, seu catomidiare est, κατὰ τῶν ὦμων τύπτειν, ad scapulas verberare. Hoc ex etymo indubitatum, sed de modo ac de re ipsa ambiguum est. Nam citati Rosweydus et Lacerda catomo seu catomis caedi vel suspendi putant esse, capite deorsum de alicujus humeris suspensum verberari. Consentiunt Baronius in notis ad Romanum Martyrologium, 15 Junii, B. et post eum Bollandus sive Enschenius, 12 Febr. in notis ad acta S. Eulaliae v. m. Barcinonensis, C.; nisi quod in eo poenae genere rectum corporis statum agnoscunt; adeo ut catomis aliquem caedere hoc sit, quod ludimagistri solent, ad alicujus humeros per [Col. 0137A] brachia appensis pueris, in eorum nates infligere verbera. Nititur haec sententia duobus Martyrologiorum locis, nempe 15 junii et 18 Novembris, ubi qui catomo vel catomis caesi seu suspensi memorantur, Vitus et Barula, pueri sunt. Numquid et in pueris censebitur Thomas ille episcopus jam senio gravis, et Eulalia Emeritensis martyr, quia catomati, seu catomo caesi leguntur? Gravioris, inquies, ignominiae hoc fuit, senes interdum, aut in dignitate constitutos viros, aut etiam feminas puerorum more verberari. Quid porro Adrianus imperator? tune illum sanxisse dixeris, ut decoctoribus de aliorum humeris per manus pedesve suspensis, in theatro, in omnium oculis verbera ad nates infligerentur? Haec ego adduci non possum ut credam, absque solido [Col. 0137B] et manifesto antiquitatis testimonio, cum ad manum sit harum vocum quem supra posui planissimus sensus, tum ex etymo, tum ex omnium gentium usu; ut nimirum hoc sit catomis caedi, seu catomari, aut catomidiari, quod humeris seu scapulis verbera excipere. Qui porro sic caedendi erant, cum alligati, levati aut suspensi fuisse leguntur, cave hic alicujus humeros cogites ad quos illi manibus aut pedibus appenderentur (quod quibusdam in locis ad puerorum castigationem fieri solet); sed columnam cogita, ut in Christi flagellatione: aut patibulum seu trabem ligneam, ut in Antoninae virginis martyrio, quam (apud Metaphrastem) jussit Festus suspendi et verberari. Cumque e ligno esset deposita, etc. Miramur autem pueros castigandi morem [Col. 0137C] pene momentaneum, paucisque in locis usu receptum, a viris eruditis in orbis Romani praetoria induci; ubi martyres, tyrannorum et carnificum furore tandiu tamque atrociter virgis ac flagris concidebantur, ut nonnunquam (licet adversus Romanas leges) animam cum sanguine in eo tormento profunderent.

Victor libro IV: Rex Hunericus, inquit, Comitem quemdam cum iracundia dirigens, praecepit ut in medio foro, congregata illuc omni provincia, linguas eis et manus dextras radicitus abscidisset. Quod cum [Col. 0137D] factum fuisset, Spiritu sancto praestante, ita locuti sunt et loquuntur, quomodo antea loquebantur. Sed si quis incredulus esse voluerit, pergat nunc Constantinopolim, et ibi reperiet unum de illis, subdiaconem Reparatum, sermones politos sine ulla offensione loquentem; ob quam causam venerabilis nimium in palatio Zenonis imperatoris habetur, et praecipue regina mira eum reverentia veneratur. Hos confessores fuisse numero sexaginta Graeci referunt in suo Menologio et in Menaeis. Non fuisse autem omnes episcopos ostendit Victor, Reparatum subdiaconum in eorum serie reponens. Aeneas Gazaeus in Theophrasto, tertia post supplicium die id illis beneficii divinitus collatum ait, non ut linguas reciperent, sed ut absque linguis, articulatius [Col. 0138A] quam unquam antea quod vellent eloquerentur. Ego vero, inquit, putabam fieri non posse ut tibicen carens tibiis artis suae specimen ullum daret; itemque citharaedus destitutus cithara musicam artem eam exerceret. At novum hoc spectaculum cogit me sententiam illam mutare, etc. Ipse ego vos viros vidi, et loquentes audivi; et vocem adeo articulatam esse posse miratus sum. Instrumentum vocis inquirebam, et auribus non credens, oculis judicandi munus remisi; atque ore aperto, linguam totam radicitus vulsam vidi. Eosdem a se visos Byzantii, atque auditos testatur Procopius lib. I de Bello Vandalico. Marcellinus quoque in Chronico, Theodorico et Venantio coss. (hoc est anno aerae Christianae 484) : Denique, ait, ex hoc fidelium contubernio aliquantos ego religiosissimos viros, praecisis [Col. 0138B] linguis, manibus truncatis, apud Byzantium integra voce conspexi loquentes. Justinianus ipse imperator in constitutione de officio praefecti praetorio Africae (lib. I Cod., tit. 27) : Vidimus, inquit, venerabiles viros, qui abscissis radicitus linguis poenas suas miserabiliter loquebantur. S. Gregorius Magnus lib. III Dialogorum, cap. 32, illos ex Africa profugos, ad Constantinopolitanam urbem venisse asserit, et de miraculo accepisse ab oculatis ipsis testibus cum in eam Orientalis imperii metropolim missus esset apocrisiarius, quod ad annum 583 refert Baronius numero 12. Victor Tununensis in Chronico, Zenone Aug. consule (alieno licet loco): Quos confessores, inquit, quod linguis abscissis perfecte ad finem usque locuti sunt, urbs regia attestatur, ubi eorum corpora jacent. Tum ad finem [Col. 0138C] Chronici, anno 40 imperii Justiniani: Theodorus Cebarsusitanus episcopus, defensor trium capitulorum, exsilio ad urbem regiam, eo mense et die quo Justinianus moritur; et juxta confessores quibus Ugnericus Vandalorum rex linguas absciderat, sepelitur. Quod ergo in Menaeis et in Menologio hi leguntur, per omnes ditionis Romanae oras fuisse dispersi, vel accipe de transitu, cum essent in itinere seu terrestri, seu maritimo priusquam Constantinopolim pervenirent; vel fortasse de eorum nonnullis qui miraculum suum circumtulerint. Nam ex iis plerosque Constantinopoli degisse, vitamque ibidem exegisse, non sinunt dubitare auctores citati.

Ex his sexaginta confessoribus fuisse Vigilium Tapsensem seu Tapsitanum episcopum conjectura [Col. 0138D] est, quod et memoretur ultimo loco inter episcopos provinciae Byzacenae, qui Carthaginem ab Hunerico evocati convenerunt; et scripserit Constantinopoli, ut a nobis probatum est; totque et tales libros scripserit, seu dictaverit, quot et quales nemo (quod sciamus) ex omni ejus collegarum numero. Unde oppido verisimile est fuisse illum ἐκ τῶν λογιωτάτων (ut habent Menaea) qui ad id supplicii sunt delecti, ut linguis ac dextris multarentur, ne verbo scriptove haeresim oppugnarent. Verum haec, ut dixi, conjectura est, cum in tanto scriptorum silentio qui nomina singulorum non expresserunt, supra conjecturam nihil mihi affulgeat.

Ex his sexaginta confessoribus unus fuit (ut habent [Col. 0139A] cum Menologio Menea, et Gregorius Magnus citato loco) qui prolapsus in carnis flagitium, divinam a se gratiam repulit, ut non posset exinde quidquam loqui. De duobus idipsum narrat Procopius, haud absque erroris aut mendacii suspicione. Caeterum vel hinc aestimare licet quam ardua sit virtus castitas; et illa Cypriani, sive Origenis verba replicare libro de Singularitate clericorum, haud longe ab initio: Mors per feminam adhuc usque grassatur. Mentior, si non videmus exinde interitus plurimorum. Quanti et quales episcopi, et clerici simul et laici, post confessionum victoriarumque calcata certamina, post magnalia et signa vel mirabilia usquequaque monstrata, noscuntur cum his omnibus naufragasse, cum volunt in navi fragili navigare! Quantos leones domuit una muliebris infirmitas [Col. 0139B] delicata; quae cum sit vilis et misera, de magnis efficit praedam!

Restat quaestio haud levis momenti, de Victoris nostri apotheosi; de qua hoc tantum dico, nullo me sat firmo antiquitatis testimonio fulcire illam posse. Scio in antiquis aliquot codicibus tribui opus de persecutione Africana sancto Victori episcopo; sed hic titulus a librariis est, penes quos nulla est auctoritas, sanctorum canoni quemquam inscribendi. Mea quidem conjectura est, illum vitam sancte exegisse in Sardinia, cum esset primas Byzacenus; atque ibidem sepultum esse inter tot alios heroes, vel advenas, vel indigenas, de quibus multa collegit Jacobus Pintus [Col. 0139C] in opere de Christo crucifixo, lib. III, tit. 4, loco 12. Verum per initia octavi post Christum saeculi, et anno Christi 720 (ut existimat Pintus), Sardiniam devastantibus Sarracenis, ita turbati sunt tot sanctorum tumuli, ut maximae illorum partis nulla restent certa vestigia, adeoque nec Victoris Vitensis; nec ulla sunt (quod sciam) veterum Martyrologia, aut Ecclesiarum antiquae tabulae quae de illo sanctorum fastis ascripto fidem faciant. Petrus episcopus Equilinus in catalogo sanctorum lib. IV, cap. 70, Victor, inquit, Carthaginensium episcopus floruit tempore Anastasii imperatoris: qui praeclarus virtutibus et doctrina fuit. Adversus Arianos composuit librum unum. De poenitentia librum unum, in quo viventi regulam poenitentibus juxta Scripturarum auctoritatem instituit. [Col. 0139D] Ad Basilium quemdam super mortem consolatorium librum unum, spe resurrectionis perfectum, et instructione munitum. Homilias etiam quae a fratribus salutis propriae sollicitis, in libris digestae servantur. Qui et XII calendas Maii carnis debitum solvit. Retulit ista Petrus ex Gennadio, cap. 77, sed parum sincere; nam Victorem pro Cartennensi Mauritaniae Caesariensis episcopo scripsit Carthaginensem; et floruisse dixit tempore Anastasii imperatoris, cum ad superiora Geiserici Vandalorum regis tempora esset referendus. Gennadium ipsum audi: Victor, ait, Cartennae Mauritaniae [Col. 0140A] civitatis episcopus scripsit adversum Arianos librum unum et longum, quem Genserico regi Vandalorum per suos audiendum obtulit, sicut ex praoemio libri ipsius didici. Scripsit et de poenitentia publica librum, in quo et regulam vivendi poenitentibus juxta Scripturarum auctoritatem statuit: et ad Basilium quemdam super mortem filii consolatorium libellum, spe resurrectionis perfecta instructione munitum. Homilias etiam composuit multas, quas a fratribus salutis propriae sollicitis, in libris digestas servari cognovi. Haec Gennadius. Quod vero Petrus Equilinus ad XII calendas Maias ejus obitum adnotavit, hausit fortasse ex tabulis Calaritanis, quae ea ipsa die Victorem quemdam memorant ibi depositum. Ex hoc fonte turbido (Petri, inquam, Equilini testimonio) multiplex in recentiores manavit [Col. 0140B] allucinatio. Etenim Maurolicus abbas Siculus eadem die Aprilis vigesima sic habet in suo martyrologio: Item Victoris Carthaginensis episcopi, viri doctissimi, tempore Anastasii imperatoris. Petrus Galesinius Victorem hunc ex Carthaginensi Uticensem sibi finxit; sic enim ait ad eamdem diem Aprilis 20: Uticae in Africa, S. Victoris episcopi et confessoris. Dubitavit Philippus Ferrarius quam se in partem verteret; utrumque enim hunc auctorem citans in catalogo generali sanctorum qui non sunt in Martyrologio Romano, Victorem neque Carthaginensem cum Maurolico, neque cum Galesinio Uticensem, sed in Africa episcopum dixit; utrique concors, et neutrius errori subscribens. In Africa (inquit die 20 Aprilis) S. Victoris episcopi. At Baronius hanc Scyllam declinare [Col. 0140C] nisus, haud satis vitavit Charybdim; ad diem mensis Augusti 23: Uticae in Africa, inquit, beati Victoris episcopi; a quo et conscriptam Historiam Vandalicae in Africa persecutionis affirmat in notis; de quo tamen Victore mirum est nec verbum fieri uspiam apud Bedam, Usuardum, Adonem, Rabanum Maurum, aliosque antiquos. Tantum in Usuardo edito Coloniae ad annum 1521, ea die Augusti 23, sic lego: Cenomanis Victoris episcopi et confessoris; cum tamen Victoris seu Victorii Cenomanensis meminerint alia Martyrologia ad calendas Septembris. In hoc igitur totius antiquitatis silentio, sacrae Rituum congregationi expendendum relinquimus, num Victor seu Vitensis, sive Uticensis episcopus, auctor operis de Persecutione Africana sub Geiserico et Hunerico Vandalorum [Col. 0140D] regibus, rite vindicatus, et in sanctorum canonem relatus censeri possit.

(Hanc variantum lectionum descriptionem consulto omittimus utpote lectori minime desiderabilem, cui textum Ruinartianae editionis emendatissimum in hac nostra edi tione exhibebimus. EDIT .)

Entre les historiens qui ont laissé à la postérité quelque partie de ce qui s'est passé dans l'Eglise de Dieu, il y en a très-peu qui nous aient appris des actions plus mémorables que celui qui a écrit l'histoire de la persécution que les Vandales excitèrent contre les catholiques d'Afrique dans le cinquièeme siècle, depuis l'an 437 jusqu'à l'an 484 ⁜ (a) . Quoique l'auteur d'un ouvrage si excellent méritât deêtre extrêmement célèbre dans tous les siècles qui l'ont suivi, il est pourtant vrai de dire qu'il n'a point été beaucoup connu. Ceux qui ont fait des catalogues des écrivains ecclésiastiques, Gennade de Marseille, [Col. 0151B] qui vivait de son temps et qui a parlé de saint Eugène de Carthage; saint Isidore de Séville, saint Ildephonse de Tolède, Honoré, prêtre d'Autun, Sigebert de Gemblours, Henri de Gand, et l'abbé Trithème, n'ont point parlé de Victor: de sorte que si ceux qui ont dressé des martyrologes dans le neuvième siècle, ne l'avaient cité en quelques occasions, on peut dire qu'un si grave historien et un ouvrage si utile à l'Eglise seraient demeurés presque entièrement inconnus jusqu'au seizième siècle.

Ce fut l'an 1535 que Rhenanus, homme savant, fit imprimer pour la première fois chez Froben l'Histoire de la persécution des Vandales sous le nom de son véritable auteur, je veux dire de Victor, évêque de Vite. Mais il arriva (comme si l'on avait conjuré [Col. 0151C] dans tous les temps, pour obscurcir la mémoire de ce pieux historien) que Lorichius la publia deux ans après à Cologne, sous le nom de Victor d'Utique; et quoique l'on eût réimprimé à Paris, l'an 1541, l'édition de Rhenanus avec le nom de Victor de Vite, celle de Lorichius ayant aussi paru pour la seconde fois à Bâle la même année, tout le monde depuis ce temps-là a attribué l'Histoire de la persécution des Vandales à Victor d'Utique, dont le nom se trouve dans toutes les éditions qui ont été faites depuis l'année 1541, jusqu'à ce qu'enfin le P. Pierre François Chifflet, savant jésuite, la rendit à son veritable auteur l'an 1664, en quoi il a été suivi par dom Thierry Ruinart, bénédictin, à l'érudition de qui nous sommes redevables de la plupart de ces faits.

[Col. 0151D] Depuis l'édition de Rhenanus jusqu'à celle du P. Chifflet, on connaissait assez peu Victor de Vite, et ceux ⁜ (b) qui avaient parlé de lui n'en avaient dit que très-peu de chose. Mais le P. Chifflet, en lui rendant son ouvrage, crut devoir aussi rechercher ce [Col. 0152A] qui regardait sa personne, et entreprit d'éclaircir des faits qui étaient demeurés jusque-là dans l'obscurité. On ne saurait révoquer en doute l'érudition du P. Chifflet; et comme il est certain qu'il a rendu un service considérable au public par son travail, aussi ne pense-t-on point à le priver des justes louanges qu'il mérite. Il faut avouer néanmoins qu'il a trop donné à ses conjectures, et que faute d'avoir assez examiné le texte de son auteur, il en a fait un homme assez différent du véritable Victor de Vite. Ceux qui ont écrit après lui ont été obligés de l'abandonner sur quelques faits; mais ils ne l'ont pas encore assez épuré: et nous croyons que les uns et les autres se sont tellement éloignés de la vérité, que lorsque l'on compare l'Histoire de Victor avec la Vie qu'on lui a [Col. 0152B] faite, on trouve deux hommes qui ne se ressemblent presque en rien, comme il sera facile de juger, en comparant l'ouvrage de M. Baillet, qui a écrit le dernier sur cette matière, avec la nouvelle Vie que nous donnons au public.

Si l'on demande d'où vient que tant de personnes habiles se sont trompées sur le sujet de Victor, il est facile d'en découvrir les raisons. La première est, que nons n'avons aucun ancien auteur qui ait parlé de lui, qui nous ait marqué ses qualités et les principales circonstances de sa vie. Ainsi, n'ayant point de guide pour se conduire en ce qui regarde cet historien, chacun a parlé de lui comme il a pu, et selon l'application qu'il a apportée dans la lecture de son ouvrage.

[Col. 0152C] 2 ^o On aurait pu remédier à cet inconvénient, en examinant avec beaucoup de soin et d'attention ce que Victor dit de lui-même dans son Histoire; mais la vérité nous oblige de reconnaitre que l'on s'est comporté avec trop de négligence sur une chose si importante.

3 ^o Enfin la source de presque tontes les fautes que l'on a faites dans la Vie de Victor est qu'on l'a confondu avec son prédécesseur qui portait le même nom, dont il est fait mention dans le catalogue des évêques d'Afrique qui vinrent à Carthage par le commandement du roi Huneric, l'an 484, pour conférer avec les évêques Ariens. On n'a pas vu que l'on ne pouvait accorder l'Histoire de Victor avec ce catalogue, et faute d'avoir distingué Victor de Vite, dont [Col. 0152D] il est parlé dans ce monument, de celui qui a composé l'Histoire de la persécution, on a tout brouillé et tout confondu, comme nous espérons le faire veir fort clairement dans la suite.

Il s'agit donc de savoir quel est ce Victor qui a écrit l'Histoire de la persécution des Vandales. Ceux qui ont examiné cette matière avant nous avouent qu'on a attribué longtemps cet ouvrage à Victor évêque d'Utique, ville célèbre de la province proconsulaire; mais dans la suite, lorsque l'on eut appris par la Notice de l'Eglise d'Afrique, que Victor, évêque de Vite dans la Byzacène, vivait pendant la persécution des Vandales, et que dans le même temps ce n'était pas Victor, mais Florentin qui gouvernait l'Eglise d'Utique, pour lors tout le monde est convenu que l'auteur de I'Histoire de cette persécution devait être appelé Victor de Vite. On trouve aussi plusieurs manuscrits qui donnent à Victor la qualité [Col. 0153B] d'évêque de Vite; et de tout cela on a conclu que Victor dont il est parlé dans la Notice d'Afrique et Victor l'historien étaient la même personne.

Dans le dessein que nous avons de donner une Vie de cet écrivain ecclésiastique, nous nous sommes trouvés obligés d'examiner avec soin cette matière; et nous avons reconnu que l'auteur de l'Histoire de la persécution des Vandales s'appelait effectivement Victor, et qu'il a été évêque de Vite, parce que tous les manuscrits ne nous permettent pas d'en douter. Mais nous sommes obligés de prendre une autre route pour le reste; et nous espérons montrer très-clairement que Victor qui a écrit l'Histoire de la persécution des Vandales n'a n'a point été évêque pendant toute la vie du roi Huneric, [Col. 0153C] qui mourut l'an 484; mais que s'il a été honoré de cette dignité, comme nous le croyons, il ne l'a reçue que sous le règne de Guntabond, successeur de Huneric, et apparemment l'an 487, lorsque saint Eugène, évêque de Carthage, fut rétabli dans son Eglise: d'où il s'ensuit que Victor l'historien n'est point cet évêque dont il est dit dans la Notice d'Afrique qu'il ne se trouva pas présent, ou qu'il ne vint pas à la conférence de Carthage.

Nous nous éloignons donc de ceux qui ont écrit sur cet auteur en trois points importants, dont tout le reste dépend absolument: 1 ^o en ce que nous soutenons que tout ce que Victor l'historien a fait pendant la vie de Genseric et de Huneric, il l'a fait n'étaut point encore évêque, mais seulement clerc et [Col. 0153D] apparemment prêtre de l'Eglise de Carthage; 2 ^o en ce que nous prétendons que ce n'est point celui dont il est parlé dans la Notice d'Afrique; 3 ^o enfin nous soutenons encore qu'il n'a point été exilé par Huneric. Ces trois points ont tant de rapport l'un avec l'autre, qu'il suffit de bien prouver le premier pour ne point douter des deux autres. Nous ne laisserons pourtant pas de démontrer le troisième en particulier, afin qu'il ne reste aucune difficulté sur tout cela.

Ce que nous allons prouver n'étant pas connu de tout le monde, il est à propos de supposer d'abord certains faits évidents, qui seront comme le fondement [Col. 0154A] de ce que nous avons à dire, et qui donneront beaucoup de jour à toutes nos preuves; c'est pourquoi nous prions les lecteurs, particulièrement ceux qui voudront juger de cette dispute, de les avoir toujours devant les yeux.

1. Tout le monde convient qu'entre les tyrans qui ont affligé l'Eglise catholique, il n'y en a peut-être jamais eu de plus cruel et de plus exécrable que Huneric, fils de Genseric, roi des Vandales en Afrique. Ce prince était encore fourbe et rusé; de sorte que, ces deux mauvaises qualités étant jointes ensemble, il prit des moyens capables de ruiner la foi catholique dans toute l'Afrique, si Dieu ne l'eût soutenue par sa toute-puissance.

2. Depuis l'an 437 ou 439 que Genseric commenca [Col. 0154B] a persécuter ouvertement les catholiques, jusqu'à l'an 484 que son fils et successeur Huneric mourut, l'Eglise d'Afrique fut presque toujours dans la désolation, affligée, opprimée, ravagée. Il n'y eut point de conciles ni d'assemblées d'évêques. On empêchait souvent d'ordonner des successeurs à ceux qui étaient morts, et ceux qui restaient vivaient dans la crainte et la douleur. Genseric défendit aux fidèles de s'assembler dans les églises, et Huneric les ferma tout à fait et en chassa tous les évêques.

3. On ne peut point douter que chaque évêque, dans des temps si tristes et si déplorables, ne fût obligé à unc continuelle résidence, d'autant plus que les évêques et les clercs ariens, appuyés de toute la puissance du roi, tournaient sans cesse autour des [Col. 0154C] troupeaux, cherchant à dévorer quelques brebis, car, outre l'impiété arienne, ils rebaptisaient tous ceux qu'ils pouvaient séduire; que chaque évêque ne soit demeuré dans son Eglise, à moins qu'il n'en ait été tiré par force; et que les peuples mêmes ne les eussent empêchés de s'absenter. On en voit une preuve dans ce que dit Victor du B. Cyprien, évêque d'Unizibire, qui se fût joint volontiers aux 4976 confesseurs, si on le lui eût permis.

4. En conséquence de cela, on ne voit aucun évêque hors de son diocèse dans toute l'Histoire de Victor, à moins qu'il n'en ait été enlevé par violence.

5. On divise maintenant l'Histoire de Victor en cinq livres: le premier contient la persécution' de Genseric, les quatre autre décrivent celle de son fils [Col. 0154D] Huneric. La profession de foi des évêques catholiques qui fut présentée à Carthage au roi Huneric remplit tout le troisième. Dans les suivants l'auteur continue sa narration. Je suppose, ce qui paraîtra évident à tous ceux qui liront cette Histoire, que Victor y a suivi l'ordre des temps: non pas qu'il ait fait un journal; mais je dis qu'il n'a point confondu la suite des faits généraux, qu'il n'a point attribué à Genseric ce qui a été fait par Huneric, qu'il a décrit avant la conférence de Carthage ce qui s'est passé avant cette conférence, et que ce qu'il rapporte ensuite est effectivement arrivé après cette conférence, et non devant, etc.

6. Pour ce qui est de la personne de Victor en [Col. 0155A] particulier, on verra qu'il a été témoin oculaire des principaux faits qu'il rapporte dans son histoire, et qu'il a eu par conséquent beaucoup de part dans les affaires de l'Eglise. Il ne parle jamais de lui au singulier, mais toujours au pluriel, en quoi il a peutêtre voulu imiter saint Luc. Ainsi, lorsque Victor se sert de cette manière de parler: Nous allâmes, nous dimes, etc., on doit conclure qu'il était présent; et lorsqu'il ne s'en sert pas, il est hors de doute qu'il ne rapporte que ce qu'il a entendu et appris des autres.

7. Huneric commenca à régner l'an 477. En 481 il permit qu'on ordonnât un évêque à Carthage, qui fut saint Eugène; et cette ordination fut suivie bientôt après de la persécution. L'an 483 la persécution [Col. 0155B] augmenta d'une étrange manière; et pour faire encore plus de mal, Huneric indiqua et ordonna la conférence de Carthage. L'an 484 la conférence se fit: Huneric continua la persécution qui a s'étendit par toute l'Afrique, et il mourut malbeureusement. C'est par sa mort que Victor finit son Histoire.

Tout cela supposé, nous allons faire voir que Victor n'a été fait évêque qu'après l'an 484, sous le règne de Guntabond, successeur du roi Huneric.

La première preuve qui se présente est tirée du second livre de Victor. L'an 481 l'empereur Zénon et Placidie, fille de Valentinien III, écrivirent au roi Huneric, et le prièrent de permettre que l'on ordonnât un évêque à Carthage. Huneric envoya Alexandre, [Col. 0155C] ambassadeur de Zénon, à l'Eglise des catholiques, et le fit accompagner de son secrétaire nommé Vitarit, qui fit lire publiquement la permission du roi. Cela se passa le 18 de juin, ou, selon quelques éditions, le 19 de mai, en présence de Victor, dont voici les termes: «Cet édit ayant été lu à toute l'Eglise en notre présence, nous commencâmes à gémir et à dire tout bas que l'on cherchait les moyens de nous persécuter. Il est certain, c'est une chose connue, que nous parlâmes en ces termes à l'ambassadeur: «Si cela est ainsi, et si l'on met des conditions si dangereuses, cette Eglise aime mieux n'avoir point d'évêque. Jésus-Christ, qui a daigné la gouverner jusqu'à présent, la gouvernera encore.» Mais l'ambassadeur ne voulut pas recevoir [Col. 0155D] cette remontrance; et en même temps le peuple prit feu pour avoir un évêque; il jetait des cris insupportables que l'on ne pouvait arrêter par aucune raison.»

1 ^o On ne voit pas bien pourquoi un évêque de la Byzacène, ce qu'on suppose qu'était Victor, serait venu à Carthage dans un temps où l'on n'avait pas affaire de lui. L'Eglise était gouvernée par les prêtres, selon l'ancienne pratique de l'Eglise.

2 ^o Cette permission du roi Huneric fut apportée dans l'Eglise, lorsque l'on n'y pensait pas; ainsi il n'y avait pas de raison particulière de faire venir des évêques de dehors, encore moins d'une province différente de celle de Carthage.

[Col. 0156A] 3 ^o On voit par la narration de Victor que le clergé, qui pénétrait les mauvaises intentions du roi Vandale, aima mieux que l'Eglise de Carthage demeurât dans l'état où elle était depuis 24 ans, c'est-à-dire sans évêque, que d'en avoir un à des conditions qui allaient infailliblement causer une violente persécution; ce qui ne manqua pas d'arriver aussitôt après. Mais le peuple, incapable de ces réflexions, voulut absolument avoir un évêque, et on ne put pas l'empêcher. Si l'on considère le style de Victor, ce fut lui qui parla à l'ambassadeur Alexandre; ce qui fait déjà voir que Victor était membre du clergé de Carthage; car un évêque particulier d'une province différente de la proconsulaire où était Carthage, n'aurait pas, ce semble, parlé ainsi.

[Col. 0156B] 4 ^o L'admirable peinture que Victor fait des vertus et des grandes qualités d'Eugène qui fut élu, et le détail où il entre sur cela, confirment beaucoup cette pensée. En effet il particularise si exactement toutes choses, qu'il est difficile qu'on ne se persuade qu'il a voulu peindre au naturel son propre évêque, en ce qu'il dit de saint Eugène.

Voici une seconde preuve. Victor, ayant décrit les vertus et la conduite de saint Eugène, dit que les évêques ariens, et particulièrement Cyrila, en conçurent une jalousie et une envie effroyable; de sorte qu'ils le calomniaient tous les jours. Ils prièrent le roi de défendre à Eugène de s'asseoir sur le trône épiscopal et de prêcher le peuple selon la coutume. Ce prince fit encore davantage à l'instigation de ses [Col. 0156C] pasteurs: il fit dire à saint Eugàne que sa volonté était qu'il empêchât d'entrer dans l'église des catholiques tous ceux qui portaient l'habit des Vandales. Notre auteur ajoute que l'évêque répondit que la maison de Dieu est ouverte à tout le monde, que personne ne peut rejeter ceux qui veulent y entrer; qu'Eugène dit cela, à cause qu'il y avait une grande multitude de nos catholiques qui se servaient de l'habit des Vandales, parce qu'ils avaient des emplois dans la maison du roi. Ces termes, nos catholiques, conviennent beaucoup mieux à un prêtre de l'Eglise de Carthage qu'à un évêque d'une autre province.

1 ^o Huneric, après cette réponse, mit des bourreaux à la porte de l'église, qui avec un instrument fait [Col. 0156D] exprès arrachaient la peau de la tête à tous ceux qui y entraient avec l'habit des barbares. Victor dit qu'il en connaissait plusieurs qui avaient souffert ce traitement inhumain, et qu'il n'en savait aucun de ceuxlà qui se fût pour lors éloigné du droit chemin. Il est visible qu'un évêque de la Byzacène, province différente de la Proconsulaire, n'aurait pas pu parler de cette manière, sous le règne du cruel Huneric; au lieu que cela convient parfaitement à un prêtre de Carthage, qui avait une parfaite connaissance des personnes et des prévarications qui étaient arrivées depuis. Car ce mot tunc, pour lors, marque assez que plusieurs tombèrent dans la suite. Or il n'y a qu'un témoin oculaire qui ait pu connaitre tant de personnes [Col. 0157A] à Carthage. On verra plus bas pourquoi nous jugeons que Victor était prêtre plutôt que diacre.

2 ^o Victor ayant ainsi marqué les commencements de la persécution de Huneric décrit exactement les cruautés qu'il exerca contre ses frères et ses neveux, qu'il entreprit de faire tous mourir pour faire tomber la couronne des Vandales sur la tête de son fils et de sa postérité. Pour entendre cela, il faut savoir que Genseric son père, avait ordonné par une loi que le plus âgé de ses petits-fils et de ses descendants régnerait toujours à l'exclusion des autres. Huneric alla même plus loin: car, voyant que le patriarche de sa religion, nommé Jocundus, était extrêmement aimé et estimé dans la maison de son frère Théodoric, il fit brûler tout vif cet évêque au milieu de Carthage, [Col. 0157B] tout le peuple etant présent, devant les degrés de la grande place neuve. Ce ne sont pas seulement ces particularités qui font voir que c'est une personne de Carthage qui écrit, ce qui suit est encore plus remarquable. Victor était présent, sinon à cette exécution impie, au moins à Carthage. Voici ses paroles: «Nous considérâmes dans cette impiété criminelle les maux qui allaient tomber sur nous; et nous nous disions tous les uns aux autres: Peut-on espérer que celui qui est si cruel envers son propre évêque êpargnera notre religion ou nos personnes?» Voilà donc Victor à Carthage, lorsque saint Eugène en était évêque, et qu'il n'y avait aucune nécessité ni aucune raison apparente qu'un évêque d'une autre province s'y rendit, surtout si l'on considère que la [Col. 0157C] persécution était déjà assez allumée. Voyez les faits 2, 3 et 4.

3 ^o Huneric s'étant défait de tous ceux qu'il craignait, et croyant avoir ainsi établi le royaume des Vandales dans sa famille, tourna toute sa fureur contre l'Église catholique. Dieu fit connaître cette grande persécution avant qu'elle arrivât par plusieurs visions miraculeuses. Environ deux ans avant qu'elle commençât, une personne de Carthage vit dans une vision l'église de Fauste, où s'assemblaient les catholiques, avec tous ses ornements et dans tout son éclat. Un moment après, les cierges et les lampes furent éteintes, une obscurité surprenante succéda à la lumière, une puanteur horrible se fit sentir, et l'église ne parut plus dans son premier état. Cette [Col. 0157D] vision fut rapportée à saint Eugène en présence de Victor. Le voilà donc encore à Carthage; et c'est la troisième fois que nous l'y voyons, et par conséquent c'est un fort préjugé, pour ne rien dire de plus, que Victor n'était pas évêque dans une province différente de la Proconsulaire, telle qu'était la Byzacène, mais seulement prêtre de Carthage, et qu'il demeurait dans cette ville.

Il faut encore remarquer que de sept visions qu'il rapporte cinq furent vues par des catholiques de Carthage, et les deux autres par deux évêques de la province Proconsulaire, dont l'évêque de Carthage était le métropolitain particulier.

4 ^o Le tyran Huneric augmenta le feu de la persécution, [Col. 0158A] en condamnant à l'exil 4976 évêques, prêtres, diacres et autres membres de l'Eglise, qu'il envoya dans le désert par le ministère des Maures. Tous ces confesseurs furent assemblés à Sicca et à Lara, villes de la Proconsulaire, pour être livrés aux Maures. Un de ces confesseurs était le B. Félix d'Abbir, ville de la même province, qui était évêque depuis 44 ans, et paralytique. Victor était présent; il faut l'entendre parler: «Après avoir beaucoup pensé que ce bon vieillard ne pouvait pas être transporté sur un animal, nous fîmes demander au roi par ses officiers que puisque Félix allait bientôt mourir, il commandât que cet évêque demeurât au moins à Carthage.» Et dans la suite Victor parle encore en ces termes: «L'ayant lié de travers sur un méchant [Col. 0158B] cheval, nous le portions pendant tout le chemin, comme une pièce de bois.»

Victor était donc présent en personne. Voyez le sixième fait. Tout ceci se passa dans la province Proconsulaire. Or qui pourra comprendre qu'un évêque de la Byzacène se soit toujours trouvé partout à point nommé? Cela ne peut s'accorder avec les faits que nous avons supposés.

Ce qui suit doit être pesé avec soin. Il est dit qu'on assembla tous les confesseurs dans les villes de Sicca et de Lara; que deux comtes y étant venus, commencèrent à parler aux confesseurs avec des paroles douces et engageantes, etc.; que ceux-ci s'écrièrent tous à haute voix: Nous sommes chrétiens, nous sommes catholiques, etc,; qu'on les renferma [Col. 0158C] dans une dure prison, où néanmoins ils étaient assez au large. «On nous permettait,» ajoute Victor, «d'y entrer, d'y faire l'exhortation aux frères, et de célébrer les divins mystères». On doit inférer de cet endroit trois choses importantes:

La première, que Victor n'était pas du nombre des confesseurs; il se distingue d'eux très nettement dans toute cette narration; il était libre. La seconde, que Victor était prêtre; enfin qu'il n'est point vraisemblable qu'un évêque eût quitté son diocèse en ce temps-là, puisque ce que fit Victor dans cette importante occasion pouvait être exécuté par un prêtre ou même par un diacre; la liberté qu'il avait pour agir, ce qu'il fit en particulier pour le B. Félix d'Abbir, les grosses sommes qu'il portait: tout cela fait [Col. 0158D] voir que Victor demeurait à Carthage, qu'il avait des amis à la cour du roi Hunéric, et que saint Eugène l'avait envoyé avec de l'argent, afin qu'il accompagnât les saints confesseurs jusqu'au lieu de leur exil, pour avoir soin de leurs nécessités spirituelles et corporelles, et examiner ce qui se passerait. La suite confirmera tout cela.

Au reste, ce n'est pas sans raison que je dis qu'un évêque n'aurait pas pu quitter alors son diocèse. Car outre la raison que nous en avons marquée, le nombre de ceux qu'on conduisait en exil était déjà fort grand et très-préjudiciable aux peuples catholiques. Victor nous décrit les plaintes que les fidèles faisaient en voyant passer les confesseurs, de ce [Col. 0159A] qu'ils n'auraient personne pour baptiser les enfants, pour lier les pécheurs et délier les pénitents, pour enterrer les morts et offrir le divin sacrifice. L'exemple du saint évêque Cyprien d'Unizibire le fait encore voir. II consola les confesseurs, leur témoignant à tous une affection également pieuse et tendre. II était prèt à donner sa vie pour ses frères, et à se livrer volontairement aux mêmes peines; mais on ne le lui permit pas. Enfin Victor, rapportant la foi admirable de cette vieille femme qui se joignit aux confesseurs avec son petit-fils qui était encore enfant, dit qu'il la reprit de ce qu'elle agissait à contretemps et contre la prudence, en se joignant à une compagnie d'hommes, et s'unissant, sans y être obligée, à l'armée de Jésus-Christ. On voit par tous ces [Col. 0159B] faits qu'un évêque n'aurait pas dû abandonner son diocèse dans cette occasion; mais les soins de Victor conviennent admirablement à un prêtre de Carthage député par saint Eugène.

7 ^o Dans le n. 8, Victor rapporte ce qui regarde en particulier le B. Félix, évêque d'Abbir, dont nous venons de parler; et dans le n. 9 il décrit ce qui arriva dans les villes de Sicca et de Lara, où tous les confesseurs furent assemblés pour être livrés aux Maures qui devaient les conduire dans le désert. Il est fort vraisemblable que ce qui est dit de Félix d'Abbir dans le n. 8 se passa à Carthage, oú cet évêque avait été conduit d'abord. Ces paroles de Victor: Suggessimus ut a suis rex peteretur, ut saltem eum propere moriturum Carthagini esse juberet, quia [Col. 0159C] ad exilium nulla posset ratione perduci. Ces paroles, dis-je, font assez voir que Félix et Victor étaient à Carthage, où le roi demeurait. Car il n'eût pas été facile à Victor, s'il eût été à Sicca ou à Lara, d'écrire à la cour pour obtenir la grâce qu'il demandait; au lieu qu'il n'était pas difficile de faire parler au prince par quelques Vandales qui étaient favorables aux catholiques, ou par des catholiques de la maison du roi, pour obtenir si peu de chose. Enfin si Félix et Victor avaient été à Sicca ou à Lara, Victor aurait sans doute fait réflexion que le roi aurait pu répondre que si l'on pouvait faire transporter Félix à Carthage, on pouvait le transporter aussi facilement dans le désert. Ainsi nous voyons Victor à Carthage pour la quatrième fois.

[Col. 0159D] 8 ^o Quoi qu'il en soit, les 4976 confesseurs furent assemblés de divers endroits à Sicca et à Lara, et Victor les accompagna dans tout le voyage jusqu'au désert, qui était le lieu de leur exil: Dum iter ageremus cum Dei exercitu comitantes. Mais avant que d'aller plus loin, nous ne devons pas oublier une remarque considérable. Nous avons dit que la prison des confesseurs ne fut pas si étroite au commencement, et qu'on permettait à Victor d'y entrer. Mais les deux comtes envoyés par le roi n'ayant pu corrompre personne par leurs fausses caresses et leurs promesses, on mit les saints dans des lieux étroits et affreux où ils ne pouvaient presque pas remuer. On leur refusa même la consolation d'être visités. Ce [Col. 0160A] que Victor en dit dans le n. 10 est effroyable. Il ajoute: »A la fin néanmoins, ayant donné de grands présents aux Maures, on nous laissa entrer avec peine et en secret, pendant que les Vandales étaient endormis.: On voit en cela la charité inépuisable de saint Eugène, dont Victor dit que les aumônes paraissaient incroyables.

9 ^o Victor accompagna les saints, comme nous avons déjá dit, jusqu'au désert. Cela parait par toute sa narration, et principalement par ces paroles: Nous ne pûmes pas compter tous ceux qui moururent en chemin, parcelque le nombre en fut trop grand. Ayant fini cette matière au n. 12, il dit dans le suivant, que Huneric songea à faire encore pis contre l'Eglise de Dieu, afin de perdre tout le corps, après avoir déchiré [Col. 0160B] quelques membres. Car le jour de l'Ascension, le comte Reginon, ambassadeur de l'empereur Zénon, étant présent, il envoya une ordonnance pour être lue à l'évêque Eugéne au miliue de l'église, et les courriers en portèrent en même temps des copies dans toute l'Afrique. Huneric ordonnait dans cet édit à tous les évêques catholiques, laissant à part toute excuse fondée sur la crainte, de venir à Carthage le premier jour de février de l'année suivante, afin d'y conférer avec ses évêques, et prouver par les Ecritures la foi qu'ils défendaient. L'édit est daté du 20 de mai l'an 483. Voici ce que Victor ajoute à cela: Cognoscentes igitur qui aderamus, simulque legentes, contritum est extemplo cor nostrum, et contenebrati sunt oculi nostri. Nous qui étions présents ayant lu cet [Col. 0160C] ordre, notre coeur fut brisé de douleur, etc. Et ensuite: On délibéra sur ce qu'on avait à faire, et l'on ne trouva point d'autre remède à un mal si pressant que de présenter une requête, etc.

On voit par là que Victor ayant conduit les confesseurs jusqu'au lieu de leur exil, où il ne pouvait plus leur rendre service, il retourna promptement à Carthage, et qu'il y était présent le 20 de mai de l'année 483. Cette conduite est toute naturelle et convient trés-bien à un prêtre de l'Eglise de Carthage, et non à un évêque de la Byzacène, qui au moins retourner dans son diocèse après ce service rendu aux confesseurs. Voilà donc la cinquième fois que nous trouvons Victor à Carthage, ou plutôt il y demeurait toujours, si les ordres de son évêque ne l'obligeaient [Col. 0160D] de s'en absenter pour le service de l'Eglise.

10 ^o Tout ce que nous avons dit jusqu'à présent faisant voir que Victor a souvent parlé de lui-même, il serait fort étrange, s'il avait été évêque de Vite, qu'il n'eût point dit qu'il était évêque; et il est comme impossible qu'il n'eût du moins marqué son épiscopat. Il serait fort étonnant que cet auteur, qui nous assure que Huneric, après la conférence de Carthage, excita une persécution si générale dans toutes les provinces de l'Afrique, qu'il n'y avait ni lieu ni maison qui en aient été exempts; il serait, dis-je, étonnant que Victor ne nous eût pas dit un seul mot de ce qui se passa dans son diocèse.

