057

[Col. 0015] [XIII] I. Quanto in pretio, quantaque in celebritate homiliae, sermones, caeteraque opuscula sancti Maximi Taurinensis episcopi fuerint, intelligi ex eo cumprimis potest, quod vix ille mortalem hanc vitam cum immortali plena gloriae commutarat, cum Gennadius scriptor et conspicuus eruditionis laude, et aequalis temporum illorum in libro, quem inscripsit de Viris illustribus, ea non recensuerit modo, verum etiam commendarit, veluti ab doctore profecta, qui satis fuerit intentus in divinis Scripturis, et sufficiens ad docendam plebem ex tempore. Atque is Gennadius earumdem homiliarum, eorumdemque sermonum et opusculorum non pauca, titulis ipsorum argumentisque indicatis, distincte commemoravit, reliqua generatim; propterea quod haec aliquando legisset quidem, sed minime retinuisset.

II. Horum deinceps pars magna cum commodo Ecclesiarum, separatim exscribi, ac referri in codices una simul cum variis aliorum Patrum homiliis sermonibusque multo ante aetatem Albini Flacci, seu Alcuini Benedictini monachi, coepisset; factum inde partim oscitantia, partim imperitia librariorum est, ut vel nullum praeferrent auctoris nomen, vel aliorum, non Maximi, ad epigraphen nomine ascripto, circumferrentur. Quare in his dignoscendis, secernendisque ab alienis, ac Maximo restituendis, dici vix potest, quantum in sumpserim temporis ac laboris.

[Col. 0015] [XIV] III. Principio attendendum summo mihi opere esse duxi, quid ferrent ii qui antehac sibi edendorum sancti praesulis operum onus curamque susceperant, et quibus monumentis argumentisque freti, eorum quaedam in genuinis numeranda, alia contra in dubiorum nothorumve classem rejicienda esse judicarant. Itaque editiones operum Maximi, quotquot curatae hactenus fuere, mihi subsidio comparavi, non eas solum quae homilias sermonesque omnes, qui tunc inquirendo reperiri potuerant, continerent; sed eas etiam quae homilias quasdam sermonesve aliquot exhiberent, qui vel praetermissi ab aliis fuissent, vel antiqua collectione quapiam comprehenderentur, quam editores ipsi superiores aut vidissent nunquam, aut ex vetere codice minus accurate descriptas publicavissent. Cumque eorum, qui primi omnium homilias sancti ejus antistitis typis vulgarunt, diuturnam iisdem colligendis operam navassent, unum Damianum monachum Benedictinum Ascendiensem fuisse cognossem, atque comperissem ejus collectionem, quam ipse, praereptus morte, emittere in lucem nequiverat, a Joanne Gymnico editam demum fuisse Coloniae anno 1535, ad eam pervolvendam studioseque exponendam me contuli; ac legendo animadverti nihil in ea comparare annotationum Damiani, sed hujus [Col. 0017] fieri tantum in epistola dedicatoria summa cum laude mentionem, propterea quod Ecclesiam illustrarit sancti Maximi Taurinensis operibus. Inde cum editiones Galesinii, Theophili Raynaudi, Gallandii, perquam diligenter lustrassem; quaeque Maximi ejusdem monumenta ingenii sejunctim a caeteris ediderunt Combefisius, Joannes Mabillonius, Ludovicus Antonius Muratorius, Edmundus Martenius (quid autem omnes commemorem?), diurna nocturnaque manu versassem; ad scripta virorum illustrium, historiae criticaeque artis peritorum perlegenda animum adjeci, qui certe viri de opusculis sancti illius praesulis non egerunt solum, sed quid etiam judicato sit opus constituerunt.

IV. In horum sunt numero post Gennadium et Honorium Augustodunensem, Joannes Trithemius, Erasmus Roterodamus, Sixtus Senensis, Latinus Latinius, Robertus cardinalis Bellarminus, Caesar cardinalis Baronius, Philippus Labbeus, monachi Benedictini congregationis Sancti Mauri sanctorum Ambrosii et Augustini operum editores, Natalis Alexander, Joannes Albertus Fabricius, Guillelmus Caveus, Ludovicus Elies Dupinius, Casimirus Oudinus, [XV] Sebastianus Tillemontius, Remigius, Ceillerius, Petrus ac Hieronymus Ballarinii fratres, aliique quos ne nominare quidem vacat; quorum tamen studiis plurimum profecisse, libens gratusque profiteor. Nam primo, cur Maximo plures homilias sermonesque acceptis referri opportere statuerem, fecit summa eorumdem virorum in illis opusculis Maximo ipsi ascribendis consensio. Secundo, ut sancto eidem antistiti opera quaedam nunc demum reperta ascriberem, hi me ipsi permoverunt scriptores, qui etsi illa non viderant, docti tamen a majoribus, satis explicate tribuenda esse Maximo tradiderunt. Tertio, ab iisdem me scriptoribus didicisse fateor, quam fuerit singularis sancti Taurinensis episcopi facultas habendarum ex tempore concionum; quamobrem mirum non esse, si tanta est sermonum ejusmodi homiliarumque vis atque copia, quae Maximi ejusdem insignitae sint nomine. Quarto, testor denique, eorum me scriptorum adjumentis plura sancti nostri praesulis loca, quae foede ante vitiata fuerant, correxisse. Quo in genere Erasmi potissimum, Latini Latinii Viterbiensis, monachorum Benedictinorum congregationis Sancti Mauri, fratrumque Ballariniorum mihi studia profuerunt. Atque Erasmi, quae fuerit in opusculis Maximi distinguendis, et ad manuscriptos codices exigendis industria, intelligi cum ex aliis sane multis, tum ex Casimiro Oudino potest, qui in altero de Scriptoribus ecclesiasticis tomo edito Francofurti anno 1722 de editione Operum sancti Ambrosii Roterodamensi anno 1527, coepta ab Erasmo ipso atque ab Custero perfecta, disserens, praeter caetera: «Orationes, inquit, epistolas et conciones ad populum, breves complectitur, quas ultimas Erasmus nihil addubitat esse supposititias, in qua nihil ipse Ambrosianae venae, inquit, ut etiam Joannes Custerus in editione operum sancti Ambrosii, qui omnes omnino sancto Maximo Taurinensi episcopo, tum ex mss. codicum fide, tum ex impressis, attribuit.» De Latino Latinio hoc breve dicam. Is absoluta Operum Tertulliani, in quibus colligendis, illustrandisque diuturnam, eamque diligentem operam collocarat, editione; cum Gregorio XIII pontifici maximo obtemperaturus, sese ad tractationes, atque epistolas sancti Cypriani accurate, ac ordine, juris rursum faciendas publici, convertisset; magnasque inde nactus esset opportunitates legendorum, considerandorum exponendorumque eorum quae alii non pauci Patres Litterarum mandarant monumentis, multa ab se in iisdem animadversa in Commentarios retulit, qui anno tandem 1676 typis vulgati fuerunt hoc titulo: Bibliotheca sacra et profana. Hac in Bibliotheca cum homilias quasdam, quae aut titulis carerent, aut pseudonymae essent, restituit Maximo; tum eas variis in locis amanuensium vitio corruptas emendavit apte ad fidem praestantiorum codicum manuscriptorum; effecitque, ut prodire in hominum lucem, genuinum nitorem assecutae, possent. Post monachi Benedictini congregationis Sancti Mauri in appendicibus ad opera sancti Ambrosii, [XVI] et ad volumen V Operum sancti Augustini, quidquid attulerunt homiliarum atque sermonum Maximi, non modo, quam potuerunt, castigatissime formis excudi curarunt, sed appositis etiam variis, quas in vetustis codicibus deprehenderant, lectionibus, ostenderunt, quae essent, ipsorum quidem judicio, potiores. Qua in re video, Ballariniorum in appendice ad sermones sancti Leonis diligentiam fuisse parem.

V. Verum tametsi scriptoribus quos supra nominavi plurimum, uti me dixisse memini, debeam, non tamen adeo iis esse mihi insistendum putavi, quin ipse quoque codices manu exaratos conquirerem, invenirem, legerem, ipsosque inter se conferrem; vel si exstarent in urbium bibliothecis, quae hinc essent magnis locorum intervallis disjunctae, a viris, quorum in hisce studiis existimatio insignis esset, pervolverentur, atque ad nos, si quid in codicibus iisdem esset deprehensum ab vulgatis editionibus discrepans, referretur. Codicum autem ejusmodi praecipuos esse cognovi omnino tres. Horum est prior monasterii Sancti Galli apud Helvetios; de quo quidem codice haec ad nos P. D. Magnus Hungenblykerus San-Gallensi bibliothecae praefectus, monachus impriniis eruditus, nonis Januariis anno 1779 comiter, uti solet, scripsit, assentiri se Joanni Mabillonio immortali memoria viro, et Martino Gerberto abbati doctissimo Sancti Blasii, eidemque principi, codicem ipsum membranaceum in-folio litteris Longobardicis exaratum non esse octavo saeculo recentiorem aientibus; eum codice falso sancti Augustini praeferre nomen; nihil enim eo contineri homiliarum aut sermonum, quod acceptum Augustino sit referendum; constare id scilicet ex altero ejusdem bibliothecae noni saeculi codice Longobardicis item characteribus scripto cui haec est praefixa epigraphe: Homiliarum Maximi episcopi per totum annum de diversis festivitatibus volumen valde vetus. Nam cum eaedem prorsus homiliae in hoc atque in vetustiore illo codice contineantur, magno id certe argumento esse oportere, errasse vehementer librarium, qui opusculorum Maximi Augustinum constituerit auctorem. In eo porro dissidere a Mabillonio se, quod ipse [Col. 0019] homilias Maximi non plus nonaginta in utroque illo codice numeret, Mabillonius vero septem ac nonaginta. Sed cur ita Mabillonius censuerit, hanc unam fuisse causam, quod de sacramentis libros septem, qui Ambrosio, minus, ut arbitror, recte, ascribi solerent, totidem esse Maximi homilias existimarit, qua de re alio equidem loco opportune videro.

VI. Alter est praecipuorum, quos dixi, codex Nonantulani olim monasterii in agro Mutinensi, nunc Bomanae bibliothecae Cisterciensium monachorum Sanctae Crucis in Jerusalem. Et is codex membranaceus in-fol. notatus num. 90, ut frons exterior voluminis exhibet, quanquam intus pag. 1 prae se numerum 134 ferat; caeterisque ejus bibliothecae codicibus ut antiquitate, ita [XVII] accuratiore scripturae ratione integritateque praecellit, spectatque ad VII vel summum ad VIII Ecclesiae saeculum. Ductus litterarum in eo Romanus est, aetatis, ut aiunt, secundae paululum vergens ad Longobardicum. A pag. 129 ad 169 sexaginta partim homilias, partim sermones complectitur, de quibus eminentissimus cardinalis Besutius in indice bibliothecae Sanctae Crucis sic statuit: Auctorem eosdem habere sanctum Maximum, mihi certum est. Hunc ego codicem cum a Mabillonio Blanchinioque celebrari viderem, perquam diligenter legi, indeque (adjutore usus eruditissimo humanissimoque P. D. Cypriano Travacato linguae Graecae in Sanctae Crucis coenobio professore, eodemque bibliothecae doctissimi P. Abbatis Rancati studio atque opera constitutae praefecto) contuli cum altero ejusdem bibliothecae item membranaceo in-quarto, eleganti Romano rotundo charactere perscripto codice, qui numero est 94, etsi intus num. gerat 67, quique, teste cardinali Besutio, ad saeculum Ecclesiae XII pertinet. Atque is secundus recentior quidem certe, at plurimi tamen pendendus codex, principio exorcismos super energumenos continet; deinde epistolas pontificis maximi A., videlicet, ut ego arbitror, Alexandri III, duas, quarum est prior ad monachos Sancti Benedicti Padilironenses, altera ad A. antistitem Rheginum data, utraque autem scripta fuit causa dirimendae litis, quae de curte sancti Caesarii inter monachos eosdem Padilironenses, et Nonantulanos exorta fuerat; postremo a pag. 5 ad 163 homilias sermonesve sancti Maximi 96. In horum sunt numero sermones quadraginta et octo, in quibus vix quidquam deprehenditur ab iis, quos 90 codex exhibet, discrepans. Jam vero cum in utroque codice iidem sermonum tituli sint eademque initia, dubitandum non est, quin oporteat Maximum eorum haberi auctorem. Fuit haec item cardinalis Besutii, rei antiquariae bene periti sententia; quam quidem sententiam plane confirmant quae in secundo codice ante homilias sermonesque leguntur. Nam priore loco haec sunt in proposita carmina:

VII. Sed quoniam de codicibus bibliothecae Sanctae Crucis dicere coepimus, non alienum videtur esse, breviter de lectionariis duobus libris qui in eadem servantur, disserere. Sunt hi membranacei in-folio., grandiusculis semigothicis, ut aiunt, litteris exarati. Continent [XVIII] sermones sancti Maximi omnino duodecim. Inde ego plura decerpsi plena utilitatis planeque digna, quae in hanc nostram collectionem transferrentur.

VIII. Restat, ut de codice loquar, quem, supra monui, statuendum esse tertium praecipuorum. Est ille bibliothecae Ambrosianae Mediolanensis litteris Longobardicis perscriptus octavo Christiani nominis saeculo, signatusque littera C, num. 98. Peadi autem eum a summis viris permagni, praesertim vero a Mabillonio, Muratorioque intelligo. Quo magis dolendum est, mancum ipsum pluribus locis esse, atque initio postremisque paginis carentem. Hinc illud est incommodi consecutum, ut opuscula quaedam eodem codice comprehensa, nisi multis magnisque suis partibus diminuta, efferri in lucem nequiverint. De quo quidem codice, cum ex Joanne Baptista Branca viro sane docto ac diligenti, qui tanta sui laude substituti, ut aiunt, praefecto bibliothecae fungitur munere, quaesissem, sic reperi: pertinuisse codicem ipsum olim ad monasterium Bobiense; excidisse inde; magnoque diu post pretio ab eminentissimo eximiaque doctrina ac virtute clarissimo viro cardinali Frederico Borromeo partum fuisse, illatumque in percelebrem Ambrosianam bibliothecam, quae non Mediolani solum, sed Italiae etiam universae insigne est decus et ornamentum. Sermones in eodem codice plures, sed magnam partem deplorandum in modum discerptos atque decurtatos cerni. Horum aliquos auctorum nomina praeferre; caeteros contra non item. Eorumdem esse nonnullos ascriptos Maximo. Tam veteris tamque egregii codicis praedicatores ac vindices non tanti ejus esse fidem putare, ut una ipsius auctoritate dijudicari statuique possit, cuinam Patrum quemque sermonem acceptum referre oporteat. Ludovicum Antonium Muratorium ex eo sermones exscripsisse septem ac septuaginta, eorumque plures qui editi antea non fuissent inseruisse quarto tomo Anecdotorum. Jam de 98 bibliothecae Ambrosianae codice satis dictum est.

[Col. 0021] De reliquis deinceps agam, quae magno mihi usui fuerunt; agam autem quam brevissime potero. Atque illum priore loco commemorabo, qui nuper Ambrosianae ipsi bibliothecae comparatus est, quemque saeculo XI fuisse scriptum accepimus. Est is membranaceus, continetque homiliam Maximo attributam de Symboli Traditione. Hanc inde canonicus Joannes Baptista Branca, cujus proxime meminimus, descripsit, et ad nos una cum variantibus codicis 98 lectionibus mitti curavit. Quod eo dicimus, ut quisque nos erga virum singulari doctrina humanitateque praeditum pernoscat esse gratissimos.

Jam de caeteris codicibus Mediolanensibus sic lector habeat. Horum (uti nos imperialis basilicae Modoetiensis canonicus theologus Antonius Franciscus Frisius, vir splendido ingenio exquisitaque eruditione illustris, certiores fecit) horum, inquam, fuere in [XIX] Ambrosiana basilica membranacei duo in-folio, quos an. 1514 exscripsit canonicus Casula. Alter manet adhuc, alter intercidit injuria temporum; at hujus tamen exemplum Casulanum exstat. Ex utroque Frisius homilias aliquot nomen Maximi praeferentes excepit, quarum ea, uti mihi quidem videtur, principem locum obtinet, quae de Reparatione Ecclesiae majoris Mediolanensis inscribitur. Non enim mediocriter ad aetatem Maximi statuendam confert. De caeteris in admonitionibus disseram, quas cuique homiliae atque sermoni praemittam opportune ac tempori. Codices praeterea idem ipse Frisius consuluit saeculo XI perscriptos omnino tres, quorum priores duo ad Modoetiense capitulum pertinent, tertius ad bibliothecam Ecclesiae metropolitanae Mediolanensis. Quae in iisdem ille animadvertit digna opere ac labore nostro, sedulam operam, ut diligenter transcriberentur et ad nos tuto perferrentur, dedit. Sed de Mediolanensibus Modoetiensibusque codicibus hactenus.

IX. Nunc de Subalpinis. Horum aliquot (beneficio Josephi Vernazzae, domo Alba, viri nobilis studiosissimique antiquitatum) est ad nos perlata notitia. Is ut primum intellexit, a Pio VI pontifici maximo impositum nobis fuisse sancti Maximi operum colligendorum atque edendorum onus, Francisco Meyranesio academiae Taurinensis theologo, amico suo reique christianae antiquariae peritissimo, persuasit, ut quae diuturno studio, illustrandorum sancti antistitis monumentorum causa, compararat, nobis ipsis in potestatem permittere ne gravaretur. Quatuor jam codices viderat Meyranesius, eosque cum editis considerate ac diligenter contulerat, multaque inde hauserat, quae editioni (si qua demum accuratior pararetur) partem afferre commodorum atque ornamenti possent. Haec ille rem et amico gratam et Ecclesiae utilem facturus, nobiscum liberaliter communicavit. Codicum autem illorum quatuor prior est Taurinensis; alter ac tertius monasterii olim fuerunt sancti Dalmatii Pedonensis; quartus ad prioratum de Appannis spectabat, qui in agro erat Salutiarum.

Priori haec est apposita recentiore manu inscriptio: Ad usum majoris Ecclesiae Taurinensis. Continet is partim homilias, partim sermones Maximi 122 quorum plures nondum publicam lucem aspexerunt. Eorum postmodum indicem dabo, ac homiliae cujusque atque sermonis titulos et initia describam, simulque ostendam, multo plures habitas fuisse orationes a Maximo, quae edacitate vetustatis invida perierunt. Interea hoc monebo: in hoc eodem priore codice, ut in reliquis tribus formas plerumque characterum aut prorsus, aut pene esse deletas, vix ut fragmenta quaedam remaneant, quae intelligi facile, aut non difficulter suppleri a perito lectore queant. Est is codex membranaceus in-fol.; cumque jam usque ab XI Christiani nominis saeculo scriptus fuerit, ut usui esset Ecclesiae Taurinensi, nil impedit profecto quin ex optimis exemplaribus exceptus fuisse videatur. Quod autem huic est codici peculiare, series [XX] est continua, et colligatio homiliarum titulorumque appositorum satis castigate perfecta descriptio.

Membranaceus item in-fol. alter est codex, quem monasterii Sancti Dalmatii Martyris, Pedonensis tractus, fuisse diximus. Qui sane tractus (post eversam Pedonam urbem sitam olim ad pedes Alpium) attributus, sedis apostolicae auctoritate, fuit Montis Regalis episcopo. Quanquam vero mutilus multis suis partibus is etiam codex est, ex numeris tamen appositis plane dignoscitur comprehensas eodem fuisse homilias 242 et sermones 20. Sed deest index, quem sublatum inde atque avulsum fuisse arbitror. In fronte prioris homiliae litteris majusculis scriptum est: In Christi nomine. Amen. Incipiunt homiliae sancti Maximi episcopi Taurinensis. Prioris ejusdem homiliae haec est inscriptio: In vigiliis Nativitatis Domini. Incipit autem hoc modo: Laetitia quanta est, quantusque concursus. Sequebantur porro homiliae de Nativitate Domini, de Epiphania, de Baptismo Christi, de Quadragesima, de Pascha, de Ascensione Domini, de Pentecoste. His succedunt sermones, quorum est a nobis paulo ante facta mentio. Qua vero aetate perscriptus is codex fuerit, cognosci ex his quae mox addam potest, quaeque in extremo ipso codice licet legere:

Quondam . . . aescripsimus et nos . . . Imperio nostri venerabilis abbas Ratpertus . . . regnante Domino nostro Karulo rege Longobardorum et Francorum, anno . . . In octavum igitur saeculum conjiciendus is codex est. Nam aliunde constat, Ratpertum eo tempore praefuisse coenobio Pedonensi, quo tempore rerum potiebatur Carolus Magnus. Is autem regnare coepit an. 768, ac redimitus imperiali corona fuit ab Leone III P. M. an. 800, Christi Servatoris natali die.

[Col. 0023] Tertius codex, quem Pedonensis ejusdem monasterii fuisse docuimus, exaratus ab Josepho monacho fuit, quo tempore abbas Henricus monasterio ipsi praeerat, rexque Henricus in Italia obtinebat principatum. Nam in extremo eodem codice sic habetur:

Hinc facile perspicitur, referri codicem illum in XI saeculum oportere. Membranaceus is quoque est, inquarto. In eo, etsi non ordine, exstant homiliae 170, sermones 40. Ejus est fronti litteris e minio majusculis sancti Maximi inscriptum nomen. Priore loco homiliam exhibet, cujus hoc est initium: Ante dies commonueram caritatem vestram, fratres, ut tanquam religiosi, et sancti, [XXI] idolorum omnem pollutionem, etc. Edita haec fuit in IV Anecdotorum volumine a Muratorio. Postrema est homilia, quae incipit: Non incommode ante dies paucos prosecuti sumus functionem hanc sucerdotalem, etc. Hanc autem homiliam Mabillonius ex San-Gallensi codice descriptam intulit in priorem Italici Musei tomum.

Venio ad quartum codicem. Membranaceus is quoque est in-folio parvo. Juris olim fuerat, uti supra monui, prioratus Appanniensium monachorum, cujus quidem prioratus aedium ac praediorum, ex edicto pontificum, data post fuit episcopo Salutiensi possessio. Complectitur is Maximi sermones 31 homiliasque 70, ut ex numeris ad sermones qui supersunt et ad homilias ascriptis liquet; at ab saeva, nescio cujus, eaque indocta manu, multis inde avulsis detractisque foliis, commissum est, ut res litteraria publica magnae homiliarum earumdem sermonumque partis jacturam faceret. Initio codicis haec exstat rubris characteribus scripta epigraphe: In Christi nomine. Amen. Homiliae sancti Maximi episcopi Taurinensis. In extremo folio sic habetur: Accipe congestum, quod tu petisti libellum Maximi, Taurini, quas scripserat homilias, ut legas . . . . . monachus, quod transcripsit Waldus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . armario nostrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . reliquasque rescribam. Imperante dominus noster Lotharius. Spectat is igitur codex ad saeculum Ecclesiae nonum, vel summum ad decimum. Nam formae characterum plane demonstrant ipsum non esse recentiorem. Verum sub Lothario ne I Ludovici Pii filio, qui anno 841, an sub altero qui an. 947 potitus imperio est, perscriptus is codex fuerit, non satis constat.

Jam vero cum horum codicum quatuor insignis vetustas sit, et in homiliis, etc., Maximi auctori suo ascribendis mira consensio; non erat profecto cur dubitarem opuscula quaedam nondum edita, quae Maximi ejusdem in codicibus illis praeferrent nomen, ipsi esse Maximo adjudicanda. In horum sunt numero egregii tractatus de Baptismo tres, quos equidem post homilias et sermones (uti specimen, Maximianae non doctrinae solum, sed etiam peritiae rituum sacrorum) dabo.

X. Subalpinis hisce annumerandi sunt Vercellenses codices, quorum tres accuratissima diligentia versavit pervolvitque canonicus. Ant. Franc. Frisius, cujus est ante a nobis cum laude facta commemoratio; quaeque in iis deprehendit notatu digna, mandavit litteris, egitque sedulo, ut eorum me participem faceret. Prior est horum homiliarius codex num. 66 in-folio maximo saeculi XII, vel XIII, in tabulario cathedralis ecclesiae integer servatus cum aliis, quorum est ibidem insignis copia. In eo codice homilia illa legitur sancti nostri praesulis, quae est inscripta de Mirabilibus. Hanc mox sequuntur de sancto Eusebio episcopo Vercellensi sermones quinque, duoque inde sermones de sancti Laurentii martyris Festivitate.

[XXII] Alter codex, in serie Vercellensium tabularii ecclesiae cathedralis est septimus numero, membranaceus perinde in-folio maximo spectatque ad XI saeculum. Unam is continet homiliam sancti Maximi praeferentem nomen, cujus haec est inscriptio: In octava Domini, id est, kal. Januarii. Eam Gymnicus, deincepsque alii ediderunt.

De tertio, id ego animadverti volo: membranaceum quoque ipsum esse, pertinereque ad idem XI saeculum, ac homilias complecti 18, quas, etsi jamdiu typis vulgatas, is tamen codex majorem in modum confirmat attribui Maximo oportere.

XI. Idem nos Frisius certiores fecit, se, praeter Subalpinos, vidisse alios homiliarios libros quatuor in bibiliophylacio ecclesiae cathedralis Novariae, exque iis velut e fontibus multa hausisse, quae prospexisset magno editioni huic nostrae ornamento atque utilitati fore. Cujusmodi autem hi sint codices, paucis exponam. Prior est membranaceus in-folio, estque in serie codicum ejus ecclesiae manuscriptorum numerus septimus. Continet sancti Maximi homilias duas inscriptas de Communi plurimorum martyrum, quarum quidem prioris hoc est initium: Corona universorum martyrum fulget, etc.; alterius vero: Sufficere nobis deberet ad profectum nostrae salutis, etc. Exstat utraque in variis mss. codicibus, qui ab hoc Vercellensi quibusdam in locis discrepant, ut opportune a nobis, dum tempus monuerit, annotabitur. Alter codex, membranaceus item in-folio saeculi ejusdem XII, unam illam homiliam exhibet, cujus esse initium diximus: Sufficere nobis deberet, etc. Vetustior est tertius, membranaceus perinde in folio, signatus num. 27 et initialibus litteris vario colore pulchre atque [Col. 0025] affabre pictis ornatus. Pertinet enim ad IX vel summum ad X Ecclesiae saeculum. Is nonnisi Maximi homilias orationesque complectitur. Principio eas exhibet quae habitae fuere ante Domini Nativitatem, deinde illarum plures quae sunt de reliquis mysteriis Servatoris Christi; quae quidem omnes, etsi editae antehac fuerant, illustrari tamen codicis hujusce ope majorem in modum possunt, ascribique Maximo tutius. Huic est quartus, tametsi non aetate (scriptus namque fuit XI saeculo), at par tamen elegantia picturarum et characterum, rationeque collectionis homiliarum atque sermonum plane similis. Est is quoque membranaceus in-folio, plurimumque nobis ad hanc editionem accuratius adornandam attulit opis et adjumenti. Atque haec quidem de Subalpinis Novariensibusque codicibus dicta sunto

XII. Sequitur, ut de Florentinis agam. Quae autem me primum impulerit causa, uti me ipsum ad hos pervolvendos conferrem, brevibus accipiat lector, velim. Cum Florentiae an. 1778 versarer, ecce mihi, quidquam tale ne suspicanti quidem, redditae fuerunt litterae nonis Aprilibus Pii sexti pontificis maximi jussu scriptae, quibus monebar, ut onus colligendorum sancti Maximi Taurinensis operum edendorumque susciperem. Etsi noveram ipse me, eique oneri ferendo imparem non agnoscebam modo, sed etiam profitebar; [XXIII] cum tamen novis epistolis ad tantum opus ineundum urgerer, dicto tandem audiens, mecum cogitavi: me, quod neque ingenio, neque exercitatione, hoc praesertim in genere studiorum, assequi posse confiderem, id esse fortasse diligentia consecuturum. Itaque cum animo circumspexissem quaecunque operi eidem perficiendo conducere posse viderentur, rationemque cumprimis codicum veterum manuscriptorum habendam judicassem; cumque considerassem, in ea me urbe degere, in qua codicum ejusmodi copia insignis esset, quorum pars maxima in Laurentiana bibliotheca diligentissime servaretur; esse mihi vitio vertendum putavi, nisi eo me etiam conferrem, indeque praesidium peterem meditato operi atque instituto labori meo. Neque vero est, cur hic ego ejus bibliothecae decora persequi celebrando velim; cum hoc jamdiu perfuncti fuerint munere eruditissimi viri Mabillonius, Montfauconius, Pearsonius, Vossius, Lambecius, aliique prope innumerabiles, quorum sunt mandata testimonia memoriae hominum sempiternae. Hoc dicam perbreve: eam a Mediceis magnis Etruriae ducibus, commodo rei litterariae publicae, summa liberalitate, multis iisque insignibus elegantia atque vetustate codicibus locupletatam; deincepsque a Francisco I. P. F. Augusto, accessione codicum Gaddianorum, quos ille sibi aere ingenti suo paraverat auctam; ac mirandum denique in modum a Petro Leopoldo archiduce Austriae magnoque Etruriae duce fuisse amplificatam, illatis in eam maximo numero codicibus, qui dispersi ante in quibusdam minus notis bibliophylaciis, velut in tenebris, latuissent.

Quanquam autem multa prius collegeram, quam ad pervolvendos Laurentianos codices accessissem, anceps tamen adhuc haerebam, Maximo ne, an alteri cuiquam Patrum homiliae plures sermonesque tribui deberent; quarum quidem homiliarum quorumque sermonum pars in quibusdam codicibus nullius auctoris praeferret nomen, pars Maximi ejusdem, pars aliorum. Sed posteaquam facta mihi ejus bibliothecae codicum legendorum potestas fuit, eosque (ope accuratissimi indicis summo studio elaborati perfectique ab Angelo Maria Bandinio viro sane docto, canonico Laurentianae basilicae eique bibliothecae praefecto) reperi, recognovi, contuli; tum obtigit ex sententia, ut orationes non parvo numero vel aliis attributas errore librariorum restituerem Maximo; vel minus tuto, falsove Maximi inscriptum ferentes nomen in operum dubiorum aut nothorum classem rejicerem. Sunt porro hi Laurentiani codices fere omnes homiliarii, hoc est sanctorum homilias continent, quae legi solebant in Dominicis, in Natali, et in festis sanctorum propria evangelia habentium, et in Paschate, et in Pentecoste cum ferialibus eorumdem ⁜ (a) . Legi autem hae Patrum homiliae consueverant publice, vertique etiam interdum in popularem sermonem, quo facilius cuncti [XXIV] intelligere possent, quae dicerentur ⁜ (b) . Neque vero cathedralibus ecclesiis solum saeculo VI et seq., sed parochialibus quoque ac monasticis; quin etiam cuique sacerdoti, in aliquot regionibus saltem sui erant homiliarii codices. Ac de parochialibus quidem illustris est synodi Vasensis an. 529 celebratae locus ⁜ (c) . De monasticis exemplo nobis prae caeteris erit Florentinus Sanctae Crucis, nunc Laurentianus ille codex, qui aliquorum Patrum homilias per totum annum complectitur, estque distributus in partes duas, quarum priori haec est praefixa inscriptio: LIBER SANCTISSIMAE TRINITATIS DE EREMO, pars 1. Homiliae a Dominica prima de Adventu usque ad Pascha Resurrectionis, secundae vero haec altera: Homiliae a Paschate Resurrectionis ad Dominicam ultimam post Pentecostem. Quod ad homiliarios libros cujusque sacerdotis attinet, satis erit Capitulare Ahytonis episcopi Basiliensis, qui nono Ecclesiae saeculo vixit, consulere ⁜ (d) . Age vero cum tanta esse debuerit ejusmodi codicum copia; quid tandem mirum videatur, si non omnes a peritis calligraphis perscripti fuerint, multique inciderint in imperitorum librariorum manus, sintque adeo mendorum inscriptionumque falsarum pleni? Caeterum exstant plures optimae notae, cujus plane generis sunt: 1 ^o Sanctacruciensis ille, cujus est a nobis proxime facta mentio, spectatque, judicio quidem meo, ad undecimum saeculum; 2 ^o is qui Ecclesiae primum Meldensis fuit, nunc autem juris est Laurentianae bibliothecae; 3 ^o duo Ecclesiae Florentinae, quos fuisse ad usum chori [Col. 0027] paratos arbitror, quique in litteris initialibus varia emblemata religionis christianae egregie picta exhibent: hi codices duo ad bibliothecam modo Laurentianam pertinent; 4 ^o codex saeculi XIV, in quo sunt homiliae ea serie eoque ordine distributae quo proponuntur in 99 codice Sanctae Crucis in Jerusalem, de quo me supra dixisse memini. De Lucensibus, deque monasterii Sancti Salvatoris Montis Amiatae monachorum olim Cisterciensium in agro Senensi codicibus, e quibus nonnihil est aliquando luminis consecuta nostra collectio, alias.

XIII. Postulat nunc ratio ut de codicibus Romanis agam. Jam ut primum elatum divulgatumque est, datum nobis a Pio sexto pontifice maximo in mandatis fuisse, ut studium omne nostrum, omnemque operam ad illustranda, inque lucem publicam emittenda sancti Maximi opuscula conferremus; difficile existimatu est, quam multi praestantes eruditione viri, uti rem et tanto pontifici pergratam, et christianae reipublicae imprimis utilem facerent, ad afferendas nobis suppetias conspirarint. Ex pluribus Petrus Aloysius Galletius monachus Benedictinus congregationis Casinensis, nunc Cyrenensis episcopus insigni eruditione, multisque libris editis clarus, unus omnium maxime, variis lectionibus, quas e codicibus bibliothecae [XXV] Vaticanae deprompserat, ac sermonibus aliquot, quos inde summo studio diligentiaque descripserat, incredibilili nos est humanitate, comitate, liberalitate muneratus. Etsi id genus doni tam mihi usui fuerit, ut quantum eam ob rem clarissimo praesuli debeam existimare, vix eloqui autem, ne vix quidem possim; superesse tamen quamplurima intelligebam cum in bibliotheca eadem Vaticana, qua certe nulla est copiosior, tum in tabulario Basilicae Sancti Petri, quae nisi cognita, planeque perspecta habere curassem, suscepto certe operi ac utilitati publicae defuissem. Itaque, cum a Pio VI pontifice impetrassem ut mihi utrumque illud venerandae antiquitatis sacrarium pateret, ac frequens primum ad Vaticanam me bibliothecam conferre coepissem, codicesque in ea plus triginta homiliarios reperissem, quorum vetustiores ad initia saeculi octavi referri posse viderentur, sunt enim Romanis characteribus quadratis perscripti, continere non potui me quin eos cupide legerem, simulque inquirerem, congruerentne, an alicubi alter ab altero discreparet. Sunt hi codices plerique omnes integri servati, quorum pars olim ad Sirletum doctrinae laude celeberrimum cardinalem pertinebat, qui aliqua in iisdem annotavit sua manu; pars ad reginam Suecorum Christinam non litterarum minus, quam regiae dignitatis gloria praecellentem; pars denique ad Petrum Cardinalem Ottobonium.

In tabulario basilicae Sancti Petri homiliarios item codices septem vidi, pervolvi, contuli, qui Vaticanis adjuncti, mirum, quam lectionibus emendandis conduxerint, quantumque attulerint adjumentorum non solum ad homilias, sermonesque plures tutius asserendos Maximo; sed ad eos etiam supplendos, si qua ex parte diminuti sive in editis, sive in aliis manu exaratis voluminibus fuissent, indiligentia inscientiave librariorum. Verum de Vaticanis ac de basilicae Sancti Petri codicibus hoc eximium addam: eos et emendatiore textu, et characterum nitore atque elegantia, et concentu praeferri caeteris omnibus oportere. Eorum ego formam describam, aetatemque indicabo in codicum serie, quam aeri incisam paulo post oculis lectorum subjiciam.

XIV. Vaticanis adjungam Lateranenses. Horum in ejus basilicae tabulario inveni quatuor perinde homiliarios, saeculo (ut mihi persuasi) XI perquam castigate scriptos dignosque, qui cum Vaticanis potioribus comparentur. Sunt hi quidem omnes membranacei in-folio maximo, characteribus satis nitidis atque elegantibus exarati. In iisdem numerantur grandiores duo, qui, ut fert paginae primae inscriptio, confecti fuere ab Taurominitano episcopo Secundino. Ex his quaedam Maximi nostri hactenus inedita deprompsi; horumque praesidio quaedam etiam quae publicata jampridem fuerant, aut firmius asserui auctori suo, aut emendavi.

XV. Chisianae bibliothecae (quae, ut testatum pervulgatumque est, codicibus mss. iisque egregiis abundat) homiliarii mihi [XXVI] ostensi fuere tres, quorum duo saeculi sunt XI, tertius XV. Venerant hi olim in Anagniensis Ecclesiae potestatem. Ex iisdem variantes aliquot lectiones, et nondum vulgata quaedam opuscula sancti Maximi Taurinensis excepi, quae post (dum tempus monuerit) proferam.

XVI. Est praeterea Vallicellana PP. congregationis Oratorii bibliotheca copia mss. codicum insigniter locuples. In horum numero sunt membranacei quindecim sarti, tectique servati probe, quorum pars ad XII, pars ad XIII saeculum pertinet. Orationes in his, Maximi nomine inscriptas, quinquaginta deprehendi, quas cum exemplo sancti antistitis operum, quo uti solebam, contuli. Quantum autem inde perceperim fructus et commodorum, intelligi ex nostris admonitionibus poterit, quae homiliis sermonibusque praevertunt, exque animadversionibus quas paginae fere cuique subjici curavi. Cujusnam autem codices illi sint existimationis et pretii, ex Josephi Blanchinii clar. viri commentariis cognosci, quam ex ulla mea laudatione malo. Sunt enim tanti, ut oratione nostra non egeant. Interea hoc esse testatum velim: patri Simoni de Magistris congregationis Oratorii Sancti Philippi presbytero, quod mihi eos codices conferenti adfuerit studio, diligentia operaque diuturna sua, plus multo debere me, quam exsequi verbis possim.

XVII. De codicibus bibliothecae Sanctae Crucis in Jerusalem, cum supra dixerim, mitto disserere, ne actum agam. De Columnarum, Comitum, Barberiniorum, Albanorum bibliothecis, id unum commemorabo: ad eas quidem adiisse me, perlustrasse oculis codices illarum omnes, in quibus aliquid esset ad Maximum nostrum pertinens, nihil tamen reperisse, quod non tritum editorum superiorum sermone, aut non pervulgatum esset. In Casanatensi bibliotheca homiliarios codices membranaceos in-folio maximo vidi duos eleganti ac nitido [Col. 0029] charactere Romano scriptos, eosque sat veteres; spectant enim ad XI Ecclesiae saeculum. Ex iis quid acceperim, in admonitionibus demonstrabo.

XVIII. Auxit majorem in modum amplificavitque collectionem hanc nostram vir eminentissimus S. R. E. bibliothecarius cardinalis de Zelada. Is instructissimae, refertissimaeque selectissimis libris bibliothecae privatae suae codicem X saeculi membranaceum in-folio magno, sibi dono a canonicis cathedralis ecclesiae Urbevetanae datum, non solum ostendi mihi, verum etiam (gratum beneficentissimo, optimeque de se merito Pio sexto pontifici maximo facturus) commodari jussit, ut dum esset otium, arbitratu meo conferre ipsum cum exemplo operum Maximi, quo uti consueveram, possem. Hujus duorumque aliorum codicum, quorum est aetas saeculo decimo quarto antiquior, quosque item mihi commodo liberaliter idem eminentissimus cardinalis dedit; horum, inquam, codicum praesidio, quae facta huic editioni fuerit accessio, opportune, ac tempori admonitiones annotationesque nostrae docebunt; [XXVII] simulque efficient, ut quisque pernoscat, quam idem vir summus arcte nos sibi beneficio tanto devinxerit.

XIX. Postremus esto codex ille qui Strigoniensis Ecclesiae olim erat; quique non multos ante hos annos in Francisci Carrariae amplissimi doctissimique praesulis, qui est sacr. congreg. concilii a Secretis potestatem venit. E membranis constat plane candidis. Litterarum charactere mire nitido atque eleganti, initio fere saeculi Ecclesiae sexti ac decimi scriptus fuit; atque a Joanne Boccardino Florentino cive ornatus picturis rubenti minio fulvoque auro egregie variatis, exprimentibusque praecipua christianae religionis mysteria. Jam vero ejus pictoris singularem fuisse hoc in genere facultatem, non is solum codex, sed plures etiam bibliothecae Laurentianae Florentinae, librique, quos chorales vocant, Benedictinorum sancti petri Perusiae demonstrant. Redeo ad Carrarianum codicem quo Breviarium continetur Ecclesiae Strigoniensis. Eum cum pervolverem, incidi in homilias sancti Maximi omnino septem, quae cujusmodi sint, quasque variantes lectiones exhibeant, suis est locis tempestive a nobis animadversum. Atque hic ego, ut par esset, utque deberem, de multis magnisque beneficiis a Francisco Carraria praesule in me collatis, deque ejus laudibus copiose dicerem, nisi ejusdem modestia impedirer, ac nisi una vererer, ne cum tanti viri amplificare velim, minuam potius gloriam. Jam de Romanis codicibus est, ut arbitror, dictum satis.

XX. Nunc progrediar longius, deque iis agam, qui in bibliothecis tabulariisve monasteriorum atque urbium exstant pontificiae ditionis. Principio vetustissimum monasterium Sublacense, e codicibus, quos esse ipsi reliquos passa est edax antiquitas, nonnulla nobis suppeditavit, quae qualia sint, quasque in editionem hanc operum sancti Maximi intulerint utilitates, in admonitionibus exponam, ut ratio postulaverit, diligenter. De Farfensis prisca item vetustate nobilis, totque non privatorum modo, sed imperatorum etiam, atque pontificum sermone percelebrati monasterii codicibus non multo longior nostra deinceps erit oratio. Exstant in hujus tabulario, quod Muratorius aliique doctissimi viri permagni merito fecerunt; exstant, inquam, in hujus tabulario, praeter caeteros, homiliarii duo litterarum characteribus Romanis, diligentia singulari, elegantia, nitore scripti. Hos eminentissimus vir S. R. E. cardinalis Tamburinius saeculi esse XI judicavit, cui nulla est causa, cur non vehementer assentiar. In iisdem homilias sancti Maximi nomen praeferentes quatuordecim offendi, quas typis jamdiu excusas ac publicatas Maximo certe ipsi ascribi oportere, efficit atque confirmat tam illustrium monumentorum vetustas et auctoritas. Ac de Farfensis quidem monasterii codicibus, deque homiliis Maximi quae illis comprehenduntur, alias. Beneventanos vidit Stephanus Borgia praesul cum dignitate, tum magno ingenio, magno studio artium optimarum, ac liberali dignaque homine nobili doctrina, eruditioneque [XXVIII] praestans; indeque multa expressit, mecumque (summa Pii sexti Maximi sapientissimique pontificis voluntate) communicavit: quae quanti sint, admonitiones ipsae nostrae annotationesque pandent, sed tempore.

XXI. Longe caeteris monasteriorum tabulariis, ut amplitudine loci, ita praestantia, copiaque codicum antecedit illud, quod in coenobio est Casinensi; quo ex coenobio praeclaram originem, nobileque nomen praecipua congregatio monachorum Benedictinorum duxit. Cujus quidem decora, ne pluribus persequar, quam et velim, et vero possim, deterret me magni nominis scriptorum Christiani Lupi, Joannis Mabillonii, Bernardi Montfauconi, aliorumque existimatio atque celebritas, qui ea sic oratione illustrarunt, ut qui rursum de iis agere instituerit, is spartae egregie exornatae non tam quidquam addere ornamentorum, quam detrahere velle videatur. Itaque iis tantum codicibus ejus tabularii contentus ero, in quibus sit aliquid quod ad augendam, amplificandam, perficiendam editionem operum Maximi conferat. Primum autem omnium hoc sciant lectores, volo: praefectum ei tabulario P. D. Placidum Federicium inclyti ordinis Sancti Benedicti monachum exquisita eruditione, singularique criticae artis peritia praecellentem, statim atque ex Stephano Borgia praesule, quem rursum honoris causa nomino, intellexit, esse Pio sexto Christiani orbis universi pontifici vehementer cordi, ut homiliae sermonesque sancti Maximi episcopi Taurinensis studiose colligerentur, inque publicam lucem rursum emitterentur, quam fieri castigate posset; nihil tam habuit pensi, quam ut omni diligentia, labore, opera, codices creditos curae fideique suae pervolutaret, atque ex iis et pluribus numero et vetustate integritateque insignibus multa promeret, eaque pontificis ejusdem nomini ac majestati dicata, Romam usui nobis futura transmitteret. Haec ubi reddita pontifici fuere, isque pro sapientia, perspicaciaque summa sua animadvertit, magnas inesse Casinensibus monumentis opportunitates [Col. 0031] et ad opuscula quaedam vindicanda atque confirmanda Maximo; et ad collectionem hanc nostram non exornandam modo, sed etiam augendam; ut quam primum possem, atque liceret, Casinum peterem, eoque exemplum operum sancti ejusdem Taurinensis praesulis, quo uti consueveram, mecum asportarem, atque illud cum ejus tabularii codicibus accurate conferrem, imperavit. Parui equidem ut principi, promptus atque alacer, ut pro Maximo imperanti, libens. Ad Casinates cum venissem, omniaque pervestigassem quae instituto jam operi conducere posse viderentur, ac eos codices seposuissem quos prospexeram mihi saepe ac multum ex usu fore, rogassemque porro monachos ut ipsi mihi eosdem codices ad exemplum quod attuleram exigere volenti, adesse ne gravarentur; facile (quae illorum erga me benevolentia comitasque fuit) impetravi, ut plures qui hisce studiis delectarentur essentque in Patrum operibus doctrinisque versati, [XXIX] suam nobis operam pollicerentur. In horum fuit numero P. D. Claudius Trevisanius monachus praestans historiae doctrinarumque ecclesiasticarum facultate. Hujus sodaliumque (aberat autem Federicius) adjumentis cum ex manuscripto exemplo meo tres quatuorve codices uno tempore aestimarentur; tantum inde cepi utilitatis, ut homilias sermonesque sexaginta, non modo satis tuto tribuere Maximo, sed etiam nova variantium bonae frugis lectionum luce illustrare me majorem in modum posse confiderem. Hoc vero in iisdem codicibus notatione plane dignum animadverti: eos plerumque ita congruere cum Vaticanis, vix ut in iis quidquam deprehendi queat dissimile. Illud notabilius, quod homilia de Evangelica Piscatione, et quartus ac septuagesimus sermo, qui est de Natali sancti Laurentii, cum ascribi Maximo, nisi sola unius codicis Laurentianae Mediceae bibliothecae epigraphe, nequirent; tum inscriptione codicis alterius Casinensis optimae notae factum est, ut a nobis eidem sancto antistiti firmiore asseveratione attribuerentur. Nolo autem quisquam miretur, sermones aliquot, qui in quibusdam Casinensis coenobii codicibus inscripti essent sancti Maximi nomine, rejectos a nobis fuisse in appendicem. Nam cum ab oratione ac stylo Maximi longe ipsos abesse perspicerem, adjungendam auctoritatem ac fidem iis codicibus non putavi, quos scirem iis temporibus fuisse perscriptos, quibus nihil vigebat minus quam criticae artis peritia. Neque vero illae solum, quas proxime commemoravi, in nostram operum Maximi collectionem ex congregatione monachorum Casinensium permanarunt utilitates; immo auctae illae quidem protensaeque fuere latius cura diligentiaque reverendissimi P. D. Dominici Favillae, qui tunc ejus congregationis abbas generalis erat. Is enim, cum ex edito a Muratorio ⁜ (a) saeculi X indice bibliothecae antiqui sane ac celebris monasterii Bobiensis Sancti Columbani (quod monasterium in eo tractu est ducatus Mediolanensis, qui ante hosce non multos annos in ditionem Sardiniae regis venit), is, inquam, cum ex eo indice cognosset in monasterii ejusdem bibliotheca codices quosdam fuisse quibus opuscula sancti nostri Taurinatis episcopi continerentur, abbati Bobiensi mandavit, ut de codicibus iisdem cognosceret et ad se referret. Gessit is continuo Favillae morem, sed cum inquirendo codices non reperisset, atque in eam proinde sententiam venisset, ut vel eos penitus periisse, vel inde sublatos, alioque asportatos, in abdito quopiam aut tabulario aut bibliophylacio, velut in tenebris, jacere existimarit, Favillam ipsum per litteras certiorem fecit, frustra codicum eorumdem perquirendorum ab se suisque fuisse laborem susceptum. Hoc autem scire se: in iis, qui adhuc in monasterio suo exstarent, codicibus sermones esse inventos octo sancti Maximi insignitos nomine, quos exscribi, ipse, Romamque ad nos mitti curavit. Sed horum quidem sermonum, cum redditi [XXX] nobis fuissent quinque, hos jamdiu in lucem fuisse prolatos deprehendimus; caeteros, quorum est prior de Nativitate Domini, alter ac tertius de Laudibus beatae Mariae Virginis, quod ob siccitatem humilitatemque orationis indigni oratore tanto essent, rejecimus in appendicem operum spuriorum. Atque haec de Bobiensibus codicibus dicta sunto, de quibus agere praetermisissem, nisi monachorum Casinensium in hanc editionem merita praedicanti mihi in memoriam rediissent.

XXII. Post codices Casinenses postulat ratio, ut reliquos memorem, qui in bibliothecis Neapolitani regni servantur, nobisque aliquid opis atque adjumenti ad collectionem operum Maximi adornandam perficiendamque attulerunt. Offerunt autem sese nobis priore loco ii quos in bibliotheca Montis Oliveti Neapoli reperit Angelus Maria Bandinius, quem me supra nominasse memini. Sunt illi quidem numere tres, iidemque homiliarii. Continent aliquot orationes Maximo attributas. Harum quinque, quod scriptae minus polite minusque ad Maximi stylum aptae sint, in classem rejecimus nothorum opusculorum. In eorum codicum uno is exstat sermo, cujus hoc est initium: Saepe intimatum est auribus vestris, fratres, etc. Est idem codex membranaceus in-folio maximo, charactere Romano exaratus, pertinetque ad XI saeculum. Quare hujus item subsidio firmius Maximi idem sermo esse constituetur. Huic primo codici persimilis est alter. Tertius est chartaceus in folio minori, saec. XIV recentior, cui est sermo ille insertus: de Adventu Domini, qui initio sic habet: Propitia Divinitate, quique etsi in hoc ipso codice, Maximi, in aliis tamen haud paucis, editis praesertim, Ambrosii nomen praefert. Utri autem horum sanctorum antistitum tribuendus sit, judicent sapientes. Equidem vereor ne prorsus neutri. Sed ne quid egisse temere viderer, in seriem ipsum intuli operum Maximi dubiorum.

Neapoli perinde in Augustinianorum Sancti Joannis de Carbonaria insigni bibliotheca codicem membranaceum [Col. 0033] in-folio medio fere saeculo tertio ac decimo scriptum Bandinius idem legit, pluresque in eo sermones sancto Maximo ascribi animadvertit, quos sancti ejusdem genuinos esse fetus, aliorum etiam magno numero codicum comprobat efficitque consensio. Multa porro vir clarissimus inde extulit, quae quidem ut nos ad institutam editionem illustrandam juvarint, ex admonitionibus cuique homiliae sermonique praefixis intelligi plane poterit. Illud interea sciri, attendique velim: sermonem in eo codice de Operibus misericordiae inscriptum, atque initio sic habentem: Videte, fratres, quare charissimi dicimini, etc., eximi, me judice, expungique ex albo Maximianorum operum oportere. Atque expunxi equidem, eumque in appendicem spuriorum immitti jussi, cum multo minus graviter, eleganter proprieque perscriptum cernerem, quam ferre Maximi oratio posse videatur.

[XXXI] XXIII. Ad Venetos codices venio. Mirum quam hi contulerint ad collectionem hanc nostram reddendam non emendatiorem modo, sed etiam auctiorem. Serenissima quippe respublica. Venetorum simul atque accepit, esse Pio sexto patri patrum vehementer curae, ut nova, caque, quantum posset, suis omnibus partibus ac numeris constans, perfecteque absoluta sancti Maximi Taurinensis episcopi operum pararetur editio; demonstratura summam suam erga tantum pontificem voluntatem, bibliothecae Sancti Marci praefecto id negotii dedit, ut laborem operamque omnem in exquirendis sancti illius praesulis homiliis, sermonibus reliquisque opusculis poneret; ac si quid horum quaerendo comperisset aut nondum vulgatum, aut annotatione dignum, id accurate describeret, et ad quem ipsa jusserat, magistratum deferret. Is praefectus, ut est eruditus cumprimis ac diligens, cum nihil praetermisisset vigilantiae, industriae, studii, quo praecipienti principi cumulatissime satisfaceret, tanta est usus felicitate, ut sermones invenerit non adhuc publicatos tres; pluraque in codicibus animadverterit, quae studiose, ordineque litteris mandata, magistratui tradidit, cujus jussu eadem omnia in thecam illata elegantem sane, ornatamque insignibus pontificiis, Romam ad eximium Julianum reipublicae Venetae apud apostolicam sedem legatum missa fuerunt, ab eoque oblata pontifici, qui eadem accepit editis praeclaris indiciis magnisque significationibus grati animi, suique in ipsam rempublicam amoris ac pietatis. Prior autem illorum sermonum trium ex codice veteri ms. bibliothecae Sancti Marci exscriptus is est, cujus hoc est initium: Ante paucos dies, quique exstat etiam in codice bibliothecae Mediceae Laurentianae inscriptus Maximi nomine, ut ex indice Bandiniano, tom. I, pag. 81, liquet. De reliquis alio loco, praesertim autem in admonitionibus copiose dicam. Praeter sermones praefectus idem homilias attulit duas, quae etsi editae fuerint, codicum tamen Venetorum consensione fit, ut tutius Maximo attribuantur. Variantes lectiones vir clarissimus addidit, quas suis locis opportune inserere non praetermittam. Postremo idem nos certiores fecit, codices esse solum duos in Veneta Sancti Marci bibliotheca, qui sermones contineant Maximi; horum esse alterum membranaceum, notatum numero 153 spectareque ad XI Ecclesiae saeculum; hunc primam esse partem homiliarii distributi in ingentia volumina membranacea duo in-folio, quae juris olim fuerant cardinalis Bessarionis, postque fuere ab eodem cardinali dono, cum aliis ipsius libris, data reipublicae Venetorum; esse codicem eumdem satis emendate scriptum; alterum codicem partem esse secundam alte ius homiliarii libri, qui, cum repertus in aede Sancti Marci fuerit immixtus pauculis voluminibus, quae Petrarcha ei ecclesiae donarat, translatus fuit in bibliothecam, signatusque num. 508; esse hunc item membranaceum in-folio saeculo XII exaratum, etsi non tam castigate, quam libri postulant, qui legi publice in ecclesia [XXXII] solerent. Ac de Venetis quidem bibliothecae Sancti Marci codicibus haec paucis dicta sunto.

Restat, ut de Patavino bibliothecae canonicorum nonnihil memorem. Est is codex XV saeculi. Descripsit ex eo clarissimus idem Venetae Sancti Marci bibliothecae praefectus sermones duos, quorum alter incipit.: Ad exhibendum vestrae caritati sermonem, etc., magnaque pars refertur in officio communi martyrum Romani Breviarii, editi an. 1478 Venetiis a Jensonio. Alterius autem sermonis hoc est initium: Recte atque ex debito Ecclesiae beatorum martyrum celebrant insignia. Cujusmodi autem hi sermones, quantique habendi sint, ostendam in admonitionibus, dum tempus ratioque monuerit.

Quod ad Brixienses ac Veronenses codices attinet, hoc breve dicam: a Joanne Nannio Brixiensium, et a Joanne Morosinio Veronensium, doctrinae eruditionisque laude praestantissimis antistitibus curam omnem, diligentiam, operam fuisse navatam, ut quidquid in codicibus mss. suarum ecclesiarum exstat ad Maximum pertinens, ad nos perferretur, non modo ut gratum Pio Sexto pontifici facerent, verum etiam ut quod eniterentur ac laborarent, ad gloriam sancti praesulis verterent. Nannius sermones aliquot atque homilias, variantesque lectiones optimae notae misit, de quibus suis in locis, dum ratio exiget, disseram. Morosinius ex vetustissimo sui capituli codice signato num. 49 ut describerentur Lectiones seu Expositiones Evangeliorum, utque nobis redderentur, jussit. Ac mihi quidem veri perquam esse simile videtur, hunc librum illum esse Maximi qui de Capitulis Evangeliorum inscriptus erat, qui a Gennadio, ab Honorio Augustodunensi et a Trithemio memoratur, quique jamdiu cum nos latuerit, existimabatur funditus periisse. Ex eodem praeterea codice Morosinius exscribi voluit tractatus duos, qui etsi anonymi sint, non indigni tamen haberi possunt, qui sancto ipsi Maximo ascribantur; atque ut eos sancto eidem viro ascriberem graves me causae permoverunt. Verum de his alias. Hoc moneo: opusculorum ejusmodi nondum editorum accessione, collectionem hanc nostram multo caeteris locupletiorem praestantioremque futuram.

XXIV. Jam vero etsi satis firmo, non uno tamen contenti fuimus praesidio codicum Italicorum. Germanicos etiam duximus consuli atque conferri oportere. Itaque a Pio Sexto pontifice maximo scriptum Josepho Garampio, [Col. 0035] summa eruditione et mira totius antiquitatis comprehensione excellenti, episcopo Montis Falisci, et apud Vindobonensem Caesaream aulam apostolicae sedis legato, datumque in mandatis fuit, ut eam sibi spartam ornandam susciperet. Is principi tanto optime de se merito obtemperaturus, evolvit ipse per se bibliothecae Augustae manuscriptos codices; cumque nullum reperisset qui Maximiani quidquam complecteretur, ad monachos ordinis Sancti Benedicti sese convertit, praesulesque monasteriorum Ratisponensis, Gotwicensis, Lambacensis, Augiaeque divitis [XXXIII] majorem in modum hortatus est atque excitavit, ut in vetera mss. volumina insignium suarum bibliothecarum inquiri juberent. Ejus exhortationum tanta vis fuit, ut exitus nequiverit esse secundior. Nam cursum ad id opus certatim a monachis est: perfecti ab iisdem indices locupletissimi homiliarum sermonumque Maximi; variantes eaeque permagni pendendae lectiones diligentissime transcriptae; indicata codicum aetas atque praestantia, in quibus opuscula exstarent, ad quae sancti episcopi esset ascriptum nomen. Ea omnis tot egregiorum monumentorum, tam frugifera tamque praeclara, ad nos est a sapientissimo praesule transmissa collectio, cui quantum debeam, etsi possim cogitatione colligere, exsequi tamen verbis non possum.

XXV. Percrebuerat interim multorum sermone, apud Belgas exstare haud raros codices generis ejusdem in bibliothecis praesertim monasteriorum. Qui eam in rem inquireret, nemo succurrebat aptior Ignatio Busca apostolicae sedis legato, eodemque archiepiscopo Emesseno. Ad hunc pontifex scribi jussit, uti strenue ageret, codices ubi essent pervestigaret, nuntiaret denique, cujusmodi essent, quam veteres, quam accurate scripti, quibusnam in locis ab editis discrepantes. Egit ille impigre, ut debebat. Viris doctis, quibuscum amicitias junxerat, mandavit, ut, quoniam ipse per se, tot curis distentus, id laboris sustinere non posset, suam illi ad eam rem operam conferrent. Cum hi sedulo fecissent, in duabus bibliothecis codices totidem repererunt, quarum quidem bibliothecarum una canonicorum regularium Lovaniensium Sancti Martini est, altera monachorum Cisterciensium coenobii Camberonensis. Id ubi legatus rescivit, perillustrem canonicum Vandevelderum bibliothecae Lovaniensi praefectum, eumdemque facultatis theologicae doctissimum professorem rogavit, ut quas homilias quosque sermones Maximi in iisdem codicibus deprehendisset, ad vulgatos exigerot, notaretque quidquid prae se varii ac diversi ferrent. Gessit is legato roganti morem. Homilias ipsas triginta cum editis Coloniae an. 1535 contulit, quodque in iis offendit varietatis, commentariis consignavit, eidemque legato dedit, qui cunctandum non putavit, quin Romam ad pontificem mitteret. Eas ego varias lectiones suis locis ingerere non omittam. Quanti porro ducendi codices illi sint, ex verbis Vandevelderi, quam ex meis cognosci malo. «Prior codex, inquit ille, est in pergameno, forma quam in-folio vocant, duobus voluminibus exhibens homilias de Tempore, et de Sanctis, in quarum numero aliquot beati Maximi homiliae occurrunt. Hujus codicis introscripta sunt: Iste liber pertinet ad librariam monasterii regularium Sancti Martini in Lovanio in die Gimstraete. Item: Istam partem homiliarum habemus ex domo Florentiana Daventrensium fratrum in erectione hujus domus circa annum Domini 1434. Sed longe antiquior est codex, quod ex characterum forma apparet; et quod nullae Bernardi homiliae sint insertae; tametsi usui lectionis in [XXXIV] refectorio, cui haec volumina inservierunt, egregie accommodatae. Omnes videlicet decerptae sunt ex sanctis Joanne episcopo Constantinopolitano, Augustino, Leone papa I, Gregorio Magno, Beda, Haymone Alberstadiensi, et demum Anselmo Cantuariensi. Alter codex est papyraceus, nitido charactere exaratus a fratre Joanne de Waulx an. 1620, ut ad calcem notatur, forma quam vocant in-8 ^o . Titulus praefixus est: Sermones beati Maximi Taurinensis episcopi an. 1620 est bibliothecae abbatiae Camberonensis ordinis Cisterciensis in Hannonia. »

XXVI. Sed erit fortasse qui miretur, quid sit, quod cum tam diligens a me facta fuerit Italicorum, Germanicorum, Belgicorum codicum enumeratio, tum Gallicorum ne leviter quidem mentionem injecerim. At is cum viderit quam simus caute studioseque in caeteris recensendis, expendendis dijudicandisque versati, si cognorit praeterea, Gallicorum seriem variasque lectiones, etsi diu exspectatas, nondum tamen perferri potuisse Romam, non modo desinet mirari, verum etiam secum statuet, dum ad nos pervenerint, non esse me commissurum, ut in iis quoque numerandis, aestimandis, utque par erit, celebrandis studium quisquam meum, diligentiamque desideret. Quamobrem autem exspectandum diutius non existimarim, ea fuit potissimum causa, quod cum divulgatum fuerit, perfectam jamdiu ac typis excusam collectionem hanc nostram esse, plerique omnes emitti ipsam denique in publicam lucem expeterent.

XXVII. In dijudicandis porro tot mss. codicibus haec est principio a me adhibita cautio, ut antiquiores generatim praeferrem recentioribus; deinde, ut emendatiores minus castigatis anteponerem, etiamsi minus castigatorum esset aetas vetustior; post ut iis plus tribuerem, quos ex optimis exemplaribus descriptos fuisse cognoram. Id vero ut dignoscerem, regulas mihi subsidio tres comparavi. Earum fuit prior codicum plurimorum, eorumque antiquiorum emendatiorumque concentus; altera veterum monumentorum scriptorumque auctoritas; tertia historicorum criticaeque artis peritorum consensio. His ego praesidiis munitus, permulta opuscula jure asserui Maximo, etsi essent qui ipsorum aliqua eidem accepta referri oportere aut inficiarentur, aut dubitarent. Quod si aliquando horum mihi praesidiorum vel aliqua vel pene omnia defuerunt, induci tamen non potui, ut sancto antistiti abjudicanda esse ducerem, quae ab ipso fuisse scripta styli ac orationis similitudo, et doctrinae, atque afferendorum locorum sacrae Scripturae Maximiana plane ratio, simulque unius alteriusve codicis auctoritas suaderet. Neque vero quod in quibusdam [Col. 0037] opusculis humilior, quam in caeteris sit oratio, idcirco ab iisdem Maximo ascribendis deterreri potui. Non enim sum nescius, consuesse sanctos, ejus praesertim aetatis, antistites sublimiore elegantioreque oratione uti, cum nacti auditores eloquentiae doctrinaeque laude praestantes essent; [XXXV] humiliore contra, cum conciones ad imperitum vulgus haberent. Honoratus certe in sancti Hilarii Arelatensis episcopi Vita: Si peritorum, inquit, turba defuisset, simplici sermone rusticorum corda nutriebat; at ubi instructos supervenisse vidisset, sermone ac vultu pariter in quadam gratia insolita excitabat. Verum etsi par omnino in aliquot Maximi opusculis atque in aliis pluribus esse non videatur sublimitas sermonis et elegantia, adeo tamen est series, collocatio, verborum ductus, afferendorumque sacrae Scripturae locorum ratio similis, ut facile in utrisque Maximum auctorem possis agnoscere.

Jam vero si qua in opuscula incurri, quae sermone tam vulgari, humili, abjecto, implicato scripta essent, ut prorsus indigna Maximo viderentur, ea equidem nihil haesitans statui, rejici oportere in numerum operum spuriorum, quanquam in aliquot codicibus inscripta essent Maximi ejusdem nomine. Qua in re exemplum sum imitatus monachorum congregationis Benedictinae Sancti Mauri, aliorumque virorum peritia criticae artis illustrium, qui in eo elaborarant, ut opera sanctorum Patrum aut recenserent, aut vulgarent. Ac monachi quidem Sancti Mauri, qui editionem sancti Ambrosii operum curarunt, eo uno nomine plures sancto ipsi Ambrosio sermones adimendos judicarunt, eorumque partem Augustino, partem Maximo, partem denique horum neutri, sed vel Caesario, vel obscuris quibusdam scriptoribus sequioris aevi adjudicandos esse statuerunt, de quibus ne fando quidem unquam audissent. Quod idem factum ab iis fuisse videmus, qui onus sibi secernendorum genuinorum sancti Augustini operum a nothis, rursumque in lucem emittendorum susceperant. Atque hi sane in accuratissima illa ac elaboratissima editione sua, magno numero sermones, qui olim Augustino attributi fuissent, ob orationis dissimilitudinem, Augustini esse negarunt. Quorum sermonum aliquos idcirco asseruere Maximo, quod prae se similitudinem orationis ac styli Maximiani ferrent, et in quibusdam codicibus Maximi ejusdem nomen eorum titulis inscriptum legeretur. Quin etiam Petrus et Hieronymus Ballarinii fratres (qui tot editis egregiis libris non minus decori Veronae patriae suae, quam emolumento rei christianae publicae fuerunt) in editione operum sancti Leonis Magni, quam summa sua ut diligentia, ita gloria curaverunt, homilias sex, quas sancto eidem pontifici ab editoribus olim fuisse attributas noverant, quod stylo esse plane Maximiano scriptas vidissent, animadvertissentque in codicibus aliquot manu exaratis Maximi eas praeferre nomen; nihil haesitantes Maximo ipsi restituerunt. Earum homiliarum prior est de Epiphania, quae incipit: In hac, dilectissimi, celebritate; secunda vero et tertia, et quarta sunt de sanctis Apostolis Petro et Paulo: postremae denique duae de Natali sancti Laurentii levitae et martyris.

Longe secus de sermonibus duobus illi statuendum censuerunt, quorum est unus de Nativitate Domini, incipitque: Exsultemus in [XXXVI] Domino, dilectissimi, et spiritali jucunditate laetemur; alter autem, de Epiphania, qui initio sic habet: Celebrato proximo die, quo intemerata virginitas, etc. Nam etsi in codicibus aliquot efferri hos illi cernebant Maximi nomine, cum tamen nihil ipsos prae se Maximianae orationis ferre, styloque plane esse Leonianos, idque aliis codicibus confirmari, perspicerent, ademptos Maximo, eos in Leonianorum sermonum seriem retulerunt.