11 ^o Victor ne rapporte que quelques faits particuliers [Col. 0161A] et choisis parmi tout ce qui s'est passé dans les differentes provinces d'Afrique, au lieu qu'il en dit beaucoup davantage de la province Proconsulaire dont Carthage était métropole. Mais pour ce qui est de la ville même de Carthage, notre auteur a fait une histoire très-complète et très exacte de tout ce qui s'y est passé de mémorable sous les rèegnes de Genseric et de Huneric. Il entre dans un si beau détail des grandes actions des saints évêques Deogratias et Eugène; tous les faits y sont si bien circonstanciés, les personnes nommées par leur nom, et tout ce qui sert à rendre une histoire authentique y est si marqué, qu'il n'y a personne qui ne juge que cela n'a pu venir que d'un témoin oculaire qui faisait sa demeure à Carthage, et qui avait une parfaite connaissance [Col. 0161B] des lieux, des personnes et des moindres circonstances.

12 ^o Enfin voici un fait qui suffit seul pour démontrer invinciblement ce que nous prétendons. Après la conférence prétendue, Huneric dépouilla tous les évêques qui avaient été assemblés à Carthage de leurs Eglises, de leurs maisons et de leurs biens; ensuite il leur fit enlever tout ce qu'ils avaient apporté à Carthage, et les fit chasser hors de la ville; de sorte qu'ils n'avaient plus que les habits qui les couvraient. Victor dit que dans cet état si déplorable, les saints évêques prirent un très-sage parti, qui fut de ne se point retirer. On en peut voir les raisons dans notre historien, qui rapporte ensuite la fourberie dont Huneric se servit pour perdre ces hommes de Dieu; et [Col. 0161C] la fin de cette intrigue diabolique fut que ceux des évêques qui avaient promis de faire le serment que ce méchant prince avait demandé recurent commandement de ne voir jamais leurs villes et leurs Eglises; ils furent relégués, et on leur donna des champs pour les cultiver comme des laboureurs et des fermiers, à condition qu'ils ne feraient aucun exercice de religion ni de leur ministère. A l'égard des autres qui n'avaient pas voulu jurer, ils furent bannis dans l'île de Corse pour y couper des bois. Tout cela fut exécuté avec autant de rigueur que d'exactitude. Voilà donc tous les évêques d'Afrique en exil, les uns dans l'île de Corse, et les autres hors de leurs diocèses, dans des campagnes, réduits à labourer et cultiver la terre. Cependant dans le grand feu de [Col. 0161D] cette cruelle persécution, lorsque tous les évêques étaient bannis, nous trouvons encore notre Victor à Carthage. C'est lui qui nous l'apprend. Il assure dans le liv. V, n. 9, que l'évêque Eugène étant déjà dans le lieu de son exil, les Vandales attaquèrent son clergè composé de 500 personnes. Ces barbares firent souffrir à tous ces pieux ecclésiastiques la faim et les fouets, et les envoyèrent ensuite en exil. On ne voit point que Victor ait eu part à cette persécution, parce que probablement il n'était pas pour lors à Carthage; mais il y retourna peu de temps après: car il écrit ensuite dans le n. 14 qu'il fut témoin ( Nobis videntibus ), et qu'il vit une violence que les Vandales exercèrent sur un enfant de qualité. Car [Col. 0162A] ils l'enlevèrent à ses parents par le commandement de leur patriarche Cyrila, et le rebaptisèrent par force. Après ce témoignage de Victor, que nous trouvons encore à Carthage après l'exil de tous les évêques d'Afrique, il est évident, qu'il n'était point évêque, mais seulement prêtre de l'Eglise de Carthage. Ainsi nous croyons avoir très-bien prouvé le premier point, qui est que Victor n'était pas encore évêque lorsque Huneric mourut, après la conférence de Carthage l'an 484. Ceux qui voudront soutenir l'opinion vulgaire seront obligés de faire voir que tout ce que nous avons dit est sans fondement.

[Col. 0162B] Nous aurons bientôt terminé le second point, qui est que notre Victor l'historien n'est point le Victor, évêque de Vite, dont il est parlé dans la notice ou catalogue des évêques d'Afrique. Car si Victor l'historien n'était pas évêque l'an 484, comme nous croyons l'avoir démontré, c'est une conséquence nécessaire qu'il n'était pas évêque de Vite, et qu'ainsi ce n'est pas lui qui est marqué dans la notice. Cela ne souffre pas de réplique.

Je ne puis m'empêcher d'ajouter ici une remarque: c'est que Victor, dans le récit de la conférence, lorsqu'il parle des évêques, se sert toujours de la troisième personne du pluriel, les évêques, nos évêques, par où il se distingue d'eux. Après avoir rapporté la profession de foi, lorsqu'il reprend sa [Col. 0162C] narration et qu'il raconte ce qu'elle produisit, il se sert de la première personne du pluriel: d'où on peut inférer qu'il était présent à Carthage et à la conférence. Cela paraît d'autant plus probable, qu'après avoir rapporté l'édit du roi, lorsqu'il décrit les mauvais traitements que ce prince fit souffrir aux évêques qui étaient venus à Carthage, il quitte la première personne et reprend la troisième. Ainsi on ne peut douter qu'il ne se distingue d'eux, quoique présent. Or, selon la notice, Victor de Vite ne vint pas à Carthage. Donc Victor l'historien qui était à Carthage est différent de Victor, évêque de Vite, dont la notice fait mention.

[Col. 0162D] C'est ici que la négligence de ceux qui ont écrit sur notre Victor parait évidemment. On jugera si je me trompe.

1 ^o Presque toutes les remarques que nous avons faites sur le premier point retombent dans celui-ci. Nous avons fait voir que l'an 481 Victor était à Carthage le 18 du mois de juin, lorsque le roi Huneric envoya permission aux catholiques d'élire un évêque; qu'il y était encore quelque temps après, lorsque ce prince cruel fit brûler tout vif son patriarche Jocunde; que Victor était dans la même ville, lorsque Dieu fit connaître par des visions la persécution future. Nous l'y avons trouvé encore lorsque l'on fit parler au roi pour le B. Félix, évêque d'Abbir [Col. 0163A] Du moins il est constant qu'il accompagna, l'an 483, l'armée des confesseurs, jusque'au lieu de leur exil, étant lui-mème libre, agissant et travaillant pour les secourir dans toutes leurs nécessités spirituelles et corporelles. Enfin Victor était encore à Carthage le 20 de mai 483, lorsque Huneric envoya à saint Eugène son édit pour la conférence de Carthage, qu'il assigna au premier de février de l'année suivante. De tous ces faits je conclus que Victor n'a point été exilé avant le 20 de mai 483.

2 ^o Depuis le 20 mai de l'an 483, jour que Huneric signa son édit pour la conférence, jusqu'au premier jour de février de l'année suivante, que les évêques catholiques se trouvèrent tous à Carthage, on n'envoya plus aucun évêque en exil. Il y a de l'apparence [Col. 0163B] que les exilés furent rappelés et qu'ils retournèrent dans leurs Eglises en conséquence de l'édit du roi. Du moins ne peut-on pas nier que tous les évêques, même les bannis, ne soient venus à la conférence: car,

1 ^o Huneric ordonne par son édit à tous les évêques catholiques d'Afrique de venir à Carthage pour y prouver leur foi par les Ecritures. Il n'en excepte aucun, non pas même les exilés: Omnes Carthaginem veniatis: et Victor parle ainsi: Conveniunt non solum universae Africae, verum etiam insularum multarum episcopi.

2 ^o Huneric insinue assez per ces paroles: Omissa omni excusatione formidinis, que l'exil cessait.

3 ^o Victor fait voir clairement que l'intention de [Col. 0163C] Huneric était que tous les évêques sans exception vinssent à Carthage, parce que ce prince fourbe avait inventé ce moyen pour ruiner la religion catholique; ce qu'il jugeait ne pouvoir exécuter qu'en exterminant tous les évêques: Ut qui membra aliqua absciderat totum laniando perderet corpus.

4 ^o Nous voyons en effet que Félix d'Abbir, qui était un des 4976 exilés, se trouve dans la Notice d'Afrique, c'est-à-dire dans la catalogue des évêques qui vinrent selon l'ordre du roi à la conférence de Carthage l'année suivante. Il en est de même de Présidius de Suffétule et de Donatien.

5 ^o Il se trouva à cette conférence 466 évêques catholiques, ou 458, si l'on en retranche 8 de Sardaigne et des îles voisines. Or du temps de saint [Col. 0163D] Augustin, lorsque l'empereur Honorius permit la grande conférence de Carthage contre les donatistes, il n'y avait que 470 évêchés et 406 évêques catholiques. On doit donc inférer que tous les évêques d'Afrique se trouvèrent à Carthage l'an 484, puisque leur nombre est aussi grand et même plus grand que sous l'empire d'Honorius.

Il doit donc demeurer pour constant que tous les évêques d'Afriquè se trouvèrent â la conférence de Carthage en l'an 484; qu'ainsi ceux qui avaient été exilés furent rappelés. Que depuis la publication de [Col. 0164A] l'édit jusqu'à l'assemblée des évêques, Huneric n'en exila aucun; et que puisque Victor n'a point été exilé avant l'édit, comme nous l'avons prouvé, il ne l'a point été non plus avant la conférence, ou le premier février de l'an 484.

3 ^o Enfin, pour ce qui est du temps que les évêques demeurèrent à Carthage, on ne saurait raisonnablement douter que Victor n'y ait aussi été présent, tant il décrit exactement toutes les inhumanités de Huneric. Ajoutez à cela ce que nous avons remarqué dans l'article précédent.

4 ^o Lorsque tous les évêques eurent été dépouillés de leurs Eglises et de tous leurs biens, et exilés les uns dans l'icirc;e de Corse, et lestautres en divers lieux de l'Afrique, sans qu'aucun eût échappé à la cruelle [Col. 0164B] exactitude des Vandales, Huneric excita une persécution générale dans toute l'Afrique, en sorte qu'il ne demeura dans ce grand pays ni lieu ni maison qui ne fussent remplis de pleurs et de gémissements. On n'épargna ni âge ni sexe, excepté ceux qui succombèrent à la violence des bourreaux. Or pendant cette effroyable persécution, qui commença apparemment à la fin d'avril ⁜ (a) de l'an 484, et qui dura jusqu'à la mort de Huneric, Victor demeurait à Carthage.

Nous en avons une preuve sans réplique dans le livre V (n. 14) de son Histoire, où il rapporte une violence qui fut faite dans cette ville à un enfant d'environ 7 ans, par le commandement de Cyrila, dont il dit qu'il fut témoin, videntibus nobis. Cette preuve est si forte et si évidente, qu'il est inutile de [Col. 0164C] s'y arrêter plus longtemps.

On peut encore remarquer que Victor, ayant souvent parlé de lui-même dans plusieurs endroits de son ouvrage, on ne voit pas pour quelle raison il aurait voulu nous cacher la grâce qu'il aurait reçue de Dieu, s'il avait été chassé de son Eglise et exilé pour la foi. Il est donc évident que Victor n'a rien souffert en sa personne pendant le règne de Huneric, et que Dieu le conserva libre, pour rendre aux fidèles persécutés, tous les services dont ils avaient besoin, et pour écrire et laisser à la postérité tant de grands combats des saints martyrs et confesseurs d'Afrique, qui sans lui seraient demeurés dans l'oubli.

Tout ce que j'ai dit jusqu'ici paraît si clair, si bien fondé sur la narration de Victor, et si bien lié, [Col. 0164D] que je ne vois pas qu'on puisse y opposer rien de solide. Je crois néanmoins qu'il ne sera pas inutile d'aller au-devant d'une objection que pourraient peut-être me faire ceux qui soutiennent que Victor a écrit son Histoire dans son exil. Vous prétendez, me diront-ils, que Victor était prêtre de Carthage et qu'il etait dans cette ville pendant et après la conférence. Or Victor nous apprend qu'après la conférence de Carthage, saint Eugène, évêque de cette ville, étant déjà dans le lieu de son bannissement, les Vandales attaquèrent aussi tous les clercs de son [Col. 0165A] Eglise, qu'ils les firent battre de verges et de bâtons, qu'ils leur firent souffrir une cruelle faim, et qu'ils envoyèrent tous ces généreux ecclésiastiques en exil, dans des lieux fort éloignés. Il faut donc conclure que Victor a eu part à ces souffrances et à l'exil.

Je réponds à cela: 1 ^o que, tout ce que j'ai avancé étant suffisamment prouvé, je ne suis pas obligé et que l'on n'a pas même droit de demander que je prouve toutes les circonstances qui peuvent en dépendre. La raison de cela est que l'on peut former des difficultés contre les faits les plus certains, lorsque ceux qui les ont rapportés n'ont pas voulu en faire le détail. Je dis toutefois:

2 ^o Que Victor ne se servant point de la première personne, lorsqu'il décrit la persécution que souffrit [Col. 0165B] le clergé de Carthage, comme il a coutume de faire lorsqu'il parle des choses où il a eu part, et ne disant rien du tout qui puisse donner lieu de croire qu'il ait souffert avec les autres ecclésiastiques, on a droit de supposer qu'il n'a point eu part à cette persécution. Voyez le sixième fait.

3 ^o C'est même après la narration de tous ces faits et de l'exil des ecclésiastiques, que Victor nous assure, n. 14, qu'il était présent à Carthage, lorsqu'on rebaptisa par force cet enfant dont nous avons parlé. Voyez le cinquième fait. C'est pourquoi, comme nous voyons dans toute la suite de son Histoire que Victor était souvent employé dans les affaires les plus importantes de l'Eglise, et qu'il a fait pour cela plusieurs voyages, il est fort probable, ou qu'il suivit [Col. 0165C] saint Eugène, son évêque, pour prendre soin de lui et voir ce qui se passait, ce que la manière dont il décrit les souffrances de ce saint confesseur peut autoriser beaucoup, ou qu'il fut chargé de quelque commission pour l'utilité des Eglises, qui étaient alors dans une affliction incroyable, après la perte de leurs pasteurs. De sorte que Victor ayant été obligé de s'absenter de Carthage, il ne put y retourner qu'après le bannissement du clergé, sa présence y étant pour lors absolument nécessaire. Tout cela est fort probable en soi et s'accorde aussi très-bien avec la narration de Victor. Ainsi il n'en faut pas davantage pour répondre à la difficulté.

Nous croyons avoir bien prouvé ce que nous avons promis: savoir que Victor l'historien n'était point évêque lorsque Huneric mourut sur la fin de l'année 484; 2 ^o qu'il n'est point le Victor évêque de Vite dont il est parlé dans la Notice d'Afrique; 3 ^o qu'il n'a point été exilé par Huneric.

Cela étant ainsi, il n'est point vrai, comme on l'a écrit, que Victor l'historien fùt fait évêque de Vite vers la fin du règne de Genseric. Il n'est point vrai qu'il ait eu grande part à la persécution de Huneric, qui le chassa de son siège. Il n'est point vrai que Huneric l'a relégué l'an 483, lorsqu'il fit publier un [Col. 0166A] édit pour ordonner à tous les évêques catholiques de toute l'Afrique de se trouver à Carthage pour entrer en conférence avec ceux de sa secte. Tous ces faits demeurent sans aucun fondement.

Mais, dira-t-on, que deviendra l'autorité de la Notice d'Afrique, qui nous apprend que Victor, évêque de Vite, ne se trouva pas à la conférence de Carthage? Et que deviendra aussi l'autorité des manuscrits qui nous obligent de croire que Victor, évêque de Vite, a composé l'Histoire de la persécution des Vandales?

Nous répondons à cela que nous recevons également l'une et l'autre autorité; mais que nous prenons garde seulement à ne pas confondre deux hommes différents, comme ont fait ceux qui ont écrit [Col. 0166B] avant nous sur cette matière. Car ayant prouvé clairement, par l'Histoire de la persécution des Vandales, que Victor qui en est l'auteur n'a point été évêque jusqu'à la mort de Huneric; et d'ailleurs la Notice d'Afrique faisant foi qu'il y avait un évêque de Vite en Afrique pendant la vie de Huneric; enfin l'autorité de tous les manuscrits ne nous laissant point lieu de douter que Victor, évêque de Vite en Afrique, ne soit auteur de l'Histoire de la persécution des Vandales, il s'ensuit que cet historien est différent de Victor évêque de Vite dont la Notice fait mention; il s'ensuit que l'on ne saurait accorder ensemble la Notice et l'Histoire, qu'en distinguant deux Victor, évêques de Vite.

Nous disons donc qu'il y avait effectivement en [Col. 0166C] Afrique l'an 484 un évêque de Vite nommé Victor: c'est ce que la Notice nous apprend; que tous les évêques d'Afrique ayant été obligés de venir à Carthage pour la cause de la foi, et tous y étant venus, à la réserve de deux évêques de la province Byzacène, Victor de Vite et Possidius de Massimane, on doit inférer que ces deux évêques moururent en ce temps-là ou fort peu de temps après. Il n'y a que cette raison qui les en ait pu empêcher, puisque, comme nous avons dit, Huneric rappela même d'exil les évêques catholiques, afin qu'ils vinssent à la conférence. Mais après la mort de ce roi barbare, qui arriva vers la fin de l'année 484, Guntabond ayant rappelé d'exil saint Eugène, évêque de Carthage, et donné quelque paix à l'Eglise, on doit présumer [Col. 0166D] que Victor l'historien fut élu évêque de Vite l'an 487, puisque les manuscrits s'accordent tous à lui donner le nom de Victor et la qualité d'évêque de Vite. On voit par là que nous conservons à chaque monument toute son autorité, que par ce moyen la contrariété qui se trouve entre la Notice d'Afrique et l'Histoire de Victor cesse entièrement; au lieu que dans l'opinion qu'on a suivie jusqu'à présent on ne peut pas concilier ces deux monuments authentiques, comme il résulte de tout ce que nous avons dit dans les articles 3, 4 et 5.

Si quelqu'un regarde comme une chose extraordinaire qu'un homme nommé Victor ait succédé à un autre Victor, que celui-là sache, 1 ^o que le nom de [Col. 0167A] Victor était si commun en Afrique, qu'il y avait 50 évêques qui le portaient dans cette province l'an 411, et qu'il s'en trouve plus de 20 dans la Notice dont nous parlons, c'est-à-dire qui vivaient l'an 484.

2 ^o Quand le nom de Victor aurait été moins commun, cette raison serait tout à fait faible et ne mériterait pas d'être objectée, puisqu'on trouve des hommes qui ont porté des noms peu ordinaires, qui se sont néanmoins succédé dans une même Eglise. On pourrait en produire un grand nombre d'exemples: en voici deux qui suffiront. Le nom d'Epictète est assurément bien plus extraordinaire et beaucoup moins commun que celui de Victor; et toutefois nous trouvons Epictète, évêque de Centum-Celles ou Civita-Vecchia, qui assista au premier concile d'Arles [Col. 0167B] l'an 314, et un autre Epictète, son successeur, qui se signala sous Constance par son impiété, ayant été un des chefs des Ariens dans l'Occident. Dans la ville de Pudentiane en Numidie il y avait eu un évêque catholique nommé Memmianus. Celui-ci étant mort, on ordonna en sa place un autre évêque qui se nommait aussi Memmianus: c'est ce que nous apprenons des actes de la grande conférence de Carthage. Ainsi, pour revenir à notre sujet, le premier Victor, évêque de Vite, est celui dont il est fait mention dans la Notice; le second et son successeur est le pieux historien de la persécution des Vandales, conformément aux manuscrits. Examinons maintenant en peu de mots si les autres faits que l'on a avancés dans la vie de Victor sont mieux fondés que ceux [Col. 0167C] que nous venons de détruire.

Les trois points que nous avons examinés ci-dessus étant donc certains, il s'ensuit,

1 ^o Que l'on s'est trompé, lorsque l'on a dit que Victor avait écrit son Histoire dans son exil, soit à Constantinople, selon le P. Chifflet; soit dans l'ancienne Epire, suivant M. Cotelier. Ainsi, conformément à notre troisième point, il faut reconnaitre avec le R. P. Ruinart, bénédictin, et M. Baillet, que Victor n'est point sorti d'Afrique: mais il faut les abandonner eux-mêmes, en ce qu'ils supposent que Victor était en exil en quelque lieu de l'Afrique. Car outre qu'il ne dit rien d'où on le puisse inférer avec [Col. 0167D] quelque vraisemblance, nous trouvons qu'il était à Carthage après l'exil de tous les évêques d'Afrique et du clergé de Carthage.

2 ^o Il n'y a point de vraisemblance, à ce qu'a écrit le P. Chifflet, que Victor a dédié son Histoire à Acace, évêque de Constantinople; ni à la pensée de M. Cotelier, qui a cru que cet ouvrage a été adressé à Diadochus, évêque dans l'ancienne Epire. Tout cela est sans fondement.

3 ^o Victor n'ayant été ordonné évêque qu'après la paix de l'Eglise sous Guntabond, c'est-à-dire probablement l'an 487, il ne peut pas avoir été primat de la province Byzacène vingt ans après. Ainsi ce n'est point notre Victor dont il est parlé dans la Vie de [Col. 0168A] saint Fulgence, évêque de Ruspe. Or ce point étant sans fondement, pour ne rien dire de plus, tout ce que l'on a bâti dessus devient encore plus incertain, savoir: que notre Victor souffrit beaucoup dans la persécution de Thrasamond, successeur de Guntabond; que ce prince le fit prendre prisonnier dans son Eglise, et amener dans les prisons de Carthage; que Victor envoya commission étant en chemin aux évêques de la Byzacène de consacrer S. Fulgence, évêque de Ruspe; qu'après un an de prison il fut exilé daus l'île de Sardaigne, et qu'il y mourut confesseur l'an 510, ou selon d'autres l'an 512. Nous croirons tout cela quand on nous en aura donné des preuves. Cela regarde un autre Victor, et non celui de Vite.

[Col. 0168B] 4 ^o Le R. P. Ruinart a eu raison de rejeter ce que quelques-uns prétendent que Victor a été mis entre les saints. On dit que ceux qui ont mis les premiers le nom de S. Victor d'Utique dans les martyrologes ont eu intention de faire cet honneur à la mémoire de celui qui a fait l'histoire. Mais ces auteurs, qui sont Galesius, Baronius et Ferrarius, étant très-modernes, et n'étant point fondés sur les manuscrits des martyrologes, ni sur aucun auteur ancien, on ne doit pas avoir égard à leur intention. Ainsi le plus sûr est de s'en tenir sur ce point à la réflexion du P. Ruinart. Ce qui est d'autant plus nécessaire, que Pierre Natal, qui est peut-être le premier qui a donné lieu au culte de Victor, a voulu parler d'un autre Victor, évêque de Cartenne en Afrique.

[Col. 0168C] 5 ^o M. Baillet n'a pas eu raison, ce me semble, de rejeter ce que dit le même bénédictin, que Vite était plutôt un canton qu'une ville, et n'a pas dû croire que c'était une ville, parce qu'elle est marquée dans les cartes dressées sur la Notice des Eglises d'Afrique: car cette Notice ne nous apprenant point si Vite est un pays ou une ville, ceux qui ont dressé ces cartes n'ont pas dû faire une ville de Vite, s'ils n'en ont eu quelqu'autre autorité que la Notice, ce que l'on ne nous apprend point. Ce que dit Victor de S. Papinien, qu'il appelle évêque de notre cité, le prouverait bien mieux; mais l'autorité des manuscrits de Victor, où il est qualifié évêque du pays ou canton de Vite ( Patriae Vitensis ), nous fait croire qu'il parle de la ville de sa naissance, et non de celle dont il était évêque.

[Col. 0168D] 6 ^o Si l'on demande enfin ce que nous pensons de l'auteur du troisième livre, qui contient la profession de foi des évêques d'Afrique qui fut présentée au roi Huneric, nous répondons que Gennade de Marseille, auteur contemporain, l'attribute à saint Eugène de Carthage; le manuscrit de Laon, à tous les évêques d'Afrique; et les Bibliothèques des Peres, à notre Victor; Victor lui-même l'attribue à tous les évêques. Mais la manière dont il s'exprime, étant trop vague, nous donne lieu de croire que les évêques formèrent ce projet lorsqu'ils furent tous assemblés à Carthage, et qu'il fut exécuté par saint Eugène, notre Victor et quelques autres ecclésiastiques de Carthage. Aussi Victor l'appelle-t-il notre livre. Et quoique [Col. 0169A] je ne m'arrête pas à cette expression, on peut pourtant croire probablement que sa modestie l'a porté à s'en servir, pour mieux cacher la part qu'il a eue à cette pièce. Après avoir examiné les difficultés qui regardent la personne de notre pieux historien, il est temps de recueillir ce qu'il nous a appris [Col. 0170A] de lui-même, et de décrire la suite de sa vie. Nous y avons fait joindre celle qui a été composée par feu M. Baillet, afin que les lecteurs puissent voir d'un coup d'oeil en quoi nous diffeérons de ce savant critique et des autres.

N.B. In editione Sirmondiana notae post textum separatim editae sunt: nos lectoris commoditati consulentes sub textum revocavimus. Paginationem vero notarum, sicut in Sirmondo habetur, crassiori charactere expressimus, ut index analyticus non sine fructu postea recudatur. EDIT.

1 Quondam veteres ob studium sapientiae enucleare atque sciscitari assidue minime desistebant, quae forte, vel qualia, prospere vel secus, provinciis, locis aut regionibus evenissent, de quibus vel in quibus exacuentes stylum ingenii sui, redolente magisterii [Col. 0180D] flore, ignaris ⁜ a historiarum calathos offerrent gratuito munere propinatos, dabantque operam ut nequaquam lateret in totum, quod in parte fuerat gestum. Sed illi fastu mundialis amoris inflati, gloriam elationis suae longe lateque gestiebant laudabiliter diffamari. At vero venerabilitas studii tui, historiam [Col. 0181A] texere ⁜ a jubens, inquirit, simili quidem fervore, dispari tamen amore; et 2 illi ut laudarentur in saeculo, ipse ut praeclarus appareas in futuro, et dicas: In Domino laudabitur anima mea; audiant mansueti et laetentur (Psal. XXXIII, 3) . Poteris, inquis, ut voles, quia omne datum optimum, et omne donum perfectum coelitus accepisti, eruditus a tanto pontifice, totoque laudis genere praedicando beato Diadocho ⁜ b , cujus, ut astra lucentia exstant quamplurima catholici dogmatis monimenta dictorum. Et sat est tibi ut aequipares doctrinam doctoris; quia est satis discipulo, ut sit quomodo magister ejus. Alium [Col. 0182A] video Timotheum, ab incunabulis infantiae sacris litteris eruditum: nec non inter alios sublimem atque expeditum Lucam, arte medicum, apostoli Pauli gentium doctoris discipulum. Ego namque jubentis imperio obedientiae cervicem submittens, quae obvenerunt in partibus Africae, debacchantibus Arianis, sensim breviterque indicare tentabo, et quasi rusticus operarius defatigatis ulnis, aurum colligam de antris occultis, speciem vero adhuc sordentem atque confusam, non cunctabor artificis judicio igni examinandam contradere, qui monetarios possit solidos [ al. picturare] efformare.

3 I. Vandalorum ingressus in Africam. —Sexagesimus nunc, ut clarum est, agitur annus (an. 487) . ex quo populus ille crudelis ac saevus Vandalicae gentis Africae miserabilis [ al. miserabiles] attigit fines, transvadans facili transitu per angustias maris, quainter [Col. 0181D] Hispaniam Africamque aequor hoc magnum et spatiosum, bissenis millibus angusto se limite coarctavit. Transiens igitur quantitas universa, calliditate Geiserici ducis, ut famam terribilem suae faceret gentis, illico statuit omnem multitudinem numerari, quam huic luci ad illam usque diem uterus profuderat [Col. 0182C] ventris. Qui reperti sunt senes, juvenes, parvuli, servi vel domini, octoginta millia numerati. Qua opinione divulgata, usque in hodiernum a nescientibus armatorum ⁜ a tantus numerus aestimatur, cum sit nunc exiguus et infirmus. Invenientes igitur [Col. 0182D] pacatam quietamque provinciam, speciositatem totius terrae florentis, quaquaversum, impietatis agminibus impetebant [ al. impendebant], devastando depopulabantur, incendio atque homicidiis totum exterminantes. Sed nec arbustis fructiferis omnimodo [ al. omnino] parcebant; ne forte quos antra montium, [Col. 0183A] aut praerupta terrarum, vel seclusa quaeque occultaverant, post eorum transitum illis pabulis nutrirentur; et sic eadem, atque iterum tali crudelitate furentibus, ab eorum contagione nullus remansit locus immunis. Praesertim in ecclesiis, basilicisque sanctorum, coemeteriis vel monasteriis sceleratius saeviebant, ut majoribus incendiis domos orationis magis quam urbes, cunctaque oppida concremarent. Ubi forte venerabilis aulae clausas repererant portas, certatim ictibus dextralium, aditum reserabant, ut recte tunc diceretur: Quasi in silva lignorum, securibus consciderunt januas ejus in idipsum; in securi et ascia dejecerunt eam. Incenderunt igni sanctuarium tuum in terra; polluerunt tabernaculum nominis tui (Psal. LXXV, 6, 7) .

4 II. Eorum saevitia. [Col. 0183B] —Quanti tunc ab eis praeclari pontifices et nobiles sacerdotes diversis poenarum generibus exstincti sunt, ut traderent si quid auri vel argenti ⁜ a proprium, vel ecclesiasticum haberent! Et dum quae erant, urgentibus poenis facilius proderentur, iterum crudelibus tormentis oblatores urgebant, autumantes quamdam partem, non totum esse oblatum; et quanto plus dabatur, tanto amplius quempiam habere credebant. Aliis palorum vectibus ora reserantes; fetidum coenum ob confessionem pecuniae faucibus ingerebant; nonnullos in frontibus et tibiis, nervis remugientibus torquendo cruciabant. Plerisque aquam marinam, aliis acetum, amurcam, liquamenque et alia multa atque crudelia, tanquam utribus imbutis ori apposita, sine misericordia porrigebant. [Col. 0183C] Non infirmior sexus, non consideratio nobilitatis, non reverentia sacerdotalis, crudeles animos mitigabat: quinimo ibi exaggerabatur ira furoris, ubi honorem conspexerant dignitatis. Quantis sacerdotibus, quantisque illustribus ⁜ b onera ingentia, uti camelis vel aliis generibus jumentorum imposuerint, [Col. 0184A] nequeo narrare; quos stimulis ferreis ad ambulandum urgebant, quorum nonnulli sub fascibus miserabiliter animas emisere. Senilis maturitas atque veneranda canities, quae caesariem capitis ut lanam candidam dealbarat, ⁜ c nullam sibi ab hospitibus misericordiam vindicabat. Sed etiam parvulos ab uberibus maternis rapiens barbarus furor, insontem infantiam allidebat ad terram. ⁜ d Alii e regione pedes tenentes, a meatu prorsus naturali usque ad arcem capitis dissipabant, quando tunc forte Sion captiva cantabat: Dixit inimicus incendere fines meos, interficere infantes meos, et parvulos meos se elisurum ad terram (IV Reg. VIII, 12) .

III. Aedificia subvertunt. —In aedificiis nonnullis magnarum aedium, vel domorum, ubi ministerium [Col. 0184B] ignis minus valuerat, tectis admodum [ Colb. dissipatis] despicatis, pulchritudinem parietum solo aequabant; ut nunc antiqua illa speciositas civitatum, nec [ al. quae] quia fuerit prorsus appareat. Sed et urbes quamplurimae, aut raris, aut nullis habitatoribus incoluntur. Nam et hodie si qua supersunt, subinde desolantur, sicut in Carthagine odii causa, ⁜ e theatra, aedem Memoriae, et viam quae Coelestis vocabatur, funditus deleverunt. Et ut de necessariis loquar, basilicam [ Colb. 21, majorum] majorem, ubi corpora sanctarum martyrum Perpetuae atque Felicitatis sepulta sunt, ⁜ f Celerinae vel Scillitanorum, et alias quas non destruxerant, suae religioni licentia tyrannica manciparunt. Ubi vero munitiones aliquae videbantur, quas hostilitas barbarici furoris oppugnare [Col. 0184C] nequiret, congregatis in circuitu castrorum innumerabilibus turbis, gladiis feralibus cruciabant; ut putrefactis cadaveribus, quos adire non poterant arcente murorum defensione, corporum liquescentium enecarent fetore. Quanti et quam numerosi tunc ab eis cruciati sunt sacerdotes, explicare quis poterit? [Col. 0185A] Tunc enim et nostrae civitatis venerabilis ⁜ a Papinianus, antistes, candentis ferri laminis toto adustus est corpore. Similiter et ⁜ b Mansuetus Uricitanus, in porta incensus est Fornitana. Qua tempestate Hipporegium obsessa est civitas, quam omni laude dignus beatus Augustinus, librorum multorum confector, pontifex gubernabat. Tunc illud eloquentiae quod ubertim per omnes campos Ecclesiae decurrebat, ipso metu siccatum est flumen, atque dulcedo suavitatis dulcius propinata, in amaritudinem absinthii versa est, ut Davidicum praeconium conveniret: Dum consisteret peccator adversum me, obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII, 2, 3) . Usque ad illud tempus 5 ducentos jam triginta et duos confecerat libros, exceptis innumerabilibus epistolis, vel [Col. 0185B] expositione totius Psalterii, et Evangeliorum, atque tractatibus popularibus, quos Graeci homilias vocant, quorum numerum comprehendere satis impossibile est ⁜ c .

IV. Carthaginis excidium. [Col. 0186A] —Quid multa? Post has truces impietatis insanias, ipsam urbem maximam Carthaginem Geisericus tenuit et intravit; et antiquam illam ingenuam ac nobilem libertatem ⁜ d in servitutem redegit. Nam et senatorum urbis non parvam multitudinem captivavit. Et inde proposuit decretum, ut unusquisque auri, argenti, gemmarum, vestimentorumque pretiosorum quodcunque haberet [ al. offerret] afferret; et ita in brevi avitas atque paternas opes tali industria abstulit rapax. Disponens quoque singulas quasque provincias, sibi Byzacenam Abaritanam, atque Getuliam, et partem Numidiae reservavit; exercitui vero Zeugitanam vel proconsularem funiculo haereditatis divisit; Valentiniano adhuc imperatore reliquas, licet jam [Col. 0186B] exterminatas, provincias defendente; post cujus mortem, totius Africae ambitum obtinuit, necnon et insulas maximas, Sardiniam, Siciliam, Corsicam, ⁜ e Ebusum, Majoricam, Minoricam et alias multas superbia [Col. 0187A] sibi consueta defendit. Quarum unam illarum, id est, Siciliam, Odoacro Italiae regi postmodum tributario jure concessit; ex qua ei Odoacer singulis quibusque temporibus, ut domino tributa dependit, aliquam tamen sibi reservans partem. Praeterea praecipere nequaquam cunctatus est Vandalis ut episcopos atque laicos nobiles de suis ecclesiis [ al. et locis] et sedibus nudos penitus effugarent. Quod si optione proposita exire tardarent, servi perpetuo remanerent. Quod etiam in plurimis factum est, multos enim episcopos, et laicos, claros atque honoratos viros, servos esse novimus Vandalorum.

V. Clerum pellit. —Tunc vero memoratae urbis episcopum, id est, Carthaginis, Deo et hominibus [Col. 0187B] manifestum, nomine ⁜ a Quodvultdeum, et maximam turbam clericorum navibus fractis impositos, nudos atque exspoliatos expelli praecepit. Quos Deus miseratione bonitatis suae, prospera navigatione Neapolim Campaniae perducere dignatus est civitatem. Senatorum atque ⁜ b honoratorum multitudinem, primo exsilio crudeli contrivit, postea transmarinas in partes projecit. Pulso namque episcopo, ut praefati sumus, cum clero venerabili, illico ecclesiam nomine ⁜ c Restitutam, in qua semper episcopi commanebant, suae religioni mancipavit, atque universas quae intra muros fuerant civitatis, cum suis divitiis abstulit. Sed etiam foris muros quascunque voluit occupavit, et praecipue duas egregias et amplas sancti martyris Cypriani; unam ubi sanguinem fudit, aliam ubi ejus [Col. 0187C] sepultum est corpus, qui locus Mappalia vocitatur. Quis vero sustineat atque possit sine lacrymis recordari, dum praeciperet nostrorum corpora defunctorum, sine solemnitate hymnorum, cum silentio ad sepulturam perduci? Addit adhuc, ut et pars clericorum quae remanserat, poenali [ al. exitio traderetur] [Col. 0188A] exsilio truderetur. Et dum ista fierent, qui supererant magni sacerdotes atque insignes viri memoratarum provinciarum quas diviserat Vandalis, cogitaverunt supplicandi gratia regem adire. Qui dum, ut moris est, ad Maxilitanum littus exisset, quod Lugula vulgi consuetudine vocitatur, amissis jam ecclesiis et rebus occurrere ⁜ d ausi sunt; supplicantes ut ad consolandum populum Dei, saltem habitandi facultas, Vandalis jam dominantibus, 6 concederetur. Quibus ille per internuntium rabido ore respondisse fertur. Decrevi ego de nomine et genere vestro nullum dimittere, et vos audetis talia postulare! Quos etiam vicino mari voluit eadem hora demergere, nisi a suis diu ne hoc faceret rogaretur. Recedentes igitur illi, tristitia et moerore confecti, coeperunt qualiter [Col. 0188B] poterant, et ubi poterant, ablatis ecclesiis divina mysteria celebrare. Subinde autem crescente opibus regno, major coepit et superbia propagari.

VI. Sebastiani fides. —Referam autem factum quod ipso gestum est tempore. Fuit comes quidam ⁜ e Sebastianus, famosi illius gener comitis Bonifacii, acer consilio, et strenuus in bello; cujus Geisericus, sicut consilia necessaria habebat, ita et praesentiam formidabat. Cupiens autem illum exstinguere, occasionem mortis de religione quaesivit. Cogitavit rex ut praesentibus episcopis atque domesticis suis, Sebastianum taliter conveniret. Sebastiane, inquit, scio quia fideliter nobis adhaerere jurasti, cujus veritatem sacramenti labores tui vigilantiaque demonstrant. Sed ut nobis connexa semper jugisque maneat amicitia [Col. 0188C] tua, hoc placuit praesentibus sacerdotibus nostris, ut ejus efficiaris cultor religionis quam et nos et noster populus veneramur. Cui Sebastianus, rem inveniens miram multisque necessariam, pro tempore acute respondit: Quaeso, domine rex, ut nunc unus panis mundissimus ac [ al. similagineus] similaceus afferatur. [Col. 0189A] Qui cum ignorasset Geisericus Sebastiani victoriam, illico jussit afferri. Apprehendens itaque Sebastianus mundissimum panem, ita effatus est: Hic panis ut ad tantum decorem splendoris veniret, quo mensae regiae necessarius haberetur, discussa spuria furfuris, ex massa similaginis conspersus, per aquam transivit et ignem: idcirco et aspectu clarus, et esu suavis habetur. Ita et ego mola catholicae matris commolitus, et cribro examinationis ut simila munda purgatus, rigatus sum aqua baptismatis, et igne sancti Spiritus coctus. Et ut hic panis de furno, ita et ego per officia sacramentorum divinorum, artifice Deo, de fonte mundus ascendi. Sed fiat, si velis, quod ipse propono. Iste panis confringatur in frusta, madidetur aqua, et iterum conspergatur, mittaturque [Col. 0189B] in furnum: si melior exierit, faciam quod hortaris. Quam propositionem Geisericus cum omnibus qui aderant cum audisset, ita ligatus est, ut se solvere omnino non posset; [ Al. quem alio] quare alius generis argumento postea bellicosum virum occidit.

VII. Persecutio gravis. —Et ut ad id redeamus unde digressi sumus, terret praeceptis feralibus, ut [Col. 0190A] in medio Vandalorum nostri nullatenus respirarent, neque usquam orandi aut ⁜ a immolandi concederetur gementibus locus; ut manifeste tunc prophetiae vaticinium compleretur: Non est in hoc tempore princeps, aut propheta, vel dux, neque locus ad sacrificandum nomini tuo (Dan. III, 38) . Nam et diversae calumniae non deerant quotidie, etiam illis sacerdotibus qui in his regionibus versabantur, quae regis palatio tributa pendebant. Et si forsitan quispiam, ut moris est, dum Dei populum admoneret, Pharaonem, Nabuchodonosor, Holofernem, aut aliquem similem nominasset, objiciebatur illi quod in personam regis ista dixisset, et statim exsilio trudebatur. Hoc enim persecutionis genus agebatur, hic aperte, alibi occulte, ut piorum nomen talibus insidiis interiret. [Col. 0190B] Qua de re plurimos sacerdotum tunc novimus relegatos, sicut Urbanum Girbensem, Crescentem metropolitanum ⁜ b Aquitaniae civitatis, qui centum viginti 7 praeerat episcopis, Habetdeum Teudalensem, Eustratium [ al. Suffetanum] Suffectanum; et Tripolitanos duos, ⁜ c Vices Sabratenum; et Cresconium [Col. 0191A] Oensem; et Adrumetinae civitatis Felicem episcopum, ob hoc quod suscepisset quemdam Johannem monachum transmarinum; sed et alios multos, quos longum est et enarrare. Quibus tamen in exsilio positis dum obitus obvenisset, non licebat alios eorum civitatibus ordinari episcopos. Inter haec tamen Dei populus in fide consistens, ut examen apum cereas aedificans mansiones, crescendo melleis fidei ⁜ a calculis firmabatur; ut impleretur illa sententia: Quanto magis eos affligebant, tanto magis multiplicabantur, et invalescebant nimis (Exod. I, 12) .

VIII. Deogratias virtutes. —Post haec factum est, supplicante Valentiniano Augusto, Carthaginensi Ecclesiae post longum silentium desolationis, episcopum ordinari nomine Deogratias: cujus si nitatur [Col. 0191B] quisquam quas per illum virtutes Dominus fecerit, paulatim [ al. excurrare] excutere, ante incipient verba deficere quam ille aliquid valeat explicare. Illo igitur episcopo constituto factum est, peccatis urgentibus, ut urbem illam quondam nobilissimam atque famosissimam quinto decimo regni sui anno Geisericus caperet Romam (an. 455); et simul exinde regum multorum divitias cum populis captivavit. Quae dum multitudo captivorum Africanum attingeret littus, dividentibus Vandalis et Mauris ingentem populi quantitatem, ut moris est barbaris, mariti ab uxoribus, et liberi a parentibus separabantur. Statim sategit vir Deo plenus et carus, universa ministerii vasa aurea vel argentea distrahere, et libertatem de servitute barbarica liberare, et ut conjugia [Col. 0191C] foederata manerent, et pignora genitoribus redderentur. [Col. 0192A] Et quia loca nulla sufficiebant ad capessendam multitudinem tantam, basilicas duas nominatas et amplas, ⁜ b Fausti, et Novarum, cum lectulis atque straminibus deputavit, decernens per singulos dies quantum quis pro merito acciperet. Et quia plerosque [ al. mansio] insuetudo navigii et crudelitas captivitatis afflixerat, non parvus inter eos numerus fuerat aegrotorum, quos ille beatus antistes, ut nutrix pia, per momenta singula cum [ al. vice medici] medicis circumibat; sequentibus cibis, ut inspecta vena, quid cui opus esset, illo praesente daretur. Sed nec nocturnis horis ab hoc opere misericordiae feriabatur; sed pergebat excurrens per singulos lectos, sciscitans qualiter quisque se haberet. Ita se huic tradiderat [ Colb. 1, omni] omnino labori, ut nec defessis membris, [Col. 0192B] nec cariosae jam senectuti parceret. Quare livore Ariani succensi, dolis eum quamplurimis voluerunt saepius enecare. Quod credo, praevidens Dominus, cito passerem suum de manibus accipitrum voluit liberare. Cujus exitum ita ⁜ c Urbici captivi planxerunt, ut tunc se putarent magis tradi manibus Barbarorum quando ille perrexit ad coelum. Functus est autem sacerdotio annis tribus. Cujus amore et desiderio populus intentus potuerat membra digni corporis rapere, nisi consilio prudenti, dum ⁜ d pro more orationi vacatur, nesciente multitudine sepeliretur.