Haec vero si tantorum virorum fuit in dijudicandis operibus Patrum iisque a spuriis secernendis ratio, cur demum a me neglecta fuisset, cum praesertim cernerem, magnam inde invectam esse in rem litterariam publicam partem commodorum? Itaque ego is, qui homiliam de Manu arida a Domino curata (ut Lucae VI) cujus hoc est initium: Diligenter audisse credo, alteramque in Evangelii Marci locum: Cum turbae irruerent in Jesum, quae incipit: Christus in humanis actibus divina gessisse mysteria, etc., Petro Chrysologo ab aliquibus tribui vidissem, contra atque et oratio, quae omnino Maximiana in iisdem est, et codices antiqui postulent, facere minus non potui, quin utramque Maximi nomine inscriptam ederem. Quod idem in aliis haud paucis homiliis sermonibusque publicandis ita praestiti, ut majorem in modum caverim, ne quid alieni Maximo attribuerem, neve quidquam Maximi acceptum alii cuiquam referrem, etiamsi plures codices secus poscere viderentur. Quid enim eos codices morarer, in quos oscitantia imperitiave librariorum opuscula Patrum etiam Graecorum intulit inscripta Latinorum nominibus? Exemplo sint conciones duae quarum est una de Confessione peccati, quam codex Vallicellanus velut a Maximo scriptam exhibet, quaeque a Gymnico post Maximianas refertur pag. 357, ac si Graece fuerit composita a Joanne Chrysostomo. Exstat haec etiam in aliquot operum sancti Joannis Chrysostomi editionibus, quarum est una Parisiensis anno 1556, tom. I, cura Philippi Montani Armenteriensis perfecta; altera item Parisiensis coepta atque absoluta anno 1581 typis Henrici Thierrii ac Sebastiani Nivellii sumptibus, tom. I, col. 989 et 990, etc. Verum id concionis genus cum posteriores operum sancti Joannis Chrysostomi editores nihil olere Chrysostomiani censuerint, omiserunt. Altera est concio de Avaro divite, seu de eo quod scriptum est in Evangelio: Cujusdam divitis fructus uberes ager attulit. Fuit haec a Rufino de Graeco in Latinum conversa; exstatque tom. III operum Basilii Magni, pag. 722 et seqq. edit. Paris. an. 1722. Atque hanc quidem, quae Basilii est, in quibusdam codicibus Ambrosio, in aliis Maximo tributam lego. Sexcentae sunt generis ejusdem, quae plane demonstrant quam sit parum inscriptionibus mss. codicum sequiorum temporum fidendum, nisi ad easdem confirmandas concurrant aliqua saltem eorum, quae supra commemoravi praesidia.

[Col. 0039] XXVIII. Quo porro ordine, quaque serie homiliarum, sermonum caeterorumque opusculorum Maximi haec nostra sit digesta atque perfecta collectio, explicabo brevi. Priore loco homilias protuli [XXXVII] distributas in classes tres. Harum sunt primo loco quae de Tempore, tum quae de Sanctis, post quae de Diversis inscriptae sunt. De Tempore dici plerumque solent eae quae habitae fuere mobilibus, ut vocant, diebus festis; de Sanctis autem, quae de laudibus aliquot sanctorum martyrum confessorumve recitatae fuerunt eorum solemni natali die; de Diversis tandem, quae ad locum aliquem sacrarum Scripturarum illustrandum pertinent. Post homilias, distribuendos item sermones in totidem classes putavi, quarum iisdem titulis insignita esset partitio. Homiliarum vero atque sermonum hoc esse discrimen animadvertit in Glossario Cangius: «Homilias, inquit, fuisse familiares collationes, quae a praesulibus habebantur in aedibus sacris, in quibus et interrogabant populum, et interrogabantur a populo: Ita enim ὁμιλίας a λόγῳ distinguit Photius in biblioth. cod. 172.» Nam cum sermo haberetur nec interrogabatur orator a populo, neque populum interrogabat. Tractatus populares a Latinis Patribus dici consuesse eos, qui a Graecis homiliae appellabantur, idem est Cangius auctor, qui sanctum Augustinum testem citat. Augustini autem hunc affert ex prooemio in psal. CXVIII locum: Statui per sermones id agere, qui proferuntur in populis, quos Graeci ὁμιλίας vocant. At jam inde ab aliquo tempore vocis ὁμιλίας variata est notio. Nunc enim eas vocamus hoc nomine orationes quae explanandi alicujus loci evangelici causa conscriptae fuerint. Curavi porro ut sermonibus tractatus succederent tres de Baptismo, quos esse Maximo ascribendos, evincit codicum subalpinorum consensio. Sequuntur porro tractatus duo qui e codice Veronensi deprompti sunt, quorumque alter contra Paganos, alter contra Judaeos inscribitur. Nullius illi scriptoris nomen praeferunt; verumtamen quoniam et styli eorum ratio a Maximiana non discrepat, et ex eo volumine exscripti sunt quo alia sancti episcopi opuscula continentur, egissem profecto imprudenter, si eos ex serie operum Maximi expungendos existimassem. His demum addidi Evangelicas Lectiones, seu Capitula Evangeliorum, quorum (ut supra animadverti) Gennadius, recentioreque memoria Trithemius meminerunt. Non sum nescius, Lectiones ejusmodi Evangelicas in codice Veronensi neque Maximi, neque alterius cujusquam nomen praeferre. Sed ea nominis praetermissio tanti non est, uti me a sententia deterrere possit, quam et conjecturae sane graves, et insignium vetustate existimationeque scriptorum confirmet auctoritas. Cum enim permulta argumenta, quae in homiliis atque sermonibus illustrata a Maximo sunt, ea sint oratione, ac stylo, eaque ratione tractata, qua in lectionibus iisdem tractantur, non equidem video, cur hae non debeant ei attribui auctori a quo homilias illas illosque sermones fuisse perscriptos constat. Jam vero cum, teste Gennadio, opus de Capitulis Evangeliorum editum a Maximo fuerit, eaeque Lectiones ita sint comparatae, ut inscribi recte de Capitulis Evangeliorum possint, [XXXVIII] quid est quod impediat, quin Lectiones ipsae sint eaedem ac illa a Maximo edita Capitula Evangeliorum?

Sunt haec selectiora Maximi opuscula, quibus praecipue nostra haec constabit collectio. Quanquam vero in alia quaedam incurrerim, quae tanto auctore indigna non esse viderentur; quoniam tamen non erant nobis satis gravia momenta rationum in promptu, quibus efficeretur ea nonnisi ex Maximo fuisse profecta, haesi equidem anceps; cumque inde mihi de iis temere statuendum non esse judicassem, continui ita me, ut ea neque affirmarem, neque negarem Maximi ejusdem esse, rejiceremque proinde in appendicem operum dubiorum.

At enim cum multa obstarent quominus extorqueri ex me posset ut homilias quasdam atque sermones aut in certis, aut in dubiis Maximi opusculis numerari oportere arbitrarer, eas homilias eosque sermones in appendicem alteram retuli, quae est spuriorum operum. Neque vero, quin id facerem, commovere me potuit vel codicum quorumdam celebritas, vel doctorum aliquot virorum opinio, Maximi eas homilias eosque sermones esse aientium. Quas autem ob causas his assentiri nequiverim, cum satis in praefatione ad alteram illam appendicem explicatum sit, non est cur esse rursum explicandum putem.

Jam opuscula Maximi nondum edita quibus ex codicibus acceperim, supra docui. Nunc de jamdiu editis dicam, quamque in iis rursum publicandis lectionem secutus fuerim, indicabo. Itaque quod ad homilias 74 a Gymnico primum, tum a Galesinio vulgatas attinet, sciat quisque velim, sic me Gymnici ejusdem lectioni adhaesisse, ut ejus tamen nonnulla aut suppleverim, aut emendarim, exegerimque ad probatiorum mss. codicum fidem. In reliquis vulgandis exempla sum secutus editionum Parisiensium operum sancti Ambrosii annor. 1569 et 1690, Anecdotorum Muratorii an. 1713, et Musaei Italici Mabilloniani an. 1724.

Extremum est, ut lectores moneam: quidquid in hac nostra editione bonae frugis, praeclarique est, id quantum quantum prospicientiae, vigilantiae munificentiaeque Pii Sexti optimi sapientissimique pontificis acceptum esse referendum. Cum enim nihil ei magis sit cordi, quam ut omnia paret, quae ad religionem catholicam propagandam, illustrandam, confirmandam conferre plurimum posse videantur; cumque plane cognorit, quantum operibus sancti Maximi ad eam rem opportunitatis insit; non aere solum permagno suo, sed omni etiam sollicitudine, diligentia, studio, ut undique colligerentur, emendarentur, illustrarentur, typis magnifice excuderentur, prodirentque in publicam lucem, curavit. Quem quidem pontificem sanctissimum dominum nostrum Deus creator omnium conservet longaerum ad sanctarum ejus Ecclesiarum et orthodoxae fidei stabilitatem ⁜ (a) .

[XXXIX] I. Ac de nostra quidem opusculorum Maximi collectione, de subsidiis quae nobis ejus perficiendae causa paravimus, deque ordine quem in ea disponenda atque adornanda secuti sumus, hactenus. Restat ut de sancti ejusdem episcopi doctrina deque caeteris agam, de quibus me in prolegomenis dicturum promiseram. Quae autem tanti viri doctrina fuerit, quam excellens, quam exquisita, quam apte ad sacra Biblia, ad traditionem, ad Ecclesiae decreta, quam distincte quamque explicate ab eo adversus profanas sententiarum vocumque novitates proposita, ex ejus homiliis, sermonibus reliquisque opusculis cognosci adeo perspicique potest, nihil ut ad eam illustrandam nostra sit opus oratione. Quo sane magis admiror, hominem, qui non adversus haereticos ex instituto scribere, sed de colenda virtute, ac pietate orationes ad populum habere instituisset, tam accurate de sublimioribus orthodoxae religionis mysteriis, tam presse contra inventa perversaque dogmata haereticorum, tam ad intelligentiam plebis quam docebat, accommodate disseruisse, ut nihil desiderari supra posse videatur.

II. Jam de mysterio Trinitatis sic ille agit, ut quanquam brevius multo quam Athanasius, Hilarius, Basilius, Augustinus aliique Patres Antitrinitariorum oppugnatores, at aeque tamen solide accurateque disputet. Nam sermone 48, qui est 1 de Pentecoste, pag. 523: Quorum, inquit, indivisa sunt munera, est utique inseparata Divinitas. Quod vero ingreditur Spiritus in quos habitat Christus, non eis ad Deitatis crescit augmentum, sed ad fidem proficit unitatis. . . . . Haec est, ut credimus, incomprehensae dispensatio Trinitatis, ut cum omnia simul Pater, et Filius, et Spiritus sanctus ejusdem Deitatis effectu inseparabiliter operentur; quaedam tamen specialiter a singulis tribuantur . . . . quod praestat Spiritus, praestat et Pater, qui (Spiritus) totum cum Patre habet; qui totus semper a Patre procedit; et quod praestat cum Patre Spiritus, praestat et Filius, quoniam de eodem Patre natus est Filius, a quo procedit et Spiritus. Ait enim Christus: Omnia quae habet Pater mea sunt. Si omnia quae habet Pater, Filii sunt, ergo et quod Spiritus habet, cum Patre et Filio commune est. Et ideo quorum in nomine nulla divisio est, una eorum in omni operatione, et voluntas credenda est, et potestas. Sic igitur in suis fidelibus coelestia Trinitas peragit sacramenta, ut quamvis discreta videatur operatio, indiscretum tamen probetur [XL] mysterium. Una itaque Filio ac Spiritui sancto cum Patre est Deitas, quia sicut de Deo nasci non potuit, nisi Deus, ita dubium non est esse Deum, qui procedit a Deo. Qualiter autem ab uno eodemque Patre, et Filius, qui erat, natus sit; et Spiritus, qui natus non est, procedat, nisi soli Divinitati notum est, quae ut est sola, se novit. Nemo enim, sicut lectum est, novit Patrem, nisi Filius. Quod ergo novit Filius, novit et Spiritus, cui cum Filio, et Patre unum nomen, ac una est Deitas. Eodem spectant quae sanctus ipse antistes persequitur serm. 51, qui est de Pentecoste 4, pag. 530, quo loco Filium, Spiritumque sanctum. atque adeo Patrem indiscreta majestate regnare scribit; et serm. 52, de Pentecoste 5, pag. 532, ubi: Mutua, inquit, invicem se attestatione praenuntiant, ut unum esse, unum velle, et unum semper posse credantur. . . . . Haec idcirco sanctarum Scripturarum testimoniis edocemur, ut personarum nobis indiscreta quidem majestas, sed distincta proprietas reveletur. Nam quantum ad Deitatis pertinet unitatem, in verbo Patris consensus est Spiritus, et in sermone Spiritus voluntas est Patris. Quis enim Spiritum sanctum, nisi forte aut impius haereticus, aut perfidus Judaeus dubitat esse Deum? . . . . . Quis illum ita demens abnegat Deum, in quem blasphemasse ita est impium, atque mortiferum, ut blasphemantis peccatum nulla venia subsequatur? Hic, inquam, Spiritus sanctus procedens a Patre, promissus a Filio dona gloriae suae in apostolos Christi est dignatus infundere, etc. Et serm. 53, de Pentecoste 6, pag. 535: Spiritus sanctus est indivisus a Patre, et inseparatus a Filio, quibus utique, sicut sacrae lectionis fidelis sermo nos edocet, non est in virtute distantia, etc. Item de seipso ait Salvator: Ego sum via, veritas, et vita. Ego sum, inquit, veritas. Si ergo Filius, qui veritas est, Spiritum asserit esse veritatis, quis illum negare poterit Deum, nisi qui veritati de veritate non credit? Itaque Spiritus verus est Deus, quem Christus et a Patre procedere, et a se mittendum pari professione testatur. Mittit autem Dei Filius Spiritum Patris sui; mittit, non quasi obedientem praecepto, sed mysterio concordantem. Et ob hoc ipse Spiritus procedens a Patre sequitur missus a Filio, ne aut aliud esse quam Pater est, aut quidquam diversum velle, quam vult Filius, crederetur. Propter quod, fratres, sine cunctatione clarescit, unam esse Patris, et Filii, et Spiritus sancti voluntatem. Sed nimius essem, si omnia quae de sanctae Trinitatis mysterio complexus egregie Maximus est, vellem describere. Venio ad Incarnationis mysterium.

III. Haud minus accurate Maximus quam Cyrillus Alexandrinus, quam Leo Magnus, quam alii qui medio quinto saeculo contra Nestorium et Eutychem haeresiarchas pro dogmate orthodoxo pugnarunt, scripsit. Factam enim in persona divini Verbi, seu Filii [XLI] unionem duarum naturarum, divinae scilicet et humanae, [Col. 0043] ita ut una in Christo persona sit, naturae duae, clare, distincte, exacte ad sacra Biblia, ad traditionem, ad synodorum Ephesinae et Chalcedonensis, et ad epistolam sancti Leonis ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum docet; neque vero uno, alterove in loco, sed pluribus. Longum est proinde omnia ejus de dogmate eodem dicta persequi. Perpauca describam, e quibus, quid reliqua ferant, dijudicare quisque atque statuere tuto possit. Homil. 6, quae est 1 de Nativitate Domini, pag. 19: Hodie, inquit, ex virgine nullius viri gnara commercii homo processit, qui Deus simul est, et homo. Hodie unus idemque carnali sine ulla conceptione natus est Deus, et sine ullo generante factus est homo. Illum ab aeterno genuit Deus; et in tempore Dei omnipotentis operante virtute casta virgo suscepit. Natus est ab aeterno sine ullo conditionis principio; ortus est in tempore ex immaculata virgine. In prima nativitate natus est Deus, in secunda procreatus est homo. Huc pertinent quae idem complexus est Maximus homil. 8, de Nativitate Domini 3, pag. 24, et homil. 9, de Nativitate Domini 4, pag. 24. Rursum homil. 10, de Nativitate Domini 5, pag. 25, etc. Hodie, inquit, Salvator mundi per matrem nascendi tempus accepit, qui de Patre nativitatis non habet tempus. Hodie per hominem Filius Dei ingressus est mundum, cujus manu ante hominem factus est mundus. . . . . . Unus idemque sine conceptione natus est Deus, et sine creatura factus est homo. Duas in Christo generationes legimus, sed in utraque incomprehensae Divinitatis est virtus. Ibi enim illum ex semetipso genuit Deus, hic eum virgo, Deo operante, concepit. Ibi sine initio, hic sine exemplo. Quod hic natum esse Deum sine conceptione dicit, eo sane dicit, ut genitum ex Patre, natum, non factum Filium indicet, excludatque temporis successionem quamlibet ex ipso Deo. Hinc homil. 6, de Nativitate Domini, pag. 19: Natus est ab aeterno, inquit, SINE ULLO CONDITIONIS PRINCIPIO; ORTUS EST IN TEMPORE EX IMMACULATA VIRGINE. Et homil. 9, de Nativitate Domini 4, pag. 24: In fine temporum ille natus est homo qui ante omnia saecula Unigenitus procedit a Patre. Natus quidem homo in tempore, sed ab aeterno Deus. Quod autem adjungit: sine creante factus est homo, non alio spectat quam ut significet, non opera viri, seu non generante viro, Filium Dei factum hominem. Quare quod hoc loco verbis hisce, sine creante, exprimit; idem, uti paulo ante vidimus, hisce aliis verbis explicat: sine generante. Atque hac ipsa in homilia τοῦ sine creante loco, legitur in cod. 1267 Vaticano, pag. 90, sine generante. Quid? Si homil. 15, de Nativitate Domini 10, pag. 41, τὸ sine generante sic efferat: natus est homo non per hominem procreatus. Moxque addat: Sed quamvis novum videatur, non tamen incredulum, quod Christus in utero Mariae SINE GENERANTE conceptus est; qui de Deo Patre sine [XLII] conceptione processit? Jam vero τὸ sine creante a Maximo homilia 10 usurpatum eodem recidere, ac τὸ sine procreante, ac τὸ sine generante, liquet etiam ex homilia 23, quae est 10 de Epiphania, pag. 67, ubi de Christo loquens: Vadit ad nuptias, inquit, quem nuptiae NON CREARUNT. Quanquam autem natura Christi humana creata a Deo est (sancti Maximi homil. 7, pag. 22) , adeo ut dici nequeat eam sine creante Deo factam (confer sanctum Thomam tertia parte Summae theologicae, quaest. 16, art. 10) , dici tamen recte non potest creatura Christus, quin una dicatur: secundum humanam naturam. Alioqui suspicari quis posset, personam Christi esse creatam, quod est Arianum. Catholicae vero fidei dogma est, personam Christi divinam esse, atque adeo increatam. Videsis sanctum Thomam ibid. art. 8. Pergit Maximus de Incarnationis mysterio scribere homil. 13, quae est de Nativitate Dom. 8, pag. 35. Christus, inquit, in quo Divinitatis est plenitudo, carnis nostrae infirma suscipiens, novus natus est homo . . . . Neque enim ut temporalis quidam, aut qui ante non fuerit, de femina nobis repentinus emersit; sed qui semper erat cum Patre Deus, semperque regnabat, novo per virginem voluit mortalibus apparere mysterio: novus quidem homo, sed Dominus sempiternus. Horum sunt similia quae profert homil. 14, pag. 39 seq.; homil. 20, pag. 55; homil. 25, pag. 73 seqq., quo loco: Nova stella, inquit, novum adventasse hominem revelabat, et ita revera novum, ut, cum esset Dei Filius, indueret carnem sine generatione carnali, et haberet, secundum hominem, tempus nascendi, qui secundum Deum nativitatis initium non habebat. . . . Quod enim Deus est, creator est mundi; quod homo est, redemptor est mundi. Quomodo ergo non privilegio UTRIUSQUE SUBSTANTIAE Dominus est omnium Christus, qui sibi universa aut creatione, aut redemptione subegit? Homil. 26, pag. 75, et homil. 27, pag. 79, ubi sic loquitur; Christus Jesus a Patre veniens Deus, et homo natus a femina sub specie adorantium Chaldaeorum fidem gentium dedicavit, qui quamvis Divinitatem suam nostri corporis obumbratione velaret, Deum tamen esse illum coelum prodidit et terra cognovit. Humilis quidem, sed mirabilis venit, ut pariter in eo et assumptae carnis veritas, et ineffabilis Deitatis natura fulgeret. His consonant quae docet homil. 29, quae est de Baptismo Christi prima, pag. 87 seq.; homil. 30, pag. 92; homil. 35, pag. 99, in qua Redemptionis, inquit, nostrae auctor aeternus, omnipotens Dominus, Unigenitus Dei vivi inseparabilis semper permanens apud Patrem, ita pro nobis PERFECTUM suscipere dignatus est hominem; ita quod Deus erat exinanivit in semetipso, ut per omnium legalium sanctionum sacramenta transiret. Nam ut primum beatae matris sancto processit ab utero, circumcisionis signaculo dedicatur, sive ut INDUBITATAM CARNIS SUAE OSTENDERET VERITATEM, sive ne eum alienigenam alumna circumcisionis plebs Judaica declinaret. [XLIII] Paria habet homil. 42, pag. 125; homil, 43, pag. 129; homil. 56, pag. 177, ubi posteaquam de humanitate Christi ac de Christo e mortuis resurgente dixit, deque ejus verbis ad Mariam Magdalenam: Nondum enim ascendi ad Patrem, tum, Videamus, inquit, quomodo ad Patrem nondum ascenderit Christus, cum ipse dicat: «Quia Pater in me, et ego in Patre,» a quo per INDISCRETAM DIVINITATIS SUBSTANTIAM nunquam est separatus; dum enim unus in uno manet, semper Patrem Filiumque simul esse significat; aut nunquid illuc [Col. 0045] ascendere se dicit Filius, ubi ante habitat, quam ascendat? Dixit enim idem Dominus: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui in coelo est. Si ergo cum descendit Salvator, in coelo est; multo etiam magis, priusquam ascendat, in coelo est. Sed vide ne forte ad objurgationem Mariae vox ista pertineat, cui paulo ante inter sepulcra quaerenti Dominum dicitur: Quid quaeris viventem cum mortuis, etc.? Non discrepant quae persequitur homil, 59, pag. 190, et homil. 68, pag. 217, quo in loco disserit hoc modo: Tu, Domine, de carne virginis factus es Christus, qui Dei vivi es Filius sempiternus. Tu, Domine, ab hominibus natus es homo, qui incogitabili majestate Deus es apud Deum, etc. Consentanea sunt quae Maximus comprehendit homil. 83, pag. 270; et sermone 7 de Tempore, pag. 413; serm. 10, pag. 421; serm. 12, pag. 427; et serm. 16, pag. 438, etc. Jam ex iis tam egregiis testimoniis perspicue palam est, Maximum in uno Christo fateri naturas duas. Quod quidem majorem in modum confirmari potest illustri loco illo qui homil. 14, pag. 40, continetur, estque hujusmodi: Stupet omnis creatura tam grande miraculum, quod UNUS IDEMQUE et Deus regnat in coelo, et homo nutritur in terra. Neque vero hoc solum, verum etiam iis quae exstant homil. 17, pag. 50: Id quoque nos, fratres, toto corde credamus: IPSUM nempe, etsi nostrae consortem naturae, paternae tamen divinae substantiae esse coaequalem. Et homil. 19, pag. 53: Quis explicare queat cur unigenitus Dei Filius, cui cum Patre et Spiritu sancto UNA ATQUE EADEM EST DIVINITAS ATQUE OMNIPOTENTIA, CUIQUE UNUM IDEMQUE VELLE ET POSSE EST, NOSTRAM tamen dignari adeo voluerit NATURAM, ut, quod non habebat, ASSUMENS, et QUOD IN SE ERAT, non DIMITTENS, DIVINAM CUM HUMANA INSEPARABILITER ADEO NATURAM COMPUTAVERIT, UT DEUS SIMUL ESSET ET HOMO. Et homil. 29, pag. 83: Magnum hoc tremendumque mysterium, cum unus idemque annuntiatur de Patre Deus, et homo de matre; unus idemque Filius feminae, et Filius majestatis; unus idemque hominum particeps et Dominus angelorum . . . . . Ille fugit ubera, qui pascit omnia, et qui universis animantibus vivendi substantiam praestat e coelo, ob salutem terrestrium terreno lacte nutritur. Nullus ergo ambigat; nemo cunctetur, quod Christus in terra degens, fulgebat in coelo, quia sic venit ad terras, ut non relinqueret [XLIV] coelum Et homil. 77, pag. 245 de Petro agens, ostendisse ipsum ait: Quae esset in UNO EODEMQUE Dei Filio et susceptae carnis ratio, et naturalis privilegium Deitatis. Et homil. 83, pag. 270: Quod Christus est factus, qui Filius erat, dispensatio est redemptionis humanae; quod Dominus est, de proprietate naturae est: unicus autem vel Unigenitus annuntiatur, et creditur, quia unus ita est genitus, nec habet in nativitate consortem. Filium audis, non ut illum sexu aliquo editum putes, sed ut credas incomprehensibili majestate Deum prodiisse de Deo, ut ipse ait: Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria virgine. Spiritum sanctum audis, ut partum illum mirabilem simul et inculpabilem recognoscas . . . Nam cum Unigenitum Dei fieri hominem redemptionis nostrae necessitas flagitaret, hoc nativitatis suae privilegium propriae Divinitatis invexit, ut de virgine nasceretur . . . Unigenitus igitur Dei factus est Filius hominis, ut qui creator mundi erat, fieret et redemptor. Et serm. 8, pag. 415: Ita disposuit Dominus . . . ut . . . certi essent homines, quia ipse esset Filius Dei, quem virgo pepererat, Divinitas agnoscebat, etc. Sed adducendorum Maximi locorum est tandem mihi faciendus modus, cum et infinitum prope esset omnia persequi, et minime necessarium. Nam quae adducta sunt, satis superque demonstrant, de mysterio Incarnationis agere sanctum episcopum, ut agit Leo Magnus, utque egerunt Patres synodorum Ephesinae et Chalcedonensis. Qui enim unum eumdemque Filium Dei natum ab aeterno ex Patre Deo sine ullo conditionis principio, ortum in tempore ex virgine, scribit, atque eum fatetur in prima nativitate natum esse Deum, in secunda procreatum hominem; rursumque qui affirmat in uno eodemque Christo et plenitudinem esse Divinitatis, et hominis naturam, Christumque ipsum privilegio utriusque substantiae Dominum esse omnium, quod universa sibi subegerit aut creatione aut redemptione, eumdemque qui natus ab aeterno ex Deo est, natum esse in tempore ex femina, ac inseparabiliter semper ipsum omnipotentem Dominum, Unigenitum Dei vivi permanere apud Patrem, a quo per indiscretam divinitatis substantiam nunquam est separatus; qui quidem Filius perfectam in tempore susceperit humanitatem; is denique qui testatur, unum eumdemque Christum ex virgine natum esse hominem, qui incogitabili majestate Deus est apud Deum; et Filium ipsum Dei, cui cum Patre et Spiritu sancto una atque eadem est Divinitas, idemque velle et posse, ita nostram assumpsisse naturam, ut quod in se erat non dimittens divinam cum humana natura mirabiliter copulaverit inseparabiliter, ut simul Deus sit, et homo, sitque Filius feminae, et Filius majestatis; qui, inquam, haec confitetur, is personam Christi unam confessus fuerit necesse est, in qua inseparabiliter naturae subsistant inconfusae impermixtaeque duae, divina scilicet et humana. Nam si personae fingerentur duae, non unus et idem Filius esset Dei, et [XLV] Filius virginis, sed essent filii duo, quod Maximi dogmati repugnat. Quid autem desiderari supra potuit ad evertendas haereses Nestorii et Eutychis, quorum alter personas duas in Christo constituebat, alter naturam post unitionem unam? Profecto qui haec Maximi ῥητὰ cum doctrina Cyrilli Alexandrini et sancti Coelestini I adversus Nestorianos, cumque epistola sancti Leonis Magni ad Flavianum contra Eutychem conferet, is certe comperiet, sententias Maximi ejusdem Cyrillianis Leonianisque ita congruere atque ita similes esse, ut ovum nequeat ovo esse similius.

IV. Quid si Maximus, Deum Dei Filium ex Maria Virgine esse natum, adeoque matrem ipsam esse Dei affirmans, funditus evertat haereticum dogma Nestorianorum, eamdem Θεοτόκον, Dei genitricem, esse negantium? Quod quidem et manifestum ex sancti episcopi, quae supra descripsimus, testimoniis est; et fiet iis quae mox proferemus illustrius. Ac sermone quidem 36, pag. 492: Eum, inquit, ex Maria virgine secundum [Col. 0047] carnem natum esse, et secundum Divinitatem processisse ex Dei Patris ore. Et serm. 47, pag. 495 seqq.: Quis dubitet ineffabiliter eum Filium Dei, Filiumque esse hominis, qui potuit et mortem perpeti, et, morte devicta, semetipsum suscitare de tumulo ⁜ (a) . Nam suscepta carne de virgine, ne quam in fide nostrae confessionis nebulam pateremur, toto praedicationis suae tempore VERUM SE REVELABAT DEUM, PERFECTUM OSTENDEBAT et HOMINEM . . . . . . Ita sane incomprehensibiliter caro in Deo, et in carne Deus, ut neque Deum ab homine passio separaret, neque per hominem Deus humanis passionibus subjaceret. Quod vero annuntiatur Filius Dei NATUS DE VIRGINE, tanto in miraculo non debet humana fluctuare fragilitas, quia stupendae huic novitati Deum, cui omne opus possibile est, confitemur auctorem . . . . . Voluit virginem parere, et obumbratione majestatis ejus, nullo virginei pudoris damno, Christus processit ex Maria . . . Sed fortasse perfidus occurrit, et dicit: Nemo unquam ita est natus. Nemo revera, quia nullius, praeter hanc, caro unita cum Deo est . . . . Mirabiliter natus est Christus, et obstinatione perfida non credis Deum? Quod praecipuus apostolorum redemptorem omnium Filium Dei vivi dicit, paternae in eo Deitatis substantiam confitetur; quod EUMDEM Christum pronuntiat, MATERNI inesse corporis asserit veritatem. Sic revera beatissimus Petrus UTRAMQUE in Christo naturam ⁜ (b) sub una est appellatione complexus, ut ineffabilis mysterii sacramentum brevissimo sermone delibans, NEQUE GEMINATA DIVIDERET, NEQUE UNITA CONFUNDERET ⁜ (c) . Ut autem plenius adverteremus, in Salvatore neque a Deo hominem, neque Deum ab homine separandum, ait gloriosissimus magister fidei Paulus apostolus: Misit Deus Filium suum factam ex muliere, factum sub lege. Non utique factus est Filius Dei, ut mitteretur; sed ad id quod missus est, [XLVI] Filius factus est hominis. Salva enim divinae proprietate ⁜ (d) naturae, naturam in se suscepit humanam, non facta confusione, sed unitione perfecta ⁜ (e) . Confer quae sequuntur, quae et rei nostrae institutoque conducunt, et sunt a Maximo tradita atque explanata egregie. Sermone autem 43, pag. 511: Per hoc, inquit, sacratissimum Incarnationis mysterium ita in unum Dominum, UNAMQUE PERSONAM ⁜ (f) CARO CONVENIT, et VERBUM, ut et Deus putaretur natus e femina, et homo credatur venisse de coelo, secundum quod ait Dominus: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo . . . . . Erat Filius hominis et Filius Dei. Nec possumus seorsum aut hominem sine Deo, aut Deum sine homine confiteri. Nonne videtur coelum transcendisse homo, quando in utero virginis unitus est Dei Verbo. Et serm. 46, pag. 520: Quae est hujus profunditas sacramenti, quam imperscrutabile divinae operationis arcanum, quod is qui ante saecula prodivit a Patre, ille qui in fine temporum processit ex femina, unus factus est Deus; atque hoc ideo, ut cum esset Unigenitus indivisus a Patre, haberet homo in Unigenito Dei paterna cum immortalitate consortium. Et serm. 53, pag. 533: Tenuit suo Pater in Filio GEMINE SUBSTANTIAE virtutem, quatenus majestate virtutis ejus VENERANDA PUERPERA UNUM EUMDEMQUE CHRISTUM ET UT DEUM CONCIPERET, ET UT HOMINEM PARERET. An non ille Dei Filius videtur esse conceptus, ubi carnali cessante germine, et homo creditur virgineo formatus in utero, et DEUS NON DUBITATUR ESSE, QUI NATUS EST? Mirabilis partus MATRIS intactae. Et serm. 61, pag. 554, ubi de die natali sancti Joannis Baptistae disserens: Cui, inquit, tanti honoris collata est gloria, ut nativitati ejus ipsa DEI GENITRIX interesset, ejusque principium latens in utero mundi conditor sua praesentia dedicaret. Et serm. 62, pag. 558: Christus IDEM IPSE Verbum, et caro unus est Dominus, atque unus idemque aeternus, et novus ⁜ (g) est; aeternus a Deo, novus a femina. Ibi incomprehensibiliter genitus ab ingenito, hic mirabiliter natus a virgine; ibi paterna majestate editus, hic spiritus operatione formatus; tibi simplex in Genitore natura est, hic GEMINA IN Redemptore substantia . . . Si novum ⁜ (h) fuit quod Deus est natus in terris, multo magis est novum quod homo regnet in coelo, etc. Nam, ut serm. 107, pag. 669, scribit: Consideranda est in uno eodemque Redemptore nostro disjuncta (hoc est distincta ) ⁜ (i) operatio divinitatis et humanitatis; atque omnimodis detestandus error Eutychetis, qui unam tantum in Christo dogmatizare praesumit operationem. In alterutra enim parte, vel qui solum hominem fuisse dixerit, gloriam negabit conditoris; vel qui solum Deum, negabit misericordiam Redemptoris. [XLVII] Et tract. 2, de Baptismo, pag. 715: Haec est Christi0anorum catholicorum fides, ut credamus, nos cum hac, in qua nunc sumus, anima resurgere, habentes idoneum futurae nostrae resurrectionis exemplum Dominum nostrum Verbum Patris, qui cum sit Deus, et Dei Filius, seu Verbum, et secundum substantiam divinitatis Patri coaeternus et consubstantialis; ideo naturae nostrae suscepit hominem, juxta quem DE VIRGINE NASCI, et postea pati et mori voluit, et die tertia resurgere, et in coelum ascendit ⁜ (j) , ut nos ad spem resurrectionis accenderet. Sunt his similia, quae persequitur tractatu 5, contra Judaeos, pag. 739 et de Capitulis Evangelior., pag. 759. Age [Col. 0049] vero cum Dei Filium, Patri consubstantialem natum ex Maria Virgine in tempore secundum hominem, Maximus fateatur; cumque divinam et humanam naturam, salva utriusque substantiae proprietate, in unam divini Verbi personam coivisse testetur, ipsamque proinde Mariam et matrem Christi Dei et Dei genitricem appellet; quid est, quod quisquam in invidiam sanctum episcopum vocet, quasi minus accurate minusve ad synodos Ephesinam et Chalcedonensem apte de Incarnationis mysterio adversus Nestorium atque Eutychem disputarit, aut quidquam dixerit, quod cum sanctorum Cyrilli, Coelestini, Leonis doctrina haud facile componi posse videatur? Equidem fidem lectorum postulo, ut adsint, cognoscant, animadvertant, sitne in definitione synodi ejusdem Chalcedonensis quidpiam quod non satis distincte perspicueque sanctus Maximus adductis proxime locis homiliarum, sermonum atque tractatuum suorum comprehenderit. En synodi verba: Sequentes sancti Patres, unum eumdemque confiteri Filium et Dominum nostrum Jesum Christum consonanter omnes docemus, eumdem perfectum in Deitate, et eumdem perfectum in humanitate, Deum verum, et hominem verum, eumdem ex anima rationali, et corpore, consubstantialem nobis secundum humanitatem, per omnia nobis similem absque peccato. Ante saecula quidem de Patre genitum secundum Deitatem, in novissimis autem diebus, eumdem propter nos et propter nostram salutem ex Maria virgine Dei genitrice secundum humanitatem, unum eumdemque Christum, Filium, Dominum, Unigenitum, in duabus naturis inconfuse, incommutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum; nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem, magisque salva proprietate utriusque naturae, et in unam personam, atque subsistentiam concurrente, non in duas personas partitum, atque divisum, sed unum, eumdemque Filium ⁜ (a) .