IX. Thomas confessor. —Et quia tacendum semper non est de impietatibus haereticorum, nec verecundum poterit esse quod ad laudem proficit patientis; [Col. 0192C] ordinatus quondam sacerdos nomine ⁜ e Thomas, dum [Col. 0193A] variis ab eis insidiis saepius arctaretur, quodam tempore venerabilem senem in [ al. publica] publico facie catomis ceciderunt. Quod ille non ad opprobrium, sed ad mercedem computans gloriae suae, in Domino laetabatur. Unde factum est ut post obitum episcopi 8 Carthaginis, Zeugitanae et Proconsulari provinciae episcopos interdiceret ordinandos, quorum erat numerus centum sexaginta quatuor. Qui paulatim deficientes, nunc, si vel ipsi supersunt, tres tantum esse videntur: Vincentius ⁜ a Gigitanus, Paulus ⁜ b Sinnaritanus, vere merito et nomine Paulus; et alius Quintianus, qui nunc persecutionem fugiens, apud ⁜ c Edessam Macedoniae civitatem commanet peregrinus.

X. Maxima et alii martyres et confessores. — ⁜ d Sed [Col. 0193B] etiam tunc martyres quamplurimi fuisse probantur. Confessorum autem ingens et plurima multitudo, ex quibus aliquos narrare tentabo. Erant tunc servi cujusdam Vandali: fuit autem hic Vandalus de illis, quos Millenarios vocant, ⁜ e Martinianus, Saturianus, et eorum duo germani; erat et quaedam conserva eorum egregia Christi ancilla nomine Maxima, corpore simul et [ al. mente] corde decora. Et quia Martinianus armifactor erat, et domino suo satis videbatur acceptus, et Maxima universae domui dominabatur, credidit Vandalus, ut fideles sibi magis memoratos faceret famulos, Martinianum Maximamque conjugali consortio sociare. Martinianus adolescentulorum saecularium more conjugium affectabat; Maximaque, jam Deo sacrata, humanas nuptias refutabat. [Col. 0193C] At ubi ventum est ut cubiculi adirentur secreta silentia, et Martinianus nesciens quid de illo decreverat Deus, maritali fiducia quasi cum conjuge cuperet cubitare, viva voce ei memorata famula Christi respondit: Christo ego, o Martiniane frater, [Col. 0194A] membra mei corporis dedicavi, nec possum humanum sortiri conjugium, habens jam coelestem et verum sponsum. Sed dabo consilium. Si velis, poteris et ipse tibi praestare, dum licet, ut cui ego concupivi nubere, delecteris et ipse servire. Ita factum est, Domino procurante, ut obediens Virgini etiam adolescens suum animam lucraretur. Nesciente igitur Vandalo spiritalis secreti commercium, compunctus atque mutatus Martinianus, etiam suis fratribus persuasit ut thesaurum quem invenerat haberent, ut pote germani, communem. Conversus itaque cum tribus fratribus suis, Dei quoque puella comitante, nocte clam egredientes, ⁜ f Tabraceno monasterio, cui praeerat tunc nobilis pastor Andreas, sociantur. Illa vero haud procul monasterium incoluit puellarum. Sciscitante [Col. 0194B] igitur barbaro inquisitionibus et muneribus crebris, quod gestum erat celari non potuit. Inveniens itaque jam non sua, sed Christi mancipia, conjicit in vinculis, et variis tormentis Dei famulos insectatur; agens cum eis non tantum ut pariter miscerentur, sed, quod gravius est, per rebaptizationis coenum, fidei suae ornamenta turparent. Pervenit hoc ipsum usque ad notitiam Geiserici regis, qui praecepit ut tandiu implacabilis herus servos affligeret, quandiu illius succumberent voluntati. Jubet in modum ferarum fustes robustos veluti palmatos cum stirpibus fieri, qui [Colb. 1, quatientes] quatientibus tergis non solum ossa confringerent, sed etiam terebrantes aculei intrinsecus remanerent. Qui dum sanguis efflueret, et dissipatis carnibus viscera nudarentur, [Col. 0194C] sequenti die, Christo medente, semper incolumes reddebantur. Hoc saepius ac multo factum est tempore, [ Mart. ut] et nulla plagarum vestigia videbantur, sancto Spiritu subinde curante. Post hoc ⁜ g arctantur maxime dura custodia, compedeque crudeli [Col. 0195A] extenduntur, quibus eum Dei servorum visitantium non deesset frequentia videntibus cunctis ingentium lignorum putrescens soluta est fortitudo. Miraculum 9 hoc et voce omnium celebratur, et nobis ille ad quem custodia pertinebat, cum sacramento testatus est ita fuisse.

XI. Martyrium complent. —At ubi Vandalus virtutem neglexit cognoscere divinam, coepit in domo ejus vindicatrix ira grassari. Moritur ipse simul et filii; familiae atque animalium, quaecunque optima erant, pariter intereunt. Remanens itaque domina vidua, marito, filiis, et substantia destituta, servos Christi cognato regis [ al. Sesacni] Sersaoni gratia muneris offert. Qui cum eos, utpote oblatos, cum gratulatione nimia suscepisset, filios et domesticos [Col. 0195B] ejus sanctorum merito male coepit daemon variis motibus agitare. Ex ordine ille cognatus, ut gestum erat, suggerit regi. Decernit statim rex cuidam gentili regi Maurorum cui nomen inerat [ al. Capsum] Capsur, religandos debere transmitti. Maximam vero Christi famulam confusus et victus ⁜ a propriae voluntati dimisit; quae nunc superest virgo, mater multarum virginum Dei, nobis etiam nequaquam ignota. Pervenientes autem traduntur memorato regi Maurorum, commanenti in parte eremi quae dicitur Capra-Picta. Videntes igitur Christi discipuli multa apud gentiles illicita sacrificiorum sacrilegia, coeperunt praedicatione et conversatione sua ad cognitionem Domini Dei nostri barbaros invitare; et tali modo ingentem multitudinem gentilium barbarorum Christo Domino [Col. 0195C] lucraverunt, ubi antea a nullo fama Christiani hominis fuerat divulgata. Tunc deinde cogitant quid fieret, [Col. 0196A] ut ager jam cultus et ingraminatus vomere praedicationis evangelicum susciperet semen, et imbre sacri baptismatis rigaretur. Mittunt legatos per itinera distenta deserti; pervenitur tandem ad civitatem Romanam; rogatur episcopus ut presbyterum ac ministros credenti populo destinaret. ⁜ b Explet cum gaudio quod petebatur pontifex; Dei construitur ecclesia, baptizatur simul multitudo maxima barbarorum, et de lupis grex fecundus multiplicatur agnorum. Hoc Geiserico relatione sua renuntiat Capsur. De qua re surgens invidia jubet famulos Dei ligatis pedibus post terga currentium quadrigarum, inter spinosa loca silvarum pariter interire; ut ducta atque reducta dumosis lignorum aculeis innocentium corpora carperentur, ita deligati, ut exitum suum invicem perviderent. [Col. 0196B] ⁜ c Qui cum vincti, currentibus indomitis equis, plangentibus Mauris, sese mutuo conspicerent, vale sibi in angusto fugae unusquisque ita dicebat: Frater, ora pro me; implevit Deus desiderium nostrum. Taliter pervenitur ad regnum coelorum. Itaque orando atque psallendo, gaudentibus angelis pias animas emisere. Ubi usque in hodiernum diem non desinit ingentia mirabilia Jesus Christus Dominus noster operari. Nam nobis beatus quondam ⁜ d Faustus Buronitanus episcopus attestatus est caecam quamdam mulierem illuminatam fuisse, ubi ipse aderat praesens.

XII. Persecutio fit acrior. —Accenditur post haec adversus Dei Ecclesiam Geisericus. Mittit Proculum quemdam in provinciam Zeugitanam, qui coarctaret ad tradendum ministeria divina, vel libros cunctos, [Col. 0196C] Domini sacerdotes, ut primo armis nudaret, et ita facilius inermes hostis collidus captivaret. ⁜ e Quibus [Col. 0197A] se non posse tradere clamantibus sacerdotibus, ipsi rapaci manu cuncta depopulabantur, atque de palliis altaris, prob nefas! camisias sibi et femoralia faciebant. Qui tamen Proculus, hujus rei exsecutor, frustatim sibi comedens linguam, in brevi turpissima consumptus est morte. Tunc etiam sanctus Valerianus ⁜ a Abbenzae civitatis episcopus, dum viriliter 10 sacramenta divina ne traderet dimicasset, foras civitatem singularis jussus est pelli; et ita praeceptum est, ut nullus eum neque in domo, neque in agro dimitteret habitare: qui in strata publica multo tempore [ al. nudo] nudus jacuit sub aere. Annorum autem ⁜ b erat plus octoginta, quem nos tunc indigni in tali exsilio meruimus salutare.

XIII. Lectoris, etc., martyrium. —Quodam tempore [Col. 0197B] Paschalis solemnitas agebatur; et dum in quodam loco, qui ⁜ c Regia vocitatur, ob diei Paschalis honorem nostri sibimet clausam ecclesiam reserarent, comperiunt Ariani. Statim quidam presbyter eorum ⁜ d Adduit nomine, congregata secum armatorum manu, ad expugnandam turbam accendit innocentium. Introeunt evaginatis spathis, arma corripiunt; alii quoque tecta conscendunt, et per fenestras ecclesiae sagittas spargunt. Et tunc forte audiente et canente populo Dei, lector unus in pulpito sistens alleluiaticum melos canebat. Quo tempore sagitta in gutture jaculatus, cadente de manibus codice, mortuus post ⁜ e cecidit ipse. Nam et alii quamplurimi sagittis et jaculis [Col. 0198A] in medio crepidinis altaris probantur occisi. Nam qui gladiis tunc interempti non sunt, postea poenis attriti, regio jussu omnes pene necati sunt, praesertim maturioris aetatis. Alibi namque, sicut Tinuzudae ⁜ f contigit, in magalibus vici Ammoniae, vel aliis in locis, tempore quo sacramenta Dei populo porrigebantur, introeuntes maximo cum furore, corpus Christi et sanguinem pavimento sparserunt, et illud pollutis pedibus calcaverunt.

XIV. Res mira. —Ipse enim Geisericus praeceperat, ita persuadentibus episcopis suis, ut intra aulam suam, filiorumque suorum, non nisi Ariani per diversa ministeria ponerentur. Inter alios ventum est tunc ad Armogastem nostrum. Cujus cum diu ac saepius tibias torquendo tumentibus constringerent [Col. 0198B] chordis, et frontem, in qua Christus vexillum suae fixerat crucis, rugatam ⁜ g magis quam aratam discindentes atque mugientes ostenderent, nervi ut fila aranearum, sancto coelum respiciente, crepabant. At ubi tortores nervicas chordas disruptas esse viderunt, allatis crebrius fortioribus chordis atque cannabinis, illo nihil aliud nisi Christi nomen invocante, illa omnia evanescebant. Sed et capite deorsum dum ad unum penderet pedem, dormire quasi super lectum plumis stratum, omnibus videbatur. Quem cum ⁜ h Theodericus regis filius, qui ejus dominus erat, poenis non valentibus, capite truncari jussisset, a suo prohibetur Jocundo presbytero, dicente sibi: [Col. 0199A] Poteris eum diversis afflictionibus interficere. Nam si gladio peremeris, incipient eum ⁜ a Romani martyrem praedicare. Tunc Theodericus in Byzacenam provinciam ad fodiendas eum condemnat scrobes. Postea quasi ad majus opprobrium, haud procul Carthagine, ubi ab omnibus videretur, eum pastorem praecepit esse vaccarum. Inter haec, dum, Domino revelante, dormitionis suae proximum cerneret diem, advocat quemdam Felicem, venerabilem Christianum, procuratorem domus filii regis, qui Armogastem ut apostolum venerabatur, dicitque illi: Tempus meae resolutionis advenit. Obsecro te per fidem quam utrique tenemus, ut ⁜ b sub hac ilice, me sepelire digneris, redditurus [ al. Domino] Deo nostro, nisi feceris, rationem. Non quod ille curaret ubi aut qualiter [Col. 0199B] suum sepeliretur corpus; sed ut illud demonstraretur quod servo suo revelaverat [ al. Deus] Christus. Respondit Felix, et dixit: Absit a nobis, confessor venerabilis; sed sepeliam te in una basilicarum cum triumpho et gratia quam mereris. Cui beatus Armogastes: Non, sed 11 quod dixi facturus es. Ille timens Dei hominem contristare, veraciter quod jusserat promisit se esse facturum. Statim intra paucissimos dies ⁜ c comes bonae confessionis de hac vita migravit. Festinavit igitur Felix sibi delegatum sub arbore fodere sepulcrum. Cui cum intexae radices et soliditas aridae telluris moram facerent, et labore angeretur quod tardius sancti membra corporis humarentur, tandem abscissis radicibus multo altius terram cavans, conspicit sarcofagum splendidissimi [Col. 0199C] marmoris praeparatum, qualem forte nullus omnin habuit regum.

XV. Archinimus confessor. —Sed nec quemdam ⁜ d Archinimum nomine, Masculanum, debeo praeterire; [Col. 0200A] qui cum multis insidiis premeretur ut catholicam amitteret fidem, ipse eum rex postea blandiendo affatibus saecularibus invitabat, promittens multis eum [ al. deliciis] divitiis cumulandum, si voluntati ejus auditum facilem commodasset. Qui eum fortis atque invictus in fide maneret, jubet eum subire sententiam capitalem; ita tamen callidus occulte praecipiens, ut si in illa hora vibrantis gladii pertimesceret ictum, magis eum occideret, ne martyrem gloriosum fecisset; si autem fortem in confessione conspiceret, a gladio temperaret. Sed ille ut columna immobilis Christo solidante fortis effectus, confessor revertitur gloriosus. Etsi martyrem invidus hostis noluit facere, confessorem tamen nostrum non potuit violare.

XVI. Saturi fides. [Col. 0200B] —Novimus et alium ea tempestate nomine Saturum: qui, cum lucidum esset membrum Ecclesiae Christi, et pravitatem Arianorum libertate catholica frequenter argueret (fuit hic procurator domus Hunerici), convenitur, accusante ⁜ e Marivado quodam diacono, quem Hunericus infaustus singulariter honorabat, ut fieret Saturus Arianus. Promittuntur honores et divitiae multae si faceret, praeparantur supplicia dira si nollet: hac optione proposita, ut si regalibus jussibus non obediret, primo facta discussione, et ante amissa domo vel substantia, distractis omnibus mancipiis ac fiilis, uxor ejus, ipso praesente, camelario in conjugium traderetur. Quod ille plenus Deo magis ut velociter proveniret, impios provocabat. Ob quam causam [Col. 0200C] uxor ejus inducias visa est ab his qui exsequebantur, nesciente marito, petisse. Accedit ad maritum alia Eva consilio magistrata serpentis (Gen. III) . Sed ille Adam non fuit, qui illecebrosa [ al. vitae] vetitae arboris [Col. 0201A] poma contingeret: quia non indigens, sed Saturus vocabatur, [ al. satiatus] saturatus ab ubertate domus Dei, et torrente deliciarum ejus potatus. Advenit mulier ad locum ubi maritus singularis orabat, conscissis vestibus, crineque soluto, secum comitantibus filiis, ⁜ a unamque infantulam, quae tunc lactabatur manibus gestans; quam nescientis projiciens ad pedes mariti, etiam ipsa suis genua complectitur ulnis, sibilans vociferatione draconis: Miserere mei, dulcissime, simul et tui; miserere communibus liberis, quos conspicis ipse. Non subjaceant conditioni servili, quos claros prosapia reddidit generis nostri. Non subjiciar ego indigno et turpi conjugio vivente marito, quae mihi semper inter coaevas plaudebam de Saturo meo. Cognoscit Deus quia invitus facturus es hoc, quod forte voluntarie aliquanti fecerunt. Cui [Col. 0201B] ille Job sancti voce respondit: Tanquam una ex insipientibus mulieribus loqueris (Job II, 10) . Formidarem, mulier, si sola esset hujus vitae amara dulcedo. Artificio, conjux, diaboli ministras. Si diligeres maritum, nunquam ad secundam mortem attraheres proprium virum. [ al. Detrahant] Distrahant filios, separent 12 uxorem, auferant substantiam; mei Domini [Col. 0202A] ego, securus de promissis, verba tenebo: Si quis non dimiserit uxorem, filios, agros, aut domum, meus non poterit esse dicipulus (Luc. XIV, 26) . Quid ultra? Discedente muliere cum filiis refutata, confortatur Saturus ad coronam, discutitur, exspoliatur, poenis conteritur, mendicus dimittitur, interdicitur ei prodeundi accessus. Totum ei tulerunt, stolam tamen baptismatis auferre ei non potuerunt.

XVII. Geiserici persecutionis conclusio. —Post haec Geisericus ecclesiam Carthaginis claudi praecepit, dissipatis atque dispersis per diversa exsiliorum loca, quia episcopus non erat, presbyteris et ministris. Quae vix reserata est Zenone principe supplicante per patricium Severum; et sic universi ab exsilio redierunt. Quae vero in Hispania, in Italia, Dalmatia, [Col. 0202B] Campania, Calabria, Apulia, Sicilia, Sardinia, Brutiis, ⁜ b Venetia, Lucania, Epiro Veteri, vel Hellada gesserit, melius ibi ipsi qui passi sunt miserabiliter [ al. lugenda] lugendo narrabunt. Sed jam persecutionis nostrae, a Geiserico quanto sublimiter, tanto crudeliter gestae, iste sit finis. Duravit autem in regno annis triginta septem et mensibus tribus.

I. Hunerici initia. [Col. 0201C] —Mortuo igitur Geiserico, ⁜ a Hunericus major filius patri succedit. Qui in primordio regni, ut habet subtilitas Barbarorum, coepit mitius et moderatius agere, et maxime circa religionem nostram: ut etiam ubi antea sub rege Geiserico [ al. praedicatum] praejudicatum fuerat ne spiritales fierent conventus, conventicula concurrerent populorum. Et ut se religiosum ostenderet, ⁜ b statuit sollicitius requirendos haereticos Manichaeos; ex quibus multos incendit, plurimos autem distraxit navibus transmarinis: quos pene omnes Manichaeos suae religionis invenit, et praecipue presbyteros et diaconos, Arianae haereseos. Unde magis erubescens, amplius in illos exarsit. De quibus repertus est unus, nomine [ al. Dementianus] Clementianus, monachus illorum, [Col. 0202C] scriptum habens in femore: Manichaeus discipulus Christi Jesu. Propter quod magis ⁜ c laudabilior memoratus tyrannus videbatur: in uno displicens, quia cupiditati insatiabili vehementius inhiabat, et provincias regni sui variis calumniis atque indictionibus onerabat; ut de illo praecipue diceretur: ⁜ d Rex egens magnus est calumniator. Dedit autem licentiam, Zenone imperatore, atque ⁜ e Placidia relicta Olybrii rogantibus, ut Carthaginensis Ecclesia sibi quem vellet episcopum ordinaret, quae jam per viginti quatuor 13 annos tali ornamento fuerat destituta.

II. Permittit episcopi ordinationem. —Mittit ergo tunc ad ecclesiam Alexandrum illustrem, hujusmodi legationem ferentem, ut in praesentia ejus catholicus populus dignum sibi peteret sacerdotem, destinans [Col. 0203A] quoque per notarium suum, nomine [ edit., Vitared] Vitarit, edictum quod publice legeretur, hunc continens modum: «Jussit vobis dominus noster [ al. dicere] dici, quia imperator Zenon, et nobilissima Placidia, per Alexandrum virum illustrem scripserunt, petentes ut Ecclesia Carthaginis religionis vestrae proprium episcopum habeat. Hoc fieri praecepit; atque eis rescripsit, vel legatis ab eis directis dici jussit, ut sicut petierunt vobis episcopum quem volueritis ordinetis; sub eo tenore, ut nostrae religionis episcopi qui apud Constantinopolim sunt et per alias provincias Orientis, ex ejus praecepto liberum arbitrium habeant in Ecclesiis suis, quibus voluerint linguis populo ⁜ a tractare, et legem Christianam colere: quemadmodum vos hic, vel in aliis ecclesiis, quae in provinciis Africanis constitutae sunt, liberum [Col. 0203B] arbitrium [ al. habebitis] habetis, in ecclesiis vestris missas agere, vel tractare, et quae legis vestrae sunt, quemadmodum vultis, facere. Nam si hoc circa eos non fuerit [ al. reservatum] observatum, tam episcopus qui ordinatus fuerit quam clerici, sed et alii episcopi cum clericis suis, qui in Africanis provinciis sunt, jubebuntur inter Mauros mitti.» Quod edictum dum nobis praesentibus, quarto decimo calendarum [ edit. II, Juniarum] Juliarum universae Ecclesiae legeretur, gemere coepimus mussitantes, eo quod meditantibus dolos malorum esset futura persecutio praeparata. Et ita legato dixisse probamur: «Si ita est, interpositis his conditionibus periculosis, haec Ecclesia episcopum non delectatur habere. [ al. Gubernet] [Col. 0203C] Gubernat eam Christus, qui semper dignatus est gubernare.» Quam suggestionem legatus accipere neglexit. Simul et populus, ut tunc fieret, ut ignis exarsit, cujus erat clamor intolerabilis, qui nulla posset ratione sedari.

III. Eugenii virtutes. —Ordinato itaque episcopo Eugenio, viro sancto Deoque accepto, sublimis nata est laetitia, et gaudium cumulatum est Ecclesiae Dei. Exsultat multitudo catholica sub barbara dominatione, de ordinatione pontificis reparati. Nam maximus numerus juvenum atque adolescentularum, sibimet in commune congaudens, attestabatur quod nunquam vidisset episcopum in throno sedentem. Porro ille vir Dei, sacerdos Eugenius coepit per conversationem operum bonorum venerabilis et reverendus [Col. 0203D] haberi, etiam ab eis qui foris sunt; et ita esse omnibus gratus, ut, si fas esset, animam suam pro eodem universos ponere delectaret. Eleemosynas quoque tales per eum Dominus dignatus est facere, ut incredibile videatur tanta eum impendere, ubi Ecclesia, totum barbaris tenentibus, nec unius nummi habere cognoscitur facultatem. Humilitatem in illo, caritatem, pietatem divinitus condonatam, si quisquam incipiat laudare, non poterit explicare. [Col. 0204A] Pecuniam apud eum nunquam mansisse probatur, nisi forte tali hora offeretur, quando jam sol diei explicans cursum, nocturnis tenebris ordinem daret et locum. Tantum [ al. additur sibi] reservabat quantum diei sufficeret, non quantum cupiditas expetisset, Deo nostro subinde quotidie ingentia et majora donante. Sed cum fama ejus esset ubique celebris atque manifesta, coeperunt exinde Arianorum episcopi invidia gravi torqueri, quotidianis, et praecipue ⁜ b Cyrila, eum calumniis insectantes. Quid plurimum? Suggerunt regi de illo ut suum nequaquam sederet thronum, neque ad Dei populum verbum faceret 14 consuetum. Deinde (ut) quoscunque mares vel feminas in habitu barbaro incedentes in ecclesia conspiceret, prohiberet. Ille respondit ut decuit. Domus [Col. 0204B] Dei omnibus patet, intrantes nullus poterit repellere. Maxime quia ingens fuerat multitudo nostrorum catholicorum, in habitu illorum incedentium, ob hoc quod domui regiae serviebant.

IV. Persecutionis initia. —At ubi ab homine Dei tale responsum accepit, statuit in portis ecclesiae collocari tortores: qui videntes feminam vel masculum in specie suae gentis ambulantes, illico palis minoribus dentatis jactis in capite, crinibusque in eisdem colligatis, ac vehementius stringentes, simul cum capillis omnem pelliculam capitis auferebant. Nonnulli autem, dum hoc fieret, statim oculos amiserunt, alii ipso dolore defuncti sunt. Mulieres vero post hanc poenam, capitibus pelle nudatis praecone praeeunte per plateas, ad ostensionem totius civitatis [Col. 0204C] ducebantur. Quod sibi magis quae patiebantur, lucrum maximum computabant. Quorum nos plurimos novimus, nec scimus aliquem eorum tunc, etiam poenis urgentibus, a recto itinere destitisse. At ubi isto modo fidei infringere non valuit [ al. ullum] murum, cogitat ut nostrae religionis homines in aula ejus constituti, neque annonis, neque stipendiis solitis potirentur. Addidit quoque et laboribus eos conterere rusticanis. Dirigit viros ingenuos et admodum delicatos ad campum Uticensem, ut sub ardentis solis incendio, cespites messium desecarent. Ubi omnes cum gaudio pergentes, in Domino laetabantur. In quorum contubernio quidam fuit aridam habens manum, quae per annos quamplurimos nullum ei praestiterat obsequium. Qui cum veraciter excusaret [Col. 0204D] se operari non posse, magis violenter jussus est pergere. Sed ubi ad locum ventum est, et praesertim pro eo orando ingemuerunt omnes, pietate divina illa arida incolumis confessori restituta est manus. Hinc jam Hunerici persecutio doloris atque parturitionis nostrae sumpsit initium.

V. Hunericus in suos saevit. —Ipse autem qui sese jam dudum omnibus lenem ostenderat, desiderans post obitum suum filiis, quod ⁜ c non contigit, regnum [Col. 0205A] statuere, Theodoricum fratrem filiosque ejus, ⁜ a Gentonisque fratris nihilominus filios crudeliter coepit insequi. Quorum nullum dimitteret, nisi ei mors desiderii sui voluntatem auferret. Primo sciens uxorem Theodorici fratris astutam, credo, ne forte maritum aut majorem filium, [ al. qui] quia prudens et sapiens videbatur, consiliis acrioribus adversus tyrannum armaret, crimine imposito, gladio eam interfici jubet. Postquam occiditur et ille filius [ al. magnis] magnus litteris institutus, cui secundum constitutionem ⁜ b Geiserici, eo quod major omnibus esset, regnum inter nepotes potissimum debebatur. Accenditur adhuc crudelius aliquid perpetrare. Astante vulgo in media civitate pro gradibus plateae novae, episcopum suae religionis, nomine Jocundum, [Col. 0205B] quem ⁜ c patriarcham vocitabant, praecepit incendio concremari, ob hoc quod in domo Theodorici germani regis acceptissimus habebatur; cujus forte suffragio memorata domus regnum poterat obtinere. In quo impietatis scelere futurum nobis adesse prospeximus malum, aientes invicem singuli nobis: Qui in suo ita crudelis effectus est sacerdote, quando nostrae religioni, vel nobis parciturus est iste? Tunc et Gentonis majorem filium, nomine Godagis, cum uxore, absque solatio servi aut ancillae crudeli exsilio delegavit. Fratrem vero Theodoricum, post occisionem uxoris et filii, nudum atque destitutum similiter relegavit. Post cujus mortem filium qui supererat, infantulum, duasque filias 15 ejus adultas, impositas asinis, longius affligendo projecit. Sed et comites [Col. 0205C] quamplurimos et nobiles gentis suae objectionibus falsis insectans, ob hoc quod germano suo faverent, alios incendit, alios gladio jugulavit; imitator existens Geiserici patris, qui sui fratris uxorem ligato pondere lapidum, in ⁜ d Ampsagam fluvium Cirtensem famosum, jactando demersit, et post necem matris, etiam filios interfecit. Sed et multos ei Geisericus [Col. 0206A] pater moriens sacramento interposito commendaverat: quos ille immemor fidei, et sacramenti violator, diversis poenis et incendiis trucidavit. Nam Heldicum quemdam, quem pater ejus praepositum fecerat regni, jam veteranum atque annosum, cum dedecore capite truncavit; ejusque uxorem cum alia, nomine ⁜ e Theucaria, in medio civitatis incendit. Quarum corpora per vicos et plateas trahi mandavit, quae tota die jacentia, rogatus a suis episcopis vix vespere sepeliri concessit. Camut namque Heldici fratrem, quia ad ecclesiam eorum confugerat, occidere non potuit; quem tamen in loco latrinarum [ Lor., obscuro] obsceno conclusit, multoque eum ibi tempore degere statuit. Postea cum caprario quodam et rustico, ad faciendas scrobes vineis profuturas [Col. 0206B] condemnavit: quos etiam duodecies per annum, id est, per singulos menses, flagellis crudelibus dissipabat; vix modico aquae, cibariique panis concesso. Hoc per quinque vel amplius perpessi sunt annos; quibus haec supplicia proficere poterant ad aeternam mercedem, si catholici fuissent, et fidei suae merito ista perferrent. Sed ideo istud silere nequivimus, ut impietas regis etiam in suis minime sileretur; qui non solum episcopum suum Jocundum, ut superius demonstravimus, flammis adussit, sed et presbyteros et diaconos suos, id est Arianos, quamplurimos incendit, nec non et bestiis mancipavit.

VI. Visiones ante persecutionem. —Amputatis igitur in brevi omnibus quos timebat, et solidans sibi, ut putabat, regnum, quod breve futurum erat et caducum, [Col. 0206C] omni ex parte ⁜ f otiosus atque securus, universa tela furoris in persecutiones Ecclesiae catholicae, rugiens sicut leo, convertit. Ante persecutionis tamen tempestatem, multis praeeuntibus visionibus et signis, imminens demonstratum fuerat malum. Nam ferme ante biennium quam fieret, vidit quidam ⁜ g Fausti ecclesiam solito in ornatu fulgentem, cereis [Col. 0207A] quoque fulgentibus, palliorumque velamine ac lampadibus rutilantem. Et dum laetaretur candore tanti fulgoris, subito, ait, luminis illius concupiscibilis exstinctus est fulgor, ac tenebris succedentibus adversarius naribus natus est fetor: omnisque illa albatorum turba, expellentibus quibusdam Aethiopibus minata est foras: ob hoc jugiter lamentans, quod eam in claritate pristina nequaquam viderit iterum restitutam. Nam visionem istam nobis praesentibus sancto retulit Eugenio. Vidit et quidam presbyter ipsam Fausti basilicam refertam turbis innumerabilium populorum, et post paululum evacuatam, et repletam porcorum multitudine atque caprarum. Item alius vidit aream triticeam ventilationi paratam, granis adhuc ventilatoris judicio necdum a palea separatis: [Col. 0207B] et dum ingentis massae, licet confusae, magnitudinem miraretur, subito ecce turbo veniens tempestatis, sonivago flatu coepit adventum suum surgente pulvere demonstrare. Cujus impetu palea illa omnis omnino volavit, remanentibus granis. Post haec venit quidam procerus, splendido vultu, habituque nitido fulgens, qui coepit grana vacua macilenta atque similagini reproba purgando projicere. Quae diu 16 examinans, vix magnitudinem illius massae, licet probatae, ad acervum tamen perduxit exiguum. Item alius ait: Stabat quidam praecelsus super montem, qui ⁜ a Ziquensis dicitur, et clamabat dextera levaque: Migrate, migrate. Alius conspexit rugiente coelo atque turbato sulphureas ⁜ b nubes, ingentes lapides jaculari: qui lapides dum cecidissent in terram, plus [Col. 0207C] accendebantur, et majoribus flammis ardebant, atque intrantes in penetralia domorum, quos invenerant incendebant. Qui autem vidit, ait, quia cum se in quodam cubiculo abscondisset, miseratione divina ad eum flamma non potuit pervenire: reor ut illud propheticum compleretur: Claude ostium tuum, et ⁜ c abscondere aliquantulum, donec transeat ira Dei (Isai. XXVI, 20) . Vidit et venerabilis Paulus episcopus arborem usque ad coelos ramis florentibus extensam, quae etiam dilatione sua omnem [ al. deest pene] pene Africam opacabat. Et cum universi ejus magnitudine et speciositate gauderent: ecce subito, inquit, venit asinus violentus, qui defricans cervicem suam super robur radicum ejus, impulsu suo cum ingenti sonitu illam mirabilem arborem elisit ad terram. Sed et Quintianus ⁜ d honorabilis episcopus vidit se super quemdam montem stare, de quo conspiciebat gregem innumerabilium ovium [ al. additur suarum], et in medio gregis duae erant ollae nimium bullientes. Aderant autem ovium occisores, qui earum carnes ollis bullientibus demergebant. Et cum ita fieret, omnis illa magnitudo gregis consumpta est. Reor ego illas [Col. 0208B] duas ollas, ⁜ e Siccensem et Larensem duas esse civitates, in quibus multitudo prima fuerat congregata, et a quibus incendium initium sumpsit; aut Hunericum regem, et Cyrilam episcopum ejus. Sed de multis visionibus, quia brevitati consulendum fuit, haec dixisse sufficiat.

VII. Persecutio gravis. —Quid ultra? Censet primo tyrannus jussione terribili, ut nemo in ejus palatio militaret, neque publicas ageret actiones, nisi sese Arianum fecisset. Quorum ingens numerus vigore invicto, ne fidem perderet, militiam temporalem abjecit. Quos postea domibus projectos, omnique substantia exspoliatos, in insulas Siciliam et Sardiniam relegavit. ⁜ f Quin etiam statuere per totam Africam festinavit, ut nostrorum episcoporum defunctorum [Col. 0208C] fiscus sibi substantiam vindicaret. Qui autem defuncto succedere poterat, non ante ordinaretur, nisi fisco regali quingentos solidos obtulisset. Sed hoc aedificium, ubi construere [ Lor., visus] nisus est diabolus, statim illud destruere dignatus est Christus. Suggerunt ei domestici sui, dicentes: Si istud firmaverit praeceptio vestra, nostri episcopi, qui sunt [Col. 0209A] in partibus Thraciae et aliis regionibus constituti, pejora incipient pati. Praecepit deinde sacras virgines congregari, dirigens Vandalos cum suae gentis obstetricibus ad ⁜ a inspicienda et contrectanda contra jura verecundiae verecunda pudoris, ubi nec matres aderant, nec aliqua catholicarum matronarum. Quas [ al. cruciantes] torquentes gravi suspendio, atque ingentia pondera pedibus colligantes, laminasque ferri ignitas dorso, ventri, mamillis et lateribus apponebant. Quibus inter supplicia dicebatur: Dicite quoniam episcopi vobiscum concumbunt, et clerici vestri; quarum acerbitate poenarum plurimas tunc scimus exstinctas. Aliae quae remanserunt, cutibus arescentibus factae sunt curvae. Nitebantur enim semitam invenire per cujus aditum, publicam, [Col. 0209B] sicut fecit, faceret persecutionem. Et ita faciens, nullo modo investigare potuit quomodo Christi Ecclesiam macularet.

17 VIII. Fideles in exsilium pulsi. —Quibus autem prosequar fluminibus lacrymarum, quando episcopos, presbyteros, diaconos et alia Ecclesiae membra, id est, quatuor millia nongentos ⁜ b septuaginta sex, ad exsilium eremi destinavit? in quibus erant podagrici quam plurimi, alii propter aetatem annosam lumine temporali privati. In quorum erat numero beatus Felix ⁜ c Abbiritanus episcopus, habens jam in episcopatu quadraginta quatuor annos, qui paralysis morbo percussus, nec sentiebat quidquam, nec penitus loquebatur. De quo nos maxime cogitantes quod non posset jumento portari, suggessimus ut a suis rex [Col. 0209C] peteretur, ut saltem eum propere moriturum Carthagini esse juberet, quia ad exsilium nulla posset ratione perduci. Quibus ita fertur tyrannus cum furore dixisse: Si animali sedere non potest, jungantur boves indomiti, qui eum colligatum funibus trahendo perducant quo ego praecepi. Quem ex transverso super burdonem vinctum, quasi quemdam ligni truncum, toto itinere portabamus.

IX. Mira fides mulierculae. —Congregantur universi [Col. 0210A] in Siccensem et Larensem civitates, ut illuc occurrentes Mauri, sibi traditos ad eremum perducerent. Supervenientes igitur comites duo subtilitate damnabili, blandis sermonibus cum Dei confessoribus agere coeperunt: Quid vobis, inquiunt, videtur, ut ita pertinaces sitis, et domini nostri praeceptis minime obtemperetis, qui esse poteritis in conspectu regis honorabiles, si ejus festinetis facere voluntatem? Statim illis ingenti vociferatione clamantibus, et dicentibus: Christiani sumus, catholici sumus: Trinitatem unum Deum inviolabiliter confitemur, includuntur graviori quidem, sed adhuc latiori custodia; ubi nobis copia dabatur introire; et verbum admonitionis fratribus facere, et divina mysteria celebrare. Ibi et infantuli fuere quamplurimi, [ Lor., [Col. 0210B] qui] quos genitrices materno sequebantur affectu, ⁜ d aliae gaudentes, aliae tristes, aliae retrahentes; aliae gaudebant se martyres peperisse, aliae moliendo, diluvio rebaptizationis nitebantur a confessione fidei revocare. Nullum tamen tunc nec blandimenta vicerunt, nec carnalis pietas aliquem inclinavit ad terram. Nam quaedam tunc quid fecerit anus, breviter referre delectat. Dum iter ageremus cum Dei exercitu comitantes, et forte magis noctibus promoveremus propter solis ardorem, conspicimus mulierculam sacculum, et alia vestimenta portantem, manu infantulum unum tenentem, atque his sermonibus consolantem: Curre, domine meus. Vides universos sanctos quomodo pergunt, et festinant hilares ad coronam? Quam nos cum increparemus, quod importuna [Col. 0210C] videretur, aut viris pro sexu jungi, aut exercitui Christi sociari, respondit: Benedicite, benedicite, et orate pro me, et pro isto parvulo nepote meo; quia, etsi peccatrix, filia sum quondam ⁜ e Zuritanae civitatis episcopi. Cui nos: Et quare ita abjecte ambulas, vel qua ratione de tam longo itinere huc pergere demonstraris? Quae respondit: Cum hoc parvulo servo vestro ad exsilium pergo, ne inveniat eum solum inimicus, et a via veritatis revocet ad [Col. 0211A] mortem. Ad haec verba repleti lacrymis nihil dicere valuimus, nisi ut voluntas Dei fieret.

X. Carceris incommoda. —Sed ubi adversarius, qui jam forte dicebat: Partibor spolia, replebo animam meam, interficiam gladio meo, dominabitur manus mea (Exod. XV, 9) , nullum potuit [ al. aucupari] occupare; inquirit angusta et teterrima loca, in quorum conclavibus Dei exercitum coarctaret. Tunc eis etiam visitationis humanae negata est 18 consolatio. Puniuntur et custodes fustibus, et graviter affliguntur; jactantur confessores Christi super invicem, angustia coarctante, unus super alium, ut agmina locustarum, et, ut proprie dicatur, ut grana pretiosissima frumentorum. In qua constipatione, secedendi ad naturale officium nulla ratio sinebat; ⁜ a sed locum stercoris [Col. 0211B] et urinae urgente necessitate, ibidem faciebant, ut ille tunc fetor et horror universa poenarum genera superaret: ad quos aliquando dato ingenti munere Mauris, dormientibus Vandalis, vix clam admissi sumus intrare. Qui introeuntes, veluti in gurgite luti, usque ad genua coepimus mergi; illud tunc Hieremiae videntes fuisse completum: Qui nutriti sunt in croceis, amplexati sunt stercora sua (Thren. IV, 5) . Quid multa? praecepti sunt undique perstrepentibus Mauris, ad iter ubi destinati fuerant praeparari.

XI. Itineris incommoda. —Exeuntes itaque die dominica, linita habentes stercoribus vestimenta, facies simul et capita, a Mauris tamen crudeliter minabantur, hymnum cum exsultatione Domino decantantes: Haec est gloria omnibus sanctis ejus (Psal. CXLIX, 9) . Aderat enim ibi tunc beatus pontifex Cyprianus ⁜ b Unizibirensis episcopus, consolator egregius, qui singulos pio et paterno fovebat affectu, non sine fluminibus currentium lacrymarum: paratus pro fratribus animam ponere, et se ultroneum, si dimitteretur, talibus passionibus dare; qui totum quid habuit, egentibus fratribus in illa tunc necessitate expendit: quaerebat enim occasionem qualiter confessoribus sociaretur, ipse animo et virtute confessor. Qui postea per multos agones et squalores carceris, ad exsilium quod desiderabat, cum exsultatione perrexit. Quantae et tunc multitudines de diversis regionibus, et civitatibus, ad visendos Dei martyres occurrerint populorum, testantur viae vel semitae: quae cum agmina venientium nequaquam caperent, per [Col. 0211D] vertices montium et concava vallium concurrentes turbae fidelium inaestimabiles descendebant, cereos [Col. 0212A] manibus gestantes, suosque infantulos vestigiis martyrum projicientes, ista voce clamabant: Quibus nos miseros relinquitis, dum pergitis ad coronas? qui hos baptizaturi sunt parvulos fontibus aquae perennis? qui nobis poenitentiae [ al. manus] munus collaturi sunt, et reconciliationis indulgentia, obstrictos peccatorum vinculis, soluturi? quia vobis dictum est: Quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVIII, 18) . Qui nos solemnibus orationibus sepulturi sunt morientes? aut a quibus divini sacrificii ritus exhibendus est consuetus? vobiscum et nos libeat pergere, si liceret, ut tali modo filios a patribus nulla necessitas separaret. In his vocibus ⁜ c vel lacrymis, et laudibus nullus jam pergere admissus est consolator; sed arctabatur multitudo ad [Col. 0212B] currendum, ut ubi ⁜ d cannava erat praeparata, laboriosam caperet mansionem. Qui cum senes deficerent, et alii forte, etsi juvenes, delicati corpore, coeperunt hastilium cuspidibus ad currendum, et lapidibus tundi; unde magis deficientes, amplius lassabantur.

XII. Saevitia in confessores. —Post vero imperatum est Mauris ut eos qui ambulare non poterant, ligatis pedibus, velut cadavera animalium mortuorum, traherent per dura et aspera lapidum loca, ubi primo vestimenta, postea membra singula carpebantur. Quibus per gladios acutos petrarum [ al. hic . . . alibi] huic caput conterebatur, alii latera findebantur, et ita inter trahentium manus spiritum exhalabant. Quorum numerum nequaquam valuimus colligere, [Col. 0212C] multitudine coercente; exaltatur tamen per totum 19 aggerem publicum vilis sepultura sanctorum, loquentibus tumulis. Reliqui habiliores ad solitudinis loca perveniunt, in quibus [ Colb. 1, colligati] collocati, hordeum ad vescendum ut jumenta accipiunt. Ubi etiam venenatorum animalium atque scorpionum tanta esse dicitur multitudo, ut ignorantibus incredibilis videatur, quae solo flatu etiam procul positis veneni virus infundit. Ab scorpione enim percussum, nullum dicunt aliquando evasisse. Quorum feritas virulenta usque ad praesens tempus, Christo defendente, nullum servorum ejus nocuisse docetur. Sed cum illic aluntur hordeaceis granis, postea et hoc ablatum est: quasi non posset Deus qui pluerat patribus manna, ⁜ e pascere et nunc tali exsilio mancipatos.