V. At enim carnis quidem corporisque Christi meminit Maximus; animae autem rationalis non item meminit. Quasi vero qui perfectam in Christo humanam naturam salvamque ejus proprietatem testatur, is non una testetur, animam ratione praeditam fuisse simul cum corpore [XLVIII] assumptam a Verbo? Sed quid multis opus est, si Maximus idem sermone 31, pag. 470, scribat hoc modo: Et revera dignum erat, ut VERA illa corporis ANIMIQUE substantia una cum Christo in aeternum exsultaret in coelis, quae terrena ista impedimenta conculcans, soli ipsi servierat in terris.

VI. Verumtamen simulasse Christum esuriem, scribit Maximus sermone 15, pag. 434: Videte, inquit, artem Domini, qua adversarium arte circumvenit. Post multa jejunia esurire se simulat, ut diabolum, quem jejunando jam vicerat, iterum esuriendo sollicitet. Spem enim illi congrediendi ex infirmitate carnis quodammodo tribuit, et dum veluti contra imbecillem congreditur, gloriosius superetur. Quod si, auctore Maximo, ea fuit a Christo simulata esuries, cur non item dici poterit simulatas fuisse a Christo ipso, Maximi ejusdem sententia, lassitudines, gemitus, tristitias, mortem? Ego vero cum sancti episcopi homilias sermonesque considero, plane video in iisdem satis aperte constitui re quidem vera esurisse Christum. Homil. 37, pag. 107: Ignorabat, inquit, nimirum diabolus, quia quod Christus nutrimenta perferebat infantiae, quodque esuriebat ut homo, non erat fragilitatis corporeae, sed caelestis gratiae sacramentum. ESURIEBAT igitur ut homo Christus, teste Maximo. Rursum idem Maximus homilia 38, pag. 112: Quomodo, inquit, potest fieri, ut qui tot dierum numero (jejunans) famem sitimque non senserit, postea esurierit? ESURIEBAT PLANE, NEC NEGARE POSSUMUS QUOD ESURIERIT. Et homilia 43, pag. 129: Nobis, inquit, vicit, qui dignatus est ESURIRE pro nobis. Aggreditur itaque diabolus tentare Christum . . . . . Suspicatur illum Dei esse Filium, quem continuatum quadraginta dierum videt explicuisse jejunium, sed rursum dubitat, divinam illi inesse naturam, quem quasi infirmum inter caeteros homines, PERSPICIT esurire. Stupet attonitus quae sit ista novitas, humanum non habere peccatum, et necessitatem peccatoris hominis sustinere. Christus autem Dominus Redemptor noster, ut perditum infirmumque hominem revocaret ad Deum, ESURIEM, LASSITUDINEM, MOEROREM ET OMNIA IN SE HUMANI CORPORIS INFIRMA SUSCEPIT. Esuriit igitur Christus revera, ut lassitudinem, moerorem aliaque infirma humani corporis revera perpessus est; sed esuriit, nostri causa, uti nimirum nos revocaret ad Deum. Quare quod superiore homilia 38, pag. 112, dixit: Esuriit non cibum hominum, sed salutem; nec escarum saecularium epulas concupivit, sed animarum desideravit caelestium sanctitatem. Cibus enim Christi est redemptio populorum, cibus Christi est paternae voluntatis effectus; non alio pertinet, quam ut significet, esuriisse quidem vere Servatorem generis humani; sed non tam esuriisse cibum hominum quam salutem, cujus certe salutis afferendae causa esuriem, lassitudinem, moeroremque susceperat. Atque idem Maximus homil. 43, pag. 130, Magis salutem [XLIX] hominum esuriisse Christum, pergit scribere, videlicet hanc magis quam cibum: Sed vero, inquit, omnipotens Unigenitus, qui nostram MAGIS ESURIRET SALUTEM, tali tentatorem suum responsione confudit: «Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei.» Quo responso, charissimi, ut explorator, qui incertus venerat, incertior redderetur, inaestimatae prudentiae Dominus NEC INESSE SIBI ESURIEM DENEGAVIT, NEC MANDUCANDI NECESSITATEM SE HABERE PROFESSUS EST. « Non, inquit, in pane tantum, » etc. Hoc est, etsi ego esuriam, mihi tamen, diabole, NON EST NECESSARIUS panis, etc. Homilia porro 49, pag. 134: Moyses non esurivit, ut in homine fragili operata Divinitas probaretur; ESURIVIT DEI FILIUS, UT ASSUMPTIONE CARNIS NOSTRAE FRAGILEM SE SUSCEPISSE HOMINEM REVELARET. Quod non esurit Moyses, caelestis est possibilitatis exemplum; quod esurit Christus, nostrae est redemptionis sacramentum. Hujusmodi Dominus peregit in sua carne mysterium, ut sicut [Col. 0051] Deus esse divinis virtutibus creditur; ITA ET HOMO ESSE, INFIRMITATIBUS DIGNOSCATUR HUMANIS. Et hinc est quod Christus UT HOMO ESURIT, et esurientes pascit ut Deus. Hinc quod fatigatur itinere, et claudis virtutem tribuit ambulandi. Hinc quod oculos suos laxat in lacrymas, et mirabiliter caecis reformat aspectum. Hinc quod appropinquante morte tristatur, et mortuum Lazarum suscitat de sepulcro. Haec omnia, fratres, Condilor ac Redemptor noster, ut Deus et homo agit, NON QUIA TALIS ILLI NASCENDI NECESSITAS FUIT, sed quia tale in coelo et in terris voluit regnare mysterium. Eodem spectant quae complexus est homilia 108, pag. 357: Quid mirum, fratres? inquit. Christus venit suscipere infirmitates nostras et suas nobis conferre virtutes, humana quaerere, praestare divina; accipere injurias, reddere dignitates; ferre taedia, referre sanitates . . . . . Christus . . . . . nisi implesset carnis ordinem, carnis in illo esset otiosa susceptio. Sustinuit ergo has necessitates, ut HOMO VERUS humanis necessitatibus PROBARETUR. Jam vero sermone 42, pag. 509, ethnicos refellens, qui objicere solerent timuisse Christum: Timuit, inquit, Christus, sed ut timere aut vellet, aut posset, de nostri illud corporis infirmitate suscepit. Inde enim timuit, unde et esurivit, unde tristis erat, unde dormivit, unde doluit, unde flevit. Quid hoc rei est? Vides Christum timentem mori, et non aspicis eum triumphali manu captivae mortis spolia detrahentem? Quotus autem quisque est, qui ex hactenus allatis Maximi nostri locis non plane perspiciat, quorsum accipiendum sit τὸ esurire se simulat a sancto episcopo sermone 15, pag. 434, usurpatum! Non enim hic τὸ simulat eodem atque τὸ fingit revolvitur. Quo namque modo Christus finxisset esurire se, Maximi quidem sententia, si Maximus ipse aperte docet, tam non finxisse Christum, ut re sane vera esuriem perpessus fuerit, haud [L] secus ac lassitudinem atque moerorem? Qua quidem de re conferri, quae paulo ante descripsi, testimonia Maximi ejusdem cuperem. His autem accedunt quae mox addam, quaeque ad veritatem plane persuadent, vere haec, aliaque generis ejusdem, qua hominem, pertulisse Christum. Sermone 38, de Tempore, pag. 500: Nunquid, inquit Maximus, frustra vagire (Christus) in cunis voluit? . . . Nunquid incassum flevit? . . . . . Nunquid otiose potatus aceto, cibatus est felle? . . . . . Nunquid inanis ejus est passio? . . . . . Et ideo qui crassitudine carnalis ingenii, passionis ejus mysteria comprehendere non valemus; CREDULITATE RECTAE FIDEI, QUAE PRAESTITIT, TENEAMUS. Et serm. 43, pag. 512: Erat simul in Christo et regnantis dominatio, et ministerium servientis. Nam cum in forma Dei esset, ut docet Paulus apostolus, formam induit servitutis. Erat revera in forma Dei Christus, cum aquam in vina vertendo, creaturarum se esse Dominum revelabat . . . . . In forma autem servi erat, cum itineris fatigatione lassatus, veluti requiescens super os putei sedebat. Formam servi agebat, cum in eum insultantes impii sordidissimi oris sui sputamenta projicerent. Servi formam susceperat, cum faciem suam, quam intueri credentibus pavori erat, a palmis et ictibus ludentium non vertit; et quod his, qui vere sunt servi, perpeti erat turpissimum, etiam scapulas suas, quibus nostra venerat peccata portare, verberantium manibus inclinavit . . . . . . Itaque, fratres, cum unus idemque Dei Filius mira fecerit, FLENDA PERTULERIT; unus idemque erat et servus, et Dominus. Totum enim, ut Dominus, poterat; et totum patiebatur, ut servus. Huc recidunt quae idem docet Maximus sermone 37, de Tempore, pag. 495 seq.: Suscepta, inquit, carne de virgine, ne quam in FIDE NOSTRAE CONFESSIONIS NEBULAM PATEREMUR, toto praedicationis suae tempore verum se revelabat Deum, PERFECTUM OSTENDEBAT ET HOMINEM. FLEBAT quippe, ut nostro dolore MOERENS; sed ut sua virtute potens miseratus caecorum tenebras, huic necdum formatos faciebat oculos, illi reddebat amissos: navigans cum discipulis suis SOMNO HOMINIS DORMIEBAT IN PUPPIS; sed consciae majestatis imperio insurgentium fluctuum moles minacesque ventos serena protinus tranquillitate compescuit . . . . . Ut Filio hominis ingerebantur convicia; sed ut ignara mortalitas inostensam credendi disceret veritatem, quasi unicum Filium suum Pater alloquebatur e coelo. Si ergo credis, o homo, indigna quae pertulit Christus, cur non magis credis miranda quae praestitit? Si ergo non frustra, non otiose, non incassum, non inaniter vagiit in cunis, flevit, potatus aceto Christus revera fuit, teste Maximo, eodemque fatente ea sunt rectae fidei credulitate credenda, cur non item, illo ipso plane assentiente, tenendum rectae fidei credulitate erit, Christum esuriisse, cum Maximi ipsius sit satis explorata (ut supra est ejus verbis demonstratum [LI] sententia, maerorem Christi, atque adeo fletum, eodem haberi loco, atque esuriem oportere? Rursum, an non, defatigationem, seu lassitudinem Christi eodem esse numero, atque esuriem, ut paulo ante vidimus, affirmat? Quid erit igitur, quod suspicari quis possit, auctore Maximo, defatigatum ex itinere fuisse revera Christum; esurientem autem non revera, sed simulate fuisse? Quid? si Maximo teste, flebat Christus, ut nostro dolore moerens? Cur, rogo, nisi ut perfectum se ostenderet hominem, ne quam in fide nostrae confessionis nebulam pateremur? Et existimare quis poterit eam nebulam fuisse fidei nostrae confessioni offusam obductamque a Maximo, ut simulate, non vere, esuriisse Christum eumdem diceret; a Maximo, inquam, qui idem esse statuerat de moerore Christi, ac de esurie sentiendum? Nobis, inquit ille ⁜ (a) , vicit, qui dignatus est esurire pro nobis; et paulo post: Christus, ut perditum infirmumque hominem revocaret ad Deum, ESURIEM, lassitudinem, moerorem, et omnia in se humani corporis infirma suscepit. Age vero, perfectum hominem esse Christum, cum fide constare Maximus affirmet, cumque ex humanis infirmitatibus ejus dignosci humanitatem confiteatur; quas demum infirmitates commemoret videamus: Hujusmodi, inquit, peregit in sua carne mysterium, ut sicut Deus esse divinis mysteriis creditur, ita et homo esse infirmitatibus dignoscatur humanis. Quibus autem, quaeso, infirmitatibus? Adjungit mox Maximus: Et hinc est quod [Col. 0053] Christus ut homo esurit. Quid? Simulatamne esuriem quisquam dicet, eam ex qua dignoscebatur esse hominem Christum? At simulata si esset, quid restaret, nisi ut ficta item ac simulata, non vera, esset censenda in Christo humanitas? Quid autem esse potest hoc opinionis monstro cum Maximi doctrina pugnantius? Manet igitur, non simulasse esuriem Christum, sed vere esuriisse, Maximo non teste solum, sed etiam praedicatore ac vindice. Roges me cur ergo Maximus simulasse Christum esuriem scripsit. Dicam brevibus: τὸ simulasse, ut ex Maximi ejusdem dictis inter se collatis perspicitur, eodem recidere, ac retulisse Christum, seu expressisse in se, ut homine, esuriem non necessitate, sed voluntate. Voluisse enim esurire Christum; cum tamen si noluisset, non esuriisset, etiamsi ad annos sexcentos jejunium produxisset. Quare quod Christus esurierit, fuisse ille scribit: non fragilitatis corporeae, sed coelestis gratiae sacramentum. Quin etiam ibidem de Christo disserens, VOLUNTARIAM, inquit, perferebat esuriem. Quid? si illo ipso in sermone 15, pag. 434, ubi simulasse esuriem Christum dicit, aperte indicet Maximus, voluisse Christum ipsum esurire, ut diabolum, quem celarat incarnationem suam, confusum a se superatumque depelleret? Ut diabolum, inquit, quem jejunando jam vicerat, iterum ESURIENDO sollicitet. Spem enim illi congrediendi ex infirmitate famis quodammodo tribuit, et dum veluti contra imbecillem congreditur, gloriosius superetur. Haec est enim vera victoria, [LII] ut quia Adam immortalem, gloriosum et epulantem subverterat; nunc ab homine mortali, humili ⁜ (a) atque ESURIENTE vincatur. Cernens enim esurientem diabolus, hominem putat, dubitat Salvatorem, et ideo ait: Si Filius Dei es, dic lapidi huic ut fiat panis . . . Suspicabatur, inquam, ipsum esse Christum, cum postulabat ut de lapide panem faceret; sed putabat tantummodo solum hominem, cum ESURIENTEM VIDEBAT. Salvator autem versutiam ejus mira responsione condemnat . . . . . Respondit ergo illi: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei. Hoc est, non in pane terreno, non materiali cibo, quo Adam primum decepisti, sed in verbo Dei, in quo sunt vitae alimenta coelestis. Verbum autem Dei Christus est Dominus, etc. Sed de vera Christi esurie post diuturnum quadraginta dierum jejunium, satis dictum ex sententia Maximi est.

VII. Nunc de caeteris mysteriis Servatoris Christi pergam agere. Jam natum ipsum ex Maria, cujus originalis fuerit gratia, quaeque virgo ante partum, in partu ac post partum fuerit, Maximus ubique praedicat. Atque est ejus illustris locus de originali gratia Mariae in homilia 5, pag. 18. Sic autem is locus habet: Idoneum plane Maria Christo habitaculum, non pro habitu corporis, sed pro gratia originali. Et in homilia 45, pag. 138: Quin potius, inquit, ipsam Mariam manna dixerim, quia est subtilis, splendida, suavis et virgo; quae veluti coelitus veniens cunctis Ecclesiarum populis cibum dulciorem melle defluxit, quem qui edere et manducare neglexerit, vitam in semetipso habere non poterit. De Mariae porro virginitate sic statuit homilia 5, pag. 17 seqq.: Nascitur salus omnium Christus, quem regem gentium prophetae testantur; nascitur ex virgine, sicut Isaias declarat, dicens: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum Deus. Probat ergo veritatem Domini ordo nascendi. Concepit virgo virilis ignara consortii; impletur uterus nullo libatus amplexu; et Spiritum sanctum castus venter excepit, quem pura membra servarunt, innocens corpus gessit. Videte miraculum matris Dominicae. VIRGO EST CUM CONCIPIT, VIRGO CUM PARTURIT, VIRGO POST PARTUM. Gloriosa virginitas et praeclara fecunditas! Virtus mundi nascitur, et nullus est gemitus parturientis. Vacuatur uterus, infans excipitur, nec virginitas violatur. Et homilia 7, pag. 21 seq.: Gentiles, inquit ( ut nunc haereticos seponamus ), carnalibus argumentis hebetati, adhuc recusant credere ex virgine nasci potuisse (Christum) et sacerdotem ista docentem irrident . . . . . Verum quaenam haec est prudentium hujus saeculi stulta doctrina, dicam potius, insania? credere Deum mirabilia aliquando fecisse, facere etiam et nunc; in sacratissima autem Filii [LIII] sui Domini nostri nativitate, ex virgine id nullo modo potuisse praestare? Ille enim idemque Deus, qui coelum atque coelos coelorum, singula etiam quae in eis sunt, divina arte aliquando creavit ex nihilo . . . . ., ille est qui virgini partum dedit et sobolem. Si Deum credis, coelum, solem, stellas condere potuisse ex nihilo . . . ., cur illum intactae virgini ipsius Dei operante virtute dare non potuisse contendis? Quae enim major omnipotentis Dei virtus erit, cuncta quae in coelis et in mundo videt creavisse ex nihilo, aut in intemeratae virginis utero, nullo praecedente carnali complexu, hominem creare? etc. Confer homiliam 8, pag. 24, et homil. 9, pag. 24 seq., et homil. 11, pag. 30 seqq., et homil. 12, pag. 34 seq., et homil. 14, pag. 39 seq., et homil. 15, pag. 42, et homil. 20, pag. 55, et homil. 22, pag. 62, quo loco: Novus, inquit, quidem homo in tempore, sed ab aeterno Deus; novus quidem Christus, sed Dominus omnium saeculorum. Hodie beatissima illa Virgo Maria peperit hominem, quem non suscepit ab homine et quae ante partum inviolata virgo permansit. Ridet tanti profunditatem mysterii caeca et stulta gentilitas; irridet quoque impia illa blasphemia quae superioribus diebus, dum partum virginis attenuare praesumpsit atque corrumpere, Christum Dominum ex virgine procreari non potuisse blasphemavit. Hanc sancta Mediolanensi Ecclesia horruit blasphemiam; illam synodalis noster uno ore damnavit conventus; eamdem exsecrata est pia ipsa imperialis potestas. Etenim dum venerabile connubium virginitati ausus est aequare, Christum blasphemat, EX VIRGINE NON POTUISSE GENERARI; CUM NEGARE NON AUDEAT EX MULIERE, EDITIS HUMANORUM PIGNORUM PARTUBUS, VIRGINES PERMANERE. Sunt haec iis, quae synodali epistola concilii Mediolanensis provinciae adversus Jovinianum Symmistasque continentur, plane consona. Nam in [Col. 0055] epistola eadem, num. 4 ⁜ (a) , sic legitur: Quanta amentia funestorum latratuum, ut iidem dicerent, Christum EX VIRGINE NON POTUISSE GENERARI, QUI ASSERUNT EX MULIERE, EDITIS HUMANORUM PIGNORUM PARTUBUS, VIRGINES PERMANERE, etc. Quod autem scribit Maximus: Eamdem (blasphemiam) exsecrata est ipsa imperialis potestas, id exceptum ex iis est quae synodus ipsa litteris iisdem est persecuta. Sunt vero ea hujusmodi num. 8 ⁜ (b) : Dignum illi (Jovinianenses) praemium retulerunt perfidiae suae, qui ideo huc venerunt, ne superesset locus in quo non damnarentur, qui vere se Manichaeos probaverunt ⁜ (c) , non credentes, quia ex virgine utique venisse non creditur. Quaenam haec est suppar novorum Judaeorum amentia? Si venisse non creditur, nec carnem creditur suscepisse; ergo in phantasmate visus est, in phantasmate crucifixus est. Sed nobis in veritate crucifixus [LIV] est, in veritate Redemptor est noster. Manichaeus est qui abnegat veritatem, qui carnem Christi negat, et ideo non est illis remissio peccatorum, sed est impietas Manichaeorum, quam et clementissimus exsecratus est imperator, et omnes qui illos viderunt, quasi quaedam contagia refugerunt. Verum de hac synodo alias. Redeo ad Maximi de virginitate Dei genitricis doctrinam. Ergo is homilia 25, pag. 74, Judaeum reprehendens: Apud te, inquit, virgo concepit, et virginis tuae partum alienus agnoscit; tibi salutem tuam angelicae voces persuadere non possunt, et ad Christum tuum una Chaldaeos stella perduxit. Et homilia 29, pag. 87, Joannem Baptistam sic inducit alloquentem Christum: Me viri et feminae naturalis copula procreavit; te autem, Altissimi obumbrante virtute, veneranda nobis virginitas dedit. Sed quid his ego immoror, qui si omnia persequi proponendo velim quae Maximus hoc de dogmate homiliis sermonibusque suis complexus est, vix aliquando faciam scribendi finem? Itaque modum huic argumento statuam, unoque illo sancti episcopi testimonio contentus ero, quod legitur in sermone 37, pag. 497: Voluit virginem parere, et obumbratione majestatis, nullo virginei pudoris damno, Christus processit ex Maria. Et inde est quod philosophi gentium prudentesque mundi, qui omnia sibi propria volunt disceptatione constare, dum terreno sensu divina discutiunt, sapientia sua desipientes ad plenitudinem non perveniunt veritatis. Qui hanc igitur desudant habere doctrinam, ut quod ipsi advertere nequeunt, superbo tumentes spiritu, Deum aut non recte velle, aut non posse contendunt. Qui, ut ait Apostolus: Dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt; et iterum: Evanuerunt in cogitationibus suis. Quis enim ita demens in illo conceptu virgineo semen quaerat humanum, ubi agitur coeleste mysterium? etc. Jam de virginitate beatae Mariae hactenus.

VIII. Hujus item Maximus passim celebrat sanctitatem, eamque repletam gratia fuisse praedicat. Confer homiliam 5, pag. 17 seq., et homil. 7, pag. 22, et homil. 8, pag. 24. Nihilominus fuerunt qui Maximum eumdem culpae vertisse beatae Virgini arbitrarentur, quod a Christo petiisset ut vinum, quo in nuptiali convivio Canae Galilaeae carebat sponsus, suppeditaret miraculo. Sed quam hi longe errarint, et demonstratum a nobis in ea annotatione est quam ad homil. 23, pag. 67, ascripsimus, et ex homilia eadem plane liquet, in qua (pag. 68) : gratiae temporatis fuisse, Maximus ait, quod petebat Maria, nec vero piguisse benignissimum Dominum, dum magna veniunt, parva praestare; et ideo venerabilem Mariam, et vere ut matrem Domini futura praenoscentem, ac Dominicam praevidentem voluntatem, sollicite admonuisse ministros, dixisseque: Quodcunque dixerit vobis facite. Scivisse autem Matrem sanctam objurgationem illam Domini Filiique sui: Quid mihi et tibi est, mulier, [LV] non irascentis offensam praetendere, sed miserationis portare mysterium. Quid? In culpam ne vocatam fuisse putemus eam, quae gratiam petierit, etsi temporalem; at quam tamen gratiam Christus praestiterit? Vitione dandum Mariae erit, quae praenoscens, quod Filii voluntas ferret, quodque is concessurus esset, id et flagitarit ab ipso Filio, et ministris mandarit ut quod ille jussisset facerent? Jam vero τὸ quid mihi, ac tibi mulier, si culpam ullam haesisse Mariae indicaret, opinione Maximi, quo tandem modo idem Maximus dixisset, objurgationem illam non fuisse irascentis offensam, sed miserationis portasse mysterium? Quae cum ita sint, quid erit reliqui, nisi ut a Maximo id non fuisse Virgini tributum culpae confiteamur?

IX. De Christo proficiente, ut dictum a Luca est, sapientia et aetate, quid sanctus episcopus scripserit, satis est a nobis copiose explicatum in annotationibus ad homiliam 21, pag. 58 seq. De jejunio autem ejusdem Servatoris et Domini nostri Jesu Christi multis ipse Maximus planeque theologice disputat. Longum esset loca omnia indicare in quibus hac de re ille disserit. Unum afferam ex homil. 44, pag. 133, in quo sic habet: Moyses veteris editor legis est, Christus Novi conditor Testamenti. Jejunat Moyses, ut praeceptis legalibus unius populi erudiat disciplinam; Christus jejunat, ut universas redimat gentes. Jejunat Moyses, ut praesentis vitae mandata suscipiat; jejunat et Christus, ut aeternae salutis sacramenta constituat. Jejunat Moyses, ut Deum videret; jejunat et Jesus, ut unum se esse cum Deo, dum diabolum triumphat, ostenderet. Moyses post jejunium scriptas digito Dei tabulas populo praevaricante confregit; Christus suo jejunio mansurum per saecula Evangelium consecravit. Quid illud est autem, quod cum uterque quadragenos jejunaverit dies, non uterque post jejunium esuriisse perhibetur? Moyses utique non esurivit, ut in homine fragili operata Divinitas probaretur; esurivit Dei Filius, ut assumptione carnis nostrae, fragilem se suscepisse hominem revelaret. Quod non esurit Moyses, coelestis est possibilitatis exemplum, quod esuriit Christus, nostrae est redemptionis sacramentum, etc. Quod hic de humanitate fragili, in [Col. 0057] qua sit operata Divinitas, scribit, eo sane revolvitur, quo illud quod complexus est homilia 12, pag. 35: Adverte, inquit, eum et ut hominem INFIRMA pro infirmis PERTULISSE, et ut Deum potentiam exercuisse coelestem. Et homil. 13, pag. 35: Hodie Christus Jesus Dominus noster, in quo Divinitatis est plenitudo, carnis nostrae INFIRMA suscipiens, novus natus est homo. Et pag. 38: Quod si tibi, sensuum tuorum fragilitate, minus dignum videtur Filium Dei natum de femina credere, virginem cogita peperisse. Si tibi panni quibus obvolutus est fortasse vilescunt, angelos collaudantes et multitudinem coelestis exercitus admirare. Si praesepe in quo Infans jacuit despicis, erige paulisper oculos, et novam [LVI] in coelo stellam protestantem mundo nativitatem Dominicam contuere. Si vilia credis, crede mirifica. Si de iis quae humilitatis sunt disputas, quae alta sunt et coelestia venerare. Iisdem enim referentibus, iisdemque auctoribus de Domino Salvatore, quae humilia et quae gloriosa sunt, didicisti; universa quae ad salutis tuae mysterium pertinebant, sacra tibi Evangelia prodiderunt. Habes in his unde Dominum Jesum et natum hominem credas, et Deum esse dubitare non possis.

X. Quanquam porro Maximus tot indiciis manifestatam Christi Divinitatem fuisse animadvertit, Incarnationis tamen mysterium diabolo cognitum fuisse, Patrum superiorum ⁜ (1) traditionem secutus, negat. Homilia enim 37, quae est prima de Quadrages., pag. 107, sic diabolum inducit loquentem: Quae haec tam nova potensque generatio est? Inter peccatores et impios natus, mortali etiam de matre progressus, purgatior cunctis nascentibus, et ipso mihi coelo purior apparet. Avaritiae in eo radix nulla consurgit, nulla cor ejus pulsat invidia, nescit lingua ejus mendacium, oculi ejus concupiscentiam non admittunt, nulla aurium voluptate mollitur, et quid plura? nihil in eo reperio quod me delectet; omnes meos conatus evacuat. Quid agam? quo me convertam? Fortiorem sentio. Puto illum in regno meo velle regnare, ne forte Deus sit iste, quem nullum potest maculare delictum. Sed si Deus esset, quomodo indignitates partus feminei sustineret? Quomodo esset cunis pannisque contentus? Quis credere possit infantiae vagitus in Deo? Cui non audienti ridiculum est, Deum femineo lacte nutriri? Post omnia ecce esurit, cum utique esurire Deum ratio nulla persuadeat. Ignorabat nimirum diabolus, quia quod Christus nutrimenta perferebat infantiae, quodque esuriebat, ut homo, non erat fragilitatis corporeae, sed coelestis gratiae sacramentum . . . Ecce tentator trina jam interrogatione nihil proficit. Incertus venit (tentare Christum) ; redit incertior. Eodem pertinent quae copiose scribit homilia 42, quae est est sexta de Quadragesima, pag. 125 seqq., et homilia 43, quae est septima de Quadragesima, pag. 129 seqq., et homilia 23, quae est septima de Epiphania, pag. 66, pluribusque aliis in locis quae indicare non est necesse.

[LVII] XI. De baptismo Christi, deque sanctificatis aquis egregie disserit homilia 22, quae est sexta de Epiphania, pag. 62 seqq., quo loco etiam agit de stella magis visa, deque insigni miraculo aquae conversae in vinum. Hodie, inquit, illud colimus, quo se (Deus) in homine virtutibus declaravit; eo quod in hac die, sive quod in coelo stella ortus sui nuntium praebuit, sive quod in Cana Galilaeae in convivio nuptiali aquam in vinum convertit, sive quod in Jordanis undis aquas ad reparationem humani generis suo baptismo consecravit. In quolibet horum salutis nostrae mysteria continentur, et gaudia. Nobis enim ex Virgine natus est, quod stella monstravit. Nobis ex baptismo lavacrum concessum est, quod in Jordanis alveo consecravit. Nos quoque in melius esse mutandos operis miraculo praemonstravit, quando aquas in vina convertit . . . . . Insinuavit nobis muneris sui baptismum per secundae nativitatis exemplum; et quod nos facere voluit, prior ipse fecit. Legimus Judaeos diversa sub lege habuisse baptismata, sed nullum ex his contra praevaricationis malum generalem conferre potuit medicinam. Et ideo pro absolutione totius mundi indigebant regenerationis aquae caelitus sanctificari. Et quia per universum mundum sacramentum baptismi humano generi opus erat, omnibus aquis benedictionem dedit, quando in Jordanis alveum unica ac singulari pietate descendit. Tunc Christum Dominum non lavit unda, quam lota est. Tibi ergo nascendo Christus advenit, tibi vivendo militavit, tibi moriendo conflixit. Quem vides pro te mortuum, pro te intellige baptizatum. Talis omnino etiam ante baptismum fuit; et ideo praecursor ejus, atque Baptista ita eum, cum ad se baptizandus veniret, alloquitur: Domine, ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me? Quid evidentius de Christi nondum baptizati puritate? Quid fortius? Ego a te debeo baptizari, id est, qui fons es innocentiae, qui nullo indiges, dare scis, nescis accipere. Haud secus agit homil. 29, quae est prima de Baptismo Christi, pag. 86, quo loco: Hodie, inquit, Salvator humani generis caelestibus ostensus indiciis a [Col. 0059] Chaldaeis est adoratus. Hodie Christus beati Joannis ministerio fluenta Jordanis benedictione proprii baptismatis consecravit. Hodie etiam invitatus ad nuptias divinitatis suae potentiam manifestans, aquas in vinum, aquas, inquam, vertit in vinum, hoc est, quas sanctificavit in baptismo, nobilitavit in nuptiis. Tria quidem haec, fratres, unius fidei mysteria recensemus, sed quae per unum Dominum dignatio Trinitatis implevit. Neque etiam aliquando in operatione virtutum abesse sibi unitas potest, aut unquam separari ab invicem poterit, quod deitate est indivisum. Denique cum baptisaretur Salvator, non se deesse Unigenito Pater in voce prodidit, Spiritus in columba. Non ergo miremur, fratres, quibus in fide est Trinitas, si tria unum nobis diem mysteria consecrarunt. Hodie itaque, ut diximus, majus per stellam [LVIII] reperit, quod Judaeus credere noluit per prophetas. Hodie gentilitas edocta de coelo Redemptorem mundi inquirit ut regem, muneratur ut fortem, adorat ut Deum. . . . . Videte et intendite, fratres, quantum gratiae de divina dignatione mortalitas consequatur. Nam ut sacratissima redemptionis nostrae mysteria confirmentur, et ut manifestius aeterna nobis Trinitas revelaretur, baptizatur Filius in Jordane, Spiritus sanctificat sacramentum, Pater aperit veritatem. . . . Hodie nihilominus, ut perhibetur a Patribus, Dominus Jesus in Cana Galilaeae de aquis effecit vinum. Nihil a vobis est, fratres, in hujusmodi mirabilibus de Creatore cunctandum. Qui enim in exordio mundi dedit esse aquas; in fine quoque mundi, quod voluit, fecit ex aquis.

Verumtamen roget quispiam, qui tandem Maximus Christum, etsi sanctum, regeneratum tamen baptismo, cum alibi aliquando, tum homil. 30, quae secunda est de Baptismo Christi, pag. 89 seq., affirmet, neque vero id solum, sed etiam sanctificatum dicat? Habet enim hoc modo: In uno eodemque tempore, quem genitum homines gratulabantur in terra, sanctificatum laetaretur in coelis . . . . . Novi partus nova merentur obsequia. Ibi cum secundum hominem nascitur, mater Maria eum suo sinu circumfovet: hic cum secundum mysterium GIGNITUR, eum Deus Pater sua voce complecitur. Sed nihil est quod expediri tam facile possit. Renatum, regeneratum, sanctificatum dici a Maximo Christum, aio, non quo Christus ipse quidquam fuerit consecutus, quo antea caruisset; sed quo se talem manifestarit mortalibus, qualis erat reipsa, sanctum nempe; et quo Christus idem sanctificarit aquas, adeo ut qui baptizati suo baptismo essent, iidem renascerentur ac regenerarentur. Nam in eadem illa homilia 30, pag. 90, cum hoc sibi objecisset Maximus: Si sanctus est, quare voluit baptizari? Sic respondit: Audi ergo, ideo baptizatur Christus, non ut sanctificetur ab aquis, sed ut aquas ipse sanctificet, et purificatione sui fluenta purificet illa quae tangit. Consecratio enim Christi consecratio est major elementi. Nam cum Salvator noster abluitur, jam tunc in nostri baptisma tota aqua mundatur; et purificatur fons, ut secuturis postmodum populis lavacri gratia ministretur. Praecedit ergo per baptismum, ut Christiani post eum confidenter populi subsequantur, etc. Et in superiore homilia quae 29 numero, priorque est de Baptismo Christi, pag. 87 seq., Joannem sic Christum alloquentem proponit: Ego utique a te debeo baptizari, quia mihi est ex paterna praevaricatione corruptio, et tibi in paterna majestate communio. . . . . Ego terrenum animal, tu Agnus Dei. Ego peccati lege mortalis, tu autem adversus peccata veniens nescis subjacere peccato; et post omnia, ego sum factus redimendus a te, tu autem natus ut redimas. Mox Jesum Joanni respondentem inducit hoc modo: Omnia quidem vera sunt quae memoras; sed haec mei adventus est ratio, ut, quia sub lege factus sum, ordo legitimus suppleatur. [LIX] Veni enim, non ut mihi viverem, cui vita aeterna cum Patre est; sed ut conditionem vestrae mortis auferam . . . Et revera, fratres, quomodo pro nobis Christus ad baptismum non veniret, propter quos etiam corporeae circumcisionis non vitavit injuriam? Unde et Joannes salutare mysterium recognoscens, non jam Dei Filium, ut Baptista sanctificat, sed ut devotus minister coelestibus obtemperat imperatis . . . Videte et intendite, fratres, quantum gratiae de divina dignatione mortalitas consequatur. Nam ut sacratissima redemptionis nostrae mysteria CONFIRMENTUR, et ut MANIFESTIUS AETERNA NOBIS TRINITAS REVELETUR, BAPTIZATUR FILIUS IN JORDANE, Spiritus sanctificat sacramentum, Pater aperit veritatem. Quid? si homilia 33, quae quinta est de Baptismo Christi, pag. 95, sanctificatum quidem a Christo suum Baptistam scribat; ipsum autem Christum, qui sine PECCATO esset, accessisse inter peccatorum turbas ad baptismum, sanctificasse non modo Jordanis aquas, sed etiam aquarum quae sunt ubique substantiam universam, ac salutaris lavacri instituisse sacramentum. Quin etiam homil. 34, quae est sexta de Baptismo Christi, pag. 97: Praedicabat, inquit, in deserto Joannes baptismum poenitentiae populo peccatori; non quia crimina commissa deleret, sed quo emendaret errantes. Nam remissio peccatorum Christi gratiae servabatur . . . Confluebat ad Joannem desiderio lavacri diversorum copiosissima multitudo . . . Inter hujusmodi homines ille virtutum coelestium Dominus . . . Christus Jesus non dedignatur humilis, et quietus ad servuli sui baptismum properare . . . Baptizatur ergo Jesus NON SIBI, sed nobis. Baptizatur NON UT PURIFICETUR AQUIS, sed ut aquas ipse sanctificet. Baptizatur novus homo, ut novi baptismatis constituat sacramentum . . . Advertite quanta nobis in baptismate Domini PATEFACTA SIT GRATIA, quam subtili sacramento Trinitas se hodie homini revelarit . . . Quam mirifico mysterio Dominus noster Jesus Christus vel tactu corporis sui, vel transitu gloriae suae omnem ad momentum creaturam sanctificet, vivificet et illustret, etc. . . Confirmat majorem in modum sermone 10, pag. 421 seq., Maximus id quod de manifestatione Christi paulo ante animadverti: Dies Epiphaniorum, inquit, Graeco nomine sic vocatur. Quod enim nos apparitionem vel ostensionem dicimus, id Graeci epiphaniam vocant. Hoc tamen ideo dicimus, quia hodie Dominus noster ac Salvator apparuit secundum carnem in terris. Licet enim olim natus esset ex Maria, et triginta annorum explesset aetatem, tamen ignorabatur [Col. 0061] a mundo. Eo tempore cognitus est quo ad Joannem Baptistam, ut in Jordane baptizaretur, advenit; et vox de coelo Patris intonantis audita est: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui.» Quem Pater de coelis voce monstraverat, hunc Spiritus sanctus verus quasi in columba, et super caput illius sedens tactu voluit DEMONSTRARE, ne quis alius Dei Filius putaretur ex populo . . . Baptizatur [LX] a Joanne in carne, sed ipse Joannem in spiritu lavat. Aquae, quae caetera mundare consueverant, Domino nostro lavante, mundatae sunt, etc. His paria dixerat serm. 9, pag. 418 seq., quo loco: Apparuit, inquit, non tam oculis hominum, quam saluti. Nam etsi prius natus ex virgine oculis carnalibus videbatur, tamen non apparebat, quoniam virtutem ejus adhuc fidei acies ignorabat . . . Postea enim quam humanitatem suam mirabilibus declaravit, humanis mentibus tanquam novus, et inopinatus apparens, oculos quosdam cordis infudit, ut cognosceret sensus, quem non cognovit aspectus. Et sermone 11, pag. 424: Nunquid propter se baptizari voluit, cum peccatum non haberet, sicut dicit propheta? . . . . propter nos utique, qui multorum criminum peccatis obnoxii, opus habebamus, ut in Christi baptismate purgaremur; atque ideo venit Dominus ad lavacrum, NON UT PURIFICETUR ipse aquis, sed UT NOBIS AQUARUM FLUENTA PURIFICET. Ex quo enim ille in aquis se mersit, ex eo omnium credentium peccata delevit. Necesse est autem, ut omnium peccata deleverit, qui omnium peccata suscepit, sicut ait evangelista: Hic est Agnus Dei; hic est qui tollit peccata mundi. Mirum ergo in modum unus mergitur, et salus omnium reparatur. Adest ergo Deus Pater, cum baptizatur Dominus, adest Spiritus sanctus. Videte Salvatoris benevolentiam: quia solus se in passione contumeliis subdidit, in lavacro solus gratiam non quaesivit. Vult participes esse gloriae. Adest ergo, sicut dixi, Pater; adest et Spiritus sanctus; et quia Deus videri non potest, Spiritus in columba, Pater descendit in voce; quodque solum ad astruendam fidem necessarium erat, EXHIBET SALVATOREM. Et serm. 12, pag. 427: Nostri, inquit, plane causa haec universa perfecit. Nam illi ad quem profectum necessaria consecratio, qui ipse est sacramentum? Ad quem usum in eo mysterii solemnitas, in quo est plenitudo mysterii? . . . Sicut ait evangelista: De plenitudine ejus omnes accepimus. Ergo in quo plenitudo divinitatis erat, non indigebat, ut sacramentorum mysteriis impleretur; sed ideo mysterium implere voluit, non ut ipse profectum caperet, sed ut nobis plenitudo mysterii proficeret. Denique Joanni Baptistae renitenti et dicenti: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me? ait illi Dominus: Sine modo: sic enim oportet nos implere omnem justitiam. Implere, inquit, omnem justitiam. Cur ergo baptizatur Dominus? Non justitia justificat Christum, sed ipsa justitia sanctificatur a Christo; et semiplena virtus ab eo impletur, cui inest plenitudo virtutum . . . Quid enim illi consecrationis poterat (Joannes) tradere, a quo sanctificationem accipere ipse optabat. Igitur cum, teste Maximo, tam fuerit sanctus ante baptismum Christus quam suscepto baptismo fuit, tantaeque fuerit innocentiae ut nullo indigeret, sciret dare, nesciret accipere; cumque non ideo accesserit ad baptismum ut sanctificaretur ipse [LXI] aut purificaretur aquis, cui vita aeterna cum Patre est, sed ut conditionem nostrae mortis auferret; adeoque ut baptizaretur non sibi, sed nobis, utque aquas sanctificaret purificaretque, atque ut consecraret fluenta quae tangeret, ac pro cunctis regenerationis institueret lavacrum; cumque, confitente eodem Maximo, non ad profectum Christi necessaria fuerit consecratio, cum ipse sit sacramentum ac plenitudo mysterii; sed ideo mysterium implere ipse voluerit, non ut ipse profectum caperet (non enim illi consecrationis quidquam tradi poterat), sed ut nobis plenitudo mysterii proficeret; cum, inquam, haec ita se (concedente Maximo) habeant, quid est, quod quemquam dicta illa Maximi ejusdem conturbent, quae sunt de renato, de regenerato, de sanctificato, deque consecrato baptismi aquis Servatore Christo? Nam qui nobis, non sibi, Christum fuisse baptizatum scribit; idem, certe renatum ac regeneratum dicens, satis indicat: non in se Christum, sed in membris suis, cujusmodi nos baptismo efficimur, sanctificatum ipsum, renatum regeneratumque dici. Atque is ipse Maximus homil. 21, quae est quinta de Epiphania, pag. 38, idcirco profecisse Christum, dici monet, non quod proficiat Christi sanctitas, quae perfecta est, sed quod proficere dicatur, cum in nobis facit credulitatis augmentum. Quod cum ita sit, cur non item, cum ipse Christum renatum, regeneratum sanctificatumque alicubi scribit, ideo scripsisse censendus est, quod renatus, regeneratus, sanctificatus, consecratus dicatur Christus, quia nobis instituit sacramentum, quo renascimur, regeneramur, sanctificamur? Quia in Jordanis undis aquas ad regenerationem humani generis suo baptismo consecravit ⁜ (a) ? Quia quod baptizatus sit Agnus Dei, regenerantis baptismi salutare nobis munus fuit dedicatum ⁜ (b) ? Quia jam non sui causa baptizatus est, sed nostri ⁜ (c) ? Quidni etiam renatus in mystico suo corpore, quod est Ecclesia, dici potuit Christus a Maximo; cum idem sanctus episcopus doceat: In Christi baptismate spiritualiter fuisse renatam, et quotidie renasci Ecclesiam? Quotidie enim ad regenerationis vitam ipsa transit Ecclesia, quoties ad baptismum catechumenos recipit. Praeterea cur manifestatio virtutis sanctitatisque, Christi sanctificatio, consecratioque vocari nequivit a Maximo; a Maximo, inquam, qui accessisse Christum ad baptismum negat, ut profectum caperet; sed eo affirmat accessisse, ut nobis proficeret; quique indicaturus, quo demum modo enuntietur gigni baptismo Christus: cum, inquit, eum Deus Pater sua voce complectitur (ait enim, hic est Filius meus, etc.) : Pater colendum gentibus manifestat ⁜ (d) .

XII. Sed quoniam de baptizato Servatore Christo, deque institutione baptismatis actum a nobis, ex doctrina Maximi, hactenus est; non abs re arbitror futurum, si paucis exponam, quam sanctus episcopus graviter [Col. 0063] tulerit fuisse aliquos aetate sua, qui sacris baptismi initiari differrent, sive quod tingi se aquis Jordanis, at tempore, [LXII] posse confiderent; sive quod sibi persuasissent, puriores se migraturos in coelum, si distulissent baptizari, ad suum usque supremum diem. Ergo ille sermone 13, qui est de Gratia baptismi, pag. 430 seq.: Quia constat, inquit, sicut ante prosecuti sumus, Jesum Christum non sui causa baptizatum esse, sed nostri; debemus (vobis catechumenis loquor) gratiam baptismatis ejus OMNI FESTINATIONE SUSCIPERE ⁜ (a) , et de fonte Jordanis, quem ille benedixit, benedictionem consecrationis haurire, curareque, ut in eum gurgitem in quem se illius sanctitas mersit, nostra peccata mergantur . . . Baptizari ergo, fratres, debemus eodem gurgite quo Salvator; sed ut eodem fonte mergamur, non nobis Orientalis petenda est regio ⁜ (b) , non fluvius terrae Judaicae. Ubi enim nunc Christus, ibi quoque Jordanis est. Eadem consecratio, quae Orientis flumina benedixit, Occidentis fluenta sanctificat. Unde si nomen forte fluvio aliud sit de saeculo, inest tamen illi mysterium de Jordane.

XIII. Quam autem sit baptismo Joannis baptismus Christi praestantior, multis in locis (Patribus caeteris Scripturisque insistens) Maximus ostendit. Homil. 22, quae est sexta de Epiphania, pag. 63: Legimus, inquit, Judaeos diversa sub lege habuisse baptismata, sed nullum ex his contra praevaricationis malum generalem potuit conferre medicinam. Et ideo pro absolutione totius mundi indigebant (homines) regenerationis aqua cae litus sanctificari. Et quia per universum mundum sacramentum baptismi humano generi opus erat, omnibus aquis (Christus) benedictionem dedit, quando in Jordanis alveum unica ac singulari pietate descendit. Tunc Christum Dominum non tam lavit unda, quam lota est. Tibi ergo nascendo Christus advenit, tibi vivendo militavit, tibi moriendo conflixit. Quem vides pro te mortuum, pro te intellige baptizatum. Talis omnino etiam ante baptismum fuit; et ideo praecursor ejus, atque Baptista, ita eum, cum ad se baptizandus veniret, alloquitur: «Domine, ego a te debeo baptizari. » [LXIII] Quid evidentius de Christi nondum baptizati puritate? quid fortius? Ego a te debeo baptizari, qui fons es innocentiae . . . . Ego a te debeo baptizari, quia tecum exhibes et in te possides puritatis munera et baptismatis sacramentum; et quod ego dabo, te largiente, per gratiam, tu possides per naturam. A tactu membra tinguntur, et fluenta ditantur. Descendere in se fontem suum felix unda miratur, sub uno momento remedia: aeterna concipiens, etc. Homil. 33, quae est quinta de Baptismo Christi, pag. 95 seq.: Crevit (Ecclesia) quia hac die etiam salutaris lavacri a Christo Domino institutum est sacramentum . . . . demum Redemptor noster in Jordane baptizari voluit, suumque vicissim sanctificare Baptistam. Baptizatur igitur in Jordane Christus, et Jordanis aquas suo hac die sanctificavit baptismate. Sed quid dico Jordanis? Universam enim aquarum substantiam quae ubique est suo sanctificavit baptismate. Ecce ergo quomodo in hac sanctissima die et Ecclesia ex gentibus in magorum vocatione est congregata, et quomodo etiam in Christo baptismate et spiritualiter renata, et quotidie renascitur. Quotidie enim ad regenerationis vitam ipsa transit Ecclesia, quoties ad baptismum catechumenos recipit, etc. Et homil. 34, de Baptismate Christi sexta, pag. 96 seq.: Quod fluentis Jordanis baptizatur Christus, aquae nostro baptismati consecrantur. Oportet itaque, charissimi, ut aliqua nunc de ipso baptismate sanctitati vestrae, prout Dominus donaverit, proferamus . . . . Praedicabat in deserto Joannes baptismum poenitentiae populo peccatori, non quo crimina commissa deleret, sed quo emendaret errantes. Nam remissio peccatorum Christi gratiae servabatur . . . . Quo properante ad fluvium, talem Joannes, circumstantibus turbis, erupit in vocem: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Hoc est dicere: cessate jam, cessate a baptismo meo, quo poenitentia suscipitur; ecce Baptista, per quem crimina dimittuntur. Desinite ulterius a conservo vestro baptizari velle. Praesens est Dominus omnium nostrorum, qui baptizat ad vitam. Illum sequimini, illi credite, ab illo lavacrum salutis tota mente supplices postulate, a quo et ego ipse Baptista vester cupio baptizari . . . . Jesus non sibi, sed nobis; non ut purificetur aquis, sed ut aquas ipse sanctificet; baptizatur novus homo, ut novi baptismatis constituat sacramentum. Sed, ut loca caetera Maximi quae huc recidunt, brevitatis causa, praetermittam, duobus ad extremum utar, quorum est locus prior acceptus ex serm. 12, pag. 427, habetque hoc modo: Ideo (Christus) mysterium implere voluit, non ut ipse profectum caperet, sed ut [Col. 0065] nobis plenitudo mysterii proficeret . . . . Ait Joannes: «Ego a te debeo baptizari.» Contestatur ergo Dominum, non sui causa esse baptizatum, cum antequam baptizaretur, ab eo se magis baptizari Joannes expostulabat. Demonstrat enim hoc dicendo, majorem gratiam [LXIV] esse in mysterio Domini, quam in (Joanne] magistro mysterii. Quid enim illi (Christo) consecrationis poterat tradere, a quo sanctificationem ipse (Joannes) accipere optabat? Inferior enim erat magister meritis, quam discipulus sanctitate? Christi enim comparatione, et magister (Joannes) imperitus, et justitia semiplena, et aqua est turbulenta. At ubi baptizatur Dominus, benedictionem ejus et magister (Joannes) proficit, et justitia impletur, et unda purgatur. Purgata est unda, quae, cum esset vilis et frigida, benedictionis Dominicae calore ditata est; ita ut quae vix antea mundanas rerum maculas diluerit, NUNC SPIRITUALES PURIFICET MACULAS ANIMARUM. Nec miremini, quod aquam, hoc est substantiam corporalem, AD PURIFICANDAM ANIMAM DICIMUS PERVENIRE. Pervenit plane, penetrat conscientiae universa latibula. Quamvis enim ipsa subtilis et tenuis, benedictione tamen Christi facta subtilior, per occultas vitae causas, ad scelera animae SPIRITUS RORE PERTRANSIT. Subtilior ENIM EST BENEDICTIONUM FLUXUS, QUAM AQUARUM MEATUS. Unde et diximus quod in Salvatoris baptismate benedictio, quae defluxit tanquam fluvius specialis, omnium gurgitum tractus et cunctorum fontium venas infecerit. Mirum enim, inquam, dum Christo in Jordane posito, aquarum quidem flumina lavantur. Sed et benedictionum fluenta currebant. Inde alvei gurges turbidior ferebatur; hinc fons Salvatoris purissimus emundabat, et stupore quodam deorsum ad Jordanis originem consecratio baptismatis ascendebat, et contra aquarum fluvium, benedictionum fluvius ferebatur, etc. Alter est locus exceptus ex serm. 13, qui est de Gratia baptismi, pag. 429 seq., estque hujusmodi: Quod salva fide dixerim, licet baptisma utrumque (nempe Joannis et Christi) sit Domini, tanto gratius puto hoc baptisma esse quo nos abluimur, quam illud (Joannis) quo Salvator baptizatur. Hoc enim celebratur per Christum, illud celebratum est per Joannem. In illo se magister (Joannes) excusat, in isto nos Salvator invitat. In illo justitia semiplena, in isto Trinitas perfecta. Ad illud sanctus venit, sanctus egressus est; ad istud peccator venit, et sanctus abscedit. In illo benedictio confertur mysteriis, in isto mysteriis delicta donatur. Ac de comparatione baptismi Joannis, cum baptismo Christi, hactenus.

XIV. Nunc de miraculis, deque praedicatione Servatoris Christi, ut fieri poterit, brevibus. Ac miraculis quidem Christum manifestatum fuisse Deum, qui humanam naturam eamque infirmitatibus nostris obnoxiam susceperat, monet Maximus homil. 17, pag. 50. Christus, inquit, Dominus noster ad terrenas invitatus nuptias advenerat, non ut illo delectaretur convivio, sed ut se nuptiarum esse demonstraret auctorem; easdemque sanctificans divina ipsius incresceret virtus, quando nuptiantibus, quod ipsis defecerat vinum, ipse dedit. Dedit quidem vinum. Aqua repletas [LXV] hydrias ipse in vina mutavit . . . Tantum ergo videntes miraculum crediderunt, uti habet sermo divinus, in eum discipuli ejus, non jam quod ipse esset hominis, sed Dei Filius, quod tanto comprobabatur miraculo. Id quoque et nos, fratres, toto corde credamus, ipsum nempe, etsi nostrae consortem naturae, paternae tamen divinae substantiae esse coaequalem. Et homilia 23, quae est septima de Epiphania, pag. 69: Permutatio aquarum a sua in alienam creaturam praesentis Creatoris est testata virtutem. Neque vero quisquam convertere aquas in usus posset alios, nisi ille qui eas fecit ex nihilo . . . Nec dubitandum, charissimi, quia ipse aquas traduxit in vinum, qui eas ab initio creavit in nives, duravit in glaciem . . . Crediderunt discipuli, non utique hoc quod fieri cernebant, sed illud quod carnalis videre non possit aspectus. Crediderunt, non quod Christus Jesus filius esset virginis, quod sciebatur, sed quod idem Unigenitus esset Altissimi, quod in opere probabatur. Unde et nos, fratres, toto corde credamus ipsum esse Dei Filium, quem Filium hominis confitemur. Credamus illum et nostrae consortem naturae et paternae substantiae coaequalem, quoniam et nuptiis interfuit ut homo, et aquas in vina mutavit ut Deus. Quo plane recidunt quae idem sanctus antistes complexus est homilia 24, pag. 70 seq., et homil. 29, pag. 87 seq., et homil. 32, quae est de Christi Baptismo quarta, pag. 93, quo loco: Salvatoris, inquit, Domini nostri Jesu Christi omnipotens virtus ex lectione quam modo audivimus evidenter colligitur. Quamvis enim omnipotentia illius, qua in principio rerum una cum Patre et Spiritu sancto coelum ex nihilo creavit et terram, latere videretur in homine, quem pro nostra assumpserat redemptione, suis est tamen discipulis manifestata. Nam cum ad nuptias veteris instituti venisset in Cana Galilaeae, et de repente convivantibus defuisset vinum, ipse, qui nuptiis illis non erat dedignatus adesse, nuptias quoque illas miraculo voluit comprobare, atque aquas convertit in vinum. Nec alio pertinent quae idem persequitur homil. 34, pag. 96 seq. Jam vero sermone 9, qui est tertius de Epiphania Domini, pag. 418: Quia, inquit, tunc primum apparuit Salvator in mundo, ipsa dies eodem vocabulo Epiphania nuncupata est. Quomodo autem apparuerit, requiramus; non quod in mundo ante non fuerit, cum mundus per ipsum factus sit; sed quod tunc primum signis atque miraculis credentium cordibus Deus Christus illuxerit, et in tenebrosas conscientias hominum fidei splendor advenerit . . . Apparuit autem non tam oculis hominum quam saluti. Nam si prius natus ex virgine oculis carnalibus videbatur, tamen non apparebat, quoniam virtutem ejus adhuc fidei acies ignorabat . . . Postea enim quam humanitatem suam mirabilibus declaravit, humanis mentibus tanquam novus et inopinatus apparens, oculos quosdam [LXVI] cordis infudit, ut cognosceret sensus, quem non cognovit aspectus. Unde fit ut nos Christum Dominum per fidem, quem nunquam vidimus, contemplemur; Judaei quem perspexerunt oculis, palpaverunt manibus, hodieque non videant. Requiramus igitur quod signum operatus sit, ut divinitatem suam populis declararet. Dicitur hoc primum fecisse miraculum, ut aquam mutaret in vinum. Magnum plane signum, et ad Dei credendam sufficiens majestatem. Quis non miretur, in aliud quam erant elementa esse translata? Nemo enim potest mutare naturam, nisi qui Dominus [Col. 0067] est naturae. Credendum est jam ex hoc mortalem hominem in immortalitatem posse converti, quando vilis substantia in pretiosam est conversa substantiam. Nolim enim, auditor, nomina tantum perspicias vini et aquae, sed si vis potentiam comprobare, virtutem rerum aspice. Tanto enim altius nescio quid demonstratur . . . Hoc igitur dignum est credere, operari Dominum voluisse, ut per hoc terrenum signum, futurum jam tunc a sapientibus coeleste mysterium videretur. Nam si mirabile est utique, quae defecerant, convivis vina supplesse, quanto est mirabilius, vitam quae est exhausta, hominibus reparasse. De caeteris prodigiis a Christo patratis, ut de curato repente illo cujus arida erat manus, de restituta paralytico sanitate, deque Petro Christi virtute super aquas ambulante, scribit Maximus homil. 108 et 116. Atque in hac quidem postrema, pag. 383: Dominus Jesus Christus, inquit, ingressus sabbato synagogam, hominis habentis manum aridam spiritali medicina curavit, non appositis herbarum succis, non pigmentorum medicaminibus colligatis, sed verbo jubens, et in ira praecipiens refudit corpori sanitatem . . . Verbo igitur jubet, ut arenti dexterae venarum se succus infunderet. Non mirum est, si is arentem reparavit dexteram, qui totum corpus de arenti pulvere procreavit, et id verbi imperio restituit, quod in principio factura operationis instituit, velut auctorem suum plasma cognoscens obsequitur. Homilia porro 108, pag. 360, post ubi Maximus obloquentes Pharisaeos meminit, atque interrogantes quis ille esset qui paralytico dixerat: Fili, remittuntur tibi peccata tua, cum remitti, nisi a Deo, peccata non possint; tum allata responsione Christi, Quid est facilius dicere, Remittuntur tibi peccata tua, an dicere, Surge et ambula, etc.? . . . Scrutator animarum, inquit, praevenit mentium maligna consilia, et deitatis suae potentiam operis attestatione monstravit, dum dissipati corporis membra componit, nervos stringit, jungit ossa, complet viscera, firmat artus, et gressus ad cursum suscitat in vivo cadavere jam sepultos. Tolle lectum tuum, hoc est porta portantem, et omnes muta vices, ut quod est infirmitatis testimonium, sit probatio sanitatis, etc. De Christo autem concedente ut Petrus super aquas ambularet, paulo ante pagina nempe 357 dixerat: Nonne hic est qui Petri pedibus marinos vortices [LXVII] inclinavit, ut iter liquidum humanis gressibus solidum praeberet obsequium? etc. Jam vero serm. 94, pag. 639, de miraculis curationum generatim disserit, et pag. 642, de sedata a Christo tempestate, et serm. 95, pag. 644 seq., de mirabili piscium captura, et serm. 106, pag. 668, de quinque panibus ac duobus piscibus quibus Christus quinque hominum millia explevit. Quinque panes illati sunt, inquit, et duodecim fragmentorum cophini sunt relati. Plus ergo inveniunt qui reliquias colligunt, quam detulit qui cibum convivio ministravit. Denique saturatis quinque millibus virorum, vix duodecim apostoli duodecim cophinos sustulerunt, quod unus puer manu, antequam aliquid expenderetur, attulerat. Ita panis in manu Domini multiplicatur dum frangitur, crescit dum minuitur, dum erogatur augescit, atque utiliore dispendio creatura cibi populos pascit et proficit; crescit in ore comedentium, quod minus putabatur in manibus ministrorum. Denique ait sanctus Andreas: Est puer unus hic, qui habet quinque panes et duos pisces, et reliqua. Mirum igitur in modum benedictione Christi Domini panis solida natura fluit, abundat, exuberat, et quodam vigoris irriguo comedentibus, non jam aquarum fons efficitur, sed escarum. Legimus in prophetis, quod idem Dominus potum sitientibus de duro saxo protulerit; ecce nunc esurientibus de sicco pane saturatis fluenta produxit. Quin etiam sermone 107 de simili prodigio septem panum quibus Christus quatuor millia virorum satiavit, deque muto ac surdo cui audiendi loquendique facultas restituta a Christo fuit, deque sanata filia mulieris Chananaeae acturus, pag. 669, scribit hoc modo: Altitudinem Divinitatis suae, et misericordiam humanitatis multis et variis modis in Scripturis sanctis Dominus noster Jesus Christus ostendit, quemadmodum solet, in mysteriis et sacramentis, ut et petentes accipiant, et quaerentes inveniant, et pulsantibus aperiatur. Omnia enim quae in hoc mundo sub fragilitate nostra exhibuit miracula, nobis proficiunt. Non utique sine causa faciebat ea Dominus, vel quasi frustra et inaniter. Verbum Dei est Christus, qui non solis verbis, sed etiam factis loquitur hominibus . . . . . In alterutra parte vel qui solum hominem fuisse dixerit, gloriam negabit Conditoris; vel qui solum Deum, negabit misericordiam Redemptoris. Nempe quod super turbam miseretur Dominus, ne vel inedia, vel longioris viae deficiat labore, novimus affectum atque compassionem humanae fragilitatis; quod autem de septem panibus et paucis piscibus satiavit quatuor millia hominum, credimus divinae opus esse virtutis . . . . . Relictis Judaeis venit in finibus gentium, ubi mulier Chananaea . . . . . Dominum deprecatur, quae tandiu postulavit, donec acciperet quod petebat. Post haec iterum curavit mutum et surdum. Ergo in his diebus cum multitudo populi concurrisset, nec haberent quod manducarent . . . Dixit Dominus . . . Dimittere eos jejunos nolo . . . [LXVIII] Dicunt discipuli ejus: Unde istos quis poterit saturare panibus in solitudine? Adhuc apostolos tenebat incredulitas, donec mysteria revelarentur; nec recordabantur quod fecerat de quinque panibus et duobus piscibus. Et interrogavit eos quot panes haberent. Qui dixerunt septem, et praecepit turbae, ut discumberent super terram . . Et manducaverunt, et saturati sunt, et sustulerunt septem sportas plenas. Erant autem qui manducaverunt, quasi quatuor millia extra mulieres et infantes . . . In superiori lectione de quinque panibus et duobus piscibus quinque millia hominum satiavit; hic septem panibus saturavit quatuor millia hominum, etc. Et sermone 43, pag. 512: Erat in Christo et regnantis dominatio, et ministerium servientis . . . . . Erat in forma Dei Christus . . . . . cum praecepto ipsius de obsessis corporibus ac vetustis e sedibus reclamantes daemones pellebantur. Erat in Dei forma, cum mediis in fluctibus unda solidata venerandis ejus vestigiis serviebat. Totum enim ut Dominus poterat, et totum patiebatur ut servus. Sed jam videamus quibus potissimum virtutibus quibusque gradibus ille qui servus erat Deum se esse suis discipulis confirmavit. Primo omnium fidelissimi centurionis necessarium famulum, cum lethali urgeretur incommodo, rogatus ab ejus domino, absens absentem, ut vere Deus, missa sanitate curavit, et [Col. 0069] aegrotum illum, quem paulo longius decumbentem corporaliter non videbat, deitatis suae oculis visitavit. Denique miserandae viduae unicum filium, cum jam sepeliendus lecto portaretur ad tumulum, jussione vivificantis imperii suscitatum, vitae simul ac matri medias inter turbas, et morte ipsa teste, restituit. Post haec sacerdotum principe pro salute filiae suae supplicante, ipse, qui vitam nascenti dederat, defunctae puellae animam proprium induxit in corpus. Ac ne miraculis recentioris obitus apud impios concludi remaneret ulla suspicio, et putarentur non esse mortui tam velociter suscitati, ad beati Lazari pergitur sepulturam, qui quatriduanus et fetidus, vinculis insuper, ut moris est, colligatus, ad praeceptum Christi vocantis exsiliens, factus est continuo Domino suo in colloquio particeps, et in mensae societate conviva. Quae omnia facta sunt idcirco, charissimi, ut nemo penitus de ejus reditu ab inferis disputaret. Ac de miraculis quidem satis. Nam longum est iter ad omnia. Quae vero in morte Christi evenere, quaeque deinceps ab eo patrata sunt, et quae Maximus fuse copioseque tractat, ea equidem opportune post, cum tempus monuerit, describam. Nunc de praedicatione Christi paucis. Jam vero quae Servator generis humani aut palam aperteque aut parabolis usus docuit, comprehensa a Maximo video fuisse homilia 108, pag. 357 seqq.; 109, pag. 361 seqq.; 111, pag. 369 seq.; 114, pag. 380 seqq.; 116, pag. 383 seqq.; 117, pag. 386 seqq.; serm. 2, pag. 398 seqq., aliisque in locis quae ne numerare quidem vacat. Hoc breve afferam, quod sanctus antistes [LXIX] animadvertit sermone 37, qui est nonus de Paschatis Solemnitate, pag. 495: Suscepta carne de virgine, ne quam in fide nostrae confessionis nebulam pateremur, TOTO PRAEDICATIONIS SUAE TEMPORE verum se revelabat Deum, perfectum ostendebat et hominem. Flebat quippe, ut nostro dolore moerens; sed ut sua virtute potens miseratus caecorum tenebras, huic necdum formatos faciebat oculos, illi reddebat amissos. Navigans cum discipulis suis somno hominis dormiebat in puppi; sed consciae majestatis imperio insurgentium fluctuum moles minacesque ventos serena protinus tranquillitate compescuit. Moriturum se, ut temporalis vitae homo saepissime testabatur; sed ut aeternus Deus, refugo in corpore vitali spiritu, ad lucem mortuos redire praecepit.