XIII. Regis edictum. —Cogitat acriora adversus [Col. 0213A] Ecclesiam Dei, ut qui membra aliqua absciderat, totum laniando perderet corpus. Nam die Ascensionis Domini, legato Zenonis imperatoris ⁜ a Regino praesente, legendum in media ecclesia episcopo Eugenio dirigit praeceptum, tali tenore conscriptum: quod etiam universae Africae [ al. veredis] veredariis currentibus destinavit.

HUNERICI REGIS PRAECEPTUM.

Eugenio Carthaginensi, caeterisque episcopis catholicis per universam Africam constitutis, directum, ut ad fidei suae reddendam rationem Carthaginem veniant.

«Rex Hunerix Vandalorum et Alanorum, universis episcopis omousianis.

«Non semel, sed saepius constat esse prohibitum, [Col. 0213B] ut in sortibus Vandalorum sacerdotes vestri conventus minime celebrarent, ne sua seductione animas subverterent Christianas. Quam rem spernentes plurimi, nunc reperti sunt contra interdictum missas in sortibus Vandalorum egisse; asserentes se integram regulam Christianae ac verae fidei tenere. Et quia in provinciis a Deo nobis concessis scandalum esse nolumus, ideo Dei providentia, cum consensu sanctorum episcoporum nostrorum hoc nos statuisse cognoscite, ut ad diem calendarum ⁜ b Februariarum proxime futurarum, omissa omni excusatione formidinis, omnes Carthaginem veniatis, ut de ratione fidei cum nostris venerabilibus episcopis possitis inire conflictum; et fidem omousianorum, quam defenditis, de [ al. diversis] divinis Scripturis proprie approbetis, [Col. 0213C] quo possit agnosci si integram fidem teneatis. Hujus autem edicti tenorem universis [ al. coepiscopis] episcopis tuis per universam Africam constitutis direximus. Data sub die decimo tertio calendas Junias, anno septimo regni Hunerici.»

XIV. —Cognoscentes igitur qui aderamus, simulque legentes, contritum est extemplo cor nostrum, et contenebrati sunt oculi nostri; et vere tunc dies festi nostri conversi sunt in luctum, et cantica in lamentationem, dum edicti tenor indicaret futurae persecutionis furorem; et praesertim ubi dixit: In provinciis a Deo nobis concessis scandalum esse nolumus: ⁜ c quasi diceret: In provinciis nostris catholicos esse nolumus. Tractatum est quid fieret. Nullum invenit remedium [Col. 0214A] imminens calamitas, nisi ut a sancto Eugenio rationabilis, si cor barbarum molliretur, suggerenda daretur, tali textu conscripta.

SANCTI EUGENII RESPONSIO.

20 Suggerenda Hunerico regi data ab Eugenio episcopo Carthaginensi, ut ad collationem de communis fidei causa habendam etiam transmarini episcopi vocentur.

«Quoties animae vel vitae aeternae ac fidei Christianae causa tractatur, intrepide (sicut regalis providentia compromisit) necesse est ut quod competit suggeratur. Nuper potestas regia per [ al. Witaredum] Witarit notarium parvitatem meam admonere dignata est; qui ⁜ d nobis de merito ac religione fidei, praeceptum ejus in ecclesia praesente clero et plebe recensuit. Ex cujus tenore cognovimus ad omnes [Col. 0214B] coepiscopos meos praeceptum regium similiter emanasse, ut die constituta pro disputatione fidei veniatur, quod nos venerabiliter accepisse suggessimus. Cui praefato notario humilitas mea suggessit, debere etiam transmarinarum omnium partium, qui nobiscum sunt in una religione vel communione consortes, agnoscere; quia ubique regno ejus obtemperant universi: maxime quod totius mundi sit causa, non specialis provinciarum Africanarum tantummodo Et quia secundo responso suggerendam me promisi oblaturum, merito suppliciter [ al. precor] peto magnificentiam tuam, ut ad domini et clementissimi regis aures memoratam suggestionem meam perferre digneris; quo ejus clementia dignanter agnoscat, nos disputationem legis, cum Dei adjutorio nullatenus [Col. 0214C] declinare vel fugere; sed sine universitatis assensu, nos non debere asserendae fidei nostrae causas assumere. Quod petimus ut benignitate, qua tantus est, et justitia sapientiae suae dignetur annuere. Data ab Eugenio episcopo Ecclesiae catholicae Carthaginis.»

XV. Rejicitur. —Sed eum haec suggestio a beato Eugenio offerretur, ille qui jam conceperat dolorem, urgebatur iniquitatem gravius parturire; et ita sancto viro Eugenio episcopo per ⁜ e Cubadum praepositum regni sui mandasse videtur: Subde mihi universum orbem terrarum, ut sub potestate mea totus mundus redigatur, et facio, o Eugeni, quod dicis. Ad quod beatus Eugenius respondit ut [ al. decuit] potuit: Quod rationem, inquit, non habet, dici non debuit. [Col. 0215A] Sic est hoc quomodo si dicatur homini, ut per aera feratur et volitet, quod moris non est humanae naturae. Dixi enim, si nostram fidem, quae una et vera fides est, potestas regis agnoscere desiderat, mittat ad amicos suos: scribam et ego fratribus meis, ut veniant coepiscopi mei, qui vobis nobiscum communem fidem nostram valeant demonstrare, et praecipue Ecclesia Romana, quae ⁜ a caput est omnium Ecclesiarum. Ad haec Cubadus: Ergo tu, et dominus meus rex, similes estis? Eugenius episcopus dixit: Ego similis regi non sum; sed dixi: Si veram cognoscere desiderat fidem, scribat amicis suis, ut dirigant nostros catholicos episcopos; et ego scribo coepiscopis meis, quia catholicae fidei universae una est causa. Hoc agebat Eugenius, non quod deessent [Col. 0215B] in Africa qui adversariorum objecta refellerent, sed ut illi venissent, qui alieni ab eorum dominatu, majorem fiduciam libertatis haberent, pariterque oppressionis nostrae calumnias universis terris et populis nuntiarent.

XVI. In episcopos saevitia. —Ille autem qui nectebat dolos, audire noluit rationem, agens argumentationibus crebris, ut quoscunque episcoporum audierat eruditos, variis insectationibus agitaret. Jam ad exsilium ⁜ b Vibianense secundo Donatianum impositis centum quinquaginta fustibus miserat episcopum, 21 necnon et Sufetulensem Praesidium, virum satis acutum. Tunc et venerabiles Mansuetum, Germanum, Fusculum, et multos alios fustigavit. Dum haec geruntur, imperat ut cum nostrae religionis viris illorum [Col. 0215C] mensam nullus communem haberet, neque cum catholicis omnino vescerentur. Quae res non ipsis aliquod praestitit beneficium, sed nobis maximum contulit lucrum. Nam si sermo eorum, dicente Apostolo, sicut cancer consuevit serpere (II Tim. II, 17) , [Col. 0216A] quanto magis communis mensa ciborum poterit inquinare, cum dicat idem apostolus: cum nefariis nec cibum habere communem (I Cor. V, 11) ?

XVII. Ingens miraculum. —Sed cum ignis jam persecutionis accenderetur, et flamma infestantis ubique regis arderet, ostendit Deus noster quoddam miraculum per servum suum fidelem Eugenium, quod praeterire non debeo. Fuit in eadem civitate, id est Carthagine, quidam caecus civibus civitatique notissimus, nomine Felix. Hic visitatur a Domino, diciturque ei nocte per visum, ⁜ c dies enim Epiphaniorum illucescebat: Surge, vade ad servum meum Eugenium episcopum, et dices ei, quia ego te ad illum direxi. Et illa hora qua benedicet fontem, ut baptizentur accedentes ad fidem, continget oculos [Col. 0216B] tuos, et aperientur, et videbis lumen. Qui tali visione commonitus, putans se, quomodo assolet, deludi per somnium, surgere noluit caecus. Sed cum iterum urgeretur in somnum, similiter ut ad Eugenium pergeret, compellitur. Rursus negligit, tertioque festinanter et graviter increpatur. Excitat puerum qui ei solitus erat manum porrigere. Pergit veloci agilitate ad Fausti basilicam; orat, et veniens cum ingentibus lacrymis, suggerit cuidam ⁜ d subdiacono nomine Peregrino ut eum episcopo nuntiaret, indicans se habere aliquod secreti genus intimandum. Audiens episcopus jussit hominem introire. Jam enim ob celebritatem festivitatis, hymni nocturni per totam ecclesiam canente populo concrepabant. Indicat caecus antistiti ordinem visionis suae, dicitque [Col. 0216C] illi: Non te dimittam nisi mihi, sicut a Domino jassus es, reddideris oculos meos. Cui sanctus Eugenius: Recede a me, frater; peccator sum et indignus, et super omnes homines delinquens, ut pote, et qui in haec tempora servatus sum. Ille autem tenens genua [Col. 0217A] ejus, aliud non dicebat, nisi illud quod jam dixerat: Sicut jussum est redde mihi oculos meos. Attendens quoque Eugenius inverecundam credulitatem, et quia jam tempus urgebat, pergit cum eo, comitante officio clericorum ad fontem. Ubi fixis genibus cum ingenti gemitu, pulsans singultibus coelum, crispantem benedixit alveum fontis, et cum completa surrexisset oratione, ita caeco respondit: Jam tibi dixi, frater Felix, peccator homo ego sum; sed qui te visitare dignatus est, praestet tibi Dominus secundum fidem tuam, et aperiat oculos tuos. Simulque vexillo crucis consignat oculos ejus. Statim caecus visum, Domino reddente, recepit. Quem secum, quousque universi baptizarentur, ibi detinuit ⁜ a ob hoc, ne tanto miraculo populus excitatus, virum contereret qui receperat [Col. 0217B] lumen. Fit postea manifestum Ecclesiae universae. Procedit ad altare cum Eugenio, sicut moris est, qui fuerat caecus, suae salutis oblationem Domino redditurus. Quam episcopus accipiens altari imposuit. Fit strepitus, gaudio ⁜ b provocante, irrevocabilis populorum. Statim nuntius pergit ad tyrannum. Rapitur Felix, inquiritur ab eo quid factum sit, 22 qualiterque receperit lumen. Dicit ille ex ordine totum, dicuntque Arianorum episcopi: Hoc Eugenius per maleficia fecit. Et quia oppressi confusione lumen non poterant nubilare, eo quod Felix universae civitati manifestus esset et notus; tamen volebant eum, si fas esset, necare, quomodo Judaei suscitatum Lazarum cupiebant occidere (Joan. XII, 10) .

XVIII. Laetus martyr. —Appropinquabat jam futurus [Col. 0217C] dies ille calumniosus calendarum Februariarum, ab eodem statutus. Conveniunt non solum universae Africae, verum etiam insularum multarum episcopi, afflictione et moerore confecti. Fit silentium diebus multis, quousque peritos quosque et doctissimos viros [ al. exinde superaret] interim separaret, calumniis appositis enecandos. Nam unum ex ipso [Col. 0218A] choro doctorum nomine ⁜ c Laetum, strenuum atque doctissimum virum, post diuturnos carceris squalores incendio concremavit, aestimans tali exemplo timorem incutiens, reliquos se elisurum. Tandem venitur ad disputationis conflictum, ad locum scilicet quem delegerant adversarii. Evitantes igitur nostri vociferationis tumultus, ne forte postmodum Ariani dicerent, quod eos nostrorum oppresserit multitudo, deligunt de se nostri qui pro omnibus responderent decem. Collocat sibi Cyrila cum suis satellitibus in loco excelso superbissimum thronum astantibus [ al. nobis] nostris. Dixeruntque nostri episcopi: ⁜ d Illa semper est grata collatio, ubi superba non dominatur potestatis elatio; sed ex consensu communi venitur, ut cognitoribus discernentibus, partibus agentibus, [Col. 0218B] quod verum est agnoscatur. Nunc autem quis erit cognitor, quis examinator, ut libra justitiae aut bene prolata confirmet, aut prave assumpta refellat? Et cum talia et alia dicerentur, notarius regis respondit: Patriarcha ⁜ e Cyrila dixit. Ad quod superbe et illicite sibi nomen usurpatum nostri detestati dixerunt: Legatur nobis quo concedente istud sibi nomen Cyrila assumpsit. Et exinde strepitum concitantes, calumniari adversarii coeperunt. Et quia hoc nostri petierant ut saltem, si examinare non licebat, prudenti multitudini vel exspectare liceret: jubentur universi filii catholicae Ecclesiae qui aderant, centenis fustibus [ al. caedi] tundi. Tunc clamare coepit beatus [ Lor., Eusebius] Eugenius: Videat Deus vim quam patimur, cognoscat afflictionem et persecutionem [Col. 0218C] quam a persecutoribus sustinemus. Conversique nostri, Cyrilae dixerunt: Propone quod disponis. Cyrila dixit: Nescio Latine [ Colb. 1 addit loqui]. Nostri episcopi dixerunt: Semper te Latine esse locutum manifesto novimus; modo excusari non debes, praesertim quia tu hujus rei incendium suscitasti. Et videus catholicos episcopos ad conflictum magis fuisse [Col. 0219A] paratos, ⁜ a omnino volebat audientiam diversis cavillationibus declinare. Quod ante nostri praevidentes, libellum de fide conscripserant, satis decenter sufficienterque [Col. 0220A] conscriptum, dicentes: Si nostram fidem cognoscere desideratis, haec est veritas quam tenemus.

23 I. Unitas substantiae Dei. [Col. 0219A] —Regali imperio fidei catholicae, quam tenemus, praecipimur reddere rationem, ideoque aggredimur pro nostrarum virium mediocritate, divino fulti ⁜ a adjutorio, quae credimus vel praedicamus breviter intimare. Primum igitur de unitate substantiae Patris et ⁜ b Filii, quod Graeci ὁμοούσιον dicunt, exponendum nobis esse cognoscimus. Patrem ergo, et Filium, et Spiritum sanctum ita in unitate Deitatis profitemur; ut et Patrem ⁜ c in [Col. 0219B] suae proprietate personae subsistere, et Filium nihilominus in propria exstare persona, atque Spiritum sanctum personae suae proprietatem retinere fideli confessione fateamur. Non eumdem asserentes Patrem quem Filium, neque Filium confitentes qui Pater sit, aut Spiritus sanctus; neque ita Spiritum sanctum accipimus, ut aut Pater sit aut Filius; sed ingenitum Patrem, et de Patre [ al. natum] genitum Filium, et de Patre et ⁜ d Filio procedentem Spiritum sanctum, unius credimus esse substantiae [ Lor., et] vel essentiae: quia ingeniti Patris et geniti Filii et procedentis Spiritus sancti una est deitas, tres vero personarum proprietates. Et quia contra hanc catholicam vel apostolicam fidem exorta haeresis novitatem quamdam induxerat, asserens Filium non [ al. ex] de Patris substantia [Col. 0219C] [ al. natum] genitum, sed ex nullis exstantibus, id est ex nihilo substitisse: ad hanc impietatis professionem, quae contra fidem emerserat, refellendam et penitus abolendam, ὁμοούσιον sermo Graecus positus est, quod interpretatur unius substantiae vel essentiae, significans Filium non [ al. nullis] ullis exstantibus, nec ex alia substantia, sed de Patre natum esse. Qui vero putat ὁμοούσιον auferendum, ex nihilo vult asserere Filium exstitisse. Sed ex nihilo non est, ex Patre sine dubio est, et recte ὁμοούσιον, id est unius cum Patre substantiae, Filius est.

II. Probatur ex Scripturis. —Ex Patre autem esse, id est unius cum Patre substantiae, his testimoniis approbatur, Apostolo dicente: Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus, gerens quoque omnia verbo virtutis suae (Hebr. I, 3) . Et iterum ipse Deus Pater incredulorum perfidiam objurgans, qui praedicantis per prophetas Filii vocem in sua substantia manentem audire noluerunt, 24 dixit: Non audierunt vocem ⁜ e substantiae (Jer. IX, 10) , quam vocem substantiae [Col. 0220B] [ edit. cum tam] contemptam terribili contestatione increpans, ad eumdem prophetam loquitur, dicens: Super montes accipite planctum, et super semitas deserti luctum, quia defecerunt, eo quod non sint homines; non audierunt vocem substantiae a volatilibus coeli usque ad pecora (Ibid.) . Et rursum eos qui a professione unius substantiae declinantes, in eadem fidei substantia stare noluerunt, increpat dicens: Si stetissent in substantia mea, avertissem utique eos a via sua mala, et a pessimis cogitationibus suis (Jerem. XXIII, 22) . Et iterum non extra substantiam Patris Filium confitendum, sed in eadem ⁜ f fideli oculo contuendum apertissime declaratur, dum dicitur per prophetam: Quis stetit in substantia Domini, et vidit, et audivit verbum ejus (Ibid., 18) ? Patris ergo substantiam [Col. 0220C] Filium esse propheticis jam olim designatum est oraculis, dicente Salomone: Substantiam enim et dulcedinem tuam, quam ⁜ g in filios habes ostendebas (Sap. XVI, 21) , quam in figura et imagine panis coelestis populo Israel coelitus apparet profluxisse. Quod ipse Dominus in Evangelio exposuit, dicens: Non Moyses dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus dat vobis panem de coelo (Joan. VI, 32) ; se utique panem ipse [ Lor., definiens] designans, cum dicit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Ibid. 41) . De quo etiam propheta David dicit: Panem [Col. 0221A] angelorum manducavit homo (Psal. LXXVII, 25) .

III. Pater et Filius sunt aequales. —Namque ut adhuc evidentius Patris et Filii substantiae unitas, et ⁜ a divinitatis aequalitas ostendatur, ipse in Evangelio dicit: Ego in Patre, et Pater in me est. Et: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 38, 30) . Quod non ad unitatem tantummodo voluntatis, sed ad unam refertur eamdemque substantiam, quia non dixit: Ego et Pater unum volumus; sed, unum sumus. Ex eo enim quod sunt, non ex eo tantum quod volunt, paternae unitatis declaratur assertio. Item Joannes evangelista dicit: Propterea ergo quaerebant eum Judaei interficere, quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18) . Quod utique non ad Judaeos est [ al. potius] penitus [Col. 0221B] referendum, quia evangelista veraciter dixit de Filio, quia aequalem Deo se faciebat. Item in eodem Evangelio scriptum est: Quaecunque Pater facit, eadem et Filius facit similiter (Ibid., 19) . Et, sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quos vult vivificat (Ibid., 21) . Item, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Ibid., 23) . Aequalis enim honor non nisi aequalibus exhibetur. Item ibi Filius ad Patrem dicit: Omnia mea tua sunt, et tua mea (Joan. XVII, 10) . Item, Philippe, qui me videt, videt et Patrem. Quomodo tu dicis: Ostende nobis Patrem (Joan. XIV, 9) ? Hoc non dixisset, nisi Patri per omnia fuisset aequalis. Item ipse Dominus dixit: Creditis in Deum, et in me credite (Ibid., 1) . Et adhuc ut unitatem aequalitatis demonstraret, ait: Nemo novit Filium [Col. 0221C] nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) . Et sicut Filius cui vult revelat Patrem, ita et Pater revelat Filium, sicut ipse Petro ait confitenti eum Christum Filium Dei vivi esse: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI, 17) . Et iterum Filius dicit: Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV, 6) . Et, Nemo venit ad me, nisi Pater meus, qui misit me, attraxerit eum (Joan. VI, 44) . ⁜ b Unde claret aequalitas Patris et Filii, cum ad se invicem credentes adducunt. Item dicit: Si cognovissetis me, et Patrem meum utique cognovissetis, et amodo nostis eum, et vidistis eum (Joan. XIV, 7) .

IV. Duae in Christo naturae. —Verum quia duas [Col. 0221D] in Filio profitemur esse naturas, id est Deum verum et hominem verum, 25 corpus et animam habentem: quidquid de ⁜ c excellenti sublimitatis potentia de eo referunt Scripturae, admirandae ejus divinitati tribuendum sentimus: et quidquid infra bonorem coelestis potentiae de eodem humilius enarratur, non verbo Dei, sed homini reputamus assumpto. Secundum divinitatem ergo est hoc quod superius diximus, ubi [Col. 0222A] ait: Ego et Pater unum sumus; et: Qui videt me videt et Patrem; et: Omnia quaecunque Pater facit; eadem facit Filius similiter, vel caetera quae superius continentur. Illa vero quae de eo secundum hominem referuntur, ista sunt: Pater major me est (Joan. XIV, 28) . Et: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI, 38) . Et, Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI, 39) . Vel cum de cruce dixit: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. XXVII, 46) ? Et iterum ex persona Filii propheta dicit: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psal. XXI, 11) ; vel cum minor angelis (Psal. VIII, 6) indicatur, et quam plura his similia, quae studio brevitatis non inseruimus. Filius ergo Dei nullis conditionum necessitatibus obstrictus, sed libera [Col. 0222B] divinitatis potentia, ita quae nostra sunt mirabili pietate assumpsit, ut a suis quae divina sunt, omnino non destiterit: quia Divinitas nec augmentum admittit, nec patitur detrimentem. Unde gratias agimus eidem [ Comp., Deo] Domino nostro Jesu Christo, qui propter nos et propter nostram salutem de coelo descendit, sua passione nos redemit, sua morte vivificavit, sua ascensione glorificavit, qui sedens ad dexteram Patris venturus est judicare vivos et mortuos, justis aeternae vitae praemium largiturus, impiis atque incredulis merita supplicia redditurus.

V. Generatio Filii. —Profitemur itaque Patrem de seipso, hoc est de eo quod ipse est, sempiterne atque ineffabiliter Filium genuisse; Filium non extrinsecus, [ al. vel] non ex nihilo, non ex alia subjacente [Col. 0222C] materia, sed ex Deo natum esse. Et qui de Deo natus est, non aliud est quam id quod Pater est, et idcirco unius substantiae est: quia veritas nativitatis diversitatem non admittit generis. Nam si alterius a Patre substantiae est, aut verus Filius non est, aut, quod nefas est dicere, degener natus est. Est enim verus Filius, sicut ait Joannes: Ut simus in vero Filio ejus (I Joan. V, 20) . Non est etiam degener, quia Deus verus de Deo natus est vero, sicut idem Joannes evangelista exsequitur, dicens: Hic est Deus verus et vita aeterna (Ibid.) . Et ipse Dominus in Evangelio: Ego sum, inquit, via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) . Ergo si aliunde substantiam non habet, de Patre habet; si de Patre habet, unius est substantiae cum Patre. Sed si unius substantiae non est, ergo non de [Col. 0222D] Patre, sed aliunde est: quoniam unde est, inde substantiam habeat necesse est. Omnia enim ex nihilo, Filius vero de Patre. De duobus eligat quisque quod velit, aut det ei substantiam de Patre, aut fateatur ex nihilo substitisse.

VI. Solvitur objectio. —Sed propheticum forsitan objicitur testimonium: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? Cum [ al. ergo] ego non dixerim: [Col. 0223A] Enarra mihi modum vel qualitatem divinae generationis, et tanti secreti arcanum humanis verbis enuntia, quoniam unde natus sit, non quemadmodum natus sit requisivi. Divina enim generatio inenarrabilis est, non ignorabilis. Nam usque adeo non est ignorabilis, id est non ignoratur unde sit, ut et Pater de seipso genuisse, et Filius de Patre se natum saepissime protestetur, quod nullus omnino ambigit Christianus, sicut in Evangelio demonstratur, ipso Filio dicente: Qui autem non credit, jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei (Joan. III, 14) . Item Joannes evangelista dicit: 26 Et vidimus gloriam ejus, gloriam tanquam Unigeniti a Patre (Joan. I, 14) . Ergo professionem nostram brevi sermone concludimus. [ Laud., Sicut] Si vere de Patre [Col. 0223B] natus est, unius substantiae est, et [ al. vere] verus Filius est; sed si unius substantiae non est, nec verus Filius est; et si verus Filius non est, nec verus Deus est. Aut si verus Deus est, et tamen de Patris substantia non est, ingenitus ergo et ipse est. Sed quia ingenitus non est, factura ergo est, ut [ al., putetur] putatur, aliunde subsistens, si de Patris substantia non est. Sed absit hoc ita credere. Nos enim unius substantiae cum Patre Filium profitemur, detestantes Sabellianam haeresim, quae ita sanctam Trinitatem confundit, ut eumdem dicat esse Patrem quem Filium, eumdemque credat esse Spiritum sanctum, non servans tres in unitate personas.

VII. Ingeniti et geniti eadem substantia. —Sed forsitan objicitur: Cum ingenitus Pater sit, genitus [Col. 0223C] Filius, non fieri posse unam eamdemque substantiam geniti atque ingeniti: cum utique si sicut ingenitus Pater est, ingenitus esset Filius, tunc magis diversa posset esse substantia, quia unusquisque a seipso subsistens communem substantiam cum altero non haberet. Cum vero ingenitus Pater de seipso, id est de eo quod ipse est, ⁜ a si quid illud est aut dici potest (imo quia ut est dici omnino non potest), Filium generavit, apparet unam esse gignentis genitique substantiam, quia Deum de Deo, lumen de lumine Filium esse veraciter profitemur. Nam lucem esse Patrem Joannes apostolus testis est, dicens: Quia Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae (I Joan. I, 54) . Item de Filio ait: Et vita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non [Col. 0223D] comprehenderunt (Joan. I, 4, 5) . Et infra: Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Ibid., 9) . Unde apparet Patrem et Filium unius esse substantiae, dum lucis et luminis diversa non potest esse substantia ejus, scilicet quae de se gignit, et quae ⁜ b de se gignente existit. Denique ne aliquis inter Patrem et Filium diversitatem naturalis luminis introducat, ideo Apostolus de eodem [Col. 0224A] Filio dicit: Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus (Hebr. I, 3) : in quo evidentius et coaeternus Patri, et inseparabilis a Patre, et unius cum eo esse substantiae perdocetur, dum luci splendor semper est coaeternus, dum splendor a [ al. luce] lumine nunquam est separatus, dum splendor a luce ⁜ c natura vel substantia nunquam potest esse diversus. Qui enim splendor lucis est, idem et Dei Patris virtus est: sempiternus ergo propter virtutis aeternitatem, inseparabilis propter claritudinis unitatem. Et hoc est quod nos fideliter profitemur, Filium de Patris substantia natum; sicut ipse Pater Deus apertissimum perhibet testimonium. Qui ut de sua ineffabilis naturae substantia proprium se Filium genuisse monstraret, ad instruendam fragilitatis nostrae [Col. 0224B] imperitiam, ut nos ex visibilibus ad invisibilia erigeret, terrenae nativitatis vocabulum ad divinae generationis traxit exemplum, dicens: Ex utero ante luciferum genui te (Ps. CIX, 3) . Quid clarius, quid luculentius effari Divinitas dignaretur? Quibus indiciis, quibus existentium rerum exemplis proprietatem generationis potuit intimare, quam ut per uteri appellationem proprietatem ⁜ d genitricis ostenderet? non quia corporeis compositus est membris, aut aliquibus artuum lineamentis distinctus; sed quia nos aliter veritatem divinae generationis auditu mentis percipere non possemus, nisi humani uteri provocaremur vocabulo, utambigi ultra non posset, de Dei substantia natum esse, quem constat ex Patris utero exstitisse.

27 VIII. Indivisa Dei substantia. —Credentes ergo [Col. 0224C] Deum Patrem de sua substantia impassibiliter Filium generasse, non dicimus ipsam substantiam aut divisam esse in Filio, aut diminutionem pertulisse in Patre; et per hoc passionis potuisse vitio subjacere. Absit enim a nobis, ut talia vel opinemur, vel cogitemus, vel credamus de Deo: quia nos perfectum Patrem, perfectum Filium sine sui diminutione, sine aliqua derivatione, sine omni omnino passionis infirmitate genuisse fideliter profitemur. Nam qui objicit Deo, quod si de seipso genuit, divisionis vitium pertulit, potest dicere quia et laborem sensit, quando universa condidit, et ob hoc die septima ab omni opere suo requievit. Sed nec in generando de seipso passionem vel diminutionem aliquam sensit, nec in condendo universa fatigationem aliquam pertulit. [Col. 0224D] Namque ut evidentius nobis divinae generationis impassibilitas ⁜ e demonstraretur, Deum ex Deo lumen [ Lor., de] ex lumine Filium profitendum accepimus. Si ergo in efficientia visibilis ac mundani luminis tale aliquid invenitur, ut lumine ex lumine sumpto, et per quamdam generationis nativitatem exorto, ipsa luminis origo, quae ex se lumen aliud dedit, nec minui, nec ullum omnino detrimentum ministrati ex se [Col. 0225A] luminis perpeti [ Rhen. contingat] potuit: quanto rectius et melius de divini et ineffabilis luminis natura credendum est, quod ex seipsa lumen generans, minui omnino non potuit? Unde aequalis est Patri Filius non natus ex tempore, sed gignenti coaeternus, sicut splendor ab igne genitus, gignenti manifestatur aequaevus. Haec de Patris et Filii aequalitate, vel de substantiae unitate, quantum brevitatis ratio sivit, dixisse sufficiat.

IX. Spiritus sanctus est Patri et Filio consubstantialis. —Superest ut aliquid de Spiritu sancto, quem Patri ac Filio consubstantialem credimus, coaequalem et coaeternum dicamus, et testimoniis approbemus. Licet enim haec veneranda Trinitas personis ac nominibus distincta sit, non tamen ob hoc a se atque [Col. 0225B] a sua aeternitate discrepare credenda est; sed manens ante saecula divinitas in Patre, et Filio, et Spiritu sancto, vere ac proprie creditur, nec dividi nostris interpretationibus potest, nec rursus versa in unam personam Trinitas ipsa confundi. Haec fides plena, haec nostra credulitas est. Idcirco deos nec aestimari patimur, nec vocari; sed unum Deum in praedictis personis ac nominibus confitemur. Inenarrabilis enim Divinitas, non ut concludi aut apprehendi velut vocabulis posset, intra nomina personasque se praestitit: sed ut id quod erat esse nosceretur, intelligentiam sui ex parte, quam capere humanae mentis angustiae praevalebant, credentibus dedit, propheta dicente: Nisi credideritis, ⁜ a non intelligetis (Isai. VII, 9, sec. LXX) . Una est ergo Trinitatis deitas, et in hujus [Col. 0225C] vocabuli appellatione significatio est unius substantiae, non unius personae. Ad quam rem fidelibus comprobandam in testimonium sui Divinitas ipsa multis et creberrimis contestationibus semper adfuit. Liceat ergo brevitatis compendio ex multis pauca proferre, quoniam [ al. vere] vera probatio majestatis, tametsi habet pluralitatem testimoniorum, pluralitate tamen non indiget, quoniam credenti pauca sufficiunt.

X. Scripturis probatur. —Primum igitur de Veteris Testamenti libris postmodum etiam Novi, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum unius docebimus esse substantiae, libro Genesis sic inchoante: In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis, et incomposita, et tenebrae erant super abyssum, et [Col. 0225D] Spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I, 1, 2.) . [ al., Ille qui] Ille principum qui Judaeis quis esset interrogantibus dixit: Principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII, 25) . 28 Superferebatur autem Spiritus Dei super aquas, utpote creator, virtute potentiae suae continens creaturam: ut ex his viva omnia producturus, ipse rudibus ⁜ b elementi signis propria fomenta praestaret, et jam tunc mysterio emicante baptismatis virtutem sanctificationis liquoris natura perciperet, [ al. primamque] primaque ad vitam corpora animata produceret, David proinde Deo aspirante, testatur: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) . Vide quam plena sit brevitas, et quam clare in sacramentum ⁜ c unitatis recurrit. Patrem in Domino; in Verbi significatione Filium ponens; Spiritum sanctum Altissimi ex ore nuncupavit. Et ne vocis editio acciperetur in Verbo, coelos per eum asserit esse firmatos. Ne autem status [Col. 0226B] ⁜ d in Spiritu putaretur, coelestis in eo virtutis plenitudinem demonstravit. Nam ubi virtus, ibi necesse est persona subsistens; ubi omnis, non ablata a Patre et Filio, sed consummata significatur in Spiritu sancto: non ut solus habeat quod in Patre et Filio est, sed ut totum habeat cum utroque.

XI. Tres personae in uno nomine. —Et iterum cum de vocatione gentium Dominus loqueretur, intra unum Divinitatis nomen (Patrem, Filium et) Spiritum sanctum praedicans, ait: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Et iterum coelestia Corinthiis praedicans Apostolus, haec subdidit: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et caritas Dei, et communicatio sancti Spiritus cum omnibus vobis (I Cor. XIII, 23) . Et ut apertius in hac Trinitate unitatem substantiae fateamur, illud etiam nobis est intuendum, quomodo Deus, cum de mundi et hominis creatione disponeret, sacramentum Trinitatis ostenderit, dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) . Cum dicit nostram, ostendit utique non unius; cum vero imaginem et similitudinem, ⁜ e profert aequalitatem, distinctiones personarum insinuat; ut in eodem opere sit Trinitatis aperta cognitio, in quo nec pluralitas [ al. causa] cassa est, nec similitudo dissentiens, dum et consequentia sic loquuntur: Et dixit Deus, et fecit Deus, et benedixit Deus (Gen. I) . Et necesse est ut creationis totius auctor Deus unus sit. Quam fidei rationem antiqua denique per Moysen benedictio pandit, et comprobat, [Col. 0226D] qua benedicere populum sacramento trinae invocationis jubetur. Ait enim Deus ad Moysen: Sic benedices populum meum, et ego benedicam illos: Benedicat [Col. 0227A] te Dominus et custodiat te. Illuminet Dominus faciem suam super te, et misereatur tui. Attollat Dominus faciem suam super te, et det tibi pacem (Num. VI, 23 seq.) . Quod hoc ipsum propheta David confirmat, dicens: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus, et metuant eum omnes fines terrae (Psal. LXVI, 8) . Quam Trinitatis unitatem supernae angelorum virtutes [ ms. 2, in uno] hymno venerantur, et ter numero, Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus, sabaoth (Isai. VI, 3) , indesinenti canente ore, in unius fastigium dominationis gloriam ejus exaltant. Quod ut adhuc apertius fidelium sensibus inculcetur, coelestium mysteriorum conscium producimus Paulum. Ait enim: Divisiones autem donationum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum [Col. 0227B] sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 4 seq.) , etc. Et certe has divisionum differentias pro qualitate ac merito participantium Spiritum sanctum ⁜ a docuit operari, cum ipsarum gratiarum differentias partiretur, in ultimis intulit dicens: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult (Ibid., 11) . Unde nullus ambiguitati relinquitur locus, quin 29 clareat Spiritum sanctum et Deum esse, et suae voluntatis auctorem, qui cuncta operari, et secundum propriae voluntatis arbitrium divinae dispensationis dona largiri apertissime demonstratur. Quia ubi voluntaria gratiarum distributio praedicatur, non potest videri conditio servitutis: in creatura enim servitus [Col. 0227C] intelligenda est, in Trinitate vero dominatio ac libertas. Et ut adhuc luce clarius unius divinitatis esse cum Patre et Filio Spiritum sanctum doceamus, Joannis evangelistae testimonio comprobatur. Ait namque: Tres sunt qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus, et ⁜ b hi tres unum sunt (I Joan. V, 7) . ⁜ c Nunquid, ait, tres in differenti aequalitate sejuncti, aut quibuslibet diversitatum gradibus [Col. 0228A] longo separationis intervallo divisi? sed tres, inquit, unum sunt.

XII. Creatio ipsis est communis. —Ut autem adhuc magis magisque sancti Spiritus cum Patre et Filio una [ Lor., dignitas] divinitas in creandis rebus omnibus demonstretur, habes creatorem Spiritum sanctum in libro Job: Spiritus, inquit, divinus est, qui fecit me; et Spiritus Omnipotentis qui docet me (Job XXXIII, 24) . Et David dicit: Emitte Spiritum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Psal. CIII, 30) . Si creatio et renovatio per Spiritum erit, sine dubio et principium creationis sine Spiritu non fuit. Post creationem igitur ostendamus, quia vivificat etiam Spiritus sanctus, sicut Pater et Filius. Equidem de persona Patris refert Apostolus: Testor in conspectu [Col. 0228B] Dei, qui vivificat omnia (I Tim. VI, 13) . Vitam vero dat Christus. Oves, inquit, meae vocem meam audiunt, et ego vitam aeternam do illis (Joan. X, 27, 28) . Vivificamur vero a Spiritu sancto, ipso dicente Domino: Spiritus est qui vivificat (Joan. VI, 64) . Ecce una vivificatio Patris et Filii et Spiritus sancti aperte demonstrata est.

XIII. Praescientia. —Praescientiam rerum omnium in Deo esse, et occultorum cognitionem, licet nemo Christianus ignoret, tamen ex Danielis libro monstrandum est. Deus, inquit, qui occultorum cognitor es, qui praescius es omnium antequam nascantur (Dan. XIII, 42) . Haec eadem praescientia in Christo est, sicut refert Evangelista: Ab initio autem sciebat Jesus quis esset eum traditurus, vel qui essent non [ al. deest [Col. 0228C] non] credentes in eum (Joan. VI, 65) . Quod sit autem occultorum cognitor, ex hoc manifestum est, cum obscura consilia Judaeorum traducens dicebat: Quid cogitatis nequam in cordibus vestris (Matth. IX. 4) ? Similiter praescire omnia Spiritum sanctum, ipse manifestavit dicens ad apostolos: Cum venerit Spiritus veritatis, docebit vos omnia, et ventura annuntiabit vobis (Joan. XIII, 16) . Qui ventura annuntiare perhibetur, [Col. 0229A] praescire omnia non dubitatur: quia ipse ⁜ a scrutatur altitudines Dei, et novit omnia quae in Deo sunt, sicut memorat Paulus, dicens: Spiritus enim omnia scrutatur, etiam altitudines Dei (I Cor. II, 10) . Item in eodem loco: Sicut nemo scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus ejus qui in ipso est; ita nemo scit quae sunt Dei, nisi Spiritus Dei (Ibid., 11) .

XIV. Potentia sancti Spiritus. —Ad intelligendam vero potentiam Spiritus sancti, pauca de terribilibus proferamus. Vendiderat possessionem, ut scriptum est in Actibus apostolorum (Cap. V, 2) , suppressa parte pecuniae dolosus discipulus, reliquum pro toto ante pedes ponens apostolorum, offendit Spiritum sanctum, quem putabat se latere. Sed quid ad eum dixit continuo beatus Petrus? Anania, quare Satanas [Col. 0229B] replevit cor tuum ut mentireris Spiritui sancto (Ibid., 3) ? Et infra: Non es mentitus hominibus, sed Deo (Ibid., 4) . Atque ita percussus virtute ejus, cui mentiri voluerat, exspiravit. Quid hic vult beatus Petrus intelligi Spiritum sanctum? Utique clarum est, cum dicit, Non mentitus es hominibus, sed Deo. Manifestum est ergo, quoniam qui mentitur 30 Spiritui sancto, Deo mentitur: et qui credit in Spiritum sanctum, credit in Deum. Tale aliquid, imo fortius quiddam Dominus in Evangelio ostendit, dicens: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus: qui autem blasphemaverit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 31, 32) . ⁜ b Ecce terribili sententia irremissibile dicit esse peccatum ei qui in Spiritum sanctum blasphemaverit. [Col. 0229C] [ al. Comparat] Compara huic sententiae illud quod scriptum est in libro ⁜ c Regnorum: Si peccando peccaverit vir in virum, orabunt pro eo: si autem in Deum peccaverit, quis orabit pro eo (I Reg. II, 25) ? Si ergo blasphemare in Spiritum sanctum, et peccare in Deum simile, id est, inexpiabile crimen est, jam quantus sit Spiritus sanctus unusquisque cognoscit.

XV. Praesentia Dei ubique. —Deus quod ubique sit praesens et impleat omnia, ore discimus ⁜ d Jeremiae: Ego, inquit, Deus approximans, et non de longinquo: si absconditus fuerit homo in absconditis, ergo ego non videbo eum? Nonne coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII, 23, 24) ? Quid autem de sua ubique praesentia Salvator in Evangelio dicit? Ubicunque, ait, fuerint duo vel tres collecti in nomine meo, ibi et ego sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . De Spiritu adaeque sancto, quod adsit ubique, dicit propheta ex persona Dei: Ego in vobis, et Spiritus meus stat in medio vestrum (Ezech. XXXVI, 27) . Et Salomon [Col. 0230A] ait: Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis (Sap. I, 7) . Item David dicit: Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero ⁜ e in infernum ades; si sumpsero pennas meas in directum, et habitavero in extremis maris: etenim illuc manus tua deducet me, et continebit me dextera tua (Psal. CXXXVIII, 7 seq.) .

XVI. —Habitat Deus in sanctis suis secundum promissionem qua dixerat: Habitabo in illis (II Cor. VI, 16) . Quod vero Dominus Jesus dicit in Evangelio: Manete in me et ego in vobis (Joan. XV. 4) , probat hoc Paulus dicens: An nescitis quia Jesus Christus est in vobis (II Cor. XIII, 5) ? Hoc autem totum in Spiritus habitatione adimpletur, sicut memorat Joannes: Ex [Col. 0230B] hoc, inquit, scimus quia in nobis est, quia de Spiritu suo dedit nobis (I Joan. IV, 13) . Similiter et Paulus: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 16) ? Et iterum dicit: Glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) . Quem Deum? utique ⁜ f Spiritum sanctum, cujus templum esse videmur.

XVII. —Nam quod arguat Pater, arguat Filius, arguat Spiritus sanctus ita probandum est. In psalmo quadragesimo nono legitur: Peccatori autem dicit Deus: Quare tu enarras justitiam meam, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX, 16) ? Et infra: Arguam te, et statuam [Laud. ante ] contra faciem tuam (Ibid., 21) . David similiter orans dicit ad Christum: Domine, ne in ira tua arguas me (Psal. VI, 2) ; [Col. 0230C] quia ipse venturus est arguere omnem carnem. Quid vero de Spiritu sancto Salvator in Evangelio dicit? Cum venerit, inquit, Paraclitus, ille arguett mundum de peccato, et de justitia, et de judicio (Joan. XVI, 8) . Hoc praevidens David clamabat ad Dominum: Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam (Psalm. CXXXVIII, 7) ?

XVIII. —Nam et quod bonus sit Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus, sic probatur. Dicit propheta: Bonus es tu, Domine, et in bonitate tua doce me justificationes tuas (Psal. CXVIII, 68) . De se autem ipse Unigenitus: Ego sum pastor bonus (Joan. X, 11) . De Spiritu aeque sancto David in psalmo dicit ad Dominum: Spiritus tuus bonus deducet me in terram [Laud., viam ] rectam (Psalm. CXLII. 11) .