XV. Venditum porro ad extremum a Juda proditore, per summum scelus fuisse Servatorem Christum, eamque ob rem Judam ipsum fuisse sua sententia condemnatum, Maximus docet homilia 47, pag. 144; 48, pag. 147 seqq. Homilia autem 51, pag. 157, latronem qui in cruce confessus Christum est, cum Juda, idem Maximus conferens: Recte plane, inquit, Dominus huic (latroni) donat paradisum, quia quem Judas Iscariot in hortulo paradisi distraxerat, hic in crucis patibulo confitetur. Mira res! confitetur latro quem discipulus abnegavit. Mira, inquam, res! Latro honorificat patientem, quem Judas prodidit osculantem. Ab hoc pacis blandimenta venduntur, ab illo crucis vulnera praedicantur. Et homilia 52, pag. 162: Judas postquam fidem perdidit, innocentiam apostolatus amisit. Omnium enim criminum reus factus est, postquam virtutum omnium Dominum denegavit. . . . . . Facit igitur et fides innocentes latrones, et perfidia apostolos criminosos. Sed hac de re plura persequi non est opus. De judicio in Christum instituto a Pilato Judaeae praeside (quod quidem judicium injuriae plenum injustitiaeque fuit) egregie Maximus disserit homilia 46, pag. 144. In Christi accusatores autem Hebraeos, qui se suosque posteros irent perditum, sic habet serm. 29, pag. 473 seq.: Crudeli sententia sua filios posterosque suos sceleribus addixerunt, dicentes: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros.» Crudelis sententia Judaeorum, qui facinore suo non solum praesentes liberos damnant, sed etiam non natos occidunt. Quantos enim hac voce ad conscientiam facinoris vocant, quos scientia criminis non tenebat. Crudelis, inquam, impietas, quod posteros ante in reatum vocat, quam producit in lucem, ut prius futuris contingeret peccare quam vivere. Cruenti plane genitores, qui ante parricidae facti sunt quam parentes; et ante eos socios suos sceleribus assumpserunt, quos utrum sanguinis participes possent habere, nescierunt. Non igitur mirandum est si in Salvatorem tam crudeles fuerunt, qui exstiterunt in suos posteros tam crudeles. Tacuisse vero Christum, dum accusaretur, [LXX] Maximus monet, tacendoque suam confirmasse innocentiam, atque victoriam reportasse. Homilia 46, pag. 141 seq.: Mirum, inquit, forsitan videatur, fratres, cur Dominus apud praesidem Pilatum a principibus sacerdotum accusetur, et taceat, nec nequitiam eorum sua responsione convincat; cum utique ingestam accusationem nonnisi refellere soleat subsecuta defensio. Mirum, inquam, fiat, fratres, quod arguatur Salvator, et taceat. Taciturnitas enim interdum pro consensu habetur; videtur namque confirmare quod objicitur, cum non vult respondere quod quaeritur. Accusationem ergo suam Dominus tacendo confirmat? Non plane accusationem suam tacendo confirmat, sed despicit non refellendo. Bene enim tacet, qui defensione non indiget. Ambiat defendi, qui metuit superari. Festinet loqui, qui timet vinci. Christus autem cum condemnatur, et superat: cum judicatur, et vincit, sicut ait propheta: Ut justificeris in sermonibus tuis et vincas cum judicaris. Quid ergo opus ei loqui ante judicium, cui ipsum judicium erat plena victoria? Vincit enim cum judicatur Christus, quia sic innocens approbatur; unde ait Pilatus: Innocens ego sum a sanguine hujus justi, etc. Jam vero pro quibus, quamobrem, quam saeva Servator generis humani pertulerit, ex iis quae mox afferam plane liquet. Homilia 52, pag. 162, sic habet: Unus passus est pro salute cunctorum. Rursus homilia 50, pag. 153: Passio Christi, inquit, nostra redemptio est, mors ejus vita nostra. Ideo autem mala haec cuncta sustinuit, ut nos bona omnia sentiremus. Ideo crudelitatem in se exerceri maluit, ut nobis misericordiam largiretur. Auferens enim per crucem humani generis injurias, eas omnes in sua passione consumpsit. Consentanea sunt, quae scribit homilia 83, pag. 270. Nam: Unigenitus, inquit, Dei factus est Filius hominis, ut qui creator mundi erat, fieret et redemptor. Qui sub Pontio Pilato crucifixus est, et sepultus. [Col. 0071] Nulla nobis sit de Christi cruce confusio, quia habemus de ejus passione victoriam . . . . Immaculatus Agnus non sibi, sed nobis est passus . . . . Nec incogitata ei, quod peremptus est, aut improvisa res accidit, qui divinitatis suae consilio idcirco suscepit hominem, ut pro homine posset occidi. Supplicium autem crucis elegit, ut sublimiorem victoriam pareret poena deterior; et qui UNIVERSITATIS BONO PATIEBATUR, quasi in conspectu mundi in altum sublevatus occumberet; simul ut qui crucifixum viderent, mirabilia cernerent crucifixi.

De crucis autem symbolis quid dicam, quae sic percensendo explicavit Maximus, ut ea Justinus martyr iique caeteri explicarant, qui deinceps adversus ethnicos pro religione Christiana pugnaverant. Ac Justinus quidem, apologia 1, num. 55, pag. 78 edit. oper. Venetae an. 1747: Intuemini, inquit, animo, quaecunque in mundo versantur, an sine hac figura administrari et commercio [LXXI] inter se conjungi possint. Mare non scinditur, nisi trophaeum illud, quod dicitur velum, integrum in navi maneat. Terra vero absque eo non aratur. Fossores opus non faciunt, nec manuarii pariter artifices, nisi adhibitis hanc figuram praeferentibus instrumentis, etc. Consonant his quae Tertullianus Apologetici cap. 16, Minutius Felix in Octavio pag. 302 edit. Lugdun. Batavor. an. 1709, ut reliquos praeteream, disputant. Age vero Maximus, an non homilia 50, pag. 254, perinde agit de navis arbore, quae prae se similitudinem crucis ferat, et sine qua scindi mare non queat! Grande, inquit, crucis est sacramentum, et si intelligamus, per hoc signum etiam mundus ipse salvatur. Nam cum a nautis scinditur mare, prius ab ipsis arbor erigitur, velum distenditur, ut cruce Domini facta, aquarum fluenta rumpantur; et hoc dominico securi signo portum salutis petunt, periculum mortis evadunt. Figura enim sacramenti quaedam est velum suspensum in arbore, quasi Christus sit exaltatus in cruce. Sicut autem Ecclesia sine cruce stare non potest, ita et sine arbore navis infirma est . . . . . Sed et bonus agricola cum parat terrae solum vertere, et vitae alimenta perquirere, nonnisi per signum crucis id facere conatur, dum enim aratro dentale subjicit, affigit aures, stivam ingerit, figuram crucis imitatur: compactio enim ipsa similitudo quaedam est Dominicae Passionis. Pergit Justinus: Humana forma non alia re ab animantibus rationis expertibus differt, nisi quod erecta est, et extensionem manuum habet . . . . . . . nec aliud quam crucis formam ostendit. Horum sunt similia, quae profert Tertullianus in I ad Nationes libro, cap. 12: Ipsi, inquit, corpori nostro tacita et secreta linea crucissitus est. Minutius item Felix in Octavio, pag. 304: Deum homo porrectis manibus pura mente veneratur. Ita signo crucis aut ratio naturalis innititur, aut vestra religio formatur. Quid Maximus? Ibid., pag. 155: Ipsius, inquit, incessus hominis, cum manus levaverit, crucem pingit. Eam autem ob rem expansis manibus orare olim consuesse Christianos Maximus animadvertit. Ideo, inquit ibid., elevatis manibus orare praecipimur, ut ipso quoque membrorum gestu passionem Domini fateamur. Ejus consuetudinis meminit Tertullianus in eo libro quem inscripsit de Oratione, cap. 12: Nos, inquit, non attollimus tantum (manus), sed etiam expandimus e Dominica Passione modulantes, et orantes confitemur Christo. Et Apologetici cap. 30: Sursum, inquit, suspicientes Christiani, manibus expansis, quia innocuis; capite nudo, quia non erubescimus; denique sine monitore, quia de pectore oramus. Jam hoc diu ante Tertullianum litteris consignarat Clemens Roman. pont. Epist. 1 ad Corinth., num. 2, pag. 10, tom. I Epistolar. Romanor. pontific. edit. Paris. Coustantii an. 1721. Hinc in veteribus Christianorum monumentis, coemeterialibus cumprimis, imagines exhibentur virorum mulierumque manibus extensis [LXXII] orantium. Revertor ad Maximum. Is de cruce Christi scribere pergit hoc modo: Hoc etiam exemplo Moses sanctus, cum contra Amalec bellum gereret, non armis, non ferro, sed elevatis eum ad Deum manibus superavit. Praetulerat ei facem vetus auctor in primis Epist. ascriptae sancto Barnabae, num. 12, tom. I Apostolicor. Patrum, pag. 61 edit. Londin. an. 1746. Hujus est exemplum imitatus Justinus martyr Dialogo cum Tryphone, num. 91, pag. 198, quo loco: Cum populus cum Amalec, inquit, bellum gereret, ac Nave filius, qui Jesus cognominatus est, primus esset in acie, Moses ipse Deum orabat manibus utrinque extensis. Hur autem et Aaron eas toto die sustinebant, ne eo lassato, demitterentur. Si quid enim de hoc signo crucem imitante remiserat, populus vincebatur, ut in Mosis libris scriptum est. Si vero in hoc situ permanebat, tandiu vincebatur Amalec, et qui viribus praestabat, per crucem praestabat. Non discrepant quae scripserant Tertullianus lib. adversus Judaeos, cap. 10, pag. 196, et lib. III contra Marcionem, cap. 18, pag. 408 edit. Venetae an. 1744; sanctus Cyprianus lib. II Testimonior., cap. 21, pag. 46 edit. Oxon. an. 1682; Julius Firmicus lib. de Error. profanar. relig., pag. 448 edit. Post. Octav. Minuc. Felic. Lugdun. Batavor. an. 1709; utque caeteros praetermittam, ne sim in re minime necessaria nimius, Gregorius Nazianzenus Carm. LIII, pag. 127 edit. Colon. an. 1690.

Neque vero his tantum figuris symbolisve sese continuit Maximus. Nam illustre etiam ac memorandum illud in memoriam populo revocavit, de serpente aereo erecto a Mose Dei jussu, curandorum eorum causa qui serpentum morsibus adducti fuerant in extremum discrimen vitae. Itaque homilia 49, pag. 152: Cum, inquit, Moses sanctus filios Israel de captivitate Aegypti produxisset, atque idem populus in deserto gravi a serpentibus incursione laboraret, nec aliqua illis armorum defensio posset obsistere, tum sanctus Moses divino repletus spiritu, serpentem aereum affixum ligno inter medias morientium erexit turbas, et mandavit populo ut de illo signo spem gererent sanitatis; atque hac re tanta medicina contra morsum aspidum provenit, ut quisquis vulneratus in illam serpentis crucem aut respiceret aut speraret, statim remedium salutis acciperet. Cujus facti etiam Dominus in Evangelio meminit, dicens: Sicut Moses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. Unde si affixus serpens ligno filiis Israel contulit sanitatem; quanto magis salutem praestat populis [Col. 0073] Dominus in patibulo crucifixus? Et si figura tantum profuit, quantum prodesse credimus veritatem? Serpens igitur primus crucifigitur; recte plane, ut qui primus apud Deum peccaverat diabolus, primus crucis sententia feriretur. In ligno enim crucifigitur, ut, quia homo in paradiso per arborem concupiscentiae deceptus fuerat, nunc idem per ligni arborem salvaretur, atque eadem materia quae causa mortis fuerat, [LXXIII] nunc idem esset remedium sanitatis, etc. Mirum quam haec congruant doctrinae Patrum superiorum. Auctor vetus Epistolae sancto Barnabae apostolo attributae num. 12, pag. 63: Moses, inquit, facit figuram Jesu (quod passurus esset, et vitam praebiturus ipse, quem Judaei putabant periisse) in signo cadentis Israelis. Effecit enim Deus, ut cum serpentes morderent eos, et morerentur; quoniam transgressio per serpentem in Eva contigit . . . Moses faceret serpentem aeneum, ac gloriose collocaret, atque per praeconem convocaret populum . . . . Dixit autem Moses ad illos: Cum aliquis ex vobis morsus fuerit, veniat ad serpentem in ligno positum, et credat, atque speret quod, licet mortuus ille sit, poterit vitam praestare, et confestim servabitur. Atque ita faciebant. Habes etiam in hoc gloriam Jesu. His consentanea tradidere Justinus martyr in Dialogo cum Tryphone, num. 91, p. 199; Tertullianus lib. adversus Judaeos, cap. 10, p. 396; Cyrillus Hierosolymitanus catech. 13, num. 20, p. 192 edit. Paris. an. 1720. Sed longum est omnes commemorare. Ac satis multa de figuris symbolisve crucis. Reliquum est, ut quae de Servatoris Christi morte, Maximus suis opusculis complexus est, paucis, quoad ejus fieri poterit, exponam.

Ergo ille homilia 51, pag. 158, quid de morte Servatoris ejusdem nostri devotio fidei ferat, proponens: Haec est, inquit, fidei plena devotio, ut cum de vulneribus Domini profluus sanguis cernitur, tum de potestate ejus venia postuletur; cum videtur ejus humilitas, tum magis teneatur ejus divinitas; cum morti addictus putatur, tunc regis illi honorificentia deferatur. Quemadmodum delata a sancto latrone fuit, de quo homilia 52, pag. 163, Maximus idem sic testatur: Salvatorem tunc majestatis Dominum recognoscit, cum videtur humilitatis patientia cruciari. Jam vero homilia 54, pag. 173: Quis, inquit, in Eliseo praefiguratur, nisi noster Jesus Christus, qui resurrectionem de morte largitur, et vitam sepultus operatur? Et paulo post Jonae prophetae, quem nautae increparant, Christum comparans: Nautae, inquit, dimissuri Jonam, tamen verentur et dicunt: Domine, ne des super nos sanguinem innocentem. Nonne vobis videtur nautarum increpatio, Pilati esse confessio, qui tradit Christum, et tamen lavat manus suas et dicit: Mundus ego sum a sanguine justi hujus? Dicit itaque Jonas in oratione sua: Tolle igitur, Domine, animam meam, quia melior est mihi mors quam vita. Dicat hoc verius Dominus noster Jesus Christus, quia melior est mihi mors quam vita; id est, vivens unam Judaeorum gentem salvare non potui; moriar, et universus mundus UNA MORTE SALVETUR. Jonam cetus piscis excepit immersum, sed non contigit devoratum . . . Quis est iste qui intra avidos rictus assumi potest, consumi non potest . . .? Quis est iste qui vastissimos sinus periculorum tutus ingreditur, et sub altitudine immensa conclusus, atque mortifera, [LXXIV] vitali aere pascitur, et demissus in alienam rerum naturam, in vitae exsilium cum vita peregrinatur, et mortis superstes annuntiat venturam mundi salutem? . . . Hic est Dominus noster Jesus Christus, quem saeva mors, inexplebilis bellua, in escam suam rapuit, et praedam suam captiva contremuit. Contremuit, inquam, nam si noverat crucifixum, tamen quem non meminerat reum, non poterat tenere damnatum, quia culpam non facit poena, sed causa. Quasi solitum cibum perditum in origine mundi hominem devoravit; sed magnam esse cibi ipsius dignitatem praefocata cognovit, atque ideo divinus sermo commemorat: Et praecepit Dominus pisci, et evomuit Jonam in aridam. Praecepit ergo bestiae, praecepit morti semper esurienti, praecepit abyssis et inferno, ut mundo restituant Salvatorem. EVOMUIT autem hoc debemus accipere, quod ex imis visceribus mortis victrix vita remearit, atque eam ex imis praecordiis inferni perditio exulcerata reddiderit. Videmus itaque in prophetae afflictionibus apertissime praefiguratam et mortem pariter (Christi) et resurrectionem. Quapropter, quod impletum cernis in servo, credere non cuncteris in Domino. Praenuntiarat quidem Servator se futurum in ventre terrae tribus diebus tribusque noctibus, quemadmodum Jonas fuerat in ventre ceti (Matth. XII, 40) . Atque hoc scilicet Jonae symbolo usi plerumque fuere Patres, cum vel Judaeos refellerent, vel de morte, resurrectioneque Servatoris scribendo loquendove, populum docerent. Adeundi Justinus martyr, Dialog. cum Tryphone Judaeo, num. 107; Tertullianus, lib. de Pudicitia, cap. 10, quo loco Jonam exemplum esse passim dominicae passionis scribit; Origenes, Commentariorum in Matth. tom. XII, pag. 277 edit. Venetae an. 1743; Gregorius Nazianzenus, orat. 1, pag. 43; Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 14, num. 17 seq., pag. 213 seq., ut Hieronymum, Augustinum, Cyrillum Alexandrinum praetermittam, quorum sunt testimonia descripta a Natali Alexandro, dissert. 10 in Histor. eccles. Vet Testam., art. 5, tom. II, pag. 169 edit. Lucensis an. 1748. Quid? si Christiani ipsi veteres et anaglypho opere et picturis Jonam expressere, ut intuentes, mortis resurrectionisque Christi reminiscerentur? Confer Aringhium Romae subterr. lib. II, cap. 10, pag. 325 et 335; lib. III, cap. 22, pag. 533, 551, 585 seq., tom. I; et lib. IV, cap. 14, pag. 71, 97, etc., et lib. V, cap. 22, pag. 505 seqq., tom. II; Philippum Bonarotam, Osservazioni sopra alcuni frammenti di vasi antichi, tab. 1; Bottarium, Rom. subterr., tab. 42, pag. 191; Equitem Victorium, Opusc. de septem Dormientibus, pag. 53, 55.

Sed redeo, unde huc diverti, ad Maximum de Christi Servatoris morte, deque miraculis quae tunc patrata sunt, disserentem. Homilia 57, p. 181: In resurrectione, inquit, Christi elementa omnia gloriantur. Nam et solem ipsum arbitror esse in hac [LXXV] die solito clariorem. Necesse enim est ut sol in ejus resurrectione gaudeat, in cujus passione condoluit; et cujus MORTEM LUGUBRI QUADAM CALIGINE PROSECUTUS EST, ejusdem vitam nitidioris lucis splendore suscipiat. Verum quid multis lectorem moror? Omittam caetera Maximi, quae sane perplura [Col. 0075] sunt, eademque praeclara hac de re loca. Eo deinceps ex homilia 83, pag. 270, contenti erimus uno. Est autem hujusmodi: Unigenitus Dei factus est Filius hominis, ut qui creator mundi erat, fieret et redemptor. Qui sub Pontio Pilato crucifixus est, et sepultus. Nulla nobis sit de Christi cruce confusio, quia habemus de ejus passione victoriam . . . . . Supplicium autem crucis elegit, ut sublimiorem gloriam pareret poena deterior; et qui universitatis bono patiebatur, quasi in conspectu mundi in altum sublevatus occumberet; simul ut qui Crucifixum videbant, mirabilia cernerent Crucifixi. Nam satis abundeque gloriam patientis ostendunt repentina solis obscuritas, tremor terrarum, saxorum divisio, resurrectio mortuorum. Illud autem quanti est testimonii, quod etiam pariter crucifixus latro memoriam sui in coelesti regno fieri a consorte supplicii precabatur? Hinc est, carissimi, quod illusiones et probra, quae pertulit Christus, crucem, MORTEMQUE ejus non suspiriis ingemiscimus, sed continuis laudibus celebramus. Sepultus est autem, quia consequens erat, ut qui MORTUUS FUERAT, acciperet sepulturam . . . . Sepultus est, ut qui VERE MORTUUS CREDEBATUR, VERE REDIISSE A MORTUIS CREDERETUR. Tertia, inquit, die resurrexit a mortuis . . . . . . Si credidisti (de Christo ) QUOD MORTIS est, crede QUOD VITAE EST. Sicut enim in passione mysterium pietatis est, ita in resurrectione operatio potestatis, ut ait ipse: «Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam. Quomodo itaque non illi suppetebat vita post MORTEM, cui MORI non fuit conditio, sed potestas? . . . . Quomodo poterat inferni legibus detineri, qui idcirco EST MORTUUS, ut mors amitteret potestatem?

At mirabitur fortasse quispiam quid sit, quod cum Maximus, Christum mortuum revera fuisse, credi ab omnibus oportere, jure praecipiat; tum sancto latroni, quod id non crediderit, vertisse laudi videatur. Sic enim scribit homil. 51, pag. 158: Iste fidelis latro non credidit moriturum, quem annuntiat regnaturum; non putat subdendum inferis, quem dominaturum confitetur in coelis. Verumtamen qui seriem orationis Maximi diligenter considerarit, is plane perspiciet non eo laudari sanctum latronem a sancto antistite, quasi is latro crediderit, non fuisse prorsus moriturum Christum; sed quod crediderit Christum ipsum non fuisse moriturum, si mori noluisset. Nam ut idem paulo post docet Maximus: Cognovit latro, omnem Domini passionem ex ipsius fieri voluntate, et in potestate ejus esse morti animam tradere vel ad vitam iterum remeare. Nisi autem ita sensisset Maximus, secum ipse profecto conflixisset. Eum vero pugnantia [LXXVI] fuisse locutum quis sibi prudens persuaserit? Atque is, ut vidimus, vere fuisse mortuum Christum, idque credi ab omnibus oportere statuit. Quod porro adjungit: Non putat latro subdendum inferis, quem dominaturum confitetur in coelis, id profecto non impedit, quin Christum latro crediderit moriturum. Imo ostendit atque efficit, moriturum credidisse. Nam, ut fert de non subdendo inferis Christo homilia Maximi 55, pag. 174, Dominus vastissimos sinus periculorum tutus ingreditur, et sub altitudine immensa conclusus, atque mortifera. vitali aere pascitur, et demissus in alienam rerum naturam, in vitae exsilium, cum vita peregrinatur, et mortis superstes annuntiat venturam mundi salutem. Hic Dominus noster Jesus Christus, quem saeva MORS, inexplicabilis bellua, IN ESCAM SUAM RAPUIT et praedam suam captiva contremuit. Contremuit, inquam: nam si noverat crucifixum, tamen quem non meminerat reum, non poterat tenere damnatum . . . . Ideo divinus sermo commemorat: Et praecepit Dominus pisci, et evomuit Jonam in aridam. Praecepit ergo bestiae, praecepit MORTI semper esurienti, praecepit abyssis et inferno, ut mundo restituant Salvatorem. EVOMUIT autem hoc sic debemus accipere, quod ex IMIS VISCERIBUS MORTIS VICTRIX VITA REMEARIT, atque eam ex imis praecordiis inferni perditio exulcerata reddiderit. Videmus in prophetae (Jonae) afflictionibus apertissime praefiguratam, et MORTEM pariter, et resurrectionem (Christi). Quapropter quod impletum cernis in servo, credere ne cuncteris in Domino.

Sed quoniam de sancto latrone incidit mentio, est profecto cur ei etiam scriptori faciendum esse satis videatur, qui ante annos paucos in invidiam Maximum vocavit, quasi is latronem ipsum sola fide salutem fuisse consecutum existimarit. Quid autem scriptori illi offensioni fuerit, explicabo brevi. Legerat ille in homilia 51 Maximi. Latro «in cruce positus Christum credidit crucifixum, et ideo qui consortio passionis utitur, consortio paradisi condonatur.» Τὸ credidit autem ita hominem commovit, ut nihil in latrone meriti ac virtutis, praeter fidem, agnitum concessumque a Maximo fuisse arbitraretur. At is scriptor non animadvertit agnovisse in latrone ipso criminum poenitudinem Maximum; praedicasse latronis ejusdem meritum, inque supplicii poena pro delictis suis perferenda patientiam; commemorasse ardentem ejus in Deum caritatem. Caritate autem multitudinem operiri peccatorum, ecquis orthodoxus ignorat? Quod si fide ad gloriam pertigisse latronem Maximus dixit, fide certe perfecta, hoc est per caritatem operante, non informi, dixit; haud secus atque dixerit Apostolus in Epistola ad Hebraeos, sanctos per fidem vicisse regna, adeptosque fuisse repromissiones. Sunt autem verba Maximi homil. 51, pag. 156 seq., hujusmodi: Fuit latroni CRUX QUAM PERTULIT, non tam supplicii damnatio, quam SALUTIS OCCASIO . . . . . dum SUPPLICIUM PATITUR, [LXXVII] REGNUM COELESTE CONSEQUITUR . . . . Reminiscens scelerum suorum, et POENITUDINEM GERENS, plus incipit AVERE QUOD SPERAT, quam sentire quod patitur . . . . Intellexit, quod pro alienis peccatis (Christus) has plagas susciperet . . ., et scivit, quia in corpore Christi vulnera, non essent Christi vulnera, sed latronis, atque adeo PLUS AMARE COEPIT, postquam in corpore ejus sua vulnera recognovit. Et homilia 52, pag. 162: MAGNA igitur ET PERFECTA FIDES in illo latrone fuit. Magna et admirabilis fides, quae Christum crucifixum gloriari magis credidit, quam puniri . . . . Dominus autem secundum fidem et meritum tribuit et remunerationis obsequium. Non ergo ea fuit de sancto latrone Maximi nostri opinio, quam ei scriptor ille recens affinxit.

[Col. 0077] Neque vero hoc ipso scriptore novo minus injuriae Maximo conflant ii, qui eo deductum fuisse sanctum episcopum suspicantur, ut a Christi corpore triduo mortis fuisse personam Verbi sejunctam putarint. Nam hujusce sententiae in opusculis Maximi ne vestigium quidem cernitur. Quod autem vir sanctus homil. 45, pag. 138, scribit, clamasse Christum in cruce: Deus meus, cur me dereliquisti, id profecto non efficit, ut, ejus opinione, derelictum a Verbo fuisse corpus suspicemur. Haec enim apte ad Evangelium Maximum scripsisse, quis neget? Quid? Evangeliine auctoritate ostendi a se quisquam arbitratur posse, Verbi divini personam dimisisse corpus, quod assumpserat salutis humanae causa? Nihil minus. At enim addit Maximus: Haec dixit, (Christus) ut manifestaret, propter nos se esse derelictum, quorum peccata portabat. Ego vero illud rogo quo tandem modo derelictum propter nos se Christus dixerit, teste Maximo? Equidem in homiliis Maximi, propter nos Christum objectum injuriis Judaeorum, plagis, malis, morti fuisse lego; derelictum autem a persona Verbi corpus, quod assumpserat, nusquam lego. Quid ergo est, cur non eadem ratione derelictum Christum, teste Maximo judicem, qua derelictum docuit sanctus Leo? Serm. 66, cap. 2, pag. 187 edit. Rom. an. 1753: Ideo Jesus voce magna clamabat, dicens: Quare me dereliquisti? Ut notum omnibus faceret quare oportuerit eum non erui, non defendi, sed saevientium manibus derelinqui, hoc est salvatorem mundi fieri, et omnium hominum redemptorem, non per miseriam, sed per misericordiam; nec amissione auxilii, sed definitione moriendi, etc. Quid autem est horum similius doctrina Maximi? Homilia 46, pag. 142: Nolo sic defendi justitiam, sicut solet iniquitas excusari . . . . Causam suam mavult comprobare, quam dicere. Suam salutem perdidit, ut salutem omnium lucraretur; in se vinci maluit, ut victor esset in cunctis. Pergit autem Maximus, ac pag. 144 permissum Pilato ostendit, ut adversum Servatorem Christum furentis Synagogae sacrilegium confirmaret. Et homil. 50, pag. 154: Passio illius, inquit, nostra redemptio est, mors ejus vita nostra est. Ideo autem [LXXVIII] mala haec cuncta sustinuit, ut nos bona omnia sentiremus: ideo crudelitatem in se exerceri maluit, ut nobis misericordiam largiretur. Age vero si divini Verbi persona dereliquisset corpus, ab eoque se disjunxisset, auctore Maximo; qui tandem sic induxisset idem Maximus Christum dicentem: Palpate manu, atque videte fide, quia inest mihi illius corporis veritas, quod pependit in cruce, atque mortuum depositum fuit in sepulcro; et proprietas Deitatis, qua ME MORTUUM ATQUE IN SEPULCRO DEPOSITUM SUSCITAVI. Cum anima jam sejuncta esset a corpore, si divina perinde Christi persona corpus idem deseruisset, quo demum modo dici a Maximo potuisset, Christum ipsum sepultum fuisse, SEQUE deinde in SEPULCRO DEPOSITUM suscitasse? Non ergo Maximi opinione, sejuncta a Christi corpore triduo mortis fuit persona Verbi.

XVI. Vidimus proxime de sepultura Christi, quid Maximus noster senserit. Multo ille plura ea de re suis in homiliis ac sermonibus disputat, quae tamen describere non est opus, cum eodem atque modo descriptus Maximi ipsius locus recidant, neque quidquam ferant, quod majorem in modum illustrandum esse videatur. Venio igitur ad articulum qui est de Christi descensu ad inferos. De hoc sic Maximus disserit homilia 57, pag. 182: Quid mirum si apud superos (mortuo Christo sunt tenebrae, cum lux descendit ad inferos. Serm. 31, pag. 479: Dum mortem, inquit, ad inferna usque persequitur, ad paradisi sempiterna gaudia, quem creavit atque redemit hominem, revocare dignatus est. Ad inferna usque persecutus est mortem, atque eamdem in regno suo gloriosius captivam fecit atque de eadem triumphavit. Aperta tunc sunt tenebrosa illa infernorum penetralia. Quod nunquam viderat coeleste lumen, aeterna nox mirata est. Unde cum propheta ipse dicere poterat: O mors, ero mors tua, ero morsus tuus, inferne. Nam quem ut mortuum putabat, coacta est dimittere, et illorum quos jam retinebat, experta est liberationem. Sermone 43, pag. 514: Quae omnino facta sunt idcirco, carissimi ut nemo penitus de ejus reditu ab inferis disputaret, qui probabatur tanta gloria suscitasse defunctos . . . . . . Amemus eum tam magna nobis beneficia conferentem, suscitantem mortuos; veneremur ab inferis resurgentem; colamus, adoremus etiam ad Patris dexteram considentem. Quamobrem vero ad inferos Christus descenderit, idem exponit Maximus homilia 57, pag. 180. Scribit enim hoc modo: Quod in inferno luceat, ait propheta: Qui sedebant in regione umbrae mortis lux orta est illis. Et homilia 60, pag. 189 seq.: Quam bene triumphum Domini propheta describit . . . . . Ecce Dominum euntem ad coelos non praecedit, sed comitatur gloriosa captivitas. Quo etiam revolvuntur, quae prodit sermone 29, pag. 476, et sermone 31, pag. 479, ubi: Dum mortem (Christus) ad inferna usque persequitur, ad paradisi sempiterna gaudia, [LXXIX] quem creavit ac redemit hominem, revocare dignatus est . . . In hac sacratissimae resurrectionis festivitate, suscitante se Domino, multa sanctorum corpora resuscitata revixerunt atque sanctam introierunt civitatem. Hostias namque suas Salvator hodierna die, cum resurrexit, suscitavit. Et sermone 41, pag. 507: Exsultet caro nostra, quae vere est terra, quoniam glorificata per Christum societatem Divinitatis emeruit. Erumpant, ait. montes jucunditatem, et colles justitiam. Hos montes collesque qui excitantur ad gaudia, patriarchas dici, non inconvenienter accipimus, sicut et in. David sancto legimus: Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis . . . Nec immerito justi quique montes nuncupantur et colles, qui terrenae conversationis humilia relinquentes ad superiora coelestis vitae fidei suae verticem sustulerunt. Justissime itaque venerabiles patriarchae assumere jucunditatem sermone prophetico commonentur; quorum proles, id est Christus Dominus, mortis suae resurrectionisque mysterio, etiam praeteriti saeculi Patribus vitam refudit amissam. Jucundantur omnimodis patriarchae, quorum de germine natus Dei Filius, universam mundi faciem diabolicis dudum impietatibus sordidatam, immaculato corporis sui novo cruore detersit, etc. Et sermone 42, pag. 510: Elegit mori, non ut illum sibi vindicaret infernus, sed ut [Col. 0079] mortuos a mortibus liberaret. Et sermone 44, pag. 515: Inferna non horruit, damnatoque ipso auctore delicti, susceptum hominem portavit in coelum . . . HOMO qui praevaricationis humiliatus lege captiva diabolico jugo colla subjecerat, omnia tyrannicae captivitatis vincula a Dei Filio captus evasit.

XVII. De resurrectione porro Servatoris Christi praeclare Maximus agit homilia 57, pag. 179 seqq.; homilia 58, pag. 172; et homil. 88, pag. 271, quo loco: Tertia, inquit, die resurrexit a mortuis. Si credidisti de Christo quod dedecoris est, crede quod gloriae est. Si credidisti quod mortis est, crede quod vitae est. Sicut enim in passione mysterium pietatis est, ita in resurrectione operatio potestatis, ut ait ipse: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam. Quomodo ergo non illi suppetebat vita post mortem, cui mori non fuit conditio, sed potestas? . . . Quomodo poterat inferni legibus detineri, qui idcirco est mortuus, ut mors amitteret potestatem? etc. Sed, ne pluribus lectores detineam, uno illo utar loco ex sermone 29, pag. 472, qui plane demonstrat veritatem plenae miraculorum resurrectionis Christi. Est is vero hujusmodi: Omnium revixit saluti, qui PRO OMNIUM PECCATIS addictus est passioni. Resurrexit igitur Salvator a mortuis. Nova res et mira; sed habet haec assertio veritatem. Nam ut taceam prophetarum oracula, angelorum ministeria, aperta sepulcri penetralia, ipsum Dominum post resurrectionem cum discipulis loquentem, conversantem [LXXX] , edentem, Thomam quoque clavorum vulnera etiam digito contrectantem; ut haec omnia praetermittam, tamen fidem nostram confirmat impietas Judaeorum. Nam sufficit ad credulitatem nobis eorum nimirum cauta credulitas. Quo enim studiosius custodierunt tumulum, eo constat illum manifestius surrexisse. Quo plures apposuere custodes, eo plures testes reliquere. Nam hoc procuravit divina providentia, ut resurrectioni non solum angeli, non solum discipuli, sed et testimonium perhiberent, quod est amplius, inimici. Libentius ergo accipimus, quod eum diligentius observarunt. Credimus enim sub custodibus potuisse illum prodire citius quam perire, et de tumulo jure Domini progredi quam discipulorum fraude subduci. Tanta enim sollicitudine sepulcrum obstruxit impietas, ut id non praevaleret manus humana destruere, nisi sola virtus resurrectionis aperiret. Denique dicit sanctus evangelista, descendente angelo, magno terram tremore fuisse commotam, ut fundamenta tumuli moverentur, et percussos pavore custodes, qui venerant custodire mortuum, esse factos ut mortuos. Ut mortuos, inquam, dignum plane judicium, si cum justus resurgit, peccator moritur; cum reviviscit innocens, ejus interficitur inimicus: nam ideo nec progredientem Dominum cernere potuerant, quia criminosas mentes terror oppresserat, dum sustinere fulgorem resurrectionis rutilae non solebant. Majore ergo sollicitudine Pharisaei Dominum custodierunt mortuum, quam vivum sunt persecuti . . . Custodiebant ergo eum sollicite in sepulcro, praesertim quia se die tertia dixerat surrecturum. Custodiebant autem sollicite in sepulcro, quia necesse illis erat eum jam non doctorem timere, sed judicem, etc. Confer praeterea serm. 35, pag. 491 seqq., et serm. 37, pag. 498 seq.

De resurrectione deque ascensione Christi in coelum sic idem Maximus edisserit sermone 37, pagina ipsa 498 seq.: Neque superfluae voluntatis erat aut vacuae, ut Dei Filius per tantarum dedecora passionum materia humanitatis moreretur in terris, qui coelesti in regno paterna deitate vivebat, nisi nasci illum remedii nostri necessitas flagitasset. Quid Deus ad carnem? quid immaculatus ad crucem? quid aeternus ad mortem? Essent quidem Dei Filio verba ac vulnera, omniaque illata passionis opprobria reputanda, nisi universa quae passus est, resurrectio mox secutura curasset. Quis ergo ita desipiens retractando decolorare praesumat, quod crucifixus est Christus, qui TOT VIRTUTIBUS TANTISQUE MIRACULIS MIRABILIOR FACTUS EST SUA PASSIONE? Quis illi triduanam exprobrare audeat sepulturam, cujus cum sempiterno Patre permanens aeternitas praedicatur? Imo quis non toto stupore miretur, INFERNA ILLUM fuisse dignatum, qui VIRTUTE PROPRIA ET AD VITAM POTUIT REDIRE post mortem, et COELUM NON [LXXXI] DUBITAVIT ASCENDERE POST INFEROS. Rursum homil. 60, pag. 188: Granum est (Christus) inquit, cum solus crucem patitur; fructus est, cum plurima apostolorum credulitate circumdatur. His enim post resurrectionem quadraginta diebus cum discipulis conversatus, tota illos sapientiae maturitate edocuit, et ad bonam frugem eos omni disciplinarum fecunditate convertit. Deinde ascendit ad coelum, ad Patrem scilicet, fructum carnis praeferens in discipulis justitiae semina derelinquens. Ascendit ergo ad Patrem Dominus. Et sermone 44, pag. 514: Coeli alta transcendens ad paternae sedis incogitabilem majestatem Christus ascendit, et hominem, quem invidia malignantis inimici prima illa paradisi habitatione depulsum projectumque in hanc mundi labem fecerat esse peregrinum, angelica in patria collocavit, et paradisi exsulem civem coelestium fecit. Paria scribit sermone 44, pag. 514 seqq.; 45, pag. 516; et sermone 47, pag. 519: De spoliatione sua dolet cum suo principe tartarus; de sui autem damni restauratione laetatur universus coelestis exercitus. Hodie caro, quam in terris Spiritus sancti operante virtute a virgine matre assumpserat, ad Patris dexteram est collocata, eidemque omnium coelestium spirituum sunt curvatae naturae. Hodie nova illa via, de qua olim dicebat Apostolus, nobis est initiata, quia per beatissimam illam Christi carnem aeternus ille coeli aditus, per quem nulla prius caro transierat, nobis est deseratus. Hodie ille liber quem nemo, nisi agnus, potuit aperire est reseratus, quoniam in illius morte, ejusdem sunt libri revelata sacramenta; et ea quae in lege et prophetis de eo scripta inveniuntur, consummata dispensatione majestatis ejus, hodierna die completa sunt. Descendit primo Christus, ut nostrae consors fieret naturae; ascendit nunc, ut suae nos comparticipes efficeret gloriae. Descendens mirabili conversatione, visibilis miraculis delectavit infantes; ascendens dedit dona hominibus, quibus in fide eruditi atque in virile robur educati, temporalem ipsius visionem non ultra appeterent, sed quo eos ipse praecesserat, tota cum animi contentione illum sequi studerent.

[Col. 0081] XVIII. Quemadmodum jam Christus ad dexteram Patris sedeat, ex Maximi doctrina, breviter exponam. Ergo is homilia 83, quae prima est de Diversis, sic habet pag. 271: Sedet ad dexteram Patris. Quod sedet Christus, victoris munus est; quod ad dexteram Patris sedet, divinitatis est privilegium, et indiscretae consortium caritatis. Homilia vero 62, pag. 197 seq.: Credendum est, sicut ait de Salvatore David, in Dei dextera considere, quia cernimus Spiritum sanctum, sicut promisit Dominus, in apostolis exsultare. Ait ergo propheta psalmorum: «Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis.» Secundum consuetudinem nostram illi consessus offertur, qui aliquo opere perfecto adveniens, [LXXXII] honoris gratia promeretur, ut sedeat. Ita ergo et homo Jesus Christus, passione sua diabolum superans, resurrectione sua, inferna reserans, tanquam perfecto opere, ad coelos victor adveniens audit a Deo Patre: Sede ad dexteram meam. Nec mirum si unius sedis offertur Filio consessus a Patre, qui unius est substantiae et naturae cum Patre. Cur autem ad dexteram Filius esse credatur? moveat aliquem fortasse. Licet enim dignitatis gradus non sit ubi plenitudo divinitatis est, tamen ideo ad dexteram sedet Filius, non quo praeferatur Patri, sed ne inferior esse credatur ⁜ (a) . Pergit Maximus, apte ad sancta Biblia, scribere: Et ideo ad dexteram Filius, quia secundum evangelistam, ad dexteram oves, ad sinistram vero constituentur haedi. Necesse est ergo, partem ovium primus agnus obtineat, et secuturo immaculato gregi locum dux immaculatus anticipet, sicut ait Joannes in Apocalypsi: Hi sequuntur Agnum, etc. Refert ergo propheta David: Dixit Dominus Domino meo, Sede ad dexteram meam, hoc est, Dominus Pater Domino Deo Christo Filio throni sui offert sublimem consessum, et, honoris gratia, ad dexteram suam illum aeterna sede ⁜ (b) constituit. Legimus autem in Actibus apostolorum, dicente beato Stephano, cum lapidaretur a Judaeis: Ecce video coelos apertos, et stantem Dominum Jesum ad dexteram Dei. Videamus ergo quae sit ratio quod idem Dominus a David sedens prophetatur, stans vero a Stephano praedicatur. Primo omnium Deus, qui incorporalis est et invisibilis . . . sedere quomodo potest? Deinde autem quali subsellio sedeat Deus, qui infinitus est et immensus, et intra se ipse magis creaturam cunctam contineat? Haec autem propterea a sanctis viris dicta arbitror esse de Domino, non quo sint contraria sibi; sed ut modo ejus omnipotentia, modo misericordia describatur. Nam utique pro potestate regis sedere dicitur, pro bonitate intercessoris stare suggeritur. Ait enim beatus Apostolus, quia advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum. Judex ergo est Christus cum residet, advocatus est cum assurgit. Sunt haec consentanea iis quae post a sancto Gregorio fuere comprehensa lib. II, homilia in Evangel. 29, num. 7, pag. 285, tom. V edit. Venetae an. 1769. Nam est haec Gregorii interpretatio: Quid est quod [LXXXIII] (Christum) Marcus sedentem, Stephanus vero stantem se videre testatur? Sed scitis fratres, quia sedere judicantis est, stare vero pugnantis vel adjuvantis. Adeundus sanctus Thomas, Summae theologicae part. 3, quaest. 58, art. 1, ad 1. Sed moderabor orationi meae. Quare non versabor hoc in argumento explicando confirmandoque diutius. Ad ea progrediar quae sunt de praesidiis salutis, de donis, de ornamentis, quibus maximis atque amplissimis (beneficio incarnationis, passionis, mortis Christi Servatoris) auctum esse, ostendit Maximus, genus hominum universum.

XIX. Atque is quidem sanctus antistes illud principio animadvertit, quod Pelagianum evertit dogma, quodque est hujusmodi: Adamum non fuisse mortalem creatum. Hunc culpa sua peccatum originale intulisse in mundum seu in posteros, perque peccatum mortem. Homilia 8, quae est tertia de Nativitate Domini, pag. 23: Hodie, inquit, novus ille Adam (Christus) sua nativitate mirabili nostram de novo plasmavit naturam; ET QUAE VETERIS ADAE MISERABILI LAPSU FUERAT FOEDATA ET CORRUPTA, pretiosa sua nativitate et lacrymabili morte reduxit ad vitam. Homilia 11, pag. 30: Hodie natus est Christus, sed in nativitate ejus nostra habet vita natalem; quia qui PRIVILEGIA PRIMAE NATIVITATIS AMISIMUS, visitante nos Christo, sanctiore partu redimus. Homilia 29, quae est prima de Baptismo, pag. 87, ubi Joannem Baptistam sic inducit loquentem Christo: Mihi est ex paterna praevaricatione corruptio, et tibi in paterna majestate communio . . . . . . Ego peccati lege mortalis, tu autem adversus peccata veniens nescis subjacere peccato. Homilia 83, pag. 272: Credenda est praecipue, fratres, peccatorum remissio, quia hoc unum est remedium quod HOMINUM GENUS A SENTENTIA PERPETUAE MORTIS ABSOLVIT. Idcirco Unigenitus Altissimi sumere dignatus est carnem, complexus est crucem, ut te, qui crimina tua evadere et peccata non poteras, indulgentia faceret innocentem. Ideo immaculatus occisus est Agnus, ut ejus cruore humani generis macula tergeretur. Quae autem macula? Nempe originalis culpa. Sic enim scribit sermone 35, pag. 489: Qui primitiva originis nostrae culpa late ad mortem eramus damnati, nunc morte [Col. 0083] Christi ad pristinam sumus innocentiam revocati. Qui peccatis nostris inferni poenas merueramus, sua pretiosissima morte ad aeternae beatitudinis gaudia sumus revocati. Qui vasa irae per Adae praevaricationem eramus, nunc propter ipsius resurrectionem sanctorum cives evasimus. Nam ut homilia 15, pag. 42, monet: Tantis vinculis humanum genus vinxerat inimicus, tantaque nos moles immanium presserat peccatorum, ut nullus nobis esset reditus ad salutem, nisi nasceretur ille qui virtute propria ad vitam posset redire post mortem. Jam vero serm. 61, qui est de Natali sancti Joannis Baptistae quintus, pag. 554, non modo meminit Maximus peccati originalis, verum etiam remediorum (circumcisionis praesertim) quae in [LXXXIV] veteri lege (ejus peccati maculae reatusque tollendi causa) adhibebantur. Scribit enim ille hoc modo: Joannes cum Domino circumcisionem quidem in sua carne suscepit; sed suscipiens terminavit. Et ideo qui novae gratiae praeco, et magnificus annuntiator enituit ad EVADENDUM ORIGINALE PECCATUM circumcisione non eguit; sed eum supra legem, supra humanae conditionis ordinem electio divina provexit. Animadverti autem hoc loco vellem, non eum fuisse Maximum, qui Joannem sic evasisse putaret originale peccatum, ut illud nunquam contraxerit. Hoc enim sanctus episcopus censuit: evasisse quidem Joannem originalis culpae malum: non ita ut illud prorsus effugerit; sed ita ut, cum jam ipso illigatus esset, solutus fuerit beneficio Redemptoris, cum adhuc in utero esset Elisabethae. Quare idem est auctor Maximus: fuisse Joanni ex paterna praevaricatione corruptionem, factumque fuisse redimendum a Christo; cum Christus, non ut redimeretur, sed ut redimeret, natus esset. Homilia 29, pag. 87: Quin etiam sermone 61, pag. 554, docet, principium Joannis a latente in utero Virginis conditore mundi fuisse sua praesentia dedicatum. Sed de circumcisione postmodum. De originali culpa rursum Maximus serm. 88, pag. 625: Intelligamus, inquit, quantum valuerit ad auferendum mundi peccatum passio Redemptoris. Ecce innocentiam et vitam probatur conferre mors hominis. Hinc intelligamus quantum in omnium (salute) profuerit sacra mors Filii Dei. Ecce proprium, et ORIGINALE DELICTUM LAVAT SANGUIS HUMANUS, etc. Constat porro ex iis, quae hactenus descripsimus, Maximi locis: 1 ^o non modo lapsum fuisse Adamum, mortisque in eum sententiam fuisse latam, cum creatus fuisset immortalis, verum etiam peccatum in posteros suos intulisse, perque peccatum etiam mortem; 2 ^o homines non in originalem tantum illam et communem culpam misere incidisse, sed cum etiam culpae ejusdem vitio proni ad malum sint, actualibus quae dicimus seu propriis peccatis sese illigare; 3 ^o quapropter vasa irae fuisse homines, damnatosque ad interitum sempiternum; 4 ^o ut hi liberari ab utroque peccati genere, redimi, reparari, revocari ad innocentiam vitamque possent, opus Redemptore fuisse, qui Deus simul et homo esset. Quare personam Verbi divini humanam sibi assumpsisse naturam, peccati quidem prorsus expertem, sed in qua (nostrae salutis causa) incommoda sane magna, cruciatus, mortem perpeteretur. Atque homilia 12, pag. 35: Quod visitare, inquit Maximus, mundum suum Dei dignatus est Filius, nostrae hoc salutis necessitas flagitabat; nimirum ut coelestis tandem generatio repararet, quod nativitas (hominum) terrena perdiderat. Sed fortassis hunc qui natus praedicatur ex femina, dum vilibus obvolvitur pannis, dum jacere contentus est in praesepe, dum lacrymosis vagitibus concrepat, . . . . . . Deum esse diffidis? Imo per ista, frater, adverte, eum et ut hominem infirma pro infirmis pertulisse, et ut [LXXXV] Deum potentiam exercuisse coelestem. Et homilia 13, pag. eadem: Christus Jesus Dominus noster in quo divinitatis est plenitudo, carnis nostrae infirma suscipiens, novus natus est homo. Hodie refulsit secundus ille Adam, non incola, sed Dominus paradisi . . . . . Hodie exortum est in tenebris lumen . . . . . Novus quidem homo, sed Dominus sempiternus; novus Christus, sed rex omnium saeculorum . . . . . Hic est praedictus a patriarchis, a prophetis praedicatus . . . . . . . Percepisti donum, quod Abraham in spiritu se vidisse laetatus est, etc. Et sermone 14, pag. 39: Hodie nobis . . . . . secundum carnem natus est Christus, incipiens quidem esse quod non erat, sed non desinens esse quod erat. Nec enim nativitas hominis imminuere, aut separare indiscretae majestatis poterat unitatem. Quod Deus de suo Patre processit, ineffabilis ac permanentis est secretum virtutis: quod homo est natus ex femina, NOSTRAE SALUTIS EST GRATIA. Illic gloria naturae, hic mysterium voluntatis . . . . . Quis ergo, fratres, profundum hoc coelestis consilii valeat aestimare, quod immortalitatis Dominus . . . . ut conditione carnis mortem suscipere pro mortalibus possit, de femineo utero . . . . . humana voluit sub lege prodire . . . . . In pannis nostras infirmitates, nostra se indicat suscepisse peccata . . . . . Talis Salvatorem mundi decebat ingressus, ut qui humani generis veniebat peccata mundare, prae caeteris mundius nasceretur . . . . . Cui alii omnis debet cantare terra, nisi qui universo terrarum orbi delictorum veniam, et spem sempiternae salutis invexit? . . . . . Dignum est, ut eorum praecipue laudibus honoretur, quos proprii corporis passione et sanguinis sui effusione salvavit. Et sermone 15, pag. 41: Ex Patre Deus est, et ex matre homo est; hoc est Deum et hominem unum Dominum confitemur. In ejus nativitate nos omnes natos sentimus ad vitam. Factus est enim homo non ut sibi viveret, qui auctor est vitae; sed ut morte sua vitam redimeret mortuorum, ut nullus nobis esset reditus ad salutem, nisi nasceretur ille, qui virtute propria ad vitam possit redire post mortem. Eodem pertinent, quae Maximus docet homilia 19, pag. 53 seq., et homil. 20, pag. 55 seq., et homil. 25, pag. 73 seq., et homil. 27, pag. 79 seq., et homil. 35, pag. 100 seqq., et homil. 37, pag. 105 seq., et homil. 49, pag. 152 seqq., et homil. 50, pag. 153, ubi: Passio, inquit, illius nostra redemptio est. Mors ejus vita nostra est. Ideo autem mala haec cuncta sustinuit, ut nos bona omnia sentiremus. Ideo crudelitatem in se exerceri maluit, ut nobis misericordiam largiretur . . . . . Auferens enim per crucem humani generis injurias, [Col. 0085] omnes eas in sua passione consumpsit. Innumera prope generis ejusdem in caeteris Maximi homiliis, sermonibus atque opusculis reperire licet. Passum autem Christum mortuumque pro cunctis hominibus, adeoque misericordiam cunctis impertiri voluisse, Maximus idem affirmat aperte interdum, plerumque [LXXXVI] obscurius; at certo semper nullum, ut unquam reliquerit de sua sententia dubitandi locum. Atque homilia quidem 19, pag. 54: QUI CUNCTOS, inquit, MISERICORDITER REPARATURUS ADVENERAT, ne et ipsa (gentilitas) in lacrymabili sua semper caecitate maneret, dedit ei etiam signum, quod et Judaeus videre potuit in stella, quae tanti regis nuntiabat ortum, et praesentis venisse prodebat redemptionis auctorem. Et homilia 20, pag. 55 seq.: Cum ipse non Judaeum tantum populum redempturus advenisset e coelo, sed et cunctas gentes, quas ab initio saeculi una cum Patre creaverat, et Spiritu sancto, signum dare voluit in stella, quod et Judaea videre, atque universus posset orbis agnoscere . . . Illo visibili signo ad se vocabat CUNCTOS, OMNIBUS GRATIAE SUAE POLLICEBATUR DONA. Age vero qui scribit: infirma pro infirmis pertulisse Redemptorem, qui ut nostrae salutis necessitas flagitabat, advenerat; atque ita quidem pertulisse, ut generis humani peccata mundare voluerit, redimere morte sua mortuorum vitam, invehereque passione sua, effusioneque sanguinis universo terrarum orbi veniam delictorum. spemque reditus ad salutem nunquam interituram, quam consequi homines nequivissent, nisi natus ille fuisset; qui, inquam, haec scribit, ostenditque universi orbis terrarum ac generis humani vocabulis cunctos homines vocatos esse a Redemptore ipso ad se, iisque omnibus hominibus promissa gratiae divinae dona, an non plane demonstrat Redemptorem eumdem generis humani pro cunctis seu omnibus hominibus natum, passum, mortuum fuisse, adjumentaque parasse, quibus illi omnes gratiae illius, quae ipse pollicetur, dona possent percipere? Rursum, in mundum venisse Christum, Maximus docet, sermone 19, pag. 420, ut saluti hominum provideret, . . . utque animas gratia sancti Spiritus irrigaret. Homilia vero 116, pag. 384: Non unius, inquit, hominis tantum per Salvatorem causa geritur, nec unius hominis imbecillitas procuratur; sed totius generis humani salvatur infirmitas. Nullius autem hominis oblivisci Deum, sed adesse omnibus, subsidiaque parasse monet, dum serm. 16, pag. 439, scribit: Quomodo potest oblivisci nostri Deus, qui etiam capillos capitis nostri in Evangelio apud se dicit esse numeratos? Si enim capillorum nostrorum meminit, magis nostrarum animarum meminit. Per numerum enim curam circa nos sollicitudinemque cognoscimus. Nemo enim numerat, nisi quod vult diligentius custodire . . . . Usque adeo ergo habetur in tutela, qui habetur in numero . . . Deus omnium meminit, omnium recordatur, tantum ut non nostris intervenientibus peccatis, ei inferatur oblivio. Quemadmodum autem meminerit nostri, aut quam curam sollicitudinemque omnibus praestet is qui non adjumenta praebeat vel paret quibus imbecillitas atque infirmitas roboretur humana; cum sine iis adjumentis suffragiisque praepotentis Dei id homo agere nequeat, quo disponere sese, ut gratia sancti Spiritus irrigetur, pertingereque [LXXXVII] demum ad salutem beatitatemque sempiternam possit? Ac suffragio quidem divino opus esse, docet Maximus homilia 42, pag. 28, et homilia 64, pag. 206. Quin etiam ad se Christum vocare cunctos, monet, omnibusque suae gratiae polliceri dona, homilia 20, pag. 56. Efficacitatem porro gratiae, qua facit Christus, ut ii quos efficaciter vult, resipiscant, operenturque bonum, sic explicat Maximus homil. 108, pag. 258: Revera, fratres, quando medicus languentium aut quaerit aut respicit voluntates, cum semper contraria desiderat et requirat infirmus; hinc est, quod nunc ferrum, nunc ignem, nunc amara pocula ingerit et apponit invitis, ut curam sani sentiant, quam non poterant sentire aegrotantes. Et si homo injurias despicit, maledicta contemnit, ut sauciatis morbo sponte vitam conferat, et salutem; quanto magis Christus medicus bonitate divina morbis saucios peccatorum, et phrenesi criminum laborantes, ad salutem etiam invitos ATTRAHIT, et nolentes. O si velimus, fratres, si velimus omnem mentis nostrae paralysim pervidere, animam nostram virtutibus destitutam jacere in vitiorum stratis cerneremus; luceret nobis, quemadmodum Christus et nostras quotidie noxias respicit voluntates, et ad salutaria nos remedia PERTRAHIT ET PERURGET INVITOS. Τὸ pertrahit vero et perurget invitos non eo pertinet ut indicet necessitate illos qui pertrahuntur perurgenturque premi ut agant, sed libertate moveri, induci, determinari; etsi quod libere tunc agunt, amarum interdum sit ipsis, nec libeat, ut non libet amarum aegroto, nec placet, quod libere a medico sibi propinatum sorbet. Neque vero secus id Maximus accipit, atque illud accipiat Ecclesia collecta illa, qua dominica quarta post Pentecosten sacerdos sacrificaturus orat, ut Deus nostras ad se rebelles compellat propitius voluntates. Quotus enim quisque catholicus est, qui Ecclesiam precari arbitretur, ut Deus nobis inferat necessitatem? Profecto nemo est, quin sic intelligat: obluctari quidem eos qui malis cupiditatibus agitantur; sed gratia ipsa ita moveri ac vinci denique, ut determinanti ad bonum Deo libere cedant, seseque una determinent. Confer annotationem nostram ad pag. 359. Jam quid sibi Maximus invitorum nolentiumque vocabulis velit, cognosci ex ejus praefatione ad homil. 109, pag. 364, in notis plane potest. Ibi enim ideo se invitum loqui ait, quod ii qui ipsum audirent non emendarentur, pigriusque agerent. Quid an loquebatur adactus necessitate? Nihil minus. Nimirum cum sine fructu loqueretur, loquebatur non libens, etsi ei tacere non liceret. Qua ex re liquet, τὸ invitus idem esse Maximo ac τὸ non libens. Caeterum constanter affirmat libertatem arbitrii illaesam cuique mortali manere, sive is probe, sive secus agat. Tractatu de Capitulis Evangeliorum, cap. 8, pag. 761: Liberum, inquit, quod homini dedit arlitrium, noluit iterum abrumpere, ne a se nuper concessam, ut diximus, animi libertatem infringeret. Ergo dimisit in uniuscujusque judicio, pro quibus examen futurum [LXXXVIII] sibimet reservavit, ut puniatur qui fuerit reus, et salvetur qui crimen noluit, ne puniretur, admittere. Quid? si Christus Deus servorum suorum, quos actione [Col. 0087] sua movet, ac ducit, non adimat, sed perficiat, teste Maximo sermone 40, pag. 504, libertatem? Sermone autem 58, pag. 515: Beata est, inquit, in Christi captivitate libertas . . . . . Videte, et advertite, quam nos expediat Christi esse captivos, qui captis suis non solum aeternam tribuit libertatem, sed et ineffabilia caelestium munerum dona largitur. Ideoque alio in loco patriarcha decantat: Converte, DOMINE, captivitatem nostram sicut torrens in austro. Converte, ait, non averte, id est, PRAESTA, Domine, ut qui jamdudum capti a diabolo sumus, tui tandem mereamur esse captivi. Scimus enim, quia diabolo esse subjectum peramara conditio est, et inexpleta tibi, Domine, servire jucunditas, etc. Christus igitur in nobis dum operatur, nostram perficit libertatem, ac jucunditatem affert, tum maxime, cum habitans Salvator idem hoc desertum corporis nostri, omnes ibi diaboli factiones EXSUPERAT, et secretum ac securum a cogitationibus saeculi esse suum FACIT habitaculum, ut deinceps nos intra nosmetipsos velut in solitudine constituti, nonnisi coelum respiciamus et terram; hoc est, non cogitemus alium nisi coelestis regni Dominum, et terrenae resurrectionis auctorem; sermone 19, pag. 446. Quidquid porro gratiae tributum hominibus est post Adae lapsum, id Maximus Servatoris Christi virtuti, Patres superiores Scripturasque secutus, acceptum esse referendum docet. Cum enim quidquid adjumentorum ad beatam vitam, jam inde ab eo tempore, Adae posterisque obvenit, ex redemptionis fonte manarit; ex ejus certe virtute manarit necesse est, quem passione morteque sua et ex sacris Litteris ac traditione constat, et Maximus fatetur, saeculorum esse, et cunctarum gentium, quas ab initio saeculi creaverit, Redemptorem. Homilia 19, pag. 54; homilia 20, pag. 55; homilia 23, pag. 65, 66, 67, quo loco non latuisse in opere ait, ut omnes ubique qui in Dei Filio Verbum et carnem crederent, salvarentur. Ipsum autem fuisse qui esurientem Hebraeum populum, angelico fecit pane veluti coelesti lacte pinguescere; ipsum fuisse qui Hebraeos comitatus per arentia deserta esset, cum illos coelum pasceret, petra potaret. Quis autem ignorat orthodoxorum, a petra indicatum Christum, teste doctore gentium Paulo? Et homilia 24, pag. 72; homilia 25, pag. 74; et sermone 19, pag. 445, ubi fecisse Dominum ait, ut, quia primus Adam in paradiso constitutus per intemperantiam gulae gloriam immortalitatis amiserat, eamdem immortalitatem secundus Adam Christus per abstinentiam repararet . . . . . Hoc enim egit Salvator, ut iisdem vestigiis, quibus admissa fuerint delicta, purgentur . . . . . . Igitur hoc agit Dominus, ut iis praejudiciis, quibus homo obnoxius peccato fuerat liberetur. Serm. vero 20, pag. 448, Salvatoris misericordia factum fuisse Noe tempore, animadvertit: ut justi evaderent, et injusti amplius [LXXXIX] non peccarent. Pro misericordia plane enim videmus, inquit, illud fuisse diluvium quo, veluti baptismo quodam, totius mundi facies est innovata; scilicet ut qui perditorum scelere sordebat ad crimina, beati Noe habitatione floreret ad gratiam, et qui iniquitatis fuerat postribulum tunc, modo fieret domicilium sanctitatis. Diluvium illud hujus nostri fuit similitudo baptismatis. Hoc enim tunc gestum est, quod nunc agitur: hoc est, ut exuberantibus aquarum fluctibus, periclitarentur vitia et justitia sola regnaret; mergerentur in profundum peccata, sanctitas vicina coelo portaretur. Tunc enim, sicut dixi, hoc agebatur, quod nunc agitur in Ecclesia Christi. Nam sicut Noe arca, submersis omnibus vitiis peccatorum, ferebatur, ita baptismatis fonte coelo vicina portatur Ecclesia, et deletis omnibus superstitionibus idolorum, fides regnat in terris, quae de Salvatoris arca procedit. Quidquid enim boni, salutis, vitae supra naturam in homine fuit, est, erit, ex Salvatore nostro est, qui cum Deus sit, humanam ob id sibi nostram assumpsit naturam. Sermone 29, pag. 474: In Salvatore enim nostro omnes resurreximus, omnes reviximus, omnes ad coelestia transmigravimus. Est enim in illo Christo homine uniuscujusque nostrum carnis et sanguinis portio. Ubi ergo portio mea regnat, regnare me credo; ubi dominatur sanguis meus, me sentio dominare; ubi glorificatur caro mea, me gloriosum esse cognosco . . . Etsi delicta nos excludunt, naturae communio non repellit. Nam propter bonitatem divinitatis, peculiarem nobis Salvator debet affectum; scilicet quia sicut Deus noster in ipso est, ita et sanguis noster in illo est . . . Neque enim tam immitis est Dominus, ut obliviscatur hominis, et non meminerit illius quem ipse gestat, etc. Confer et sermonem 35, pag. 489, et sermonem 36, pag. 491 ubi: Una plane dies est Christus, inquit, quia una est in eo divinitatis aeternitas. Hodie autem vocatur, quod eum nec vetusta antiquitate subterfugiunt, nec futura ignoratione praetereunt: sed tanquam potentissimum lumen cuncta continet, universa cognoscit, et velut in praesentia habens, possidet omnia, quia apud eum nec praeterita labuntur, nec futura celantur . . . Sicut nobis in futurum vitam et gloriam pollicetur, ita etiam in praeteritum de salutis nostrae causa et occasiones nascuntur, ac sic qui ideo colitur, ut misereatur jam misertus. Ab eo ergo facti atque reparati nunc impensius exsultemus in beneficiis suis, etc.

XX. Justitiam autem ac sanctitatem sacramentis vel conferri nobis, vel augeri, constitui a Maximo video. Ante Abrahamum, etsi sanctus antistes sacramenta non memoret fuisse, signa tamen quaedam fuisse quibus sacramentorum competeret appellatio, quibusque sancti patriarchae suam testarentur in Christum venturum fidem, qua quidem fide charitati conjuncta sanctificarentur, cum ex sacris Litteris Patrumque traditione liqueat, non est cur ipsum dubitasse arbitremur. Jam vero quanquam, teste Maximo, circumcisione [XC] peccatum originale jam inde ab Abrahami temporibus ad Christum usque Hebraei evaderent, ut supra animadversum est, non tamen ei sacramento vis per sese inerat tollendi peccati, sed per fidem. Sic enim scribit Maximus tractatu 5, contra Judaeos, pag. 740 seq.: Abraham fide justificatus est, non circumcisione. Ita enim dicit Scriptura: Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad justitiam, et amicus Dei appellatus est. Ergo Abraham non ex circumcisione justificatus est, sed ex fide. Credidit enim verbo Dei, et justificatus est, et benedictionem a Deo consecutus est, et ipsa et semen fidei ejus. Nam considera, ne putes, circumcisionem signum esse [Col. 0089] fidelium. Ante Abraham omnes sancti incircumcisi fuerunt, et puritate mentis Domino placuerunt, et populum Christianum magis ipsi in se monstrarunt. Percurre ordinem in sacrosanctis Litteris positum, et invenies omnes ita esse, ut dicimus. Primus ipse Adam, qui manibus Dei psalmatus est, incircumcisus permansit, deinde Abel justus, Enos et Enoch, Noe et Melchisedech sacerdos summi Dei, justi omnes, neque circumcisi, ut dicimus, secundum carnem fuerunt, etc. Sub lege porro Mosis caeremoniae quidem perplures atque varia baptismata erant; sed nullum ex his, contra praevaricationis malum, generalem potuit conferre medicinam; homilia 22, pag. 63. Nam quod ad eorum applicatio em afferebatur gratiae, ad novum pertinebat Testamentum; adeoque justi, qui fuerunt, iidem etsi ante incarnationem Verbi vixerint, christiani fide, et caritate revera, et fuerunt, et dici merito potuerunt. Quare Maximus homilia 3, pag. 10, legem cum Evangelio conferens: Duos molares lapides, inquit, duo esse arbitror testamenta, hoc est legem Mosis et Evangelium Domini, quae ita sunt disposita vel parata, ut sibi testamentum utrumque conveniat, sicut ait Salvator: Non veni solvere legem, sed adimplere . . . Nisi Evangelium superpositum fuisset, adhuc lex veluti tarda et gravis jaceret in terra Judaica, et unius provinciae cooperiretur angustiis . . . Hoc autem lex operabatur sine Evangelio, quod uno saxo fieri potest. Confringere poterat, non prodesse, sicut ait beatus apostolus: Lex autem iram operatur, gratiam vero non praestat. Stante autem lege, Evangelium datum est, quod veteri superpositum Testamento utrumque condecoret, ac tanta velocitate saeculum omne circumeat . . . quod Evangelium tanquam superior mola cunctos credentes suscipit, omnes advenientes accipit, et veluti per quasdam cavernulas praeceptorum ad interiora transmittit; ut ibi hinc inde duorum Testamentorum salutaribus mandatis gentilitatis asperitate mollita, producat omne quod purum est . . . Molit igitur Synagoga, sed inutiliter molit, quippe quae uno saxo nititur laborare, atque ideo non tam molit, quam dissipat, et confringit, etc. Homilia 39, pag. 116: Habebat fons (veteris legis) aquam, sed dulcedinem non habebat. Erat delectabilis ad visionem, sed sincerus [XCI] non erat ad soporem: injecto enim per Mosem ligno, dulcedinem suaviter potarunt; austeritatem, quam noxia ⁜ (a) unda gestabat, ligni abstulit sacramentum. Quod quidem in figuram factum puto. Aquam amaram in myrrha legem esse puto Veteris Testamenti, quae lex priusquam cruce temperaretur Domini, erat immitis . . . Haec est illa amaritudo quae dulcedine commutata est, id est, austeritas legis Evangelii gratia temperata est. Amara enim est legis littera sine crucis mysterio, de qua ait Apostolus: Littera occidit; at ubi passionis illi sacramenta junguntur, omnis ejus spiritualiter amaritudo conditur, et de ea dicit Apostolus: Spiritus autem vivificat. Et homilia 116, pag. 384, scribas pharisaeosque redarguens, qui neglexerant, Christum et ante et post ejus adventum corpori suo velut escam porrigere: Non unius hominis, inquit, tantum per Salvatorem causa geritur, nec unius hominis imbecillitas procuratur, sed totius generis humani salvatur infirmitas. Nulli autem dubium est, dexteram vel potius corporis praeclariorem portionem, hoc officii gerere, ut diurna alimenta suo corpori subministret, et providentia quadam ad fruendam vitam membra caetera pascat ac nutriat. Hanc igitur dexteram in Judaico populo scribas esse dixerim vel doctores, qui velut praeclarior portio in Pharisaeorum corpore a Domino constituti neglexerunt et caetera membra sua prophetarum oraculis saginare, hoc est, noluerunt Christum corpori suo, secundum prophetarum oracula velut escam vitae aeternae porrigere; et ideo doctrina eorum tanquam manus aruit imbecillis, quia fontem perennis sapientiae non quaesivit. Propterea denique factum est, ut quasi contracta dextera clavem scientiae tenere non posset . . . Haec autem clavis Christus est Dominus, quo ad credulitatem fidei pectorum nostrorum arcana reserantur. Ista clavis a Pharisaeis perditur, ab apostolis invenitur, etc. Sed de virtute, qua sacramenta legis veteris niterentur, hactenus. Nunc quid Maximus de sacramentis Novi Testamenti statuat, disserendum est brevibus.