XIX. [Col. 0230D] —Quis autem dignitatem illam Spiritus sancti possit tacere? Antiqui enim prophetae clamabant: Haec dicit Dominus. Hanc vocem Christus adveniens in 31 suam personam revocavit, dicens: Ego autem dico vobis (Matth. V, 22) . Novi autem prophetae quid [ al. [Col. 0231A] qui clamabant? sicut propheta Agabus in Actibus apostolorum: Haec dicit Spiritus sanctus (Act. XXI, 11) . Et Paulus ad Timotheum: Spiritus, inquit, manifeste dicit (I Tim. IV, 1) . Quae vox omnino demonstrat indifferentiam Trinitatis. Et Paulus quidem dicit se a Deo Patre et Christo vocatum fuisse et missum: Paulus, inquit, apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum, [Laud., ad. ] et Deum Patrem (Gal. I, 1) . In Actibus autem apostolorum legitur quod a Spiritu sancto sit segregatus et missus. Sic enim scriptum est: Haecdicit Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Saulam in opus quo vocavi eos (Act. XIII, 2) . Et paulo post: Ipsi, inquit, missi a Spiritu sancto descenderunt Seleuciam (Ibid., 4) . Item in eodem libro: Attendite [Col. 0231B] vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus sanctus constituit episcopos (Act. XX, 28) .

XX. Paracliti nomen commune. —Ne quis autem Spiritum sanctum, quia Paraclitus dictus est, contemptibile aliquid existimet. Paraclitus enim advocatus est, vel potius consolator secundum Latinam linguam, quae appellatio etiam Filio Dei communis est, sicut dicit Joannes: Haec inquit, scribo vobis ut non peccetis; sed et si quis peccaverit, ⁜ a Paraclitum habemus apud Patrem Jesum Christum justum (I Joan. II, 1) . Nam et ipse Dominus cum dicit ad apostolos, Alterum Paraclitum mittet vobis Pater (Joan. XIV, 16) , sine dubio cum dicit alterum Paraclitum, se quoque Paraclitum manifestat. Sed neque a Patre hoc nomen Paracliti alienum est. Beneficentiae [Col. 0231C] enim nomen est, non naturae. Denique ad Corinthios Paulus ita scribit: Benedictus Deus Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus omnis consolationis, qui nos consolatur (II Cor. I, 34) . Et cum consolator dicitur Pater, consolator Filius, consolator etiam Spiritus sanctus, una tamen nobis consolatio a Trinitate praestatur; sicut et una remissio peccatorum, Apostolo affirmante: Abluti, inquit, estis et justificati, et sanctificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (I Cor. VI, 11) . Possemus plura adhuc de divinis Scripturis proferre testimonia, quae ⁜ b juxta baptismi sacramentum Trinitatem unius gloriae, operationis ac potentiae manifestant: sed quia ex his plenus est sapientium intellectus, multa praeterivimus studio [Col. 0231D] brevitatis.

XXI. Recapitulatio. —Faciamus ergo recapitulationem dictorum nostrorum. Si de Patre procedit Spiritus sanctus, si liberat, si Dominus est et sanctificat, si creat cum Patre et Filio et vivificat, si praescientiam habet cum Patre et Filio, si ubique est et implet omnia, si habitat in electis, si arguit mundum, [Col. 0232A] si judicat, si bonus et rectus est, si de eo clamatur: Haec dicit Spiritus sanctus; si prophetas constituit, si apostolos mittit, si episcopos praeficit, si consolator est, si cuncta dispensat prout vult, si abluit et justificat, si tentatores suos interficit; si is qui eum blasphemaverit non habet remissionem, neque in hoc saeculo, neque in futuro, quod utique Deo proprium est: haec cum ita sint, cur de eo dubitatur, quod ⁜ c Deus sit, cum eum operum magnitudo quod est ipse manifestet? Non utique alienus est a Patris et Filii majestate, qui non est ab operum virtute alienus. Frustra illi nomen divinitatis negatur, cujus potestas non potest abnegari. Frustra prohibeor eum cum Patre et Filio venerari, quem exigor cum Patre et Filio confiteri. Si ille mihi cum [Col. 0232B] Patre et Filio confert remissionem peccatorum, confert sanctificationem et vitam perpetuam, ingratus sum nimis et impiissimus, si ei cum Patre et Filio non refero gloriam, 32 aut si non est cum Patre colendus et Filio, ergo nec confitendus est in baptismo. Si autem omnimodo confitendus est secundum dictum Domini, et traditionem apostolorum, ne semiplena sit fides, quis me poterit ab ejus cultu prohibere? In quem enim credere jubeor, ei etiam debeo supplicare. Adorabo ergo Patrem, adorabo et Filium, adorabo et Spiritum sanctum, una eademque veneratione. Quod si quis durum hoc putat, audiat quomodo David ad culturam Dei fideles hortatur: Adorate, inquit, scabellum pedum ejus (Psal. XCVIII, 5) . Si religionis est adorare scabellum pedum ejus, [Col. 0232C] quanto magis religiosum si ejus Spiritus adoretur? Ille utique Spiritus, quem beatus Petrus in tanta sublimitate praedicavit, dicens: Spiritu sancto misso de coelis, in quem concupiscunt angeli prospicere (I Petr. I, 12) . Si angeli eum cupiunt aspicere, quanto magis nos homines mortales ⁜ d eum despicere non debemus, ne forte et nobis dicatur, sicut dictum est ad Judaeos: Vos semper Spiritui sancto restitistis, sicut et patres vestri (Act. VII, 51) .

XXII. —Quod si haec tanta et talia non inclinant animum ad venerandum Spiritum sanctum, accipite adhuc aliquid fortius. Sic enim Paulus instruit prophetas Ecclesiae, in quibus utique et per quos Spiritus sanctus loquebatur: Si, inquit, omnes prophetaverint, intret autem aliquis infidelis, aut idiota, convincitur ab [Col. 0232D] omnibus, examinatur ab omnibus, occulta quoque cordis ejus manifesta [ al. sunt ] fiunt: et tunc cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quia vere Deus in vobis est (I Cor. XIV, 24, 25) . Et utique in eis Spiritus sanctus est, qui prophetant. Si ergo infideles cadunt in faciem, et adorant Spiritum sanctum perterriti, et confitentur [ Lor., victi] inviti: quanto magis fidelibus [Col. 0233A] expedit ut voluntarie et ex affectu adorent Spiritum sanctum? Adoratur autem Spiritus sanctus, non quasi separatim more gentilium, sicut nec Filius separatim adoratur, quia in dextera Patris est; ⁜ a sed cum adoramus Patrem, credimus nos et Filium et Spiritum sanctum adorare: quia et cum Filium invocamus, Patrem nos credimus invocare, et cum Patrem rogamus, a Filio nos exaudiri confidimus, sicut ipse Dominus dixit: Quidquid petieritis Patrem in nomine meo, ego faciam, ut honorificetur Pater in Filio (Joan. XIV, 13) . Et si Spiritus sanctus adoratur, ille utique adoratur cujus est Spiritus. Illud autem nullus ignorat, quia divinae majestati nec addi quidquam, nec minui humanis supplicationibus potest: [ Lor. sic] sed unusquisque secundum propositum [Col. 0233B] voluntatis suae, aut gloriam sibi acquirit fideliter venerando, aut confusionem perpetuam pertinaciter resistendo. Certum est enim quia superbia et ⁜ b contemptio damnat, honorificentia vero fructum devotionis exspectat. Quare autem fideles non honorificent integre Trinitatem, ad quam se pertinere confidunt, cujus nomine se renatos, cujus servos se nominari gloriantur? Nam sicut [ al. ad nomen] a nomine Dei Patris homines Dei appellantur, ut Helias homo Dei dictus est, ut Moyses homo Dei appellatus est; sic a Christo Christiani nuncupamur, sic etiam a Spiritu spiritales appellamur. Si igitur vocetur quis homo Dei, et non sit Christianus, nihil est; [Col. 0234A] qui si Christianus vocetur, et non fuerit spiritalis, nec sibi satis de salute confidat.

XXIII. —Sit ergo nobis secundum salutaris baptismi confessionem fides integra Trinitatis, sit una devotio pietatis: nec more gentilium potestatum diversitates opinemur, aut creaturam quantum ad deitatem in Trinitate suspicemur. Sed nec Judaeorum scandalo moveamur, qui Filium Dei 33 negant, qui Spiritum sanctum non adorant; sed potius perfectam Trinitatem adorantes et magnificantes, sicut ⁜ c in mysteriis ore nostro dicimus, ita conscientia teneamus, Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus sabaoth. Ter dicentes Sanctus unam omnipotentiam confitemur, quia una est religio, una glorificatio Trinitatis, ut audiamus ab Apostolo, sicut audierunt Corinthii: [Col. 0234B] Gratia Domini nostri Jesu Christi, et dilectio Dei, et communicatio Spiritus sancti cum omnibus vobis (II Cor. XIII, 13) . Haec est fides nostra, evangelicis et apostolicis traditionibus atque ⁜ d auctoritate firmata, et omnium quae in mundo sunt catholicarum ecclesiarum societate fundata, in qua nos per gratiam Dei omnipotentis permanere usque ad finem vitae hujus confidimus et speramus.

Explicit libellus directus sub die [ al. XVII] XII calendarum Maiarum per Januarium ⁜ e Zattarensem, Villaticum a Casis-Medianis episcopos Numidiae, et Bonifacium Foratianensem, et Bonifacium ⁜ f Gratianensem episcopos provinciae Byzacenae.

I. Arianorum calumniae. [Col. 0233D] —Qui [ al. cunque] cum noster libellus legeretur, oblatum veritatis lumen nequaquam sufferre caecis oculis potuerunt insanientes, vocibus infrementes, graviterque ferentes, quare nos nomine nostro catholicos dixerimus. Statimque [Col. 0234D] mentientes suggerunt regi de nobis, eo quod strepitum fecerimus, audientiam fugientes, qui eadem hora accensus et credens mendacio, festinavit facere quod volebat. Et jam conscriptum decretum habens, et occulte cum eodem decreto per diversas provincias [Col. 0235A] suos homines dirigens, episcopis Carthagine positis, una die universae Africae ecclesias clausit, universamque substantiam episcoporum et ecclesiarum suis episcopis munere condonavit. Nesciens quoque quid loqueretur, neque de quibus affirmabat, legem quam dudum Christiani imperatores nostri contra eos et contra alios haereticos pro honorificentia Ecclesiae catholicae dederant adversum nos illi proponere non erubuerunt, addentes multa de suis, sicut placuit tyrannicae potestati. Haec est enim series datae et propositae legis.

II. Edictum Hunerici regis adversus catholicos. —Rex Hunerix Vandalorum et Alanorum, universis populis nostro regno subjectis.

«Triumphalis majestatis et regiae probatur 34 esse [Col. 0235B] virtutis mala in auctores consilia retorquere. Quisquis enim aliquid pravitatis invenerit, sibi imputet quod incurrit. In qua re nutum divini judicii clementia nostra secuta est, quod quibusque personis, prout eorum facta meruerint, seu bona, seu forte talibus ⁜ a contraria, dum facit expendi, simul etiam provenit compensari. Itaque his provocantibus qui contra praeceptionem inclytae recordationis patris nostri, vel mansuetudinis nostrae crediderint esse renitendum, censuram severitatis assumimus. Auctoritatibus enim cunctis populis fecimus innotesci, ut in sortibus Vandalorum nullos conventus omousiani sacerdotes assumerent, nec aliquid mysteriorum, quae magis polluunt, sibimet vindicarent: quod cum videremus esse neglectum, et plurimos esse repertos [Col. 0235C] dicentes se integram fidei regulam retinere, postmodum universos constat fuisse commonitos, spatio temporis praerogato mensium novem, ⁜ b novaeque contentionis (si quid ad eorum proposita posset aptari), ut ad calendas Februarias anni octavi regni nostri, sine metu aliquo convenirent. Qui dum huc ad Carthaginensem confluerent civitatem, post moram temporis praestituti, aliam quoque dilationem aliquantorum dierum dedisse cognoscimur. Et dum [Col. 0236A] se conflictui paratos astruerent, primo die a venerabilibus episcopis nostris eis videtur esse propositum, ut ὁμοούσιον, sicut moniti erant, ex divinis Scripturis proprie approbarent: aut certe quod a mille ⁜ c et quot excurrunt, pontificibus de toto orbe in Ariminensi concilio, vel apud Seleuciam amputatum est, praedamnarent. Quod nequaquam facere voluerunt, universa ad seditionem per se ⁜ d concitato populo revocantes. Quinimo et secunda die, dum eis mandaremus ut de eadem fide, sicuti propositum fuerat, responderent: ⁜ e hoc videntur assumpsisse ad temeritatem transactam, ut seditione et clamoribus omnia perturbantes, ad conflictum facerent minime perveniri.

« ⁜ f Quibus provocantibus, statuimus ut eorum ecclesiae clauderentur, hac illis conditione praescripta, [Col. 0236B] ut tandiu essent clausae quandiu [ al. mallent] nollent ad conflictum propositum pervenire. Quod ea obstinatione facere voluerunt, quam pravis videntur assumpsisse consiliis. Adeo in hos est necessarium ac justissimum retorquere, quod ipsarum legum continentia demonstratur, quas inductis secum in errorem imperatoribus ⁜ g diversorum temporum tunc contigit promulgari. Quarum illud videtur tenere conceptio, ut nulla exceptis institutionis suae antistitibus ecclesia pateret; nulli liceret ali aut convictus agere, aut exercere conventus; nec ecclesias aut in urbibus, aut in quibusdam parvissimis locis, penitus obtinere neque construere; sed praesumpta fisci juribus jungerentur; sed etiam et eorum patrimonia, ecclesiis suae fidei sociata, suis antistitibus provenirent; nec [Col. 0236C] ⁜ h commeandi ad quaecunque loca talibus licentia pateret, sed extorres omnibus urbibus redderentur et locis; nec baptismatis haberent omnino aliquam facultatem, aut forte de religione disputandi, et nullam ordinandi haberent licentiam, sive episcopos, sive praesbyteros, vel alios quos ad clerum pertinere contingeret, proposita severitate vindictae, ut tam hi qui se paterentur hujusmodi honores accipere, quam etiam ipsi ordinatores denis libris auri singuli [Col. 0237A] multarentur, eo adjecto, ut nullus eis locus esset vel auditus supplicandi, sed etiam ⁜ a si qua specialia meruissent, minime praevalerent: et si in hac pernicie perdurarent, de proprio solo ablati in exsilium 35 sub [ al. prosecutione] persecutione idonea mitterentur. In populos quoque praefati imperatores similiter saevientes, quod eis nec donandi libertas, nec testandi, aut capiendi, vel ab aliis relictum penitus [ al. subjaceret] jus esset; non fideicommissi nomine, non legati, non donationibus, aut relictione quae mortis causa appellatur, vel quolibet codicillo, aliisve forsitan scripturis, ita ut etiam qui in suis palatiis militarent, condemnationi gravissimae pro dignitatis merito facerent subjectos, ut omni honoris privilegio exspoliati infamiam incurrerent, et publico crimini [Col. 0237B] hujusmodi personae se cognoscerent esse subjectas; officialibus etiam judicum diversorum tricena argenti pondo poena proposita: quam si quinque vicibus in errore perdurantibus contigisset inferre, tum demum tales convicti, atque subjugati verberibus, in exsilium mitterentur. Deinde codices universos sacerdotum, quos persequebantur, praeceperant ignibus tradi. Quod de libris hujusmodi, quibus sibi nominis illius errorem persuasit iniquitas, praecipimus faciendum. Haec enim, ut dictum est, pro singulis quibusque personis illi observanda praeceperant, ut ⁜ b illustres singulatim auri pondo quinquagena darent, spectabiles auri pondo quadragena, senatores auri pondo tricena, populares auri pondo vicena, sacerdotes auri pondo tricena, decuriones auri pondo [Col. 0237C] [ al. ter quina] quina, negotiatores auri pondo quina, plebeii auri pondo quina, circumcelliones ⁜ c argenti pondo dena. Et si qui forte in hac pernicie permanerent, confiscatis omnibus rebus suis, exsilio multarentur. Ordines autem civitatum, sed et procuratores et conductores possessionum tali poena jubebantur affligere, ut si forte tales celare deligerent, et minime publicassent, et [ al. tantos in . . .] retentos judicio non facerent praesentari, ipsi tenerentur ad poenam; conductoribus etiam regalium praediorum hac multa proposita, ut quantum domui regiae inferrent, tantum etiam fisco, poenae nomine, cogerentur exsolvere. Id generaliter in omnibus conductoribus vel possessoribus, qui in eadem superstitione crediderint perdurandum, constituerunt observari. De judicibus etiam [Col. 0237D] qui huic rei instantissime non imminebant, poena proscriptionis et sanguinis supplicio punirentur. Sed et [Col. 0238A] de primatibus officiorum tres numero punirentur, aliis viginti librarum auri condemnatione multandis.

«Quare his necesse est constitutionibus obligari omousianos omnes, quos hujusmodi ⁜ d malae persuasionis constat tenuisse et tenere materiam. Quos ab omnibus supradictis abstinere decernimus, in prosecutionem venturis per ordines cunctarum urbium; sed etiam judices qui superioribus neglectis dira sup plicia diversis non intulisse monstrantur. Omnes ergo supradictae fidei ὁμοούσιον erroribus implicatos, quae cuncto praedamnata est concilio tantorum numero sacerdotum, universis rebus praedictis, et contractibus praecipimus abstinere, quod nihil sibi noverint esse permissum; sed universos similis poena maneat et astringat, si ad veram religionem, quam veneramur [Col. 0238B] et colimus, intra diem calendarum Juniarum anni octavi regni nostri, conversi non fuerint. Diem autem praestitutum ideo pietas nostra constituit, ut praedamnantibus errorem indulgentia non negetur, et obstinatos animos supplicia digna coerceant. Qui autem in eodem errore permanserint, seu domus nostrae occupati militia, seu forsitan diversis titulis necessitatibusque praepositi, 36 pro gradibus suis descriptas superius multarum illationes cogantur excipere, nihil valituris quae forsitan per subreptionem quemquam talium contigit promereri. In privatas etiam, vel cujuscunque gradus et loci personas hoc nostra promulgatio praecepit observandum, quod circa tales supradictis legibus videbatur expressum ut poenis congruis subderentur. Judices autem provinciarum [Col. 0238C] quod statutum est negligentes exsequi, superiori poena, quae talibus est praescripta, constituimus obligandos.

«Veris autem majestatis divinae cultoribus, id est sacerdotibus nostris, ecclesias universas, vel totius cleri nominis supradicti quibuscunque terris et regionibus constitutas, quae, propitia Divinitate, imperii nostri regimine possidentur, una cum rebus quae ad easdem pertinent, hoc decreto statuimus debere proficere, non dubitantes plus alimoniae inopum proficere, quod sacrosanctis pontificibus ⁜ e juste collatum est. Hanc ergo legem, e fonte justitiae profluentem, cunctis praecipimus innotescere, quatinus nullus sibi ignotum esse quod praeceptum est possit obtendere. [Col. 0238D] Optamus vos bene valere. Data sub die VI calendas Martias, ⁜ f Carthagine.»

III. Saevitia in episcopos catholicos. [Col. 0239A] —Post haec edicta feralia veneno ⁜ a toxicato transversa, jubet cunctos episcopos qui Carthagine fuerant congregati, quorum jam ecclesias, domos et substantiam ceperat, in hospitiis quibus erant exspoliari, et exspoliatos foras muros propelli. Non animal, non servus, non mutanda quae ferebant vestimenta penitus dimittuntur. Addens adhuc ut nullus quempiam illorum hospitio reciperet, aut alimoniam praestaret. Qui autem hoc miserationis causa facere tentasset, cum universa domo sua incendio cremaretur. Sapienter tunc etiam projecti episcopi fecerunt, ut, licet mendicantes, exinde non abirent: quia si recederent, ⁜ b non tantum violenter omnino revocarentur, sed et mentirentur eos, sicut mentiti sunt, fugisse conflictum; maxime [Col. 0239B] quia ubi reverterentur, jam nequaquam fuerat ecclesiis substantia vel domibus occupatis. Dum ergo gementes in circuitu murorum nudo sub aere jacerent, factum est ut rex impius ad piscinas exisset, cui universi occurrere maluerunt, dicentes: Ut quid taliter affligimur? pro quibus malis forte commissis ista perpetimur? Si ad disputationem congregati sumus, quare exspoliamur, quare traducimur, quare differimur, et sine ecclesiis, et domibus nostris foras civitatem fame et nuditate laborantes, mediis stercoribus volutamur? Quos ille torvis oculis respiciens, priusquam suggestionem eorum audisset, jussit super eos cum sessoribus equos dimitti ut tali violentia possent non solum conteri, verum etiam enecari. Quorum tunc multi contriti sunt, et praecipue senes et infirmi.

IV. Dolo circumveniuntur. [Col. 0239C] —Tunc deinde jubentur ad quemdam locum, qui dicitur aedes Memoriae, illi viri Dei occurrere, fraudem sibi nescientes aptatam. Ubi cum venissent, charta eis ostenditur involuta, diciturque illis ista subtilitate serpentis; Dominus noster rex Hunericus, licet doleat quod fueritis contemptores, et adhuc ejus voluntati obedire tardetis, ut ejus efficiamini religionis cujus est ipse, nunc tamen bonum de vobis cogitavit. Si juraveritis ita ut quod ista charta continet faciatis, dimittet vos ecclesiis et domibus vestris. Ad quod universi episcopi responderunt: Semper dicimus, et diximus, et dicturi [Col. 0240A] sumus: Christiani sumus, 37 episcopi sumus, apostolicam fidem unam et veram tenemus. Factoque post confessionem fidei silentio modico, illi qui a rege fuerant destinati festinabant extorquere episcopis sacramentum. Tunc beati viri ⁜ c Hortulanus et Florentianus episcopi pro omnibus et cum omnibus dixerunt: Nunquid animalia nos irrationabilia sumus, ut nescientes quid charta contineat facile aut temere juremus? Acceleraverunt quoque illi a rege destinati scripturae eis propalare tenorem, qui hujusmodi sermonibus fuerat coloratus. Sic enim calumniosa series continebat. Jurate, si post obitum domini nostri regis, ejus filium Hilderich desideretis esse regem, vel si nullus vestrum ad regiones transmarinas epistolas diriget: quia si sacramentum hujus rei dederitis, [Col. 0240B] restituet vos ecclesiis vestris. Cogitavit tunc multorum pia simplicitas, etiam contra prohibitionem divinam, sacramentum dare, ne Dei populus in posterum diceret, quod vitio sacerdotum, qui jurare noluerunt, non fuerint ecclesiae restitutae. Alii quoque astutiores episcopi, sentientes dolum fraudis, nequaquam jurare voluerunt, dicentes prohibitum fuisse evangelica auctoritate, ipso Domino dicente, Non jurabitis in toto (Matth. V, 34) . Quibus ministri regis: Secedant in parte, inquiunt, qui jurare disponunt. Qui cum secederent, notariis scribentibus quid quisque diceret, et de qua civitate fuisset exceptum est. Similiter factum est et de illis qui minime juraverunt. Statimque pars utraque custodiae mancipatur.

V. In exsilium truduntur. —Postmodum vero fraus [Col. 0240C] quae celabatur apparuit. Jurantibus itaque dictum est: ⁜ d Quia contra praeceptum Evangelii jurare voluistis, jussit rex ut civitates atque ecclesias vestras nunquam videatis, sed relegati, colonatus jure ad excolendum agros accipiatis: ita tamen ut non psallatis, neque oretis, aut ad legendum codicem in manibus gestetis; non baptizetis, neque ordinetis, aut aliquem reconciliare praesumatis. Similiter non jurantibus, aiunt: Quia regnum filii domini nostri non optatis, idcirco jurare noluistis. Ob quam causam jussi estis in Corsicanam insulam relegari, ut ligna profutura navibus dominicis incidatis ⁜ e .

I. Persecutio generalis. [Col. 0241A] —Addidit itaque ⁜ a bestia illa, sanguinem sitiens innocentum, episcopis necdum adhuc in exsilium directis, per universas Africanae terrae provincias, uno tempore tortores crudelissimos destinare, et nulla remansisset domus et locus ubi non fuisset [ al. ululatus] ejulatus et luctus, ut nulli aetati, nulli parceretur sexui, nisi illis qui eorum succumberent voluntati. Hos fustibus, illos suspendio, alios ignibus concremabant. Mulieres vero et praecipue nobiles, contra jura naturae, nudas omnino in facie publica cruciabant. Ex quibus unam nostram Dionysiam cursim ac breviter nominabo. Cum viderent eam non solum audacem esse, sed etiam matronis caeteris pulchriorem, ipsam primo nisi sunt fustibus exspoliatam appetere. ⁜ b Quae cum pateretur, diceretque [Col. 0241B] de Domino suo secura: Qualiter libet cruciate, verecunda tamen membra nolite nudare; amplius illi magis furentes, celsiori loco vestimentis exutam constituunt, spectaculum eam omnibus facientes. Quae inter ictus virgarum, dum rivuli sanguinis toto jam corpore fluitarent, libera voce dicebat: Ministri diaboli, quod ad opprobrium meum facere computatis, ipsa laus mea est; et quia erat Scripturarum divinarum scientia plena, aptatis arctata poenis, et ipsa jam martyr, alios ad martyrium confortabat. Quae suo sancto exemplo pene universam suam patriam liberavit. Quae cum suum unicum filium, admodum adhuc tenerae aetatis et delicatum, timore poenarum formidolosum conspiceret, verberans eum [Col. 0242A] nutibus oculorum, et increpans auctoritate materna, ita confortavit, ut matre multo fortior redderetur. Cui inter crudelia verbera constituto ita dicebat: Memento, fili mi, quia in nomine Trinitatis in matre Ecclesia catholica baptizati sumus. Non perdamus indumentum nostrae salutis, ne veniens invitator vestem non inveniat nuptialem, et dicat ministris: Mittite in tenebras exteriores, ubi erit fletus oculorum, et stridor dentium (Matth. XXII, 13) . Illa, fili, poena timenda est quae nunquam finitur; illa desideranda vita quae semper habetur. Talibus itaque filium solidans verbis, velociter martyrem fecit. Venerabilis vero adolescens, Majoricus nomine, in certamine confessionis spiritum reddens, cursum palmiferum consummavit; amplexansque illa hostiam suam, quantis [Col. 0242B] potuit vocibus 39 Domino gratias agens, ad gaudium spei futurae, in sua domo maluit sepelire; ut quotiens super sepulcrum ejus Trinitati preces effundit, alienam se a filio nunquam esse confidat. Quanti igitur per eam in illa civitate, ut praefati sumus, acquisiti sint Deo, longum est enarrare. Nam et ejus germana, nomine Dativa, atque Leontia filia sancti ⁜ c Germani episcopi, cognatusque Dativae, venerabilis Emilius medicus, religiosus quoque Tertius Trinitatis confessione praeclarus, vel Sibidensis Bonifacius quanta pertulerint, qualibusque cruciatibus evisceratae, vel eviscerati sint, qui valet ex ordine dicat.

II. Servi passio. — ⁜ d Servus quoque Tuburbitanae civitatis majoris, generosus et nobilis vir, pro Christo [Col. 0243A] quas pertulit quis explicet poenas? Qui post caedes innumerabilium fustium, trochleis frequentibus elevatus, dum ⁜ a tota prae urbe penderet, hunc in sublime tollentes, ictu celeri dimissis iterum funibus cannabinis, super silices platearum pondere corporis veniens, ut lapis super lapides corruebat. Sed et saepius tractum, et lapidibus acutissimis defricatum, [ al. ut] et cutibus separatis, pelles corporis lateribus dorsoque videres et [ al. ventre] ventri pendere. Iste jam temporibus Geiserici non valde dissimilia pertulerat, ne amici cujusdam sui secreta nudaret: quanto magis nunc, ut [ al. sua] suae fidei sacramenta muniret? Et si homini gratis fideliter exhibuit fidem, quantum debuit illi, qui redditurus est pro fide mercedem?

III. Victoriae fortitudo. [Col. 0243B] —In civitate vero ⁜ b Culusitana non valeo quae gesta sunt nuntiare, quia et ipsam quantitatem martyrum vel etiam confessorum impossibile est homini supputare. Ubi quaedam matrona, auctrix sui nominis Victoria, dum in conspectu vulgi continuato suspendio cremaretur, a marito jam perdito filiis praesentibus taliter rogabatur: Quid pateris conjunx? Si me despicis, vel horum miserere quos genuisti, impia, parvulorum. Quare oblivisceris uteri tui, et pro nihilo ducis quos cum gemitu peperisti? Ubi sunt foedera conjugalis amoris? ubi societatis vincula, quae inter nos dudum honestatis jure tabulae conscriptae fecerunt? Respice, quaeso, filios ac maritum, et regiae jussionis implere festina praeceptum, ut et imminentia adhuc tormenta [Col. 0243C] lucreris, simul et mihi doneris et liberis nostris. Sed illa nec filiorum fletus, nec serpentis audiens blandimenta, ⁜ c affectum multo altius elevans a terra, mundum cum suis desideriis contemnebat. Quam cum jam continuatione suspendii avulsis humeris, [Col. 0244A] etiam qui cruciabant conspicerent mortuam, deposuerunt prorsus omni parte exanimatam. Quae postea retulit quamdam sibi virginem astitisse, atque tetigisse membra singula, et illico fuisse sanatam.

IV. Victoriani martyris fides. —Qualiter autem Adrumetinae civitatis civem Victorianum, tunc ⁜ d proconsulem Carthaginis, praedicem, nescio, deficientibus verbis. Quo in Africae partibus nullus ditior fuit, qui etiam apud impium regem pro rebus semper sibi commissis fidelissimus habebatur. Mandatur ei a rege familiariter, diciturque quod eum habiturus esset prae omnibus ⁜ e domesticum, si ejus praecepto facilem commodasset assensum. Sed ille vir Dei missis ad se tale dedit cum fiducia magna responsum: Securus ego sum de Christo Deo et Domino meo. Haec [Col. 0244B] regi dicatis: Subrigat ignibus, adigat bestiis, excruciet generibus omnium tormentorum. Si consensero, frustra sum in Ecclesia catholica baptizatus. Nam si haec praesens vita sola fuisset, 40 et aliam, quae vere est, non speraremus aeternam, nec ita ⁜ f facerem ut ad modicum atque temporaliter gloriarer, et ingratus existerem ei qui suam fidem mihi contulit, [ al. creditori] Creatori. Ad quod tyrannus excitatus, quantorum temporum, et quantis eum afflixit poenis, humanus sermo non poterit explicare. Qui tripudians in Domino, feliciterque consummans, martyrialem coronam accepit.

V. Fratres duo confessores. —Apud ⁜ g Tambaiensem quoque civitatem gesta quis queat certamina martyrum explicare? Ubi duo germani fratres Aquis-Regensis [Col. 0244C] civitatis, sibi securi de Domino invicem ⁜ h juraverunt ut rogarent tortores ut una poena parique supplicio torquerentur. Et dum primo suspendio, molibus lapidum pedibus alligatis, tota die penderent, unus illorum petivit se deponi, et sibi inducias [Col. 0245A] dari. Cui frater alius, metuens ne fidem negaret, de suspendio clamabat: Noli, noli, frater; non ita juravimus Christo. Accusabo te cum ante thronum ejus terribilem venerimus: quia super corpus ejus et sanguinem juravimus ut pro eo [ Lor., simul] invicem patiamur. Ista dicens et alia multa, confortavit germanum ad praelium passionis, qui clamans ingenti voce dicebat: [ al. Adicite] Adigete suppliciis quibus vultis, et poenis Christianos arctate crudelibus: quod frater meus facturus est, hoc ego etiam ago. Quantis jam laminis ignitis adusti sunt, qualibus ungulis exarati, quibus cruciatibus torti, res ipsa docet, quod eos ipsi tortores a sua facie projecerunt, dicentes: Istos imitatur universus populus, ut nullus ad nostram religionem penitus convertatur; et praecipue [Col. 0245B] quia nulli livores, nulla poenarum vestigia in eis penitus videbantur.

VI. Mira fides Typasensium. Ingens miraculum. —In ⁜ a Typasensi vero quod gestum est Mauritaniae majoris civitate ad laudem Dei insinuare festinemus. Dum suae civitati Arianum episcopum ex notario ⁜ b Cyrilae ad perdendas animas ordinatum vidissent, omnis simul civitas evectione navali de proximo ad Hispaniam confugit, relictis paucissimis qui aditum non invenerant navigandi. Quos Arianorum episcopus primo blandimentis, postea minis compellere coepit, ut eos faceret Arianos. Sed fortes in Domino permanentes, non solum suadentis insaniam irriserunt, verum etiam publice mysteria divina in domo una congregati celebrare coeperunt. Quod ille cognoscens, [Col. 0245C] relationem occulte Carthaginem adversus eos direxit. Quae cum regi innotuisset, comitem quemdam cum iracundia dirigens, praecepit ut in medio foro, congregata illuc omni provincia, linguas eis et manus dexteras radicitus abscidisset. Quod cum factum fuisset, Spiritu sancto praestante, ita locuti sunt et loquuntur, quomodo antea loquebantur. Sed si quis incredulus esse voluerit, pergat nunc Constantinopolim, et ibi reperiet unum de illis, subdiaconem Reparatum, sermones politos sine ulla offensione ⁜ c loquentem. Ob quam causam venerabilis nimium in palatio Zenonis imperatoris habetur, et praecipue regina mira eum reverentia veneratur.

VII. Vandali in suos saeviunt. —Sed quis congruo sermone possit exsequi aut coacervare diversitates [Col. 0245D] poenarum quas ex jussu regis sui, etiam ipsi Vandali in suos homines exercuerunt? In ipsa quoque quae gesta sunt Carthagine, si nitatur scriptor singillatim astruere, etiam sine ornatu sermonis, nec ipsa nomina [Col. 0246A] tormentorum poterit edicere. Quae res ⁜ d hodieque posita in promptu demonstrat. Alios sine manibus, alios sine oculis, alios absque pedibus, alios truncos naribus auribusque intendas, 41 aliosque videas nimio suspendio spatulis [ al. scapulis] evulsis, caput, quod eminere solebat, in medio scapularum fuisse demersum, dum jugiter in altis [ al. sedibus] aedibus suspendio cruciantes, impulsione manuum funibus agitatis, per vacuum aerem huc atque illuc faciebant vagari pendentes. Qui nonnunquam disruptis funibus de illa altitudine suspensionis, ictu valido corruentes, plurimi arcem cerebri cum oculis amiserunt: alii confractis ossibus spiritum continuo reddiderunt, alii post paulum exhalaverunt. Sed qui hoc fabulosum putat, ⁜ e Uranium Zenonis legatum [Col. 0246B] interroget, in cujus praesentia praecipue gesta sunt; illa scilicet causa, quia veniens Carthaginem sese pro defensione ecclesiarum catholicarum venisse jactabat. Et ut illi ostenderet tyrannus se neminem formidare, in illis plateis vel vicis plures tortores et crudeliores statuit, in quibus legatis moris est ascendendo ad palatium et descendendo transire: ad opprobrium videlicet ipsius reipublicae, et nostri jam deficientis temporis faecem.

VIII. Matronae exsulantis constantia. —Tunc igitur et quaedam uxor cujusdam cellaritae regis nomine ⁜ f Dagila, quae temporibus Geiserici multoties jam confessor exstiterat, matrona nobilis ac delicata, flagellis et fustibus omnino debilitata, exsilio arido et invio relegatur, ubi nullus hominum forte consolationis [Col. 0246C] gratia veniendi haberet accessum, relinquens cum gaudio domum, maritum simul et [ al. filium] filios. Cui postea oblatum esse dicitur, ut in mitiorem eremum translata, frueretur, si vellet, solatio sociorum. Illa vero ingens sibi adesse credens gaudium, ubi nullus humanus esset consolantis affectus, ne fieret supplicavit.

IX. Cleri Carthaginensis certamina. Murittae egregium facinus. —Tunc etiam Eugenio pastore jam in exsilio constituto, universus clerus Ecclesiae Carthaginis caede inediaque maceratur, ⁜ g fere quingenti vel amplius. Inter quos quamplurimi erant lectores infantuli, qui gaudentes in Domino, procul exsilio crudeli truduntur. Sed libertatem tunc, cum media urbe caederentur [ al. Miritae] Murittae diaconi caeteris liberiorem [Col. 0246D] tacere non debeo. Fuit quidam ⁜ h Elpidoforus nomine, nimium crudelis et ferus, cui fuerat delegatum membra confessorum Christi suppliciis grassantibus laniare. Hic dudum fuerat apud nos in ecclesia [Col. 0247A] Fausti baptizatus, quem venerabilis Muritta diaconus de alveo fontis susceperat generatum. Post vero dum apostataret, tantae exstitit feritatis adversus Ecclesiam Dei, ut superior omnibus exsecutor persecutionis fuisset inventus. Quid multa? Dum primo presbyteri suppliciis macerandi ordine citarentur, post archidiaconum Salutarem, aptatur poenis memoratus Muritta. Fuit enim secundus in officio ministrorum. Quia cum Elpidoforo sedente et fremente, honorabilis senior coepisset extendi, priusquam [ Lor., cruciaretur] exueretur, clam forte nescientibus cunctis, illa, quibus eum suscipiens de fonte dudum texerat, ⁜ a sabana bajulabat. Quibus ventilatis, simulque in ostentione cunctis extentis, in his verbis loqui exorsus, totam ad fletum et lacrymas commovisse dicitur [Col. 0247B] civitatem. Haec sunt linteamina, Elpidofore minister erroris, quae te accusabunt, cum majestas venerit judicantis. Custodientur diligentia mea ad testimonium tuae perditionis, ad demergendum te in abyssum putei sulphurantis. Haec te, infelix, immaculatum cinxerunt de fonte surgentem: haec te, miserrime, acrius persequentur, flammantem gehennam cum coeperis possidere: quia induisti te maledictionem sicut vestimentum, scindens atque amittens veri 42 baptismatis et fidei sacramentum. Quid facturus es, miser, cum servi Patrisfamilias ad coenam regiam congregare coeperint invitatos? Tunc te aliquando vocatum, terribiliter indignatus exutum stola rex conspiciens nuptiali, dicet tibi: Amice, quomodo huc venisti vestem non habens nuptialem (Matth. XXII, 12 seq.) ? Non video quod contuli, non agnosco quod dedi. Perdidisti militiae chlamydem quam ⁜ b in tutela virgineorum membrorum decem mensibus texui, et tendicula crucis extendens aqua mundavi, et purpura mei sanguinis decoravi. Non conspicio cultum signaculi mei, characterem non video Trinitatis. Talis interesse non poterit epulis meis. Ligate eum manibus, et pedibus suis, funiculis, quia se ipse voluntarie separare voluit a catholicis dudum fratribus suis. Ipse funes extendit continuatos in laqueum, quibus et semetipsum vinxit; et alios, ne ad istud venirent convivium, impedivit. Juxta semitam multis scandalum posuit, quem nunc cum rubore perpetuo et dedecore sempiterno de convivio meo projeci. Haec et [Col. 0248A] alia Muritta dicente, igne conscientiae ante ignem aeternum obmutescens Elpidoforus torrebatur

X. Clerici in exsilium trusi. — ⁜ c Parantes itaque universi dorsa sua verberibus, alacres ad exsilium pergunt. Quibus adhuc in itinere longioris viae constitutis, destinantur, episcopis Arianorum suggerentibus, homines immisericordes ac violenti, ut illud quod eis forte miseratio Christiana victui contulerat profuturum, crudeliter auferretur: quando unusquisque eorum libentius forte cantabat: Nudus exivi de utero matris meae (Job. I, 21) , nudum etiam me oportet ad exsilium pergere, quia Dominus novit esurientibus cibum porrigere, et in deserto vestire. Vandali namque duo sub Geiserico saepius facti confessores, comitante matre, contemptis omnibus divitiis suis, cum [Col. 0248B] eisdem clericis ad exsilium perrexerunt. De multitudine autem pergentium confessorum, id est Ecclesiae Carthaginis clericorum, suggerente quodam ⁜ d exlectore Theucario perdito, quos ille noverat vocales strenuos atque aptos modulis cantilenae, designatione sua debere dicit duodecim infantulos separari, quos ipse cum catholicus esset, tunc discipulos habuit. Statim illo suggerente, sub festinatione viro dimittuntur, et vi barbarici furoris bissenus numerus puerorum de itinere revocatur. Segregantur corpore, non spiritu a grege sanctorum, qui timentes praecipitium, cum suspiriis lacrymarum, ne divellerentui constringebant manibus genua sociorum, quos violentia tamen haeretica, minacibus separans gladiis, Carthaginem revocavit. Sed dum cum eis, quasi cum [Col. 0248C] tali aetate [ al. plerique non] jam blanditiis ageretur, superiores suis inventi sunt annis, et ne obdormirent in morte, lucernam sibi evangelici luminis accenderunt. Indignantur ob hoc graviter Ariani, et se superatos a pueris erubescunt. Unde accensi subdi iterum fustibus jubent; quos jam ante paucissimos dies variis verberibus dissipaverant. Imprimuntur vulneribus vulnera, et rursum poena restaurata recrudescit. Factum est, Domino confortante, ut nec aetas minor deficeret in dolore [ al. sed], et magis animus cresceret roboratus in fide quos nunc Carthago miro colit affectu, et quasi duodecim apostolorum chorum conspicit puerorum. Una degunt, simul vescuntur. pariter psallunt, simul in Domino gloriantur. Illis diebus et duo negotiatores, Frumentius, ⁜ e et alius [Col. 0249A] Frumentius ejusdem urbis egregio martyrio coronati sunt. Tunc et septem fratres, non natura sed gratia, simul in monasterio 43 commanentes, confessionis certamine expleto, immarcescibilem pervenerunt ad coronam, id est Liberatus abbas, Bonifacius diaconus, ⁜ a Servus subdiaconus, Rusticus subdiaconus, Rogatus monachus, Septimus monachus et Maximus monachus.

XI. Antonii saevitia in sanctum Eugenium. —Nam illo tempore crudelius Arianorum episcopi, presbyteri et clerici, quam rex et Vandali, saeviebant. Nam ad persequendum ipsi cum suis clericis ubique gladiis accincti currebant; sicut quidam episcopus, inter illos caeteris crudelior, Antonius nomine; qui tam nefaria et incredibilia in nostros exercuit, ut narrari non queant. Fuit iste in quadam civitate proxima [Col. 0249B] eremo, quae Tripolitanae provinciae vicinatur, qui, ut bestia insatiabilis, catholicorum sitiens sanguinem, huc illucque ad rapiendum [ Rhen., fugientes] rugiens excurrebat. Nam impius Hunericus sciens Antonii ferocitatem, in [ al. ipsius] ipsis eremi partibus voluit sanctum Eugenium ⁜ b relegari. Quem cum custodiendum Antonius accepisset, ita eum arctiori custodia cinxit, ut nullum ad eum introire permitteret: insuper variis insidiarum atque poenarum suppliciis cogitabat eum exstinguere. Sed Eugenius sanctus, dum nostrae persecutionis defleret incommoda, et asperitate cilicii senile attereret corpus, nudamque super humum cubitans stratum [ al. sacris] sacci sui rigaret imbribus lacrymarum, aliquando sensit infestum paralysis morbum. Quo [ al. nuntio] nuntiato, [Col. 0249C] in gaudia conversus Arianus, pergit festinus ad cubile [ mss. 44, exsilii] eximii hominis Dei; et cum videret, urgente passione, verum pontificem balbutientia verba producere, cogitavit simul exstinguere quem superesse nolebat. Praecepit ut acetum asperum nimisque acerrimum quaereretur; quod cum fuisset allatum venerabilis senis recusantibus et [Col. 0250A] nolentibus faucibus ingerebat. Nam si communis Dominus, qui ad hoc venerat ut potaret, cum gustasset noluit bibere, quanto magis iste servus et confessor fidelis omnino nollet, nisi haeretica feritas ingessisset? Ex quo aceto praesertim illi passioni noxio morbus accepit augmentum. Cui pietas Christi misericorditer subveniens postea sanum ⁜ c exhibuit.

XII. In sanctum Habetdeum. — ⁜ d Alium autem nostrum episcopum Habetdeum similiter relegatum Tamallumensi civitate, in qua Antonius fuerat, quantum potuit infestare res ipsa demonstrat. Nam cum diversis eum persecutionibus affligeret, nec posset eum facere Arianum, videretque Christi militem semper in confessione constantem, promiserat suis, dicens: Nisi eum nostrae fecero religionis, non [ al. sum] sit Antonius. [Col. 0250B] At ubi in sua promissione minor inventus est, suggerente sibi diabolo cogitat aliud. Pedibus manibusque ligatis, vinculis ingentibus arctat episcopum, oreque obturato ne lingua clamaret, aquam corpori, ut putabat, rebaptizationis spargit: quasi valeret conscientiam ligare cum corpore, aut non ibi adesset qui audit gemitus compeditorum, et cordis secreta rimatur: vel superare posset aqua mendax tantae voluntatis propositum, quod jam homo Dei ⁜ e metantibus lacrymis miserat legatum in coelum. Exuit statim vinculis virum, et tali, quasi gaudens, prosequitur voce: Ecce jam, frater Habetdeum, noster Christianus effectus es; quid ultra facere poteris nisi ut voluntati consentias regis? Cui Habetdeum: Illa est, impie Antoni, mortis damnatio, ubi voluntatis tenetur [Col. 0250C] assensio. Ego fidei meae tenax, vocibus confitens crebris, quod credo et credidi, clamando defendi. Sed et 44 postea quam catenis vinxisti, et oris januam oppilasti, in praetorio cordis violentiae meae, subscribentibus angelis, gesta confeci, et lectitanda imperatori meo transmisi.

XIII. Arianorum violentiae. —Erat quidem generalis [Col. 0251A] ista violentia tyrannorum. Nam Vandali pro hac re ubique erant destinati, ut transeuntes itinera sacerdotibus suis adducerent jugulandos. [ Al. ac] At ubi eos fallacis aquae gladio peremissent, indicium eis perditionis scriptura teste tradebant, ne alibi simili violentia traherentur; quia non licebat sive negotiatoribus, sive privatis alicubi transire, nisi descriptam characteris indicio suam miseri ostenderent mortem. Quod per revelationem servo suo Joanni olim jam ostenderat Christus, ubi dicit: Nulli licebit aliquid emere vel vendere, nisi qui habuerit characterem bestiae in fronte sua et in manu sua (Apoc. XIII, 16, 17) . Nam et episcopi atque presbyteri illorum, cum armatorum manu nocturnis temporibus vicos et oppida circuibant, et sic despicatis postibus januarum, aquam gladiumque [Col. 0251B] gestantes animarum praedones intrabant: et quos domi repererant, alios forte in lectulis soporatos imbre igneo atque fulmineo respergentes, daemoniaca vociferatione Christianos suos ipsi pariter vocitabant, ut ⁜ a ludum potius suae haereseos, quam aliquam religionem ostenderent. In quo minus capaces et ignari impletum in se pollutionis sacrilegium [ al. imputabant] putabant: prudentiores vero nihil sibi, quod nolentibus atque dormientibus ingestum est, obesse gaudebant. Nam et multi eadem hora cinerem capitibus suis injecerunt, alii sese, vel quia factum est, cilicio lugubri texerunt, nonnulli coeno fetido linierunt, et linteamina violenter imposita per fila consciderunt, atque in latrinas fetidaque loca manu fidei projecerunt.

XIV. Egregium mulieris factum. [Col. 0251C] — ⁜ b Tali violentia, nobis videntibus, in Carthagine filius cujusdam nobilis, annorum circiter septem, jussu Cyrilae a parentibus separatus est, matre sine verecundia matronali, solutis crinibus, post raptores tota urbe currente, infantulo clamante ut poterat: Christianus sum, Christianus sum, ⁜ c Christianus sum. Cui, Trinitatem in his ternis vocibus declarantem, os obturantes, insontem infantiam in suum gurgitem demerserunt. Ita de filiis medici venerabilis ⁜ d Liberati factum esse probatur. Nam cum ex jussu regis cum uxore et liberis ad exsilium mitti juberetur, cogitavit [Col. 0252A] impietas Ariana a parentibus filios parvulos separare, ut posset per pietatis affectum etiam virtutem prosternere genitorum. Disjunguntur ergo a parentibus tenera pignora filiorum. Cumque vellet Liberatus lacrymas emittere, auctoritate uxoria increpatur, et in ipso meatu exitus sui illico lacrymae siccaverunt. Ait enim ei conjux: [ al. Et] En propter filios, Liberate, perditurus es animam tuam? Computa eos non fuisse natos; nam et ipsos omnino vindicaturus est Christus. Nonne vides eos clamantes, et dicentes, Christiani sumus? Sed haec mulier quid in conspectu judicum egerit tacendum non est. Nam cum ipsa et maritus, licet seorsum, carceris custodia tenerentur, ita ut se penitus non viderent, mandatur mulieri, diciturque illi: Solve jam duritiam tuam. Ecce vir tuus [Col. 0252B] paruit imperio regis, et noster factus est Christianus. Aitque illa: Videam illum, et faciam ego quod voluerit Deus. Educta igitur de carcere, invenit virum suum stantem, cum ingenti multitudine, pro [ al. tribunali] tribunalibus connexum, et verum aestimans quod finxerant inimici, injecta manu apprehendens oram vestimentorum ejus 45 gutturi proximam, videntibus omnibus suffocabat eum, dicens: Perdite, et reprobe, gratiae Dei et misericordiae ejus indigne, quare voluisti ad modicum gloriari, et in aeternum perire? Quid tibi proderit aurum? quid argentum? Nunquid liberabunt te de camino gehennae? Dixit et alia multa. Cui maritus respondit: Quid pateris, mulier? quid tibi videtur, aut quid forte de me audire potuisti? Ego in nomine Christi ⁜ e Catholicus permaneo, [Col. 0252C] nec amittere potero aliquando quod teneo. [ Al. ubi] Tunc haeretici mendacii sui conscii, et detecti, fallaciam suam colorare minime potuerunt.

XV. Confessores in desertis mortui. —Et quia superius de violentia immanitatis eorum breviter diximus, hanc plurimi metuentes, alii in speluncis, alii in desertis locis viri vel feminae, nullo sibi conscio sese claudebant: et ibidem, nulla succurrente sustentatione ciborum, fame vel frigore victi, contritum et contribulatum spiritum exhalabant, [ al. per] inter haec afflictionis incommoda, inviolatae secum fidei securitatem portantes. Sic enim ⁜ f Cresconius presbyter [Col. 0253A] Mizentinae civitatis in spelunca Ziquensis montis repertus est, putrescente jam solutus cadavere.

XVI. —Et quia de sancto Habetdeum praefati jam sumus, pergit tunc ad Carthaginem, adire censuit nefarium regem, ut conscientiam suam quam semper familiarem ⁜ a Trinitatis [ al. habuit] habuerat et amicam, etiam hominibus faceret manifestam. Nec eum retinere potuit Antonius propter verecundiam suam. Offert impiissimo regi libellum in hac similitudine verborum. Quid quaeso jam cum projectis habetis? quid cum eis quos exsilio relegastis, quotidie dimicatis? Abstulistis substantias; ecclesiis, patria, domibusque privastis. Sola anima remansit, quam captivare contenditis. O tempora! o mores! universus [Col. 0253B] haec mundus intelligit, et ipse qui persequitur videt. Si fides dicitur quam tenetis, quid verae fidei membra tantis persecutionibus agitatis? quid vobis cum exsilio nostro, quid vobis cum egenis in hoc saeculo, quorum est vita semper in Christo? Liceat saltem gaudere consortio bestiarum eis quos abjecistis a facie omnium populorum. Dum haec et his similia pontifex Dei dixisset, sceleratus tyrannus hoc ei mandasse perhibetur: Vade ad episcopos nostros, et quod tibi dixerint sequere, quia ipsi hujus rei habere noscuntur per omnia potestatem. Sed neque Antonium haec res ab insania potuit revocare, scientem magis imperio regis ob hoc multum posse placere. Habetdeum vero episcopus gaudens bono conscientiae suae ad locum exsilii maluit remeare.

XVII. Fames valida. [Col. 0253C] —Ea tempestate facta est incredibilis fames, et coepit Africam totam una depopulatione vastare. Nullus tunc adfuit imber, nulla prorsus gutta de coelo profluxit. Nec frustra, sed vero et justo judicio Dei, ut ubi, persequentibus Arianis, coenosi gurgitis aqua [ al. et ignis] ignis et sulphuris bulliebat, indulgentiae coelestis, quae semper affluenter aderat, pluvia negaretur. Lurida remanserat terrae facies omnis. Non vitis tegebatur aestate pampineis opacata virgultis, non sata respersa vultus cespitum viridabant: non olea semper viridis, foliisque repieta [ al. jucundi] jucundis decoris sui consuetum tegmen habebat: non pomorum virgulta, maritante tellure, gemmas produxerant florum, postea fructus, ut assolent, [ al. editurae] [Col. 0253D] reddituras. Tristia fuere tetraque omnia, et par pestilentiae clades Africam confuderat omnem. Non hominibus, non jumentis germinantis herbae ediderat tellus omnino virorem. Aruerant dudum 46 currentium impetu praecipiti alvei fluminum, fontiumque crispantes perennitate subtracta pariter siccatae erant venae. Oves et boves universi, insuper et pecora campi, simulque bestiae silvarum, inedia consumente, [Col. 0254A] nusquam penitus visebantur. Et ubi forte graminosus cespes humida tunc in valle locatus, pallentem potius quam virentem nascentis feni coeperat proferre colorem, illico urens et igneus flatus aderat, totum torrendo desiccans, quia [ al. pulverea] pulverulenta tempestas arido sub aere decoquens cuncta, omnem nebulaverat locum. Nullum gestum est tempore illo commercium: nullum cespitem terrae, juvencis trahentibus, scindens vertit aratrum; quia nec boves suberant, nec ⁜ b rastra omnino remanserant. Inter haec omnia autem mala, et rusticorum manus alia interierat, et subinde quae forte supererat, jam sepulturam quaerebat. Et quia, urgente famis incommodo, neque commercia, ut fati sumus, pro consuetudine, neque cultura reddebatur debita [Col. 0254B] terris; juvenum, senum, adolescentium, atque adolescentularum, puerorum vel etiam puellarum agmina simul et funera, ubi poterant, quomodo poterant, passim diffundebantur, circumeuntes oppida, vicos vel singulas urbes. Conversi enim in arcum pravum et perversum (Psal. LXXVII, 57) , atque irritantes Deum ad aquas contradictionis (Psal. CV, 32) famem patiebantur ut canes (Psal. LVIII, 7, 15) , non ut comederent panem, sed ut infensam sentirent, quam negaverant, Trinitatem. Alii diffusi per campos, alii secreta silvarum petebant; antiquas radices herbarum, vel quisquilias aliquas requirentes. Nonnulli, cum domo niterentur egredi, in ipso limine corruentes, catervatim fame debellante cadebant; stratae vero vel semitae cadaveribus repletae, exhalantium [Col. 0254C] fetore mortuorum, gradientes vivos omni ex parte necabant. Nec deerant quotidie ubique exspirantium funera, et non erat virtus, quae miserationis impenderet sepulturam. Neque enim sufficiebant ad sepeliendum vivi, fame dominante, et ipsi post paululum morituri. Cupiebant singuli libertatem suam filiorumque suorum perpetuae servituti redigere, et non poterant invenire. Montes et colles, plateae civitatum, viae vel semitae unum omnibus fecerant ubique sepulcrum, quibus inedia depascens denegaverat victum. Vandali autem ipsi, quos et prius frequentia multarum provinciarum spolia, et [ Colb. 1, recentia] retentio Africae primo fecerant divites, majore inopia torquebantur. Et quanto sibi videbantur servorum aggestione superbi, tanto amplius deficiebant fame [Col. 0254D] torquente defecti. Nullus filium, nullus conjugem, nullus proprium tenuit servum: sed exiens unusquisque, non ubi voluit sed ubi valuit, aut statim defecit, aut nunquam omnino redivit. Urgebatur etiam tunc infelix multituda ad ipsam urbem Carthaginem congregari. Et dum illuc catervatim adhuc animata cadavera confluerent, ubi rex inferendarum mortium vidit strages, pelli urbe omnes illico jubet, ne contagio [Col. 0255A] deficientium, commune pararet etiam ⁜ a exercitui ejus sepulcrum. Suis ergo provinciis et domibus singulos imperat revocari. Sed nec erant qui reverterentur, dum quisque utique sepulturam suam in vultu portaret. Et idcirco forte major rebaptizatorum perditio potuit provenire, quia dum promittitur ab Arianis praesentis transactio vitae, nec illud obvenit, et mors sequens prima secundam praevenit. In tantum igitur sibi devastans vindicavit fames dominium, ut loca nonnulla et admodum populosa, habitatoribus exstinctis, alto nunc silentio, 47 parietibus solis exstantibus, conquiescant.

XVIII. Barbarorum mores. —Sed quid ego jam immoror in hoc quod explicare non queo? Nam et si nunc superessent, vel eis fari de talibus licuisset, [Col. 0255B] et Tullianae eloquentiae fluvius siccaretur, et Sallustius elinguis omnimodis remaneret. Et, ut alienos indignos rei tantae praeteream, si Caesariensis surgeret Eusebius ad hoc opus idoneus, aut ejus translator Graecae facundiae, [ Lor., Latinaeque] Latinisque floribus Rufinus ornatus: et quid multa? non Ambrosius, non Hieronymus, nec ipse noster sufficeret Augustinus. Audite haec, omnes gentes; auribus percipite, omnes qui habitatis orbem, (quique terrigenae, et filii hominum, simul in unum dives et pauper (Psal. XLVIII, 1) . Nonnulli qui barbaros diligitis, et eos in condemnationem vestram aliquando laudatis, discutite nomen, et intelligite mores. Nunquid alio proprio nomine vocitari poterant, nisi ut barbari dicerentur; ferocitatis utique, crudelitatis et terroris [Col. 0255C] vocabulum possidentes? Quos quantiscunque muneribus foveris, quantiscunque delinieris obsequiis? illi aliud nesciunt, nisi invidere ⁜ b Romanis: et quantum ad eorum attinet voluntatem, semper cupiunt splendorem et genus Romani nominis obnubilare, nec ullum Romanorum omnino desiderant vivere. Et ubi adhuc noscuntur parcere subjectis, ad utendum servitiis illorum parcunt; nam nullum dilexerunt aliquando Romanorum. Si disputare nitebatur nobiscum de fide barbara ferocitas, et haeresis Ariana rationabiliter disputaret. Sed quando [ al. tenuit] tenet rationem, quae a Patre Deo Deum Filium separat Salvatorem? Quare dolis et calumniis egerunt, et velut spiritus tempestatis, procella sui furoris totum subvertere voluerunt? Si disputatio necessaria [Col. 0255D] fuerat episcopalis, quare suspendia, quare ignes, quare ungulae simul et cruces? Quare Arianorum serpentina proles contra innocentes genera [Col. 0256A] talia tormentorum invenit, qualia nec ipse ⁜ c Mezentius exquisivit? Dimicavit contra innocentiam cupiditas furoris, et ⁜ d avaritiae crudelitas, ut et animas perderet, et substantiam harpagaret. Si collatio desiderabatur, quare rapinae rerum alienarum, non tantum sacerdotum, verum etiam omnium laicorum? Sed illi exspoliati laetati sunt, et rapinam rerum suarum cum gaudio susceperunt.

XIX. —Adsit jam quaeso omnis aetas, omnis sexus, omnisque conditio. Adsit, obsecro, omnis turba catholici nominis: quae gremio materno toto orbe gestatur, quae sola germanum commodare novit affectum, quae didicit a Paulo magistro et gaudentibus collaetari, et cum lugentibus lamentari (Rom. XII, 15) . Conveniant simul ad domum nostri doloris, et [Col. 0256B] paribus oculis fundamus flumina lacrymarum, quia causae et fidei nostrae unum est negotium. Nullum volo ad condolendum mecum haereticum convenire, qui forte addere concupiscit super dolorem vulnerum meorum (Psal. LXVIII, 27) , et gratulatur quotidie malis meis (Psal. XXXIV, 26) . Nolo, nolo ego extraneum, sed fraternum quaero affectum: nolo aliquem filiorum alienorum, quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera miquitatis (Psal. CXLIII, 8) : quia filii alieni semper mentiti sunt mihi, qui inveteraverunt et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 46) . Isti dicunt mihi quotidie: Ubi est Deus tuus (Psal. XLI, 4) ? dum affligitur populus pretioso Agni sanguine comparatus. Inter quorum opprobria ego ad flagella paratus (Psal. XXXVII, 18) , cantare non desisto Domino flagellanti: Amove a me flagella tua (Psal. XXXVIII, 11) , quia ego defeci, non a fortitudine manus tuae, sed a persecutione haeresis Arianae. Adveniant igitur nunc omnes qui mecum angustae 48 viae carpunt iter, et propter verba labiorum Dei custodiunt vias duras (Psal. XVI, 4) , et videant si est dolor, sicut dolor meus. Quoniam vindemiatus sum in die furoris Domini (Thren. I, 12) , aperuerunt super me os suum omnes inimici mei, sibilaverunt et fremuerunt dentibus; dixerunt: Devorabimus eam. En ista est dies quam exspectabamus: invenimus, vidimus (Thren. II, 16) . Adestote, angeli Dei mei, qui nunquam deestis constituti in ministerio vestro, propter eos qui haereditatem capessuri sunt aeternae salutis (Hebr. I, 14) , et [Col. 0256D] videte Africam totam, dudum tantarum ecclesiarum cuneis fultam, nunc ab omnibus desolatam; tantis ordinibus sacerdotum ornatam, modo sedentem viduam [Col. 0257A] duam et abjectam. ⁜ a Sacerdotes ejus et seniores in desertis locis et insulis defecerunt, quaerendo sibi escas ad manducandum, et non inveniunt (Thren. I, 19) . Considerate et videte quia Sion civitas Dei nostri facta est vilis, facta quasi polluta menstruis inter inimicos suos (Thren. I, 11, 17) . Manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus, quia vidit gentes invadere, et ingredi atria sua, de quibus praeceperas ne introirent ecclesiam tuam (Thren. I, 10) . Viae ejus lugent, eo quod nemo conveniat in die festo. Egressus est a facie ejus omnis decor et deliciae (Thren. I, 4, 6) : didicerunt vias asperas ambulare virgines ejus, et juvenes ejus, in aulis educati monasteriorum, abierunt in captivitatem Maurorum; dum lapides [ al. sancti] sanctuarii ejus disperguntur, [Col. 0257B] non tantum in capitibus omnium platearum (Thren. IV, 1) , sed etiam in locis squalidis metallorum. Dicite Deo nostro susceptori ejus, habentes fiduciam supplicandi, quoniam tribulatur, et venter illius turbatus est a fletu ejus (Thren. I, 20) ; quia sedit inter gentes, et requiem non invenit, nec est qui consoletur eam (Thren. I, 2, 3) . Quaesivit a ⁜ b Patribus Orientis qui simul contristaretur, et non fuit; consolantem, et non invenit: dum manducaret in esca sua fel, et in siti sua potaretur aceto (Ps. LVIII, 21, 22) , sponsi et Domini sui passiones imitando, qui idcirco passus est pro ea, ut sequatur vestigia ejus (I Pet. II, 21) .

XX. Auctor sanctos invocat. —Deprecamini, sanctissimi patriarchae, de quorum stirpe generis nata est quae nunc laborat in terris. Orate, sancti prophetae, [Col. 0257C] cognoscentes afflictam quam antea vaticinante praeconio cecinistis. Estote, apostoli, suffragatores ejus quam ut aggregaretis, universum orbem, ascendente [Col. 0258A] in vobis Domino, ut equi velocissimi cursitastis. Praecipue tu, Petre, quare siles ⁜ c pro ovibus et agnis a communi magno Domino magna tibi cantela et sollicitudine commendatis (Joan. XXI, 15 seq.) ? Tu sancte Paule gentium magister, qui ab Hierusalem usque ad Illyricum praedicasti Evangelium Dei (Rom. XV, 19) , cognosce quid Vandali faciunt et Ariani, et filii tui gemunt lugendo captivi. ⁜ d Tu Petri germane, et non in passione dispar, gloriose Andrea, qui interpretaris virilis, quoniam viriliter certasti, considera gemitum Africani populi, et non displiceat tibi, sed interveni pro nobis ad Deum. Universique ingemiscite sancti simul pro nobis ⁜ e apostoli. Sed scimus quia indignum est vobis pro nobis orare; quia ista quae evenerunt nobis, non ad probationem, quomodo [Col. 0258B] sanctis, sed malis meritis supplicia debebantur. Sed et pro malis orate jam filiis, quia et Christus oravit etiam pro inimicis Judaeis (Luc. XXIII, 34) . Sufficiant castigationi quae juste illata sunt nobis, et jam jamque delinquentibus venia postuletur; dicaturque Angelo percutienti: Sufficit, jam cohibe manum tuam (I Paral. XXI, 15) . Quis ignorat haec nobis probrorum nostrorum scelera procurasse, aberrantibus a mandatis Dei, et in lege ejus nolentibus ambulare (Psal. LXXVII, 10) ? Sed prostrati rogamus, ut non spernatis vestros miseros ⁜ f peccatores, per eum qui vos ad apostolicum 49 culmen provexit humiles piscatores.

XXI. —Tenuit sceleratissimus Hunericus dominationem regni annis septem, mensibus decem, meritorum [Col. 0258C] suorum ⁜ g mortem consummans. Nam putrefactus et ebulliens vermibus, non corpus, sed partes corporis ejus videntur esse sepultae. ⁜ h Sicut ille [Col. 0259] legis datae transgressor rex quondam ut asinus sepultus [Col. 0260] est, ita iste in brevi simili morte periit.

• Eugenius Carthaginiensis, Tamalleni.
• Felix Abaritanus, exsilium.
• Paulus Sinnarensis, exsilium.
• Felix Piensis, Corsica exsilium.
• Marianus Hippzaritensis, ut supra.
• Pascasius Gunelensis, ut supra.
• Sacconius Uzialensis, ut supra.
• Bonifacius Membrositanus, fung.
• Gulosus Beneventensis. Corsica.
• Reparatus Utimmirensis, ut supra.
• Pastinatus Puppitanus, ut supra.
• Reparatus Puppianensis.
• Fortunatianus Araditanus, Corsica.
• [Col. 0269B] Deumhabet Thelensis, Corsica.
• Liberatus Mullitanus, ut supra.
• Mannucius Duassedemsai.
• Hirundinus Missuensis, Corsica.
• Jona Lapdensis, ut supra.
• Peregrinus Assuritanus, in exsilium hic.
• Quintianus Urcitanus.
• Cresconius Tennonnensis, prbt.
• Florentinus Uticensis, Corsica.
• Pascasius Migirpensis, ut supra.
• Carissimus Gisipensis, in exsilium.
• Gaius Uzitensis, prbt.
• Exitziosus Verensis, Corsica.
• Cresces Cicsitanus, in exsilium.
• Bonifacius Bolitanus, Corsica.
• Felix Carpitanus, ut supra.
• Carcadius Maxulitanus, ut supra.
• Cyprianus Bonustensis.
• Dalmatius Tinnisensis, Corsica.
• [Col. 0269C] Aemilianus Culsitanus, Corsica.
• Felix Bullensis, prbt.
• Clementinus Neapolitanus, Corsica.
• Felix Curbitanus, ut supra.
• Deuterius Simminensis, ut supra.
• Aurelius Clipiensis, ut supra.
• Coronius Meglapolitanus, ut supra.
• Benenatus Timidensis, ut supra.
• Vincentius Ziggensis, in exsilium.
• 56 Florentius Seminensis, Corsica.
• Honoratus Tagaratensis, prbt.
• Vindemius Altuburitanus, in exsilium.
• Cyprianus Cellensis, in exsilium.
• Augentius Uzipparitanus, in exsilium.
• [Col. 0269D] Cassosus Ausanensis, hic.
• Maximinus Maraggaritanus hic.
• Felix Muzuensis.
• Joannes Bullensium regio.
• Cresciturus Titulitanus.
• Benenatus Tuburbitensis.
• Victor Eudalensis.
• Pascasius Tulanensis.
• Sunt numero 54.

• Felix Berceritanus.
• Augentius Gazaufulensis, prbt.
• Quodvultdeus Calamensis.
• Honoratus Castellanus.
• Leontius Burcensis.
• Firmianus Centurionensis, prbt.
• Rufinianus Vadensis.
• Paulus Nibensis, prbt.
• Martialis Girensis.
• Victor Cuiculitanus.
• Cresconius Amporensis.
• Adeodatus Fesseitanus, prbt.
• Vitalianus Bocconiensis.
• Dumvirialis Damatcorensis, prbt.
• Donatus Ausuccurensis.
• Palladius Idicrensis prbt.
• Gaudentius Putiensis.
• Victor Suggitanus.
• [Col. 0270B] Benenatus Lamviritanus.
• Timotheus Tagurensis.
• Melior Fossalensis, Nam.
• Frumentius Tubusicensis.
• Felix Lamsortensis.
• Abundius Tididitanus prbt.
• Valentianus Montensis, prbt.
• Adeodatus Nobabarbarensis.
• Adeodatus Idassensis.
• Florentius Nobagermaniensis.
• Villaticus de Casis Medianensis.
• Eusebius Susicaziensis.
• Victorinus de Noba Caesaris.
• Vitalianus Vazaritanus.
• Junior Tigillabensis.
• Vigilius Ressanensis, prbt.
• Leporius Augurensis.
• Pascentius Octabensis.
• Petrus Madensis.
• [Col. 0270C] Felix Matharensis, prbt.
• Florentius Centenariensis.
• Felix Gilbensis, prbt.
• Florentianus Midilensis.
• Fluminius Tabudensis.
• Optantius Casensicalanensis.
• Peregrinus Punentianensis, prbt.
• Felix Nobasparsensis, prbt.
• Felicianus Metensis.
• Domnicus Caesariensis, prbt.
• Candidus Nobasinensis, prbt.
• Quodvultdeus Caelianensis, Nam.
• Januarius Jacterensis.
• Victorinus de Castello Tituliano.
• [Col. 0270D] Fructuosus de Giru Marcelli.
• Cresconius Tharasensis.
• Maximus Sillitanus, prbt.
• Vigilius Hizirzadensis, prbt.
• Victor Municipensis.
• Servus Arsicaritanus.
• Felix Casennigrensis.
• Donatianus Vaselitanus.
• Pudentius Madaurensis.
• [Col. 0271A] Donatus Rusticianensis.
• Donatus Villadegensis.
• Cresces Buffadensis, prbt.
• Adeodatus Sistronianensis, prbt.
• Rusticus Tipasensis.
• Simplicius Vibilitanus.
• Stephanus Sinitensis.
• Pascentius Cethaquensusca.
• Donatianus Teglatensis.
• Cresconius Zabensis.
• Antonianus Mustitanus.
• Reparatus Tubuniensis.
• Anastasius Aquenobensis.
• Victorinus Brabrensis, prbt.
• Felix Tebestinus.
• Domninus Moxoritanus, metallo.
• Secundus Tamogaziensis, prbt.
• Victorinus Legiensis.
• Quodvultdeus Respectensis.
• [Col. 0271B] 57 Januarius Velesitanus.
• Benenatus Mazacensis, prbt.
• Donatus Lugurensis, prbt.
• Victor Circensis, prbt.
• Pardalius Macomadiensis.
• Januarius Legensis, prbt.
• Quodvultdeus ad Turres Concordi.
• Maximus Lamfuensis, prbt.
• Marcellinus Vagrautensis.
• Domnicosus Tigisitanus.
• Donatus Gilbensis.
• Fortunius Regianensis, prbt.
• Donatus Silensis.
• Victor Gaudiabensis.
• Januarianus Marculitanus.
• Januarius Centuriensis.
• Felix Suabensis.
• Crescentianus Germaniensis.
• Annibonius Vadesitanus.
• Januarius Gaumanensis, prbt.
• [Col. 0271C] Fortunatianus Naratcatensis.
• Maximus Lamiggigensis.
• Felix Garbensis, prbt.
• Julius Vagarmelitanus.
• Ponticanus Formensis, prbt.
• Victor de Turres Ammeniarum.
• Servus Belesasensis.
• Honoratus Fatensis.
• Mensor Formensis.
• Peregrinus Muliensis.
• Gedalius Ospitensis.
• Fulgentius Vagadensis, prbt.
• Secundinus Lamasuensis.
• Crescentius Tacaretensis.
• Benenatus Milevitanus.
• Quodvultdeus Ullitanus.
• Proficius Seleucianensis, prbt.
• Proficius Vadensis, prbt.
• Januarius Tagastensis, prbt.
• [Col. 0271D] Donatus Maximianensis.
• Adeodatus Zaradtensis, prbt.
• Felicianus de Giru-Tarasi.
• Cardelus Lamiggigensis.
• Flabianus Vicopacensis.
• Sunt numero 125 *.

• Vassinassensis *.
• Et Aquis.
• Liberatus prbt. Amudarsensis.
• Mansuetus Afuteniensis.
• Pascasius Septimuniciensis.
• Hortulanus Benefensis.
• Victorinus Ancusensis.
• Eubodius Mididitanus.
• Terentianus Tubulbacensis.
• Rogatianus Vadentinianensis.
• [Col. 0272A] Bonifacius Masclianensis.
• Victorinus Seberianensis.
• Victor Narensis.
• Leontius Decorianensis.
• Servusdei Tambeitanus.
• Laetus Neptitanus.
• Felix Custrensis, prbt.
• Flabianus Bulelianensis.
• Decimus Theuzitanus.
• Serbandus Putiensis.
• Restitutus Thagamutensis.
• Praesidius Sufetulensis, in exsilium.
• Eustratius Sufetanus.
• Secundinus Garrianensis, prbt.
• Praefectianus Abaradirensis, prbt.
• Sabinicus Octabiensis.
• Adelfius Mactaritanus.
• Restitutus Aquiabensis.
• Antacius Medianensis.
• Mensius Turrensis.
• [Col. 0272B] Filtiosus Aggaritanus.
• Fastidiosus Egnatiensis.
• Germanus Peradamiensis.
• Donatus Ermianensis.
• Pascasius Tenitanus.
• Domninus Tarazensis.
• Hilarinus Trofinianensis.
• Fortunatianus Leptiminensis.
• Honoratus Tagariatanus.
• Albinus Octabensis.
• Aurelius Feradimaiensis.
• Felix Crepedulensis.
• Cyprianus Unuzibirensis.
• Innocentius Muzucensis.
• Possidius Massimanensis, non occurrit.
• Victor Vitensis, non occurrit.
• Victorinus Scebatianensis.
• Adeodatus Pederodianensis.
• Athenius Circinitanus.
• [Col. 0272C] Florentinus Tuziritanus.
• Vindicianus Marazianensis.
• Adelfius Mattaritanus.
• Adeodatus Praecausensis.
• Restitutus Aquis Albensium.
• Felix Irpinianensis.
• Victorinus Usulensis.
• Habetdeus Tamaullmensis.
• Concordius Cululitanus.
• Servus Menefessitanus.
• Quintianus Casulis Carianensis.
• Restitutus Acolitanus.
• 58 Vindemialis Capsensis.
• Quodvultdeus Durensis, prbt.
• Heliodorus Cufrutensis.
• Marcellinus Tasbaltensis.
• Fortunatianus Cilitanus.
• Honoratus Tiziensis.
• Bonifacius Foratianensis.
• [Col. 0272D] Servius Arsuritanus.
• Felix Forontonianensis.
• Succensianus Febianensis.
• Julianus Vararitanus.
• Bonifacius Frontonianensis.
• Secundianus Mimianensis, in exsilium.
• Donatus Boanensis.
• Bonifacius Maraguiensis.
• Pirasius Nationensis.
• Faustus Praesidiensis.
• Rusticus Tetcitanus.
• Primianus Gurgaitensis.
• Bonifacius Filacensis.
• Honoratus Macrianensis, prbt.
• Frumentius Teleptensis.
• Honorius Oppennensis.
• Fortunatianus Tagarbalensis.
• Simplicius Carcabianensis.
• Donatus Rufinianensis.
• [Col. 0273A] Liberatus Aquarum Regiarum, prbt.
• Victorianus Quaestorianensis.
• Rufinianus Victorianensis.
• Maximus Gummitanus.
• Peregrinus Materianensis.
• Fortunatus Mozotcoritanus.
• Pacatus Vicoateriensis.
• Proficius Sublectinus.
• Saturus Irensis.
• Mangentius Ticualtensis.
• Villaticus Ausegerensis.
• Cresconius Temoniarensis, prbt.
• Paulus Turreblandinus, prbt.
• Restitutus Segermitanus, in exsilium.
• Victor Gauvaritanus.
• Donatianus Eliensis.
• Stephanus Rusfensis.
• Vinitor Talaptulensis.
• Hortensius Autentesis.
• Tertullus Juncensis.
• [Col. 0273B] Eusebius Jubaltianensis, prbt.
• Servitius Unuricopolitanus.
• Donatus Aggaritanus.
• Vigilius Tapsitanus.
• Sunt numero 117 *.
• Et cathedrae quae episcopos non habuerunt.
• Madassuma.
• Dionysiana.
• Sulianis.
• Orroea Coelia.
• Cunculiana.
• Ticibus.
• Sunt numero 5 *.

• Glorinus Juncensis.
• Teberianus Quidiensis.
• Victor Sufaritanus.
• [Col. 0273C] Syrus Corniculanensis.
• Lucius Itensis.
• Honoratus Timicitanus.
• Donatus Nobicensis, prbt.
• Patera Milianensis.
• Reparatus Girumontensis.
• Avus Altabensis.
• Donatus Panatoriensis.
• Martialis Columpnatensis.
• Subdatius Sucardensis.
• Subitanus Idensis, prbt.
• Donatus Tifiltensis.
• Felicianus Idensis.
• Onesimus Fidolomensis.
• Victor Taborentensis.
• Verecundus Nobensis.
• Stephanus Zucabiaritanus.
• Apocorius Caesariensis.
• Felix Rusubiritanus.
• Donatus Subbaritanus.
• [Col. 0273D] Januarius Aquensis.
• Martianus Murustagensis, prbt.
• Claudius Vagalitanus.
• Passitanus Tigisitanus.
• Salo Fallabensis.
• Donatianus Usinadensis.
• Paulus Flumenzeritanus.
• Nicetius Castellominoritanus.
• Restitutus Florianensis.
• Mensius Alamiliarensis.
• Maxentius Tigamibenensis, prbt.
• Urbanus Amaurensis, prbt.
• Cresces Sestensis, prbt.
• Donatus Ternamunensis.
• Fortis Caputcillensis.
• Januarius Nasbincensis, prbt.
• Palladius Bacanariensis.
• Balens Villenobensis.
• [Col. 0274A] Passinatus Masuccabensis, prbt.
• Longinus Pamariensis.
• 59 Honorius Benepotensis.
• Burco Vardimissensis, prbt.
• Felix Ambiensis.
• Aemilius Mediensis
• Arator Catulensis.
• Caecilius Minnensis
• Lucidus Cartennitanus.
• Victor Regiensis.
• Rogatianus Vannidensis, prbt.
• Primus Caprensis.
• Metcum Rusuccuritanus.
• Rufus Sfasferiensis.
• Eusebius Obbitanus.
• Securus Timidanensis.
• Donatus Frontensis.
• Victor Icositanus.
• Quodvultdeus Tablensis, prbt.
• Restutus Lapidiensis, prbt.
• [Col. 0274B] Donatus Voncariensis.
• Bonifacius Rusguniensis.
• Benantius Oppidonebensis, prbt.
• Mattasius Castelijabaritanus.
• Felix Aquisirensis.
• Victor Caltadriensis, prbt.
• Cresces Tigabitanus.
• Idonius Rusaditanus.
• Gelianus Reperitanus.
• Ingenuus Ubabensis.
• Petrus Oboritanus.
• Faustus Castraseberianensis.
• Vitalis Castranobensis.
• Petrus Castelanus, prbt.
• Quintasius Mutecitanus.
• Paulinus Rubicariensis.
• Pascasius Mammillensis.
• Tacanus Albulensis.
• Emptacius Siccesitanus.
• [Col. 0274C] Talasius Gratinopolitanus.
• Victor Manaccenseritanus, prbt.
• Pannonius Bitensis.
• Felix Flenucletensis, prbt.
• Campanus Bidensis.
• Valentinus Castelli Mediani.
• Romanus Sufaritanus.
• Secundus Maurianensis.
• Reparatus Bulturiensis.
• Lucius Maturbensis, prbt.
• Caecilius Balianensis.
• Rogatus Sereddelitanus.
• Mingin Nobensis, prbt.
• Reparatus Castelli Tatroportensis.
• Philo Arsinnaritanus.
• Vassinus Elfantariensis, prbt.
• Patera Catabitanus.
• Vincemalus Baparensis.
• Reparatus Tipasitanus, prbt.
• Romanus Tamadensis, prbt.
• [Col. 0274D] Victor Voncarianensis.
• Maddanius Murconensis.
• Crispinus Tabadcarensis.
• Quodvultdeus Summulensis, prbt.
• David Tadamatensis.
• Candidianus Catrensis, prbt.
• Reparatus Cissitanus.
• Poequarius Tasaccurensis, prbt.
• Quintus Tabuniensis, prbt.
• Maximus Tuscamiensis.
• Auxilius Gunugitanus, prbt.
• Reparatus Sitensis.
• Saturninus Vissalsensis, prbt.
• Felix Maxitensis, prbt.
• Gaius Adsinnadensis, prbt.
• Cresces Satafensis, prbt.
• Saturninus Sertensis, prbt.
• Victor Numidensis, prbt.
• [Col. 0275A] Cerealis Castelloripensis.
• Lucius Tamazucensis.
• Sunt numero 120.
• Et cathedrae quae episcopos non habuerunt:
• Majucensis.
• Nabalensis.
• Tubunensis.
• Maurensis.
• Tingariensis.
• Oboritanus.
• Num. 3 *.

• Rufinus Tamallumensis.
• Donatus Sitifensis.
• Maximus Coviensis.
• Domitianus Igilgitanus.
• Honorius Aquae Albensis.
• Festus Satafensis.
• Victor Horrensis.
• [Col. 0275B] Maximus Thugusubditanus.
• Victor Jerafitanus.
• Vadius Lesuitanus.
• Pacatus Equizotensis.
• Felix Castellanus, prbt.
• Constantius Gegitanus,
• Victor Eminentianensis.
• Saturnius Sociensis, prbt.
• Jacobus Lemelefensis.
• Cresciturus Cellensis, prbt.
• Emeritus Macrensis, prbt.
• 60 ⁜ a Redux Nobalicianensis.
• Argentius Zallatensis.
• Vindemius Lemfoctensis.
• Abus Ficensis.
• Restutus Macrianensis, prbt.
• Vitalis Assafensis.
• Victor Flumenpiscensis.
• Inventinus Maronanensis,
• Romanus Molicunzensis.
• Victorinus Serteitanus, prbt.
• Montanus Cedamusensis.
• Clemens Thamagristensis.
• Adeodatus Pribatensis.
• Rogatus Parteniensis.
• [Col. 0276A] Villaticus Mozotensis.
• Honoratus Tamascaniensis, prbt.
• Justus Acufidensis, prbt.
• Aemilius Asvoremixtensis.
• Uzulus Thuccensis.
• Aufidius Suristensis.
• Victorinus Perdicensis.
• Possessor Zabensis.
• Pascasius Salditanus.
• Flavianus Vamallensis.
• Sunt numero 44 *.

• Calipides Leptimagnensis.
• Leo Sabratensis.
• Faustinus Kirbitanus.
• Cresconius Oensis.
• Servilius Tacapitanus.
• Sunt numero 5 *.

• Lucifer Calaritanus.
• Martinianus de Foru Trojani.
• Bonifacius de Sanafer.
• Macarius de Minorica.
• Vitalis Sulcitanus.
• Felix de Turribus.
• Helias de Majorica.
• Opilio de Euuso.
• Sunt numero 8 *.

• Ac sic fiunt omnes episcopi diversarum provinciarum numero 466 *.
• Ex quibus perierunt numero 88, id est:
• De proconsulari numero 3 [4].
• De provincia Numidiae numero 33 [34].
• [De provincia Byzacena numero 10.]
• De provincia Mauritaniae Caesariensis numero 32.
• [De provincia Mauritaniae Sitifensis numero 8.]
• [Col. 0276C] Permanserunt numero 478 [378].
• Corsica relegati numero 46.
• Hic relegati numero 302.
• Fugerunt numero 28.
• Passus numero 1.
• Confessor numero 1.

1. EUGENIUS CARTHAGINIENSIS, TAMALLENI. De Eugenio illustrissimo Christi confessore multa habes apud Victorem Vitensem libro II et sequentibus, et adhuc plura inferius in nostro Commentario historico, capite 8. De Carthagine vero, quam Solinus Polyhistoris capite 30, alterum post Romam orbis terrarum decus appellat, plura congerere superfluum esset. Nam, ut Sallustii in libro de Bello Jugurthino verbis utar, de Carthagine silere melius puto quam pauca dicere. [Col. 0277C] Ejus excidium paucis exponit Victor noster libro I; de quo plura dicemus in Commentario nostro cap. 5. Loci autem hic Tamallenum appellati, quo Eugenius exsul actus est, situm describit Victor, libro V, num. II, quem Tamallumensem civitatem fuisse numero sequenti indicat, de qua urbe fusius agemus infra, ubi de Tamallumensi episcopo, inter Byzacenos num. 55.

2. FELIX ABARITANUS. Is ipse videtur esse qui apud Victorem libro II, num. 8, Felix Abbiritanus appellatur, in quem locum plura de urbe Abbir observavimus nota 79 (Supra col. 209, n. c ) . Abaritanam tamen provinciam memorat idem Victor lib. I, num. 4; et quidem a proconsulari diversam. Etenim ibidem Abaritanam, aliasque provincias sibi reservasse dicitur Gensericus, exercitui suo Zeugitana seu proconsulari dimissa. Et Plinius libro XVI, cap. 36, Arundinem piscatoriam Abaritanam ex Africa, tanquam caeteris praestantiorem laudat, Castellum Aboritanum laudat Ortelius ex Victore, ut ait, Uticensi; sed cum Abaritanam urbem ex [Col. 0277D] eodem Victore iste auctor memoret, non unum et eumdem locum his vocibus soluit designare. Haud tamen improbabile est Aboritanus hic in Notitia pro Abaritanus legendum esse. Habemus nempe Aboram urbem in Africa, quam ad proconsularem provinciam 101 pertinuisse certum est ex epistola synodica ejusdem provinciae episcoporum ad Paulum Constantinopolitanum episcopum, quae lecta fuit in concilio Lateranensi contra Monothelitas sub sancto Martino, actione seu secretario 2. Huic enim subscripsit Felix episcopus sanctae ecclesiae Aborensis. Praeterea Carthaginensi Collationi anno 411 in Donatistarum causa habitae, cognitione 1, cap. 133, interfuit Trifolius episcopus Aborensis catholicus. Denique apud Plinium lib. V, cap. 4, Aboriense oppidum memoratur.

3. PAULUS SINNARENSIS. Hic episcopus laudatur a Victore lib. I, num. 9, ubi sedes ejus varie in variis codicibus scribitur, ut observavimus in nota 30 (Col. 194, n. Sic Colb. 2 cum Rhenano et aliis editis. At Mart. et Colb. 1 habent Sitinaritanus. Edit. 2 Sitmaritanus. Nostrae lectionis veritas ex Notitia Africana confirmatur, ubi inter episcopos provinciae proconsularis, num. 3, Paulus Sinnarensis, uti ex cod. Laudunensi restituimus, occurrit. Vide notas in eum Notitiaelocum. ) . Sinnarensis vero restituimus ex codice Laudunensi, nam alias editi habebant Sinuarensis. Nostra autem lectio confirmatur ex concilio quinto generali, cui subscripsit Victor episcopus municipii Sinna, provinciae proconsularis. Ad utramque lectionem flecti potest ea quae habetur in Collatione Carthag., ubi cap. 133 inter catholicos antistites recensetur Stephanus episcopus plebis Sinnuaritensis. Aliqui tamen editi habent Simuaritensis, et paulo post Ad Sinuar. Licet vetus codex, ut testatur vir eruditus Stephanus Baluzius, habeat Ad Sinnar.; de qua voce vide infra inter Mauritaniae Caesariensis urbes, num. 115.

4. PIENSIS. Hunc locum ex Halleri codice reperire non licuit apud Ortelium. Legendum fortassis Picensis. Etenim in Tabulis Peutingerianis Picus memoratur. Habetur etiam inter proconsularis provinciae episcopos qui synodicae supra n. 21 laudatae subscripserunt, Felix episcopus Pariensis, an huc revocandus? Apud Polybium memoratur locus Prion dictus, ubi Hamilcar Carthaginensium dux Spendium [Col. 0278B] aliosque rebelles fudit et cepit.

5. HIPPAZARITENSIS. Mirum est quantum varient auctores in hujus verbi nomine describendo, non solum diversi, sed etiam quandoque unus et idem. Apud Ptolemaeum lib. IV, cap. 3, Ἵππον Διάῥῤυτος appellatur quam urbem sic a Graecis nominari observat Plinius libro V, capit. 4, propter aquarum irrigua. Eodem cognomine designatur apud Pomponium Melam lib. I de Situ orbis, cap. 7; idque jure, ut probat Vossius in notis ad hunc Pomponii locum, contra Salmasium, qui id inficiari ausus est contra omnium fere scriptorum fidem. Eadem porro civitas Hippozarrhutus dicitur ab Antonino, et in Tabulis Peutingerianis Ipponte Diarito. Apud anonymum Ravennensem geographum, quem e Regiae Bibliothecae codice ms. edidit noster domnus Placidus Porcheron, lib. III, num. 6, appellatur Hippone Zareston, et lib. V, num. 5 Yppone Zarestum. Denique Uticensium, et Hippacritarum civitates Carthagini [Col. 0278C] vicinas passim laudat Polybius libro III Historiarum. Haud minus variant monumenta ecclesiastica quam profana. In concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano, pro rebaptizandis haereticis num. 72, sententiam tulit martyr Petrus ab Hippone Diarrhito, cujus objectionem solvit Augustinus lib. VII de Baptismo contra Donatistas, cap. 35, ubi eodem nomine civitas ista designatur, quanquam in editis aliquot, et in omnibus manuscriptis, ut nostri in nova hujus sancti operum editione observarunt, habeatur, Hippone Zarito. Ipse tamen Augustinus lib. XVI de Civitate Dei, cap. 8, Hipponem Diarrhitum appellat. Epistolae synodicae proconsularium antistitum in concilio Lateranensi subscripsit Donatus gratia Dei episcopus sanctae ecclesiae Ipponizaritensis. Ejusdem loci episcopus ex parte Donatistarum, nomine Victor, in Collatione Carthaginensi cap. 133, ubi unus e custodibus cartharum constituitur, 102 appellatur absque addito episcopus Hipponiensis. Sed cap. 179 dicitur episcopus Hipponensis Diarrytorum; et idem cap. 139 jam [Col. 0278D] dictus fuerat adversarius Florentini episcopi ecclesiae catholicae Hippensis Zaritorensis, sive, ut emendat clarissimus vir Stephanus Baluzius, Hipponensium Zaritorum. Ex varia autem hujus nomenclaturae scribendi ratione apud auctores antiquos, liquet omnino, quod jam non semel a viris eruditis observatum est, litteras z et d seu di promiscue ab illis adhibitas fuisse. Quod compluribus exemplis, si necessarium esset, facile posset comprobari. Ea de re consule si lubet Justellum in cap. 78 codicis Ecclesiae Africanae, Norisium Historiae Pelagianae libro II, cap. 3, et in observationibus adversus Garnerii notas, Baluzium passim in notis ad Collationem Carthaginensem, potissimum in cap. 139, tomo I Collectionis novae Conciliorum, et in cap. 6 Lactantii de Mortibus persecutorum; Joannem Harduinum in notis ad Plinium; Garnerium, Chiffletium, aliosque passim auctores, quos fusius recensere non vacat. Denique etsi nemo [Col. 0279A] nesciat alium praeter hunc Hipponem fuisse cognomento Regium, cui nempe praefuit Augustinus; non tamen erit inutile hic observasse, utramque hanc urbem a Strabone libro XVII Hipponem Regium fuisse appellatam. De utraque Solinus in Polyhistore cap. 30, Hipponem, Regium postea dictum, item Hipponem alterum, de interfluente freto, Diarrhiton nuncupatum nobilissima oppida equites Graeci condiderunt.

6. GUNELENSIS. Codex Halleri apud Ortelium, Gunelmensis, urbs sub utroque nomine aeque mihi ignota.

7. UZIALENSIS. Sic uterque codex ms. Editi autem habent Uzalensis, et quidem melius: Celebris est apud Augustinum epistola 33 et alibi passim Evodius Uzalensis episcopus, quem laudant omnia fere istius aevi sacra monumenta. Hunc vero miratur Baluzius inter alios episcopus, qui Collationi Carthaginensi anno 411, interfuerunt, non fuisse recensitum; cum ex adverso Felix ejusdem urbis episcopus, cap. 204, inter Donatistas comparuerit. Evodii nomen, quod in laudatae Collationis, cognitione 3, cap. 141, [Col. 0279B] depravatum fuerat ex codice ms. restituit idem Baluzius, ubi antea Emaedio, seu Ennodio legebatur. Mustulus episcopus, item Uzalensis, subscripsit concilio Carthaginensi sub Bonifacio. Uzalae situm designat Augustinus lib. XXII de Civitate Dei, cap. 8, ubi urbem hanc Uticae coloniae proximam fuisse testatur. Uzalitanum oppidum Latinum appellat Plinius lib. V, cap. 4.

8. MEMBROSITANUS. Codex Halleri apud Ortelium, Membresitanus. Memblosa et Membresa, seu potius Membressa, duae sunt ejusdem fere nominis urbes in Africa, a se invicem diversae, ut invicte probat adversus Garnerium Henricus Norisius, in animadversionibus ad ejusdem Garnerii notas in Marium Mercatorem. Et quidem in Collatione Carthag., cap. 133, memoratur Theasius episcopus plebis Memblositanae, qui unitatem Ecclesiae catholicae apud se haberi testificatus est. Licet paulo antea recensitus fuisset Gennadius episcopus plebis Membressitanae catholicus, cui [Col. 0279C] ex parte Donati cap. 198 opponitur Restitutus. Fateor hunc Restitutum in vulgatis editionibus episcopum plebis Simingitensis appellari, sed mendose, ut animadvertit eruditus Baluzius, qui eo loci verba aliquot inter ansulas adjecit, ut duos Restitutos, hic ex errore librariorum in unum conflatos, restitueret: unum scilicet Donatistam, Gennadii Membressitani adversarium, alterum vero catholicum, Simingitensem episcopum. Et quidem ille Restitutus alius non est ab eo Restituto qui 103 fervente inter Donatistas schismate in locum Salva Membressitani fuerat ordinatus, ut narrat Augustinus epistola 108 novae editionis. Salvius autem ille in famosa Bagajensi synodo anno 394 damnatus fuerat; de quo passim Augustinus in libris adversus Donatistas, ubi varias ejus fortunas describit. Utramque vero urbem, Membressam nempe et Memblosam, memorat, ni fallor, anonymus Ravennensis, apud quem libro III, num. 3, habetur Membrisca, et numero sequenti Membrone. Hae sunt etiam, ut puto, in Tabulis Peutingerianis Membrissa [Col. 0279D] et Membione. Jam vero cum Bonifacius, hic in Notitia memoratus, in codice Laudunensi et in editis Membrositanus appelletur, quae vox tam ex Memblosa quam ex Membresa deduci potest, quod utrobique unica solummodo littera mutanda sit: incertum relinquitur cuinam ex duabus istis urbibus ille antistes praefuerit. Baluzius quidem Gennadium Membressitanum episcopum, et paulo post Theasium Memblositanum in notis ad cap. 133 Collationis Carthaginensis, provinciae proconsularis antistitibus, ex Notitia, ut ait, Africana accenset. Sed cum in ipsa Notitia unicus occurrat episcopus Membrositanus, alteruter solummodo debebat ex hoc argumento Proconsularibus attribui, quamvis utramque hanc urbem ad proconsularem provinciam pertinuisse inficiari nolim. Verum si accurate descriptae fuerunt schedae, quas ex codice Hilleri Ortelius acceperat, in quibus Membresitanus habetur; Bonifacium Membressitanum [Col. 0280A] fuisse episcopum potius crediderim quam Memblositanum. Nec obstat quod nonnulli Membressam ad Numidiam pertinuisse existimaverint: cum Victorem episcopum ecclesiae Membressitanae habeamus, qui inter caeteros proconsularis provinciae episcopos, synodicae jam laudatae subscripsit in concilio Lateranensi sub sancto Martino, actione 2, et Paschasius Membressitanus item episcopus interfuerit synodo Carthaginensi sub Bonifacio, anno 525. Quin et Membresa, ut in codice Halleri, cum unica s scribitur in concilio Carthag. sub sancto Cypriano, in quo pro rebaptizandis haereticis confessor Lucius a Membresa sententiam dixit. Ejusdem urbis, quam Membrissam appellat, meminit Procopius libro II de Bello Vandalico, ubi eam Carthagine trecentis et quinquaginta stadiis distitisse scribit. Ipsam vero in Numidiae et proconsularis finibus sitam fuisse ex Antonio liquet.

9. BENEVENTENSIS. Sic codex ms. Laudunensis cum vulgatis editionibus. Codex tamen Halleri apud Ortelium [Col. 0280B] habet Benentensis. Unde suspicatur eruditus Baluzius in notis ad caput 128 Collationis Carthaginensis, Beneventensem seu Benentensem urbem, hic in Notitia memoratam, eam ipsam esse cui praeerat Adeodatus episcopus plebis Bencennensis, inter catholicos antistites in Collationis capite laudato recensitus. Jam antea Garnerius Bencennensis pro Beneventensis legendum esse censuerat; sed haec sententia Henrico Norisio non placuit, qui ea de causa Garnerium redarguit in censura adversus ipsius notas in inscriptionem epistolae synodicae Carthaginensis concilii. Contendit quippe Norisius Bencennam et Beneventum duas fuisse in Africa urbes omnino diversas: quarum priorem ex Collatione Carthaginensi notam fuisse dicit; alteram vero non solum in Notitia, sed etiam in percelebri concilio Arelatensi quod anno 414 celebratum fuit, memorari. Et quidem huic synodo, inter alios antistites qui cum Caeciliano Carthaginensi ex Africa convenerant, subscripsit Anastasius episcopus [Col. 0280C] de civitate Beneventina.

10. UTIMMIRENSIS. In Collatione Carthag., cap. 126, memoratur Severus episcopus plebis Utimari: 104 an huc revocandus? Porro saepe laudatus Baluzius pro Utimmirensis legendum censet Utimminensis; cui loco praefuisse putat Octavium episcopum plebis Utimmensis, in Collatione cap. 133 memoratum. Huic sententiae favet codex Halleri, in quo pro Utimmirensis, ut observavit Ortelius, legitur Utimiensis. Sed forte non advertit vir eruditus urbem Utimmirensem hic in Notitia memoratam, jam ab eo cum Utmensi conjunctam fuisse. Nam cap. 126 dictae Collationis, ubi antea legebatur Timianus episcopus plebis Utinensis, cum Felice ejus adversario, pro Utinensis restituit Utmensis, eo quod inferius capite scilicet 133, Isaac episcopus Utinensis catholicus cum Feliciano Donatista recenseretur; et in notis ad hunc locum infert Utmam ad proconsularem provinciam pertinuisse, quod episcopus in Notitia vulgata Utimmirensis dictus, in codice Halleri, quo usus est Ortelius, Utimiensis [Col. 0280D] appellatus, occurrat. Verum cum haec quasi subdubitando ille dixerit, nihil aliud voluisse videtur quam suas conjecturas in medium proferre, ut quisque postea, quod sibi melius visum fuerit, amplecti possit. Caeterum Leo Allatius, et Henricus Norisius, duas urbes Utinas in Africa admittunt, ex quibus alterutra cum aspiratione Uthina scribi debet. Deinde veteres Collationis editiones Octavium episcopum plebis, non Utimmensis, sed Utinunensis appellant; et cap. 198 Bonifacius ejus ex parte Donati adversarius, Utunnensis episcopus dicitur. Praeferenda tamen videtur Baluzii lectio quae habet Utimmensis.

11. PUPPITANUS. In Collatione Carthaginensi cap. 126 inter Patres catholicos recensitus fuit Pannonius episcopus plebis Puppitensis. Et Fortunatus episcopus plebis Puppitanae interfuit Carthaginensi synodo quae sub Bonifacio anno 525 celebrata fuit. Primus omnium epistolae synodicae proconsularium, saepius jam memoratae, [Col. 0281A] subscripsit Gulosus episcopus Puppitanus. Sic et in plerisque aliis conciliis et monumentis ecclesiasticis passim occurrit episcopus Puppitanus, aut ecclesiae Puppitanae. Tamen Antoninus urbem hanc Putput in Itinerario appellat. Dicitur in Tabulis Peutingerianis Pudput. Anonymus Ravennas lib. V, num. 5, habet Pulpu; quam lectionem confirmat noster Placidus Porcheron ex Prisciani libro sexto de Partibus orationis, ubi haec Titi Livii verba ex libro CXIII, ut observat Ortelius, deperdito, laudat iste auctor. Et ipse circa Pulpud oram tuebatur.

12. REPARATUS PUPPIANENSIS. Is ipse dedicavit monasterium in Byzacena provincia, pro cujus asserenda libertate Petrus abbas tantopere desudavit in concilio Carthaginensi sub Bonifacio; cui concilio subscripsit Reparati successor Gaudiosus episcopus plebis Pupianensis. Huc quoque revocandus est Bonifacius episcopus Pappianensis, qui synodicae proconsularium antistitum in concilio Lateranensi sub sancto Martino lectae subscripsit. His omnibus antiquior [Col. 0281B] fuit Victor senex Puppianensis, laudatus in concilio Carthaginensi sub Aurelio anno 397, cujus concilii canones in codice Ecclesiae Africanae referuntur a Justello pag. 346. In concilio autem quod sub Genethlio in eadem urbe habitum fuit, Victor Pupputanensis dicitur in quibusdam codicibus, in aliis vero Puppianensis. Vide tom. II Concil. editionis Labbei, col. 1158 et 1828.

13. ARADITANUS. Sic uterque codex ms. cum editis. Hunc Ortelius sic dictum fuisse suspicatur ab Aradi Sardiniae, quam, inquit, insulam Victor sub Africae dioecesi computat. Sed fallitur vir eruditus. Sardiniae quidem episcopi tunc temporis ex Africana dioecesi erant, sed inferius seorsim recensentur; nec unquam ad proconsularem 105 provinciam pertinuerunt. Concilio Carthaginensi sub Bonifacio anno 525 habitae adfuit Aemilianus episcopus plebis Araditanae. Occurrunt passim in Orientalibus synodis episcopi Aradi, sed isti ex Phoenicia fuerunt.

[Col. 0281C] 14. THELENSIS. Eidem urbi praefuit Bonifacius episcopus Telensis, qui epistolae synodicae, in concilio Lateranensi sub sancto Martino laudatae, inter antistites proconsularis provinciae subscripsit. Natalicus episcopus Telensis Donatista interfuit concilio Cabarsussitano; jam quippe inter omnes viros eruditos constat sic istud concilium appellari debere, quod antea editi Cavernense dicebant, cujus occasione confinxerant nonnulli Cavernas Susis, locum Carthagini propinquum. De hac re vide Baluzium in nova Canonum Collectione, col. 95 et 256, aliosque passim auctores. Caeterum Felix Telensis ex eadem Donatistarum secta Collationi Carthag. interfuit cap. 208; quo ex loco Baluzius argumentum deducit ad probandum Telam et Zelam duas fuisse in Africa urbes a se invicem diversas. Nam in eadem Collatione cap. 136, Natalicus Donatista adversarius esse dicitur Donatiani episcopi plebis Zellensis catholici; et rursus cap. 163 idem Natalicus episcopus Zellensis inter Donatistas comparuit. In hac itaque sententia [Col. 0281D] dicendum est Felicem successisse Natalico, qui Cabarsussitanae synodo subscripsit, a quo diversus fuerit Natalicus qui hic in Collatione memoratur. Denique celebris est synodus Telensis sive Zellensis, ob controversias de ejus sinceritate aut falsitate hoc saeculo commotas.

15. MULLITANUS. Interfuit Collationi Carthaginensi cap. 133 Candorius episcopus plebis Mullitanae, cum Marcellino Donastita suo adversario, qui et cap. 198 memoratur. Segetius ejusdem urbis antistes, post restitutam Ecclesiae Africanae pacem, subscripsit synodo Carthaginensi sub Bonifacio habitae anno 525.

16. DUASSEDEMSAI. Sic uterque codex ms. cum editis. Garnerius legit Duassendelmai. Sed ex proprio marte. Nec felicius censuit ea voce Dionysianam urbem designari, cum infra inter Byzacenae provinciae urbes, quae episcopis erant destitutae, memoretur Dionysiana. Norisius vero in observationibus adversus [Col. 0282A] eumdem Garnerium hic designari putat sedem Assenemsalensem, cujus episcopus ex parte Donati Fortunatianus Assenemsalensis, seu potius, ut habet editio Baluziana, a Senemsalis interfuit Collationi Carthag. cap. 201. Et in concilio Carthaginensi sub Bonifacio, inter proconsulares recensetur Patronianus Senemsalensis, et in synodo Lateranensi sub sancto Martino Julianus Senepsalitanarum, quibus vocibus eamdem urbem designari censet vir eruditus. Verum rem, ut quidem mihi videtur post Holstenium acu tetigit Baluzius, in emendandis veteribus monumentis sagacissimus, qui hic legendum esse monet Duas Senemsal., id est duarum Senemsalensium. Sic Julianus supra memoratus, in laudato Lateranensi concilio subscripsit proconsularium epistolae synodicae ad Paulum Constantinopolitanum datae, sub hac formula, Julianus episcopus sanctae Ecclesiae duarum Senepsalitinarum, seu potius, Senemsalitanarum. Duplex igitur erat, uti videtur, locus ejusdem nominis, unicum habens episcopum, qui hac de causa quandoque [Col. 0282B] Senemsalitanus dicebatur, alias vero duarum Senemsalitanarum, ut hic in Notitia, aliquando etiam a Senemsalis, uti supra observavimus ex Collatione Carthaginensi. Alia porro fuit ejusdem pene nominis urbs in proconsulari, cui praefuit Felix Selemselitanus, in concilio Carthaginensi sub Genethlio memoratus. De quo et Gratianus loquitur 16 q, I c. Felix, uti monet Baluzius in notis ad cap. 201 Collationis Carthag., occasione 106 Cresconii episcopi Silemsilensis, ex Donatistarum secta, qui ibidem memoratur.

17. MISSUENSIS. Missuam memorant Antoninus in Itinerario, et anonymus Ravennas lib. v. At Tabulae Peutinger., Plin. lib. V, cap. 4, et alii auctores hanc urbem Misuam appellant, Ptolemaeus vero Nisuam. Missuam Carthaginensium navale appellat Procopius lib. II de Bello Vandalico. Servusdei episcopus Missuensis subscripsit concilio Carthag. sub Bonifacio anno 525. Habetur et inferius num. 49 Muzua.

18. LAPDENSIS. Ejusdem loci videtur fuisse Rufinus [Col. 0282C] episcopus Labdensis ex parte Donati in Collatione cap. 198 memoratus. Victor item Lapdensis episcopus interfuit concilio Carthaginensi sub Bonifacio. Et infra inter antistites Mauritaniae Caesariensis, Restitutus Lapidiensis episcopus, num. 61.

19. ASSURITANUS. In concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano, pro rebaptizandis haereticis sententiam tulit num. 68 confessor Victor ab Assuris. Et idem Cyprianus Epicteto fratri, id est episcopo, ni fallor, et plebi apud Assuras consistenti scripsit epistolam, quae est in nova editione num. 65. Eidem urbi praefuit Evangelus episcopus Ecclesiae Assuritanae, in concilio Carthaginensi sub Aurelio memoratus in codice canonum Ecclesiae Africanae, apud Justellum pag. 346, qui et adfuit Collationi Carthag. cap. 120. Porro Praetextatus episcopus Assuritanus Donatista subscripsit concilio Cabarsussitano anno 393, et anno sequenti in Bagaiensi synodo e sede sua dejectus est. Rogati, quem iidem Donatistae Praetextato subrogaverant, meminit sanctus Augustinus libro III contra [Col. 0282D] Cresconium, cap. 56, cui postea ad unitatem catholicam converso, ut idem sanctus doctor narrat in libro de Gestis cum Emerito num. 9, Circumcelliones manus et linguam praeciderunt. Assuras haud semel memorat Antoninus in Itinerario; quam urbem Assurus Ptolemaeus appellat, Tabulae Peutingerianae Assures. Eamdem porro urbem esse oppidum Azuritanum, seu, ut alii codices habent, Absuritanum, a Plinio lib. V, cap. 4, laudatum, vult Harduinus, cui favet synodica proconsularium in concilio Lateranensi sub sancto Martino: ipsi enim subscripsit Victorinus episcopus Ecclesiae Auziritanae. Tamen praeter Evangelum Assuritanum episcopum, quem supra diximus in Collatione Carthaginensi inter catholicos comparuisse, cap. 120, Victor episcopus Azuresis catholicus interlocutus est capite 187. Sed nodum hunc solvit Baluzius, qui observat Victorem istum, cognitione 2, cap. 15, Ajurensem episcopum appellari. Et quidem [Col. 0283A] cum cap. 187 laudato Victor affirmet se in urbe Rotariensi ecclesiam habere, ad Numidiam videtur pertinuisse. Felix quippe a Rotario, apud Optatum libro I memoratus, ex Numidis erat. Vide infra Servium Arsuritanum inter Byzacenae provinciae episcopos, num. 67.

20. URCITANUS. Codex Halleri apud Ortelium habet Uracitanus. Et apud Victorem libro I, num. 3, laudatur Mansuetus Uricitanus, qui jubente Genserico rege in porta incensus est Fornitana: cujus occasione plura de hac urbe observavimus in nota ad hunc locum (Col 185, n. b ) . Ejusdem urbis episcopum fuisse censet Baluzius Bonifacium Urugitanum, qui ex Donati parte Collationi Carthaginensi interfuit, cap. 187.

21. TENNONENSIS. Optatus episcopus Tonnonensis subscripsit concilio Carthaginensi sub Bonifacio, anno 525, sed celebrior fuit Victor ejusdem urbis antistes, Chronici quod sub ejus nomine vulgatum est auctor. Is pro trium capitulorum defensione cum [Col. 0283B] aliis Africanis episcopis, imperante Justiniano, exsilium aliaque graviora incommoda pertulit, ut ipsemet in laudato Chronico attestatur.

107 22. UTICENSIS. Urbes Utica et Carthago, inquit Pomponius Mela libro I, cap. 7, ambae inclytae, ambae a Phoenicibus conditae: illa fato Catonis insignis, haec suo. Uticam altera veluti Africae claustra appellat Floras libro IV, cap. 2. Morte Catonis nobilem Plinius libro V, cap. 4, quam haud procul Carthagine distitisse ex Antonini Itinerario, Tabulis Peutingerianis, Polybio, aliisque auctoribus facile colligi potest. Victor episcopus Uticensis cum Gedalio Donatista ipsius adversario interfuit Collationi Carthaginensi, capite 128. Plura de hac urbe, apud sacros simul et profanos scriptores celebri, congerere superfluum esset.

23. MIGIRPENSIS. In concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano, secundus pro rebaptizandis haereticis sententiam dixit Primus a Misgirpa, seu potius, ut observat editor Oxoniensis, Felix eo nomine primus [Col. 0283C] a Misgirpa; non enim aliter quam Felix a Migirpa ab Augustino appellatur, praesertim libro VI de Baptismo contra Donatistas, cap. 6, ubi illius objectiones solvit. Videsis quae ad hunc locum nostri in notis observarunt. Victor episcopus plebis Migirpensis catholicus cum Glorioso suo adversario comparuit in Collatione Carthaginensi, cap. 126. Sed et idem Gloriosus iterum, cap. 198, inter Donatistas recensitus fuit. Habemus et Titum seu Tutum Migirpensem episcopum, qui concilio Carthaginensi sub Aurelio interfuit anno 397, apud Justellum in codice canonum Ecclesiae Africanae, pag. 346.

24. GISIPENSIS. In Collatione Carthaginensi, cap. 233, recensitus fuit inter catholicos Patres Januarius episcopus Ecclesiae Gisipensis majoris, qui nullum adversus se Donatistam habebat. An vero ex hoc loco colligi possit duas fuisse in Africa civitates, quarum una Majoris additamento ab altera discerneretur, affirmare non ausim; praesertim quod nullum ejus [Col. 0283D] rei argumentum in monumentis antiquis mihi occurrat. Redemtus Gisipensis interfuit concilio Carthaginensi sub Bonifacio anno 525 celebrato; et epistolae synodali proconsularium Patrum ad Paulum Constantinopolitanum episcopum, in concilio Lateranensi sub sancto Martino laudatae, subscripsit Mellosus episcopus Ecclesiae Gisipensis. Cave autem ne Gisipensem urbem cum Ginesitensi confundas cum Garnerio, qui gravem inde Norisii censuram incurrit.

25. UZITENSIS. Norisius hic legendum putat Ucitensis, ab Uci urbe, quae duplex erat ejus nominis in Africa, ut ex Plinio observavimus in nota 12 ad Victorem Vitensem (Col. 185, n. b ) . Erat tamen in Africa oppidum Uzita dictum, quod laudat Hirtius in libro de Bello Africano, et Dio Cassius lib. XLIII. At oppidum istud ad Byzacenam pertinuisse contendit Norisius, idque ex ipsius Hirtii verbis posse evinci putat. Ibi enim Uzita dicitur a portu Leptis Parvae millia sex passuum abfuisse Leptis autem erat in Byzacena [Col. 0284A] supra Adrumetum versus Tripolim millia passuum decem et octo, ut testatur Antoninus in Itinerario, proindeque longius a proconsulari dissita quam ut et provinciae attribui possit. Huic etiam sententiae favet Ptolemaeus, qui libro IV, cap. 3, inter urbes quae sub Adrumeto erant, Uzitam commemorat. Quis autem nescit Adrumetum ad Byzacenam pertinuisse? Caeterum Baluzius Uzitensi huic urbi in Notitia recensitae praefuisse putat Paulum episcopum plebis Uzittarensis, qui in Collatione Carthaginensi cap. 128 cum aliis catholicis Patribus comparuit.

26. EXITZIOSUS VERENSIS. Editi Exitiosus. Porro huic sedi suspicatur Baluzius praefuisse Vitalem episcopum Ucrensem, qui in Collatione Carthaginensi capit. 208 inter Donatistas memoratur. Certe in Collationis editionibus quae Baluzianam praecesserunt, Vitalis iste, non Ucrensis appellatur, 108 sed Virensis. Et quidem in Tabulis Peutingerianis habetur Veri, quem locum anonymus Ravennas libro III, num. 5, Verim nominat. Quodvultdeus episcopus Verensis [Col. 0284B] subscripsit concilio Carthaginensi anno 419 sub Aurelio; sed his antiquior est Vitalis episcopus de civitate Verensium, qui cum Caeciliano aliisque antistitibus ad concilium Arelatense primum ex Africa advenit.

27. CRESCES CICSITANUS. Editi Crescens. In collatione Carthaginensi cap. 209 inter Donatistas comparuit Flavosus episcopus Cissitanus; cum jam paulo superius, cap. scilicet 206, Quovultdeus episcopus Cessitanus ex eadem secta recensitus fuisset, qui tamen Quodvultdeus in aliis editionibus, quae scilicet Baluzianam praecesserunt, Cissitensis, et in Labbeana cap. 207 Gessitensis appellabatur. Alteruter fortassis ex his duobus Cicsitanam sedem hic in Notitia memoratam occupavit. An vero alter ad Mauritaniam, in qua provincia etiam Cissitana civitas infra num. 107 habetur, pertinuerit, incertum est. Suspicatur Baluzius Flavosum in Quodvultdei, qui in itinere defunctus fuerat, locum a Donatistis substitutum fuisse, quod tamen, etiam ipsimet Baluzio difficile [Col. 0284C] videtur, ob hoc potissimum quod amborum istorum episcoporum nomina, uno et eodem die in Collatione recitata fuerint, nihil ad Flavosi Cissitani episcopi nomen dicentibus catholicis, qui paulo ante, cum Quodvultdeus jam defunctus recenseretur, gravem controversiam ea occasione adversus Donatistas commoverant. Caeterum in concilio Carthaginensi sub Grato laudatur Elpidoforus Cuisitanus, qui huc posset revocari, nisi aliunde eo loci Cuiculitanus legi debere nobis constaret. Vide infra inter Numidas num. 10.

28. BOLITANUS. Ptolemaeus inter alias urbes quas libro IV, cap. 3, sub Carthagine fuisse commemorat, Vol secundam recenset. Huic praefuit Crispulus episcopus Ecclesiae Volitanae, qui cum Quodvultdeo Donatista ipsius adversario, Collationi Carthaginensi interfuit cap. 128. Quodvultdeus item comparuit cap. 208, in quem locum U. C. Stephanus Baluzius emendat quae ad caput 128 de Volitana plebe dixerat, quam scilicet eo loci cum Volis Mauritaniae Tingitanae [Col. 0284D] populis lapsu calami confuderat. Monet idem vir eruditus in caput 135 Volitanam urbem a Vallitana distinguendam esse. Caeterum Notitiae lectio confirmari potest ex Vita sancti Ambrosii, capite ultimo, ubi Paulinus Muranum episcopum Bolitanum laudat. Bolitanos Martyres in Africa celebres fuisse ex Augustino patet, qui in eorum natali die sermonem habuit in basilica Gratiani. Is est sermo 13 de Verbis Apostoli. Sanctorum Volitanorum memoria celebratur in vetustissimo Carthaginensi calendario, die XVI calend. Novembris.

29. CARPITANUS. Carpis a Ptolemaeo memoratur lib. IV, cap. 3. Hanc urbem Plinius appellat Carpi. Carpos vero memorat Optatus Milevitanus libro II adversus Parmenianum. Secundinus a Carpis censuit haereticos esse rebaptizandos, in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano num. 24, cui respondet sanctus Augustinus libro VI de Baptismo contra Donatistas, [Col. 0285A] cap. 31. Antonius episcopus plebis Carpitanae, cum suo adversario ex parte Donati, nomine Veratiano, recensitus est in Collatione Carthaginensi cap. 126. Idem Veratianus cap. 223 inter custodes tabularum ex secta Donatistarum computatus est. Penthadius Antonii successor, episcopus Ecclesiae Carpitanae subscripsit concilio Carthaginensi quod sub Aurelio anno 419 celebratum fuit. Venerius item Carpitanus episcopus saeculo sequenti concilio Carthaginensi sub Bonifacio interfuit. Denique inter alios proconsularis provinciae episcopos 109 qui synodicae subscripserunt in concilio Lateranensi sub sancto Martino, actione 2 memoratur Bassus episcopus Ecclesiae Capitanae.

30. MAXULITANUS. Maxulam habent Tabulae Peutingerianae. Ptolemaeus vero lib. IV, cap. 3, Maxulam commemorat, et paulo inferius inter eas urbes quae sub Carthagine erant, Maxulam Veterem omnium primam recenset. Maxulam coloniam appellat Plinius libro V, cap. 4. Porro in concilio Carthaginensi sub [Col. 0285B] Genethlio Numidius Massylitanus memoratur capitulo 6, quod est in codice Africanae Ecclesiae cap. 8. At in Collatione Carthaginensi capite 112, comparuit item Numidius episcopus Ecclesiae catholicae Maxulitanae, simul cum Felice ipsius adversario ex secta Donatistarum. Denique alius Numidius ejusdem urbis antistes concilio Carthaginensi sub Bonifacio, anno 525 subscripsit. Sanctorum Maxulitanorum festivitas in veteri calendario Carthaginensi celebratur die XI cal. Augusti. De iis duos habemus sancti Augustini sermones, qui de sanctis martyribus Massylitanis inscribuntur.

31. BONUSTENSIS. Inter catholicos Patres qui ad Collationem Carthaginensem convenere, memoratur capite 133 Rufinianus episcopus Bonustensis.

32. TINNISENSIS. In Tabulis Peutingerianis occurrit Tumsa, fortassis pro Tunisa. Tumissam et Tunizam memorat anonymus Ravennas libro III, num. 6; Ptolemaeus lib. IV, cap. 3, Thinissam laudat, et inter urbes [Col. 0285C] quae sub Carthagine erant Thernisam et Uthinam. Praecedenti autem capite jam Tenissam memoraverat, sed in Caesariensi Mauritania. Tunes celebris est apud Polybium, cujus situm libro XIV describit his verbis: Tunes Carthagine abest stadia ferme 120 . . . . . ex omni ferme parte Carthaginis potest conspici. Hanc urbem ex Carthaginis ruinis crevisse verisimile est, etiam nunc regni, seu potius reipublicae ipsi cognominis caput. Sextilianus Tuneiensis seu Tuniensis episcopus, vices egit Primosi episcopi Carthaginis in concilio V generali. Suspicatur Baluzius Tinnisensi urbi, hic in Notitia memoratae, praefuisse Valerium episcopum plebis Utinisensis, in Collatione Carthaginensi capite 126 inter Orthodoxos Patres recensitum. Editiones tamen quae Baluzianam praecessere habent Utinicensis. Sed haec varietas lectionis viri eruditi sententiae non adversatur, siquidem et codex Halleri in Notitia pro Tinnisensis habebat Tinicensis, ut ex Ortelio colligitur, qui Tiniciam ex Victore ms. codicis [Col. 0285D] Halleri laudat. Caeterum in jam laudata Collatione capite 180 inter Donatistas comparuit Colonicus episcopus Thinistensis, ubi Baluzius legendum esse censet Thinissensis. Sed hanc sedem ad Numidiam revocari debere arbitratur cum Baronio. Denique in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano inter rebaptizantes num. 29 sententiam pronuntiavit confessor Venantius a Tinisa, cujus objectionem solvit Augustinus libro VII de Baptismo contra Donatistas, capit. 13.

33. CULSITANUS, seu potius Culusitanus. Nicasius quippe Culusitanus memoratur in concilio Carthaginensi sub Grato. Celebris fuit Vincentius episcopus Ecclesia Culusitanae, qui fuit unus e septem catholicis episcopis qui in Collatione Carthaginensi electi sunt pro tuenda Ecclesiae catholicae causa adversus schismaticos Donatistas; recensitus quoque inter caeteros Patres cap. 138. Idem antistes interfuit concilio Carthaginensi sub Aurelio quod anno 319 celebratum fuit, ut patet tum ex editione Labbeana, tum [Col. 0286A] etiam ex codice canonum Ecclesiae Africanae. Is idem ipse est qui a Paulino laudatur in Vita sancti Ambrosii capite ultimo, quamvis ibi in editis episcopus Colossitanus appelletur, contra 110 omnium fere mss. cod. fidem, qui, ut testantur nostri in nova sancti hujus doctoris operum editione, habent Culusitanus, quod tamen nec ipsi emendaverunt. Saeculo sequenti Marcianus episcopus plebis Culusitanae interfuit concilio Carthaginensi sub Bonifacio anno 525. Denique synodicae episcoporum proconsularium quae in concilio Lateranensi sub sancto Martino actione 2 recitata fuit, subscripsit Petrus gratia Dei episcopus Ecclesiae Culcitanensis. Urbem tamen Culucitanam a Culusitana distinguendam esse contendit Norisius adversus Garnerium. Nam Antoninus in Itinerario, et Tabulae Peutingerianae Culucitanas in media Numidia locant, cum tamen certum sit ex omnibus testimoniis quae supra laudavimus Culusitam ad proconsularem pertinuisse. Culuciam memorat anonymus Ravennas libro V, num. 4. Nec immorari licet refellendo alteri [Col. 0286B] Garnerii errato, qui eamdem Culusitanam urbem cum Curobitensi confundit. Ex his quippe quae inferius de Curubi dicemus num. 36, patebit has omnino diversas fuisse. Denique Culusitanam civitatem laudat Victor Vitensis libro V, num. 3, in qua tot martyres ac confessores sub Vandalica persecutione floruerunt, ut impossibile fuerit eos homini supputare. Prae caeteris laudat Victoriam matronam illustrem.

34. BULLENSIS. Confessor Therapius a Bulla tulit sententiam adversus haereticorum baptisma in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano, num. 61; cujus argumento respondet Augustinus libro VII de Baptismo contra Donatistas, cap. 25. Huc forte revocandus quoque est Victor Bulnensis qui synodali epistolae proconsularis provinciae episcoporum jam saepius laudatae subscripsit, ut videre est in concilio Lateranensi sub sancto Martino actione 2. Bulae campum semel et iterum memorat Pocopius libro I de Bello Vandalico, qui erat in itinere versus Numidiam. [Col. 0286C] Campi Bullensis meminit quoque sanctus Augustinus epistola 65. Vide inferius num. 50, BULLENSIS REGIOR.

35. NEAPOLITANUS. Omnium postremus Junius a Neapoli pro rebaptizandis haereticis sententiam dixit in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano. Fortunatianus Neapolitanus episcopus subscripsit concilio Carthaginensi quod anno 419 sub Aurelio celebratum fuit; idemque interfuit Collationi Carthaginensi capite 126 cum Ampelio Donatista ipsius adversario; qui Ampelius iterum capite 206 inter ejusdem sectae episcopos recensitus est. De hac urbe agunt Hirtius in libro de Bello Africano, Pomponius Mela, aliique auctores, quam Tabulae Peutingerianae mediam fere inter Clypeam et Pudput locant. Consentit Antoninus in Itinerario, ubi Putput, Curubis, Neapolis, Clypea. Caeterum Ptolemaeus Neapolim coloniam appellat, Liberum Oppidum Plinius. Aliae erant in aliis provinciis urbes Neapolis dictae.

[Col. 0286D] 36. CURBITANUS. Huic lectioni favet jam non semel laudata synodica proconsularis provinciae episcoporum, in concilio Lateranensi sub sancto Martino approbata, cui subscripsit Benenatus gratia Dei episcopus sanctae Ecclesiae Curbitanae. Frequentius tamen veteres Curubim scribebant. In Collatione Carthaginensi cap. 198 inter Donatistas recensitus fuit Victor episcopus Curubitanus. Adfuit et concilio Carthaginensi sub Bonifacio anno 525 Peregrinus episcopus Ecclesiae Curubitanae. Eadem civitas Curubis a sancto Augustino appellatur libro XXII de Civitate Dei, cap. 8. Sacris scriptoribus profani consentiunt Plinius, Antoninus in Itinerario, anonymus Ravennas libro V, numer. 5. Curobim tamen, seu, ut habet codex Palatinus, Curabim appellat Ptolemaeus libro IV, cap. 3. Post. Norisii in 111 Garnerium, censuram nemo erit, opinor, in posterum qui hanc urbem cum Culusitana confundat.

[Col. 0287A] 37. SIMMINENSIS. In codice Halleri Simminiensis. Apud anonymum Ravennensem libro V, num. 5, occurrit Siminina, quam urbem eamdem esse putat noster Placidus Porcheron cum Sinuama, quae libro III, num. 5, apud eumdem auctorem memoratur. Opinatur Baluzius hic in Notitia scriptum fuisse Simminensis, et inferius num. 42, Seminensis pro Simitensis, quod in Collatione Carthaginensi cap. 126 interfuerit inter Patres catholicos Benenatus episcopus Ecclesiae Simittensis; et alter Benenatus episcopus Ecclesiae Semitensis subscripserit cum aliis proconsularis provinciae Patribus synodicae jam saepius laudatae, quae approbata fuit in concilio Lateranensi sub sancto Martino. Sane varii modi, quibus variis in locis civitas haec scribitur, ansam praebent conjecturis indulgendi. Oppidum Simittuense memorat Plinius lib. V, cap. 4. Antonino dicitur Simittu. In concilio Carthaginensi editionis Labbeanae, quod anno 419 sub Aurelio celebratum est, interfuit Adeodatus Simituensis, seu [Col. 0287B] Sumitensis, seu Simoethensis, qui in codice canonum ecclesiasticorum ex Dionysio Exiguo apud Justellum col. 169, et in codice canonum Ecclesiae Africanae col. 396, dicitur Adeodatus Simidicus, seu ut habet textus graecus, Σιμηδικίτης. Cave tamen ne unam et eamdem urbem esse existimes Simittu et Simidicam. Duas enim esse omnino diversas probat Norisius in observationibus adversus Garnerium, jam saepe laudatis. Et quidem id facile evinci potest ex Collatione Carthaginensi, ubi cap. 126 Benenatus Simittensis jam memoratus, testatur nec alium secum episcopum, nec haereticos sibi adversarios habere. Et cap. 135 item inter catholicos recensitus est Adeodatus episcopus plebis Simidicensis, qui pariter unitate catholica gaudebat. Hinc collige aut in subscriptionibus Labbeanis restituendum esse Simidicensis pro Simitensis, aut certe Adeodatum in isto Carthaginensi concilio memoratum, alium prorsus esse ab Adeodato Simidicensi, in Collatione cap. 135 laudato, qui Benenato successerit, ut vult Norisius. Vide infra num. 42, ubi [Col. 0287C] de Seminensi episcopo agemus.

38. CLIPIENSIS. Eodem modo scribitur nomen Stephani episcopi Ecclesiae Clipiensis, qui subscripsit synodicae proconsularium in concilio Lateranensi sub sancto Martino, actione 2. Et Crescens Clipiensis episcopus interfuit concilio Carthaginensi sub Bonifacio anno 525. Tabulae Peutingerianae habent etiam Clipeis. Saepius tamen veteres scribebant Clypeam aut Clupeam. Sic quippe habent Ptolemaeus libro IV, cap. 3; Caesar libro II de Bello civili; Hirtius libro de Bello Africano; Plinius, Antoninus in Itinerario, Pomponius Mela, Solinus, Polybius, et alii passim auctores. Ejus rei rationem reddit Silius Italicus lib. I, quod nempe in clypei modum esset exstructa. Collationi Carthaginensi interfuit Laodicius episcopus plebis Clypiensis, qui cap. 133 cum Geminio suo adversario memoratus est. Geminius iterum cap. 198 cum caeteris Donatistis comparuit. Haec urbs prima omnium Africanarum in Romanorum potestatem devenit [Col. 0287D] sub Regulo, ut observat Polybius libro I Historiarum, Florus libro II Historiae Romanae, cap. 2. Herculem in ea cum Anthaeo Afrorum rege decertasse veteres putabant, ut refert Procopius libro II de Bello Vandalico. De Anthaeo autem plura habent fabulae, sed quae hic recensere non vacat.

39. MEGLAPOLITANUS. Sic legendum esse compluribus exemplis probat Norisius, qui Garnerium reprehendit quod Megalopolitanus absque ullius codicis auctoritate scripserit. 112 Codex Halleri apud Ortelium habet Megapolis; sed pro Norisio stat codex Laudunensis annorum 800. Et quidem licet in Labbeana Conciliorum editione capite 133 Collationis Carthaginensis memoretur Romanus episcopus plebis Megapolitanae, in editione tamen Albaspinei habetur Meglapolitanae, cui lectioni respondere veterem codicem manuscriptum monet Baluzius in nota ad hunc locum. Editio Papirii Massoni habet Neglapolitanae. Caeterum nostrae lectioni favet etiam synodalis epistola ex concilio [Col. 0288A] Lateranensi sub sancto Martino jam saepius laudata, cui inter provinciae proconsularis episcopos subscripsit Reparatus episcopus Ecclesiae Meglapolitanae.

40. TIMIDENSIS. Felix episcopus Ecclesiae Timidensis recensetur inter episcopos proconsularis qui synodicae subscripserunt eidem Concilio act. 2, et Timidensium martyrum memoria celebris olim fuit in Africa, ut ex vetusto calendario Carthaginensi patet, in quo 11 calend. Junii sanctorum Timidensium festivitas memoratur. Haec eadem urbs est quae vulgo Timida Regia dicebatur, cujus episcopum Faustum confessorem laudat Augustinus libro VII de Baptismo contra Donatistas, cap. 22, qui longe antea in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano pro haereticis rebaptizandis num. 58 sententiam dixerat. Restitutus episcopus Timidensium Regiorum subscripsit concilio Carthag. sub Bonifacio anno 525. Porro huic etiam urbi praefuisse Januarium episcopum plebis Tunudensis, qui in Collatione Carthag. cap. 120 memoratur, [Col. 0288B] censuerunt aliqui viri eruditi: contra quos insurgit Norisius in observationibus adversus Garnerii notas, qui sedem Tunudensem a Thunu ex Tabulis Peutingerianis, aut a Tunuba ex Ptolemaicis, aut certe ab oppido Tunudisensi, quod Plinius lib. V, cap. 4, in proconsulari locat, potius esse repetendam censet. Tunudisensis reposuit Baluzius in notis ad hunc Collationis locum, quod Victorianus Donatista, qui ibi Januarii adversarius dicitur, infra cap. 201 ejusdem Collationis appelletur episcopus Tunusudensis. Thunusdam memorat Ptolemaeus lib. IV, cap. 3. Sed de urbe Tunusudensi plura diximus in nota 46 ad Victorem Vitensem (Col. 198, n. f ) . Porro id viros eruditos impulerat ut hic Tunudensis pro Timidensis scriptum fuisse censuerint, quod veteres Collationis editiones haberent Tumidensis, quod mendum etiam viro erudito, qui sancti Cypriani Oxoniensem novissimam editionem curavit, fucum fecit.

41. VINCENTIUS ZIGGENSIS. In Collatione Carthag. cap. 197 inter Donatistas comparuit Donatus episcopus [Col. 0288C] Zicensis, quo nomine sedem Ziggensem hic in Notitia memoratam designari putat V. C. Baluzius in notis ad hunc Collationis locum; ibique reprehendit Holstenium, qui Zicensem hanc urbem cum Siccensi eamdem esse putavit, cum alias Paulus Siccensis episcopus ex Donatistis cap. sequenti memoretur. Et quidem Fortunatianus Siccensis Catholicus episcopus cap. 139 profitetur ita unitatem catholicam in urbe sua haberi, ut episcopus Donatista qui ibi morabatur, vix nomine notus esset. Caeterum Vincentium, qui hic in Notitia Ziggensis episcopus dicitur, eum ipsum esse censet Baluzius, qui apud Victorem Vitensem lib. I, num. 9, appellatur episcopus Gigitanus, de quo vide notam 29 in hunc auctorem (Col. 193, n. a ) . Sed eo pacto urbs Zicensis, seu, ut vult Baluzius, Ziggensis in Collatione memorata, alia erit ab ista Ziggensi de qua agimus, quam tamen eamdem cum Gegitana esse dicit. Nam in Collatione Quadratus episcopus plebis Gegitanae catholicus cap. 128 profitetur [Col. 0288D] nunquam in sua urbe ullum fuisse Donatistarum episcopum; 113 proindeque Donatus Zicensis, qui, uti diximus cap. 197 inter Donatistas adfuit, adversarius ejus esse non poterat. Denique in Antonini Itinerario inter Carthaginem et Tuburbum Minus locatur Cigisa. Et Anonymus Ravennas memorat lib. III, num. 6, Gegite inter urbes quae in proconsularis et Numidiae finibus jacent. Candidus episcopus Sicensis subscripsit synodicae proconsularium in concilio Lateranensi sub sancto Martino actione 2. Sed iste fortassis Siccae Veneriae episcopus fuit, quae civitas ut plurimum Sicca absque ullo addito dicebatur. De hac vide notam 75 in Victorem Vitensem (Col. 207, n. e ) .

42. SEMINENSIS. Hic Seminensis et supra Simminensis pro Simitensis scriptum fuisse censet Baluzius. Adfuit tamen, ut ipsemet fatetur, concilio Carthagin. sub Bonifacio anno 525 Junianus episcopus Siminensis, qui et alias scribitur Simminensis. Vide supra num. 37.

[Col. 0289A] 43. TAGARATENSIS. In Collatione Carthag. cap. 128 memoratur Lucius episcopus civitatis Tagaratensis, cum Quinto ipsius adversario, qui iterum inter Donatistas recensitus fuit cap. 208. Ortelius ex ms. Halleri Tagarensem urbem in proconsulari memorat. Habemus inferius inter Numidiae antistites num. 112 Crescentium Tacaratensem.

44. ALTUBURITANUS. Sic ms. Laudun. Codex vero Halleri, Altubaritanus. At editi Altaburitanus. Nostram lectionem firmant Tabulae Peuting. et veteres quique geographi. In Collat. Carthag. cap. 128 inter catholicos recensetur Basilius episcopus plebis Altiburitanae, cum Augustali ex parte Donatistarum, qui cap. 197 iterum memoratur. Ex eadem secta Victor episcopus Altiburitanus concilio Cabarsussitano interfuit. At catholicus fuit Constantinus episcopus Ecclesiae Altoburitanae, qui synodicae proconsularium subscripsit in concilio Lateranensi sub sancto Martino. Eadem urbs, ni fallor, memoratur in Antonini Itinerario, ubi Altieuros locus occurrit medius fere inter [Col. 0289B] Carthaginem et Cirtam.

45. CELLENSIS. Occurrit infra inter Patres Mauritaniae Sitifensis num. 17 Cresciturus Cellensis. Ad alterutram urbem referendus est Honorius episcopus plebis Cellensis, qui interfuit Collationi Carthag. cap. 126 cum Casto Donatista, qui et cap. 187 memoratur.

46. UZIPPARITANUS. In Tabulis Peutingerianis habetur Uzippira, et in Collatione Carthag. cap. 131 recensetur Marianus episcopus Utzipparitanorum. Nostram tamen lectionem confirmant alia vetera instrumenta; nam concilio Carthag. sub Bonifacio anno 525 adfuit Sementius Uzipparensis.

47. AUSANENSIS. Sic codex uterque ms. cum editis. Legendum forte Ausafensis. Nam concilio Cabarsussitano anno 393 inter alios Donatistas subscripsit Salvius Ausafensis episcopus, qui anno sequenti in synodo Bagaiensi e sua sede dejectus fuit. Et quidem iste Salvius in editione Labbeana Ausacensis, seu, ut [Col. 0289C] in margine habetur, Ausanensis appellatur. Ipsum tamen ad Sitifensem provinciam pertinuisse verisimilius est, ubi Assafa; de qua urbe vide infra SITIFENSES, num. 24.

48. NARAGGARITANUS. Sic codex Laudun. cum editis. Scribendum tamen absque dubio Naraggaritanus. Et quidem Halleri codex apud Ortelium habet Naraggaritensis, quam tamen urbem auctor iste incaute Numidiae attribuit. Porro Naraggara civitas est ex Ptolemaeo, Antonino, Tabulis Peutingerianis, aliisque auctoribus nota, cujus episcopus ex Donatistarum secta, nomine Faustinus, in Collatione Carthag. cap. 208 memoratur. Concilio Carthag. sub Bonifacio anno 525 subscripsisse legitur Victorinus episcopus plebis Nagargaritanae, pro Naraggaritanae. 114 Inter alios proconsularis provinciae Patres, qui saepius jam laudatae epistolae synodali subscripserunt in concilio Lateranensi sub sancto Martino, occurrit Benenatus gratia Dei episcopus sanctae Ecclesiae Naraggaritanae. Denique Polybius libro 15 Historiarum [Col. 0289D] πόλιν Μάργαρον memorat in Africa, quem locum Casaubonus vertit simul et interpretatur Margarum, sive Nadagaram. Sane iste Polybii locus nostrae favet lectioni, cum alias litteram M pro N librariorum incuria irrepsisse nobis visum fuisset.

49. MUZUENSIS. In Collatione Carthaginensi capite 128 comparuit Rufinianus episcopus plebis Muzuensis, qui professus est unitatem catholicam se habere. Is est ipse Rufinianus, ut monet eruditus Baluzius, qui concilio Carthaginensi sub Aurelio anno 419 interfuit; quanquam ipsius sedis nomen varie in variis codicibus, tam editis quam manuscriptis, scriptum reperitur. Nam in Labbeana editione tomo II Conciliorum, col. 1603 et 1605, dicitur Rufinianus Muzutensis, seu Mustensis; col. autem 1670 Rufinus episcopus Ecclesiae Mazensis appellatur. Apud Justellum in codice canonum Ecclesiae Africanae primo, col. 306, dicitur Rufinianus Muzucensis; at postea, scilicet in [Col. 0290A] concilii subscriptionibus, col. 399, Rufianus Maxensis appellatur, et in alio codice, ut monet idem Justellus, Rufinianus episcopus Mazensis: certius codex habet Mugensis. In collatione autem Dionysii Exigui apud eumdem, col. 169, dicitur Rufinianus Muzubensis. Porro etsi in tanta lectionum varietate genuina lectio non facile discerni possit, caeteris tamen potior nobis videtur ea quae Rufinianum appellat Muzuensem episcopum. Certum quippe est aliquem e proconsularibus episcopis hic recenseri. At Muzucensis sedes ad Byzacenam pertinebat, de qua et de Muzulensi, infra inter istius provinciae episcopos num. 42 dicemus. Mustensis vero ad Numidiam, ut ex Antonini Itinerario aliisque auctoribus certum est, et Antonianus Mustitanus infra inter Numidas num. 71 recensetur. Et quidem licet fuerit in proconsulari urbs Mustensis dicta, a Muzuensi distingui debet, ut ex Collatione certum est. Rufinianus quippe Muzuensis ibi, ut jam diximus, testatus est se unitatem catholicam habere. Et Victorianus Mustitanus, quem Norisius [Col. 0290B] contendit ex proconsulari fuisse, duos habebat adversus se episcopos Donatistas. Vide infra NUMIDIANOS num. 71. Mazensis vero, Maxensis, aut Mugensis, seu Muzutensis, aut Muzubensis urbes ex aliis monumentis nobis notae non sunt. Madensem quidem in Notitia habemus, sed ex Numidia num. 37. Denique concilio Cabarsussitano subscripsit Latinus Mugiensis, at e qua fuerit provincia nos latet; et quidem Rusticianus Mutigensis, de quo agit sermo sub nomine sancti Augustini in fine tomi IX edit. Benedictinae e Numidia videtur fuisse. Denique omnes codices Graeci, sive in concilii prologo, sive in subscriptionibus, constanter habent Ῥουφιανὸς Μουζουενασίανος, unico excepto qui semel habet, Μαξένοης. Sed haec fortassis fusius quam res postulabat.

50. BULLENSIUM REGIO. Legendum est Bullensium Regiorum. Cujus loci antistes aliquando simpliciter Bullensis episcopus dicebatur, ut ex Collatione Carthaginensi patet, ubi capite 208 inter Donatistas recensetur [Col. 0290C] Felix episcopus Bullensis, qui tamen antea cap. 135 dictus fuerat adversarius Dominici episcopi plebis Bullensium Regiorum. In concilio Carthaginensi sub Genethlio memoratur Epigonius episcopus Bullensium Regiorum, ut emendatum est ex codice ms. Lucae Holstenii; nam antea legebatur Bullensium Regionum, ut videre est in tomo Il. Conciliorum Labbeanae edit., col. 1161, 115 et in appendice col. 1830. Bullam Regiam memorant Antoninus in Itinerario, Tabulae Peutingerianae, et Plinius libro V, cap. 3, qui eam liberum oppidum appellat. Eadem est, ni fallor, quam Ptolemaeus Bullariam appellat libro IV, cap. 3, ubi hanc urbem sub Legione Augusti 3 constitutam fuisse memorat. Et fortassis pro Bulleriensis legendum est Bullariensis in subscriptionibus synodicae proconsularium in concilio Lateranensi sub sancto Martino, ubi Mellosus episcopus Bulleriensis occurrit.

51. TITULITANUS. Inter Donatistas qui in Collatione Carthaginensi capite 202 comparuere, memoratur [Col. 0290D] Victor episcopus Titulitanus, qui jam capite 126 dictus fuerat adversarius Cresconii episcopi plebis Tituli. Unde conjicimus urbem hanc Titulum fuisse appellatam. Victorinus de Castello-Tituliano infra inter Numidas habetur num. 51.

52. TUBURBITENSIS. Duplex erat in Africa, ut sciunt omnes, urbs Tuburbium dicta, quae Majoris, aut Minoris additamento distinguebantur. Utraque tamen promiscue Tuburbium simpliciter quandoque dicebatur, quod ex Collatione Carthaginensi patet. In ea quippe cap. 203, Maximinus Donatista episcopus Tuburbitanus dicitur, qui antea, capite scilicet 133 adversarius Victoris episcopi Tuburbitanorum Minorum fuerat appellatus. Sic Rufinianus episcopus Tuburbitanus item Donatista sine addito capite 201 memoratur, qui adversarius erat Cypriani episcopi plebis Tuburbitanorum Majorum catholici, ut patet ex capite 135, ubi dicitur Rufinus. Alterutrius episcopi [Col. 0291A] fuere Sedatus a Tuburbo, qui in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano inter rebaptizantes sedit, locutusque est num. 18; et Faustus episcopus de civitate Tuborbitana, unus ex Africanis antistitibus qui cum Caeciliano Carthag. ad concilium Arelatense primum convenere, ut ex ejusdem synodi subscriptionibus patet. Tuburbim coloniam habet Plinius libro V, cap. 4. Tuburbominus inter Bullam Regiam et Cigisam locat Antoninus in Itinerario. Utriusque vero situm exhibent Tabulae Peutingerianae. Tuburbo memorat Ptolemaeus: alios auctores omitto. Eidem fortassis urbi praefuit Germanus, qui synodicae proconsularium subscripsisse dicitur in concilio Lateranensi sub sancto Martino, ubi episcopus sanctae Ecclesiae Ciumtuturbo appellatur, forte pro civ. m. id est civitatis Majoris, aut Minoris Tuburbii; sane episcopalium sedium nomina in hac epistola ut plurimum sunt depravata. Servum illustrem confessorem Tuburbitanae civitatis majoris laudat Victor noster lib. 163 num. 2, de quo vide notam ad eumdem locum [Col. 0291B] (Col. 242, n d ) . Tuburbitanas martyres celebrat vetus calendarium Carthaginense III cal. Augusti; quod nomen aliqui celebribus martyribus Felicitati et Perpetuae attribuerunt. Alii vero Maximae et aliis ejus consortibus. De his erudite noster Joannes Mabillonius in notis ad praedictum calendarium, quam quidem quaestionem nos quoque agitavimus in Admonitione ad Passionem sanctarum Perpetuae et Felicitatis in Actis Martyrum sinceris, pag. 81. Vide et page 495.

53. EUDALENSIS. Sic uterque codex ms. cum editis. Mallem tamen legere cum viris eruditis, Stephano Baluzio in notis ad Collationem Carthag. et Joanne Harduino in notis ad Plinium, Theudalensis. Certe Victor Vitensis libro I, num. 7, laudat Habetdeum episcopum Teudalensem a Genserico relegatum: de quo vide BYZACENOS, num. 55. Collationi Carthag. cap. 126 adfuit Urbanus episcopus plebis Theudalensis. Eudalam tamen a Theudala distinguit Carolus a Sancto [Col. 0291C] Paulo in Geographia sacra, sed ex hoc Notitiae loco. 116 Theudale memoratur a Ptolemaeo lib. IV, cap. 3, quod a Plinio lib. V, cap. 4, immune oppidum appellatur.

54. TULANENSIS. Non habetur apud Ortelium. In concilio Carthag. sub Grato adfuit Metus Taccanensis: an huc revocandus? In alio cod. vocatur Caunensis. Sed ejusmodi conjectationibus haerere non vacat.

Porro hic quinquaginta tantummodo et quatuor episcopi in provincia proconsulari memorantur, quamvis longe plures in ista provincia olim fuisse certum sit. Sed populis in varias regiones dispersis, urbes quamplurimae, ut ait noster Victor lib. I, num. 3, aut raris, aut nullis habitatoribus incolebantur. Certe numerum eorum centum sexaginta quatuor fuisse idem auctor asseverat num. 9 libri laudati, cum post Deogratias Carthaginensis episcopi obitum Gensericus Zeugitanae et proconsulari provinciae episcopos interdixit ordinandos. Synodicae epistolae istius provinciae [Col. 0291D] episcoporum ad Paulum patriarcham Constantinopolitanum, quae lecta fuit in concilio Lateranensi sub sancto Martino actione 2, sexaginta et octo Patres subscripsisse memorantur. Nec tamen ibi aut Carthaginis, aut complurium aliarum urbium, quae hic in Notitia habentur, recensentur episcopi.

1. BERCERITANUS. Codex Halleri, Becerritanus. Eidem sedi praefuisse censet V. C. Baluzius Fortunatum episcopum Vesceritanum, qui in Collatione Carthag. cap. 187 inter Donatistas recensetur. Ortelius tamen et Carolus a Sancto Paulo Vesceritanam urbem in Collatione memoratam eam esse putant quae a Ptolemaeo Οὐεσκεθήρ dicitur, in Mauritania. Inter Numidiae civitates quae in Notitia Leonis Sapientis, de qua infra n. 3 habentur, occurrit Κάστρον Βέδερα, seu Castrum Bedere, ut vertitur in editione Beveregiana; at Goaris versio habet Castra Vetera.

[Col. 0292A] 2. GAZAUFULENSIS. Sic dicitur apud Antoninum, ubi Gazaufula. Adversus haereticorum baptismum in concilio Carthaginensi sub sancto Cypriano sententiam protulit num. 76 martyr Salvianus a Gazaufala; cujus objectionem solvit Augustinus libro VII de Baptismo contra Donatistas, capite 40. Gazophyla appellat Procopius lib. II de Bello Vandalico, quem locum bidui iter a Constantina distitisse scribit. Gazaupala habetur in Tabulis Peutingerianis.

3. CALAMENSIS. Memoratur frequenter urbs ista apud Augustinum, utpote quae non longe ab Hipponeregiensi distabat, ex libro XXII de Civitate Dei, cap. 8. Idem sanctus doctor Megalium Calamensem episcopum, tunc temporis Numidiae primatem, passim laudat, a quo ad episcopalis dignitatis apicem se evectum fuisse professus est in Collatione Carthaginensi, cognitione 3, cap. 247. Idem refert Possidius Megalii post Crescentianum in Calamensi sede successor; qui Collationi Carthaginensi inter Patres catholicos capite 139 comparuit, cum jam antea capite [Col. 0292B] 55 cum aliis sex episcopis pro tuenda adversus Donatistas Ecclesiae causa fuisset electus. Celebris est idem antistes ob vitam Augustini a se litteris mandatam, quo nomine inter scriptores sacros locum jure adeptus est. Crispinum habuit adversarium ex Donatistarum secta, ab Augustino passim 117 memoratum, qui paulo ante Collationem defunctus est, ut in ea testificatus est Petilianus capite 139 jam lau dato. Donatus Calamensis episcopus ex eadem secta apud Optatum libro I inter traditores recensetur qui Cirtensi synodo sub Secundo primate Tigisitano adfuerant. Caeterum celebris adhuc erat Calamensis civitas saeculo nono exeunte, utpote quae prima recensetur inter caeteras Numidiae urbes in Notitia, quae imperante Leone Sapiente conscripta fuit. Hanc Notitiam omnium primus Graece et Latine edidit Carolus a Sancto Paulo, sed mutilam, ut conqueritur Guillelmus Beveregius, qui eamdem ex codice ms. bibliothecae Bodleianae Oxonii integram typis Scheldonianis [Col. 0292C] publici juris fecit anno 1672, in adnotationibus ad canones concilii Trullani tomo II Synodici seu Pandectarum Canonum apostolorum, etc. Sed immerito vir ille, alias eruditus, catholicis, quos pro more haereticorum papistas appellat, pravae fidei crimen impingit, eis exprobrans hanc Notitiam in eorum codicibus aut corruptam fuisse, aut saltem ab iis haud fideliter editam; idque factum fuisse dicit in gratiam Romanorum pontificum, propterea quod in ea longe plures episcopatus Constantinopolitano quam Romano patriarchae subjecti enumerarentur, et fines illi praescriberentur, qui dominium et potestatem in totum Christianum orbem sibi arroganter vindicat: quasi vero Romanae Ecclesiae pontificum praerogativae, ex majori aut minori episcoporum numero qui ei, ut aiunt, patriarchico jure subjiciuntur, repeti debeant; et non potius ex primatu Petro supra caeteros apostolos, a Christo concesso, quem ad ejus sedis successores transmissum fuisse perpetua ac constanti traditione [Col. 0292D] semper credidit, uti etiam nunc credit Ecclesia catholica; docuere sancti Patres, Graeci simul et Latini, agnoscebantque Graeci ipsi eo tempore quo ab eis Notitia haec descripta fuit, in cujus initio Patriarcharum ordo ita dispositus habetur, ut primum locum obtineat Romanus pontifex. Denique non erat quod Beveregius adversus catholicos adeo commoveretur, cum multo antequam scriberet tempore, eadem Notitia, integra prorsus et insecta, a viro catholico et erudito, Jacobo scilicet Goare e familia sancti Dominici, edita fuisset anno 1648 in appendice ad Codinum Curopalatem, qui unus est ex auctoribus qui in percelebri Byzantinae Historiae scriptorum collectione typis regiis Lutetiae Parisiorum editi sunt. Sed his diutius immorari non vacat. Ipsam vero Notitiam in posterum laudabimus sub Leonis Notitiae nomine, cujus ut variae editiones discerni possint, earum alteram Jacobi Goaris, alteram vero Beveregii, aut, ut jam a viris eruditis passim laudatur, Notitiam Bodleianam [Col. 0293A] appellabimus. Basilii Armeni Notitia a nonnullis etiam dicta fuit, quod in Beveregiana editione Matthaeus quidam Armenus se eam descripsisse progressus fuerit.

4. CASTELLANUS. Inter Donatistas qui ad Collationem Carthaginensem convenere, memoratur cap. 180 Severinus Castellanus episcopus. Sed incertum est utrum hic ex Numidis fuerit, cum aliae in aliis Africae provinciis urbes passim occurrant Castellum dictae. Vide infra inter Mauritaniae Caesariensis urbes num. 75, et inter Sitifenses num. 12. Castellum locum munitissimum, in quo Jugurthae Numidarum regis divitiae asservabantur, describit Salustius in libro de Bello Jugurthino, quod tandem a Caio Mario consule expugnatum fuit. Idem est, ni fallor, oppidum quod Castellum in montis loco munito locatum appellat Hirtius de Bello Africo, in quod Juba frumentum aliaque ad bellum gerendum necessaria congesserat. In Notitia Leonis imperatoris a Goare 118 edita, Castellum inter Numidiae civitates memoratur. Graecus [Col. 0293B] tamen textus habet Κασταβάγε, in editione Beveregii Κασταμάγαι, Latine Castamagae.

5. BURCENSIS. Codex Halleri Bursensis. Burcam a Ptolemaeo memoratam editor Oxoniensis novae editionis operum sancti Cypriani non aliam esse censet a Buruch, cujus episcopus Quietus sententiam num. 27 dixit in concilio rebaptizantium sub sancto Cypriano. Sic quoque Quietus appellatur apud Augustinum libro VI de Baptismo contra Donatistas, cap. 34, ubi sanctus doctor illius argumenta refellit. Et quidem a Buruc deduci potuit Burucensis. Tamen in Collatione Carthag. cap. 201 memoratur inter Donatistas Lucianus episcopus Burugiatensis.

6. CENTURIONENSIS. Uterque codex ms. habet Centurianensis. Editorum lectionem retinuimus, quae veteribus monumentis magis consentanea est. Nam in Collatione Carthaginensi cap. 202 inter Donatistas recensitus fuit Januarius episcopus Centurionensis. Apud Optatum lib. I memorantur Felix a Rotario et [Col. 0293C] Nabor a Centurion. Codex ms. archimonasterii Remigiani apud Remos habet Felix a Ratorio, et Nabor a Centurionis; quae verba eodem quoque modo habentur in altero cod. ms. monasterii nostri sancti Theoderici prope eamdem Remorum urbem; sed pro Ratorio legendum est Rotario, ut habet codex ms. Sancti Germani a Pratis. Ex his autem Optati verbis emendandus est actorum Cirtensis synodi locus, qui apud Augustinum libro III contra Cresconium laudatur cap. 27, ubi Secuudus primas dixit Felici a Rotaria Centurioni, etc.; quae lectio eodem modo depravata habebatur in veteribus Optati editionibus. Duas autem urbes his verbis designari tum apud Optatum, tum apud Augustinum, confirmatur ex Collatione Carthaginensi, ubi praeter episcopum Centurionensem, uti diximus, cap. 202 memoratum, cap. 187 inter Donatistas occurrit Victor episcopus Rotariensis. Quin et Centurionensis hujus episcopi occasione liceat mihi illustrare locum ex passione sanctorum Jacobi et Mariani, quam inter acta martyrum [Col. 0293D] sincera et selecta ad annum circiter 259 protuli. Ibi autem num. 5 Centurionum et Cirtensium magistratus in auxilium advocati fuisse dicuntur a Stationario, qui sanctos martyres cruciabat: quo loco Henschenius pro Centurionum reposuerat centuriarum, quasi alias nullus esset sensus. Ego vero veterum codicum lectionem retinui; sed mihi non venerat in mentem hac voce Centurionum alicujus urbis nomen signari, quod tamen jam omnibus perspicuum esse debet. Quin et ex eodem actorum loco Centurionensis urbis situm discimus, cum ibi haud procul Cirta seu Constantina, urbe celebri, et Muguis, quae erat ejusdem Cirtensis coloniae suburbana vicinitas, eam distitisse laudata acta testentur num. 2 et seqq.

7. VADENSIS. Sic uterque codex ms. cum editis. Duas hujus nominis urbes in Numidia fuisse vel ex hac ipsa Notitia colligitur: nam praeter Rufinianum Vadensem hic memoratum, habetur inferius num. 117 [Col. 0294A] Proficius Vadensis. Porro Norisius in observationibus adversus Garnerium, Vadensis et Vagensis nomine idem significari existimat. Cujus sententia confirmari potest ex Notitia Leonis Augusti, in qua inter urbes Numidiae episcopales Graecus textus recenset Βάγης, quae in editione Jacobi Goaris Latine dicitur Vada, in Beveregiana autem Bages. In eadem editione Beveregiana memoratur ibidem num. 6 Βάδης, Latine Bades; et num. sequenti Meleum. At in Goaris editione ambae istae urbes in uuam conflantur, quae Graece Βάδος Μηλέως, Latine vero Vagarmelita, appellatur. In concilio Carthaginensi 119 sub sancto Cypriano, pro haereticis rebaptizandis sententiam tulerunt numero 15 Dativus a Badis, et num. 30 Libosus a Vaga; et sic quoque appellantur a sancto Augustino, qui eorum objectiones solvit, prioris quidem libro 6 de Baptismo contra Donatistas, cap. 22; alterius vero eodem libro cap. 37, et libro III, cap. 6. Concilio Carthaginensi sub Grato interfuit Crescens Vagensis, seu, ut habet exemplar Vaticanum, Bagensis episcopus. In Collatione autem [Col. 0294B] Carthaginensi cap. 180 inter Donatistas comparuit Pancratius episcopus Badiensis, quem Baluzius censet adversarium fuisse Potentii episcopi Bladiensis, capite 121 inter catholicos recensiti; putatque vir eruditus his vocibus Badiensis aut Bladiensis Vadensem urbem hic in Notitia memoratam designari. Sed in eadem Carthaginensi Collatione cap. 215 duo episcopi Vagenses catholici memorantur Ampelius et Primulus, quorum cum unum Vadensem, alterum Vagensem appellari debere censuisset Garnerius, a Norisio reprehensus est, quod certum sit duas fuisse hujus nominis urbes in Africa ex Plinio lib. V, cap. 4. Consentit Ptolemaeus, qui primam libro IV, cap. 2, in Mauritania Caesariensi, alteram vero in Numidia locat, quam nempe sub Cirtesiis fuisse scribit capite sequenti. Prioris situs ex Tabulis Peutingerianis discitur. Badam in Mauritania Gaditana habet anonymus Ravennas libro III, num. 11. Sed etiam si duae non essent in Africa urbes Vaga dictae, nihil tamen [Col. 0294C] hic in Collatione esset emendandum; cum unica solummodo urbs Vaga hoc loco designetur, quae duos simul habebat catholicos episcopos, Ampelium scilicet, qui a catholicis fuerat electus et ordinatus, et Primulum, cui, cum antea fuisset in ea urbe Donatistarum episcopus, ad unitatem catholicam converso, episcopalis honor et locus reservatus fuerat, ut ipse Ampelius testificatus est in eadem Collatione cap. 176, ubi affirmat ex eo tempore unitatem catholicam semper in Vagensi Ecclesia integram inviolatamque perseverasse. Quare alterius urbis fuisse dicendus est Privatus Vagensis episcopus in eadem Collatione cap. 177 inter Donatistas memoratus. Et quidem iste cap. praecedenti episcopus Ausagensis dictus fuerat. Hincque infert Norisius Vagam fuisse urbem unam in Africa, quae Ausagae cognomen habuerit. Imo cum et cap. 179 duas fuisse Auzaggas dicatur, unam cui Januarius, alteram cui Privatus ex Donatistis praefuerunt, quatuor in Africa Vagas fuisse colligit vir eruditus. Verum Ausaggam nonnisi ex [Col. 0294D] errore pronuntiationis pro Vaga hic acceptam fuisse acute observavit eruditus Baluzius in notis ad ejusdem Collationis caput 176. Quippe cum Notarius recitasset Privatus episcopus Ausagensis, seu, ut veteres manuscripti habent, et uti videtur, sicut pronuntiabant Afri, Ausvagensis; Ampelius, qui Vagensis episcopus erat, non audita priori syllaba, putavit Vagensem urbem suam recenseri, statimque interlocutus est in sua civitate perfectam unitatem esse. Unde cum de sua ipsius civitate non fieri mentionem postea intellexisset, controversia illico sopita est. Norisio tamen favet, quod non semel postea Privatus simpliciter Vagensis episcopus in eadem Collatione nominatus occurrat. Caeterum ibidem cap. centesimo trigesimo quinto memoratur Valentinus episcopus Vaiensis ex catholicis, et cap. centesimo octuagesimo sexto Quintasius ejusdem loci ex Donatistarum secta; sed utrobique Baluzius reposuit Vaianensis. Vide ejus notas [Col. 0295A] in cap. 55, et alias ibi laudatas. Nihil attexo de Bagaia, quam celebrem adeo reddiderunt, tum Bagaiensis Donatistarum famosa pseudo-synodus, tum Donatus Bagaiensis, quem uti martyrem iidem Donatistae adeo impense 120 colebant, de quo Optatus plura habet lib. III. Sed haec urbs illustrior evasit ob immania supplicia, quibus in Maximianum ejusdem loci catholicum antistitem Donatistae saevierunt. Haec fusius exponit sanctus Augustinus epistola 85, num. 26 et seqq., qui passim eumdem sanctum confessorem laudat; illius autem memoria celebratur in Martyrologio Romano die 3 Octobris, in quem diem vide Baronii notas: ibi quippe illustrissimus cardinalis plura de isto egregio confessore congessit. Caeterum Donatianus Bagaiensis episcopus, sed Donatista, adfuit etiam Collationi Carthag. cap. 176, sicut et Felix a Bagai concilio rebaptizantium sub sancto Cypriano num. 12. Ex his autem omnibus quae protulimus, quivis facile intelligere potest quam difficile sit inter tot ambages aliquid certi de istarum civitatum nominibus [Col. 0295B] statuere. Vagae in Numidiae provincia urbis situm discimus ex actis sancti Mammarii sociorumque martyrum, quae ex celebri bibliotheca principalis monasterii Benedictini Sancti Galli apud Helvetios eruta, tomo IV Veterum Analectorum a domno Joanne Mabillonio edita sunt. Ibi Mammarius apud Vagensem civitatem in Numidia apprehensus dicitur, non longe a Lambese, altera ejusdem provinciae nota civitate, a quibus etiam haud procul distitisse Tamugadim, Tigisim et Boseth cognomento Anforariam ex iisdem actis colligitur. Mihi fere exciderat monere in vetustissimo Carthaginensi kalendario IV kalendas Novembris Vagenses martyres celebrari, quos sibi ignotos esse fatetur idem Mabillonius. Sed suspicari fortasse quis posset eos esse Mammarium sociosque ejus, quorum acta modo laudabamus. Licet enim in civitate Boseth fuerint consummati, Mammarius tamen, qui omnium erat veluti pater et praecipuus, apud Vagam primus omnium comprehensus fuit, indeque [Col. 0295C] per varias urbes cum aliis circumductus; omnes apud Vagam interrogati sunt et in carcere reclusi a comite; unde tandem ad Anulinum missi, qui erat in civitate Boseth, Vagenses dici extunc potuerunt, quod nomen etiam ad posteros transmissum est. Utut sit, Mammarii et sociorum ejus memoriam, quam ubique ignotam esse existimaverat idem vir eruditus, deprehendimus celebrem esse in Lotharingia, ut testis est Andreas Saussayus Tullensium in eadem provincia antistes, qui in martyrologii Gallicani supplemento haec habet pag. 1131: Quarto idus Junii. In Lotharingia natalis sancti Mammarii et sociorum martyrum, quos in una confessione summae Deitatis persistentes, ferus persecutor trucidavit. Quae optime cum actis Mabillonianis congruunt, in quibus etiam iidem martyres hora sexta IV idus Junii passi dicuntur. Porro Notkerus die 14 Martii inter alios Africanos martyres Mammarium recenset; sed nec sociorum nomina, nec dies ejus festivus cum actis componi possunt. De istis vide Bollandianos ad eamdem 14 [Col. 0295D] Martii diem.

8. NIBENSIS. Suspicatur V. C. Baluzius huic eidem sedi praefuisse Justum episcopum Nicibensem, qui inter Donatistas Collationi Carthag. adfuit cap. 201. Memoratur in eadem Collatione cap. 197 Quodvultdeus Nebbitanus, de quo inter Byzacenos infra num. 14, ubi de Laeto Neptitano. Ortelius autem in Thesauro Geographico pro Nibensis legendum esse putat Nobensis. Attamen non editi solum, cum codice Laudunensi, sed ipse etiam Halleri codex Nibensis habet, ut ipsemet Ortelius attestatur. Vide infra inter episcopos Mauritaniae Caesariensis num. 91. Nobas Fusciani in Numidia habent Peutingeri Tabulae.

9. GIRENSIS. Ejusdem loci, ut quidem censet Baluzius, fuit Lucianus episcopus Ecclesiae Guirensis in Collatione Carthag., cap. 125, 121 quam urbem suspicatur Carolus a Sancto Paulo esse Gurram in Tabulis Peutingerianis memoratam. Certe non una urbs fuit [Col. 0296A] in Africa cui nomen erat Giru. Sic infra num. 52 Giru Marcelli, num. 121 Giru Tarasi; et in Mauritania Caesariensi num. 9 Girumontensis.

10. CUICULITANUS. Memoratur in Collatione Carth. cap. 121 Cresconius episcopus Ecclesiae Cuiculitanae catholicus, qui testatus est adversarium suum e corpore exivisse. Elpidoforus episcopus Cuiculitanus provinciae Numidiae laudatur in concilio Carthaginensi sub Bonifacio, ex altera synodo sub Grato habita: indeque emendanda istius synodi utraque editio tomo II Conc. Labb., ubi col. 717, cap. 11, Elpidophorus Cuizitanus, seu Chuzitanus, aut Cuicialitanus; et col. 1825, ex cod. Vaticano Cuiccalitanus nominatur. Crescus seu Cresconius episcopus Cuiculi subscripsit concilio V generali. Sed his omnibus antiquior est Pudentianus a Cuiculi, qui pro rebaptizandis haereticis sententiam tulit in concilio Carthag. sub sancto Cypriano num. 71, cujus objectionem ex responsionibus quas ad aliorum rationes jam fecerat, solvit Augustinus libro VII de Baptismo contra Donatistas, [Col. 0296B] cap. 35. Hujus urbis mentio habetur in Antonini Itinerario.

11. AMPORENSIS. In Collatione Carthag. cap. 198 inter Donatistas recensitus fuit Servatus episcopus Amphorensis, quem hunc ipsum esse putat Norisius qui cap. 121 Donati episcopi Ecclesiae Anburensis adversarius dicitur. Anburam et Amporam seu Amphoram unam et eamdem esse urbem praeter Norisium, asserunt etiam viri eruditi Joannes Garnerius in notis ad Marium Mercatorem, et Stephanus Baluzius in notis ad Collationem Carthag.; qui loco laudato pro Anburensi, legit Amburensi, monetque frequentes esse in ms. codicibus litterarum p et b, aut o et u permutationes. Hinc non audiendus Lucas Holstenius, qui pro Anburensis legendum esse putat Abbirensis.

12. FESSEITANUS. Sic codex ms. uterque cum editis. Hunc locum legenti primum in mentem venit Fezza urbs his temporibus in hodierna Barbaria celebris, cum regno sibi cognomine; quam putant esse Volubilem urbem a Ptolemaeo, Antonino, aliisque antiquis [Col. 0296C] memoratam. At Volubilis, totumque Fezzanum regnum ad eam Africae partem spectat quae olim Mauritania Tingitana appellabatur, et ipsa urbs Fezza in maris littore versus Hispaniam sita est, proindeque longe distans a Numidia, ad quam Fesseitana urbs hic memorata attinebat.

13. BOCCONIENSIS. In Collatione Carthag. cap. 198 inter Donatistas occurrit Donatus episcopus Bucconiensis, haud dubie huc revocandus.

14. DAMATCORENSIS. Legendum, admonente erudito Baluzio, Bamaccorensis, vel Vamaccorensis, cujus loci Cassianus episcopus adfuit Collationi Carthag. cap. 128 cum Donato ipsius adversario. Mirum autem eidem Baluzio videtur quod Donatus cap. 187 ejusdem Collationis dixerit nullum sese adversarium habere in plebe sua, nisi solum Absalonem, cum, inquit vir eruditus in notis ad hunc locum, Cassianus cap. 128 episcopus Bamaccorensis catholicus nominatus sit, et a Donato agnitus. Sed fallor si Donatus [Col. 0296D] nomine Absalonis hic alium voluerit designare praeter ipsummet Cassianum, quem Absalonem appellat, id est filium rebellem, quod, cum antea ejus presbyter Donatista fuisset, ad unitatem catholicam conversus eidem ac ipsae ecclesiae a catholicis praefectus fuerit. Unde Donatus capit. 128 ait: Agnosco illum Cassianum, presbyter meus fuit. Et cap. 187, cum idem Donatus dixisset, 122 Nullum habeo adversarium nisi Absalonem, Aurelius Macomadiensis catholicus episcopus subjunxit: Hic est episcopus praesens Cassianus. Porro hujus episcopi occasione locum concilii Carthaginensis sub sancto Cypriano habiti corruptum emendat idem Baluzius, quod jam editor Oxoniensis subodoratus fuerat. Qui enim ibi Felix ab Amaccura aut Amachorra in vulgatis editionibus trigesimus octavus sententiam dixit, a Bamaccura appellari debet. Eodem modo emendandum est istius urbis nomen apud Augustinum libro VI de Baptismo [Col. 0297A] contra Donatistas, cap. 40, ubi sanctus doctor ejusdem Felicis objectionem solvit. Denique Plinius lib. V, cap. 4, memorat Vamacures civitatem, quam eam ipsam esse de qua hic agimus idem Baluzius existimat. Aliud tamen videtur Joanni Harduino, quos auctores tu, si lubet, consule. Non enim decet inter tantos viros me judicem interponere.

15. AUSUCCURENSIS. Sic uterque codex ms. et editi. Dissimulare non licet quod Felix ab Amacurra, num. praecedenti ex Cypriano et Augustino memoratus, in plerisque Augustini codicibus mss. et editis dicatur Felix ab Accura aut Acura, ex quo Auccurensis, seu Ausucurrensis deduci potuisse nonnulli fortassis existimabunt.

16. IDICRENSIS. In vulgatis editionibus Carthaginensis Collationis cap. 128 Marcianus recensetur episcopus Idierensis dictus, et in editione Massoniana Idurensis, cui opponitur Martialis Donatista. Sed error est scriptoris. Nam idem Martialis cap. 187 in omnibus editis dicitur Idicrensis: quin et in Baluziana [Col. 0297B] editione, quae omnium est castigatissima, utrobique dicitur Idicrensis. Sic et apud Optatum lib. II Felix Donatista in ms. codice Remigiano dicitur Edierensis, et paulo post Idicrensis. Hujus autem Felicis nefaria facinora fusius prosequitur Optatus libro laudato. Idicram memorat Antoninus in Itinerario.