De baptismo autem, etsi supra nonnihil diximus, haec tamen pauca huc esse transferenda existimavi. Sermone 3, pag. 402, baptismum necessarium dicit Maximus, quia in eo remissio peccatorum tribuitur. Homilia 31, pag. 91, catechumenos alloquens: Sine baptismate, inquit, paradisi gaudia non potestis consequi. Et homilia 33, pag. 96: Suscepto baptismate (catechumenus) fidelis evadit . . . Redemptor noster pro cunctis regenerationis salutare instituit lavacrum. Homilia 48, pag. 150: Nos peregrini in hoc mundo sumus, et tanquam hospites in hac luce versamur . . . Peregrini, inquam, sumus, et nobis Salvatoris sanguinis pretio empta est sepultura. Consepulti enim sumus, sicut [XCII] ait Apostolus, cum illo per baptismum in mortem. Baptismus igitur nobis est sepultura, in quo peccatis morimur, criminibus sepelimur, et, veteris hominis conscientia resoluta, in alteram nativitatem rediviva infantia reparamur; baptismus, inquam, Salvatoris nobis est sepultura, quia et ibi perdimus ante, quod viximus, et ibi denuo accipimus, ut vivamus. Magna igitur sepulturae hujus est gratia, in qua nobis et utilis mors infertur, et vita utilior condonatur; magna, inquam, hujus gratia sepulturae, quae et purificat peccatorem et vivificat morientem. Et homilia 59, pag. 185: Interveniente mysterio (baptismi) ex vetulis iterum videamus infantes. Innovatio enim quaedam est desinere quod eras, assumere quod ante non fueras; innovatio, inquam, est, unde et neophyti nuncupantur, quod novitate quadam maculas vetustatis abjecerint, gratiam simplicitatis assumpserint, dicente Apostolo: Deponentes veterem hominem cum actibus suis, induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est. Inde Maximus de vestibus, quae a recens baptizatis neophytis assumi consueverant, deque earum significatione loquens pag. 186: Utique, inquit, neophyti nostri nuper baptizati, tanquam [Col. 0091] aquilae, depositis vetustatis exuviis, nova sanctitatis indumenta sumpserunt, et fatiscentibus antiquis maculis, sicut plumis levibus rediviva gratia immortalitatis ornantur, ita ut in his senectutis occidua peccata senuerint, vita non senuerit; tanquam aquila in pullum, sicut illi in infantiam revocati. Est eis saeculi de conversatione notitia; sed adest illis justitiae de reparatione securitas. Confer sermonem 8, pag. 418, et serm. 11, pag. 426, ubi: Cum Christus Dominus, inquit, initiaret Ecclesiae sacramenta, coelo supervenit columba. Intelligo mysterium, agnosco etiam sacramentum. Columba enim ipsa est quae nunc ad Ecclesiam Christi in baptismo venit, quae quondam in arcam Noe diluvio properavit, tunc illi securitatem annuntians olivae ramo, modo huic AETERNITATEM conferens divinitatis indicio. Et homil. 98, pag. 329: Quaenam est illa aqua quae consumit flammas, nec ipsa consumitur? Illa est, puto, quae in lavacro de Christi fonte profluens, non consumitur a peccatoribus, sed gehennae consumit incendia. Quae dum per baptismum infunditur, et ipsa in hominibus et tartari restinguit ardorem. Vivit plane in hominibus, sicut ait Dominus: Aqua autem quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis, et reliqua. Mirum ergo in modum aqua Christi una eademque operatione et vivificat et exstinguit. Vivificat enim animas, delicta restinguit. Has lavacri sui refrigerio reparat, illas gurgitis sui unda consumit; et, quod ad majorem baptismatis pertinet gratiam, apud superos mysterium celebratur, et apud inferos gehenna restinguitur . . . Hic in fonte homo mergitur, et illic de tartaro liberatur. Sed nec mirum si in baptismi sacramento aperiatur infernum, cum tunc quoque reseretur et coelum. [XCIII] Aperiuntur enim haec elementa, ut ad lavacrum Christi conveniat libertas et gratia. Libertas enim resurrecturis tribuitur, gratia regnaturis . . . Illi qui erant servi peccati, liberi fiunt justitiae; hi qui angustiis saeculi tenebantur, paradisi amoena percipiunt. In baptismo ergo Christi aperiuntur coeli, aperiuntur et tartara. Inde ut Spiritus sanctus adveniat, illuc ut misericordia Salvatoris accedat.

XXI. Negat porro Maximus iterari baptismum posse, homilia 28, pag. 33: nam id ille sacramentum cum eleemosyna conferens: Lavacrum, inquit, semel datur, et semel veniam pollicetur; eleemosynam autem quoties feceris, toties veniam promereris. Id autem quod est de eleemosyna, ut ἐμφατικῶς a se dictum ostendat, salva se fide locutum scribit. Non enim is erat Maximus, qui eleemosynae vim esse tribuendam sacramenti arbitraretur. Vide et tract. 2 de Baptismo, pag. 717 seq.

XXII. De unctionibus ante baptismum deque aliis quibusdam ritibus eorumque significatione disserit Maximus tract. 1 et 2 de Baptismo, pag. 710 seqq. Reddi praeterea symbolum, professionemque fidei emitti ante baptismum consuevisse, idem tradit Maximus ibid., pag. 714. Scribit insuper pag. 713: Ostendimus vos per oleum sanctificationis ad auditum fidei praeparatos, et bonum Christi odorem vocatos, ex toto corde abrenuntiandum esse commonitos . . . . . Emissa certissima cautione, qua vos abrenuntiare omnibus pompis, et operibus ejus, et omni fornicationi diabolicae spopondistis, descendistis in fontem sacrum, fontem vitae, fontem redemptionis, fontem sanctificatum virtute coelesti, et ita sanctificatum, ut homines, per multa peccata diluendo, sanctificet. Non enim debetis illas aquas oculis aestimare, sed mente. Nam etsi substantia illius aquae de communi aquarum natura sit, effectus tamen ipsius ex Dei gratia et virtute procedit . . . . . Spiritus enim sanctus in illa aqua operatur, ut qui ante baptismum diversorum criminum rei tenebantur . . . post baptismum in coelorum regnum intrare mererentur . . . . . In hoc ergo fonte antequam vos toto corpore tingeremus: (immersione namque conferri baptismus consueverat), interrogavimus: Credis in Deum Patrem omnipotentem? Respondistis: Credo. Rursus interrogavimus: Credis et in Jesum Christum Filium ejus, qui conceptus est de Spiritu sancto, et natus est ex Maria virgine? Respondistis singuli: Credo. Iterum interrogavimus: Credis et in Spiritum sanctum? Respondistis similiter: Credo. Haec autem fecimus juxta Domini nostri Jesu Christi Salvatoris imperium, qui, cum ad Patrem in coelos ascenderet, discipulis, id est apostolis, demandavit dicens: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Nemo autem cum audit Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tres deos nos aestimet confiteri. Quod sacrilegium [XCIV] absit longe a fide nostra, quia unum Deum tantum esse, ipso attestante, cognovimus . . . . . Tres ergo personas tenemus et credimus, id est, Patrem et Filium, et Spiritum sanctum, unius potentiae, unius substantiae, unius aeternitatis, unius voluntatis, unius etiam deitatis, et totam Trinitatem unius Dei appellatione veneramur. Credere autem plures deos, gentilis impietas est. Et iterum. Non credere tres personas unius substantiae in una deitate, atque aequalitate, vel coaeternitate, haeretica dementia est; cum manifesta haec sit, quam diximus, auctoritas Christi: Baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti . . . Haec autem quae hucusque diximus, postquam vos credere promisistis, tertio corpora vestra in fonte demersimus. Qui ordo baptismatis duplici mysterii significatione celebratur. Recte enim tertio mersi estis qui accepistis baptismum in nomine Jesu Christi, qui tertia die resurrexit a mortuis. Illa enim tertio repetita demersio typum dominicae exprimit sepulturae, per quam Christo consepulti estis in baptismo, et cum Christo resurrexistis in fide, ut peccatis abluti, in sanctitate virtutum Christum vivatis imitando.

XXIII. Jam quo tempore conferri tunc baptismus soleret, demonstrat Maximus homilia 61, pag. 194: In pascha, inquit, omnes gentes baptizari solent. Agit item noster de baptismo sanguinis sermone 88, pag. 625, quo loco: Incumbente, inquit, persecutionis furore adhuc catechumeni animum coelo praeparant, regenerantur morte, damnatione solvuntur, gladio consecrantur.

XXIV. Pergit Maximus scribere tractatu 3 de Baptismo, pag. 717. Nunc, inquit, de iis acturi sumus quae in jam baptizatis sancta institutione complentur. Impleto enim baptismate, caput vestrum chrismate, id est, oleo sanctificationis, [Col. 0093] infundimus, per quod ostenditur baptizatis regalem et sacerdotalem conferri a Domino dignitatem. Nam in Veteri Testamento, hi qui legebantur in sacerdotio vel in regno sancto ungebantur oleo, et unctione capitis alii regnandi, alii sacrificia offerendi accipiebant a Domino potestatem . . . . Sed illud in Veteri Testamento oleum temporale regnum, temporale sacerdotium, conferebat . . . . . Hoc autem chrisma, id est, haec unctio quae vobis imposita est, illius sacerdotii contulit dignitatem, quod cum semel collatum fuerit, nunquam est finiendum. Mirum certe quod diximus, vos illo chrismate regnum futurae gloriae, et sacerdotium esse consecutos. Verum non ego vobis, sed apostolus Petrus, imo per Petrum Christus, collatam hanc pronuntiat dignitatem. Sic enim loquitur ad fideles, id est, ad eos qui baptismate abluti et chrismate consecrati sunt: Vos autem genus regale et sacerdotale, gens sancta, etc. Considerate ergo honorem quem in illo estis mysterio consecuti, etc. Quotus autem quisque non intelligat, confirmationis [XCV] sacramentum, quod unctione potissimum chrismatis in fronte perficeretur, hic indicari a Maximo, qui memori mente teneret, quae accepta a Christo atque ab apostolis tradita, commendata a Patribus essent memoriae hominum sempiternae? Sanctus Cyprianus epist. 70, ad Januarium, pag. 190 edit. Oxon. an. 1682: Ungi quoque necesse est eum qui baptizatus sit, ut accepto chrismate, id est unctione, esse unctus Dei, et habere in se gratiam Christi possit. Huc recidunt quae scribit sanctus Pacianus epist. 1, ad Sympronianum: Si ergo et lavacri et chrismatis potestas, majorum longe charismatum ad episcopos inde descendit . . . . . ergo nec chrisma, nec baptisma . . . . . potestati ejus indulta est, quia nihil propria usurpatione mandatum est, totumque id ex apostolico jure defluxit. Paria his habent sanctus Optatus Milevitanus lib. III adversus Parmenianum, cap. 5, pag. 62 edit. Antuerp. an. 1702; et lib. VII, cap. 4, pag. 102 seqq.; et sanctus Augustinus lib. XV de Trinitate, cap. 26, tom. VIII oper., pag. 708 edit. Antuerp. an. 1700, quo loco unctum Spiritu sancto Christum ut hominem, affirmat, non utique oleo visibili, sed dono gratiae, quod visibili significatur unguento, quo baptizatos ungit Ecclesia. Et tractatu 3 in Joan. Epist., num. 5, tom. III, part. II, pag. 616, ubi: Unctio spiritalis, inquit, ipse Spiritus sanctus est, cujus sacramentum est in unctione visibili. Sed ne pluribus morer, unum illum describam locum qui exstat lib. II contra epist. Petiliani, cap. 104, pag. 199, tom. IX, qui locus est hujusmodi: Sacramentum chrismatis . . . . in genere visibilium signaculorum sacramentum est, sicut ipse baptismus, etc. Jam sanctus Leo Magnus serm. 23, qui est quartus de Nativitate Domini, cap. 6, pag. 54, tom. I oper. edit. Rom. an. 1753, populum docens, ita sane ut Maximus scribit: Vos, quos nullis dignius, quam beati Petri apostoli alloquor verbis, genus electum, regale sacerdotium, etc., permanete stabiles in ea fide quam confessi estis coram multis testibus, et in qua renati per aquam et Spiritum sanctum, accepistis chrisma salutare et signaculam vitae aeternae. Et sermone 3, qui dictus in anniversar. Assumptionis ad pontificatum suae fuit, cap. 1, pag. 8: In unitate, inquit, fidei atque baptismatis indiscreta nobis societas, dilectissimi, et generalis est dignitas, secundum illud beati Petri apostoli: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, etc. Omnes enim in Christo regeneratos crucis signum efficit reges, sancti vero Spiritus unctio consecrat sacerdotes; ut praeter istam specialem nostri ministerii servitutem, universi spiritales et rationales Christiani agnoscant se regii generis et sacerdotalis officii esse consortes. Mitto quae de chrismatis sacramento tradidere Salvianus Massiliensis lib. III de Providentia, et Vigilius Tapsensis lib. III contra Eutychem, num. 7, et sanctus Isidorus Hispalensis lib. VI Originum, cap. 19, et ven. Beda in Acta apostolorum cap. X, et in I Joan. Epist., cap. II. Haud secus censuere Graeci. [XCVI] Confer concil. Laodicen., can. 48, pag. 789, tom. I Concilior. edit. Paris. an. 1714, et sanctum Cyrillum Hierosolymitanum, catech. 21, quae est Mystagog. 3, quae inscripta est περὶ Χρίσμτος de Chrismate, num. 1 seqq., pag. 315 seqq. edit. Paris. an. 1720. Animadvertendum autem est, Antonium Augustinum Touteeum monachum Benedictinum congregationis Sancti Mauri, virum sane doctum inque Patrum Graecorum doctrinis cumprimis versatum, in admonitione ad proxime indicatam catechesim sancti Cyrilli, num. 3, pag. eadem, sic habere: Quod apud Latinos confirmationis nomine designatur, hoc Graeci chrisma, vel μύρον, unguentum, appellare consueverunt. Nam ii in hoc sacramento unctionem semper uti praecipuam ejus partem spectavere. Horum similia persequuntur sancti Basilius Caesariensis, Cyrillus Alexandrinus, alii quorum loca describere et nimium longum esset, et lectoribus aliquantum fortassis afferret satietatis atque fastidii. Qui plura volet, is consulat egregiam Josephi Augustini Orsi S. R. E. card. de Chrismate confirmatorio dissertationem, pag. 135 seqq. edit. Mediol. an. 1733. Illud mihi paulo diligentius disquirendum videtur, quid sit, quod praecipuam sacramenti partem confirmationis Maximus in unctione capitis constituat, Patres vero permulti in unctione consignationeque frontis? Innocentius I, epist. 25, quae est ad Decentium Eugubinum, num. 6, tom. I Epistolar. Romanor. pontif., pag. 858 edit. Paris. an. 1721: Presbyteri, inquit, sive extra episcopum, sive praesente episcopo, cum baptizant, chrismate baptizatos ungere licet, quod ab episcopo fuerit consecratum; non tamen FRONTEM ex eodem loco signare, quod solis debetur episcopis, cum tradunt Spiritum paracletum. Confer annotationem Coustantii ad eumdem sancti Innocentii locum. Verum Maximo (quoniam non tractationem aliquam de confirmationis mysterio theologicam scribere, sed concionem ad populum habere instituerat) non tam minute, neque tam, ut aiunt, ad vivum res concidendae resecandaeque sunt visae; sed satis fuit (quod interdum alii etiam Patres fecerunt) capitis, cujus certe pars est frons, meminisse.

XXV. Offerri sacrificium corporis et sanguinis Christi in Ecclesiae altaribus, Christumque ipsum reipsa praesentem in Eucharistiae sacramento esse, dogma est orthodoxum a Maximo assertum ac praedicatum. Serm. 78, pag. 599 seq.: Quid reverentius, inquit, quid honorabilius dici potest, quam (martyres) sub illa ara requiescere, [Col. 0095] in qua Deo sacrificium celebratur, in qua offeruntur hostiae, in qua Dominus est sacerdos . . . . . Super aram Christus imponitur . . . . super altare Domini corpus offertur . . . . Ibi pro peccatoribus Christi sanguis effunditur. Convenienter igitur . . . . . ibi martyribus sepultura decreta est, ubi mors Domini quotidie celebratur, sicut ipse ait: Quotiescunque haec feceritis, mortem meam annuntiabitis, donec veniam . . . . . Non immerito veluti consortio quodam illic occisis est tumulus constitutus, [XCVII] ubi occisionis dominicae membra ponuntur . . . Legimus plerosque justorum Abraham sinibus refoveri . . ., nemo tamen melius praeter martyres meruit requiescere, ubi et hostia Christus est et sacerdos; scilicet, ut et propitiationem de oblatione hostiae consequantur, et benedictionem perfunctionemque sacerdotis excipiant. Hinc plane liquet, 1 ^o sacrificari in aris Ecclesiae, 2 ^o offerri hostias; 3 ^o has esse Christum qui super aram imponitur, cujusque corpus super altare offertur; 4 ^o pro peccatoribus fundi ibidem sanguinem Christi, occisionisque dominicae membra poni, mortem annuntiari Servatoris nostri; 5 ^o Christum ipsum sacerdotem esse; 6 ^o sacrificium esse propitiatienis, etc. Sunt haec plane consentanea doctrinae Patrum. Confer sanctum Thomam, part. III, quaest. 82, art. 1, quo loco Augustini, Ambrosii, etc., testimonia profert eadem confirmantium. Vide praeterea quae ex Justino martyre, Irenaeo, caeterisque Patribus afferunt monachi Benedictini congregationis Sancti Mauri, Maranus praefat. in Justin. operum, capp. 10 et 15, et Massuetius in Irenaei libros dissert. 3, art. 7, num. 76 seqq., ut caeteros praetermittam, quorum catalogum texere neque vacat, neque vero est opus. Quod autem habet Maximus de propitiatione, et benedictione sacerdotis, quam excipiant martyres, non eo pertinet, quasi sanctis martyribus, aut peccatorum quidquam, aut reatus insit, quod luendum propitiatione benedictioneque sit; sed quo id impetretur quod postulant. Non enim is fuit Maximus qui culpae quidquam aut reatus inesse iis arbitraretur, quos ibidem praedicat esse justos, sanctos, praecipuoque loco propter fidem, pro qua pugnarunt, habendos. Postulari autem ait a martyribus vindictam sanguinis ibi, ubi pro peccatoribus Christi sanguis effunditur. Vindicta autem illa sanguinis non aliud indicat quam eversionem regni peccati, quam divinae justitiae manifestationem, quam ut propitius sit peccatoribus Deus, eisque benedicens efficiat ut resipiscant, quam restitutionem et glorificationem corporum sanctorum, quam denique secundum adventum Christi. Altare porro seu aram Maximus mensam dominicam vocat tract. 5 contra Judaeos, pag. 745, in eaque paratum ait coeleste convivium, nosque cum David cantare proinde, scribit, posse: Dominus pascit me, et nihil mihi deerit, in loco pascuae ibi me collocavit. De ratione autem qua tenemur refici Eucharistia, deque poena quae instat indigne eam sumentibus, haec idem docet Maximus homilia 45, pag. 138, cibum hunc esse melle dulciorem, quem qui edere et manducare neglexerit, vitam in semetipso habere non poterit, sicut ipse Dominus ait: Nisi quis manducaverit meam carnem, et biberit meum sanguinem, non habebit vitam in semetipso; sed potius ipse cibus in judicium convertetur, sicut Apostolus dicit: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat. Quod filiis Israel subtiliter prophetatum est in Testamento. Manna enim illis contra divina praecepta tractantibus, vermes effecti sunt, id est, contumaciae ultores et judices. Quae similitudo Christum [XCVIII] indicat Dominum, quem qui suavem cibum et dulcem potum haurire neglexerit, judicem patietur, sicut ipse ait.

XXVI. Etsi non ex instituto (non enim occurrit, ut data opera ea de re ageret), at satis tamen Maximus ostendit quae sua esset de peccatorum confessione sententia. Atque ille quidem homilia 115, pag. 382, necessitatem confessionis indicans: Omnis Christianus, inquit, qui vult sua peccata celare, hic spiritualiter vulpis est. Sicut enim vulpis propter fraudes suas latibulis demoratur, ita et peccator tacens propter conscientiam, suorum peccatorum foveis delitescit. Et sicut illa non audet inter medias hominum turbas morum suorum ostentare fallaciam, ita et hic erubescit in media ecclesia conversationis suae nequitiam confiteri. Jam de resipiscentia deque spe indulgentiae consequendae disserens sermone 39, pag. 501 seq.: Annon, inquit, laetandum nobis est, quibus novi mysterii sacramento peccata tolluntur, coelum datur, redditur paradisus? . . . Omnia latronis anteacta scelera unius meritum confessionis absolvit, et quidquid longa aetate deliquerat, brevissimo sermone delevit. Nec latrocinii eum sui apud Deum sanguis damnavit, quia Christi sanguinem regnum credidit esse, non poenam. Quod factum, carissimi, universo hominum generi profecisse, non dubium est. Nam quis de Dei gratia, absoluto latrone, desperet, si tamen supplicantem preces latronis credulitas subsequatur? Habemus et aliud magnificum dominicae pietatis exemplum, quo omnem mortiferae desperationis formidinem deponentes, de ineffabili Redemptoris nostri indulgentia confidamus. Cum enim condemnatus ab impiis penderet Christus in cruce, furorque Judaicus illuderet Crucifixo, omnipotentem Patrem interfectoribus suis ipse inter vulnera pius suffragator orabat, dicens: Pater, dimitte illis: nesciunt quid faciunt, etc. De poenitentibus, de horum gradibus, deque data ipsis peccatorum remissione a sacerdotibus, quibus de rebus alii Patres disserunt, Maximus non agit, quod sancto antistiti orationes ad populam habenti de iisdem disputandi opportunitas non obtulisset, quemadmodum ne de extrema unctione quidem.

XXVII. Sacerdotio quemadmodum habendus sit honos, ostendit Maximus homil. 85, pag. 285, quo loco: Si diligenter, inquit, audistis evangelicam lectionem, intelligere potestis, quae ministris ac sacerdotibus Dei reverentia debeatur. Nam hos Spiritus sancti remuneratione ditatos esse, ac pignus Spiritus accepisse scribit, ordinatione quidem certe: nam qua alia ratione, ne suspicari quidem possum. Eam ob causam altari eos servire, animadvertit, hoc est potestate, quam sunt consecuti, rem divinam facere, exque altari proinde ipsos vivere oportere. Cibum praeterea verbi Dei a sacerdotibus esse populo porrigendum docet. Id munus episcopis [Col. 0097] cumprimis competere, quibus non docendorum solum populorum, sed etiam sontium puniendorum, prohibendorumque communione sacrorum, [XCIX] jus inesse, confirmat. Ac de pignore quidem Spiritus, etc., quod sacerdotes acceperint, deque sacerdotibus iisdem altari inservientibus haec ille tradit homil. 114, pag. 388 seq.: Domino et Deo militamus, sicut ait Apostolus: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Videmur, inquam, non militare remissis ac fluentibus tunicis, sed habemus militiae nostrae cingulum, quo castimonia interiora constringuntur, de quo cingulo Dominus ait ad apostolos suos: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris. Milites igitur Christi sumus, et stipendium ab ipso donumque percipimus, sicut dicit beatus Apostolus: Qui dedit nobis pignus Spiritus, hoc est, qui Spiritus sancti nos remuneratione ditavit . . . Catholicus clericus hac sententia retinetur. Si enim non contentus stipendiis fuerit, quae de altari, Domino jubente, consequitur; sed exercet mercimonia, intercessiones vendit, viduarum munera libenter amplectitur, hic negotiator magis potest videri quam clericus. Jam vero homil. 12, pag. 371 seq., de Verbi divini praedicandi, deque puniendorum sontium jure ad sacerdotes spectante, quos apibus comparat, disserens: Bene, inquit, dixi, examine sacerdotum; quia sicut apes de divinarum Scripturarum flosculis suavia mella conficiunt, et quidquid ad medicinam pertinet animarum, oris sui arte componunt. Recte comparantur apibus sacerdotes, quia sicut apes castitatem corporis praeferunt, cibum vitae coelestis exhibent, aculeum legis exercent. Puri enim ad sanctificationem, suaves ad refectionem, severi ad ultionem. Apibus plane sunt comparandi, qui velut alveario quodam gratia matris Ecclesiae continentur, in qua diversorum meritorum cellulas dulcissimis praedicationibus componentes, de uno Salvatoris examine Christianorum examina multa producunt . . . Praedicatio sacerdotis in plebe salvandis est correctio, et contestatio judicandis. Contestamur enim illis ante judicium, quod illos maneat in ipso judicio, etc. Quemadmodum autem episcopus docere, hortari, monere, redarguere etiam, si opus sit, populum debeat, intelligi ex serm. Maximi 103 plane potest. Sic vero ille ibid., pag. 659, scribit: Interdum, fratres, cum praedicamus, plerisque sermo noster videtur asperior, et ea quae secundum regulam prosequimur, ita a nonnullis accipiuntur, quasi nostrae severitatis austeritate promantur. Dicunt enim: Quam dure et amare praedicavit episcopus, ignorantes quod sacerdotis necessitas major est quam voluntas. Necessitas, inquam, major est dicendi, non quod verum prosequendi desit voluntes, sed quia tacendi silentium statuti poena depellitur. Necessitatem patimur, dum timemus, ac per hoc cogimur plus posse quam velle; et metuenda aliis ingerimus, dum ipsi saluti propriae formidamus. Haec autem est conditio praedicantis, ut non alterius peccata taceat, si sua vult declinare peccata; et [C] emendare objurgando fratrem, ut in se possit non perdere sacerdotem. Caeterum si voluerit dissimulare, silere, celare; et illum tacendo non corrigit, et se non praedicando contemnit. Melius est igitur increpando emendare peccatum quam silendo peccantis delicta suscipere. In hoc enim positi sumus, ut si delinquentibus non eorum scelera dixerimus, scelerum ipsorum etiam nos reatus involvat. Nam sic utique dicit Dominus per prophetam: Et tu, fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel, et audies ex ore meo verbum, cum dicam peccatori: Morte morieris, et non loqueris, ut caveat impius de via sua, ipse iniquus in iniquitate sua morietur; sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Evidens plane et manifesta sententia, quae speculatorem, cur tacuerit, sanguine polluit criminosi; nec contenta est, quod iniquum damnat iniquitas, nisi et illum reum statuat, qui eamdem iniquitatem noluit increpare. Videte ergo quantum malum sit delinquentis. Delinquens ipse peccat, et sacerdos arguitur. Ipse se delictis suis jugulat, et de manu episcopi sanguis exquiritur. Loquendum est igitur et clamandum, ne silentium nostrum in die judicii idem peccator excuset; et qui dissimulat esse particeps sanctitatis, tunc socium criminetur erroris . . . Speculator utique dicitur, qui veluti in quadam sublimi arce consistens adjacenti populo prospicit, ne quis in eum subito hostis obrepat; sed de illo sollicite curam habens, plebs pacis dulcedine potiatur; qui si aliquid adversi repente conspexerit, mox indicet, constanter annuntiet, ut et civis ad cavendum periculum sit paratus, et hostis fugiat deprehensus. Caeterum si, urgente adversario, speculator dissimulaverit, tacuerit, neglexerit; tunc fit, ut inopinatus praeoccupetur populus, et inimicus superveniens debacchetur, atque ideo omnis culpa ei ascribitur, qui loqui noluit, ut salvaret plurimos; sed tacere maluit, ut periret ipse cum pluribus. Hos ergo speculatores a Domino constitutos, quos esse dicimus, nisi beatissimos sacerdotes, qui velut in sublimi quadam arce sapientiae collocati ad tuitionem populorum, supervenientia mala eminus intuentur, et adhuc longe positi contemplantur futura supplicia, non oculi carnalis intuitu, sed prudentiae spiritalis aspectu. Et ideo tacere non possunt, sed clamare coguntur, ne per silentium gregem Christi diabolus hos is invadat. Consulito praeterea sermonem 104, pag. 661 seqq. De jure quo criminosos episcopus possit prohibere privareque communione sacrorum, paucis, sed satis explicate agit Maximus homilia 47, pag. 146; scribit enim: Criminosos episcopi sententia projici de consortio Christiano. Ad sacrorum enim antistites, quibus onus est impositum tractandi Evangelii, pertinet, sordes amputare populorum; quemadmodum ad ferrum gestantem agricolam spectat sarmenta deputare vinearum; homilia 37, pag. 111.

[CI] XXVIII. De nuptiis sic habet homilia 23, pag. 67: Vadit ad nuptias Dei Filius, ut quas dudum potestate constituit, tunc praesentiae suae benedictione sanctificet. Et homil. 17, pag. 50: Nec minus, inquit, etiam nobis exsultandum est, eo quod in hac sacratissima aiei hujus (Epiphaniae) celebritate, sicut paterna traditione instruimur, ipse Christus Dominus noster ad terrenas invitatus nuptias advenerat, non ut illo delectaretur convivio, sed ut nuptiarum se esse demonstraret auctorem, easdemque SANCTIFICANS divina ipsius innotesceret virtus, etc.

[Col. 0099] XXIX. Ecclesiam e Christi Servatoris latere salutarique vulnere manasse, Patrum ⁜ (a) caeterorum dicendi rationem imitatus, scribit Maximus homil. 55, pag. 172, et serm. 34, pag. 486, ubi: In ipso, inquit, mundi nascentis exordio, cum mater illa omnium viventium Eva de dormientis Adae costa producta est; mater universorum credentium Ecclesia ex latere Christi in cruce morientis demonstratur nascitura. Quae quidem eo spectant, ut sanguine et aqua e latere Christi manantibus sanctam Ecclesiam fuisse significatam commonstrent. Atque huc revolvuntur quae docet sanctus Augustinus sermone 5, alias 1, ex Sirmondianis, num. 3, tom. V oper. edit. Antuerp. an 1700. Nam, quid profluxit de latere, inquit, nisi sacramentum quod accipiunt fideles? Spiritus, sanguis et aqua . . . . . De ipso sanguine et aqua significatur nata Ecclesia. Et quando exivit sanguis et aqua de latere? Cum jam dormiret Christus in cruce. Quia Adam in paradiso somnum accepit, et sic illo de latere Eva producta est. Cur porro sanguine et aqua significetur Ecclesia, ex iis perspicitur, quae Joannes Chrysostomus, loco proxime indicato, animadvertit. Atque is: Ex illa, inquit, aqua, et sanguine tota constat Ecclesia. Testis est ipse dicens: Nisi qui renatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest introire in regnum coelorum . . . . . Et nascimur quidem per aquam baptismatis, alimur autem per sanguinem. Vides quomodo simus ex carne ejus et ex ossibus ejus, dum ex sanguine illo et aqua tum nascimur, tum alimur? ⁜ (b) Et quemadmodum Adamo dormiente mulier est condita, sic Christo mortuo facta est Ecclesia ex ejus latere. Scilicet qui Ecclesiam constituunt ex aqua renati sunt, alunturque sanguine Servatoris. Quo quidem recidunt quae Maximus homilia 55, complexus est pag. 174. Praeterea Ecclesiam navis instar esse, cujus figura fuerit arca Noemi, Scripturis majorumque traditioni Maximus insistens, docet pag. 487, et homilia 55, pag. 174, et sermone 94, pag. 641, ubi: Quae navis, inquit, in altum saeculi hujus ita natat, ut pereunte mundo, omnes quos suscipit servet illaesos. Cujus figuram jam in [CII] Veteri videmus Testamento. Sicut enim Noe arca, naufragante mundo, cunctos, quos susceperat, incolumes reservavit; ita et Petri Ecclesia, conflagrante saeculo, omnes quos amplectitur repraesentabi! illaesos, et sicut, tunc transacto diluvio, ad arcam Noe columba signum pacis detulit; ita et transacto judicio, ad Ecclesiam Petri Christus pacis gaudium defert. Atque Scripturarum quidem auctoritate ostendi potest, arcam Noemi fuisse Ecclesiae symbolum seu figuram. Vide Epistolam priorem sancti Petri, cap. III, vers. 20 seq. Patrum autem, qui idem ipsum confirmarint, vetustissimus Justinus martyr fuit. Confer ejus Dialogum cum Tryphone num. 88, pag. 242 edit. Venet. an. 1747. Hunc est secutus Tertullianus, qui lib. de Baptismo, cap. 8, pag. 227 edit. Venetae an. 1744, Quemadmodum, inquit, post aquas diluvii, quibus iniquitas antiqua purgata est, post baptismum (ut ita dixerim) mundi, pacem coelestis irae praeco columba terris annuntiavit demissa ex arca, et cum olea reversa: quod signum etiam apud nationes pacis praetenditur; eadem dispositione spiritalis effectus, terrae, id est carni nostrae, emergenti de lavacro, post vetera delicta, columba sancti Spiritus advolat, pacem Dei afferens, emissa de coelis, ubi ECCLESIA EST ARCA FIGURATA. Consentiunt sanctus Cyprianus lib. de Unitate Ecclesiae, pag. 109 edit. Oxon. an. 1682, ubi: Si potuit, inquit, evadere quisquam, qui extra arcam Noe fuit; et qui extra Ecclesiam foris fuerit, evadat. Monet Dominus, et dicit: Qui non est mecum adversus me est, et qui non mecum colligit, spargit . . . . . Qui alibi praeter Ecclesiam colligit, spargit, etc. Sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 17, num. 10, pag. 269 edit. Paris. an. 1720; sanctus Ambrosius, lib. de Noe et Arca, cap. 13, num. 25, pag. 276, et cap. 15, num. 52, pag. 290, tom. I edit. Venetae an. 1748; sanctus Hieronymus, epist. ad Damasum, quae est inter Damasianas 10, num. 2, pag. 546 edit. Paris. Coustantii an. 1721, quo loco de Ecclesia Petri, seu de Romana sede agens: Quicunque, inquit, extra hanc domum agnum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit regnante diluvio. Sanctus Joannes Chrysostomus, homil. in terrae motum et Lazarum, num. 7, tom. I, pag. 783 edit. Paris. an. 1718, ubi: Mysteria fuerunt, inquit, quae narrantur, et rerum futurarum figura, quae tunc fiebant. Nimirum arca fuit Ecclesia, Noe Christus, columba Spiritus sanctus, oleae folium Dei benignitas, etc. Sanctus Augustinus, lib. V de Baptismo, cap. extremo, num. 39, pag. 108, tom. IX operum, et lib. XV de Civ. Dei, cap. 26, pag. 310, tom. VII edit. Antuerpiae an. 1700, sic habet: Quod Noe homini justo . . . . . imperat Deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est uxore, filiis et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex Dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberarentur a diluvii vastitate, procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo civitatis Dei, hoc est Ecclesiae, quae fit salva per lignum, in [CIII] quo pependit mediator Dei et hominum homo Christus Jesus. Hinc Christiani veteres id figurae genus pingi sculpive curarunt. Qua de re consuli poterunt Ciampinius, Bonarrota, Maffeius, Boldettus, alii quorum meminit Mamachius tom. I, pag. 78 et 264, et tom. III Antiquitatum Christianorum, lib. III, part. I, cap. 1, § 3, num. 5, pag. 31 seq. De navi quae Ecclesiam item exhibeat, quaeque proinde pingi, incidi, insculpive lapidibus, etc., soleret, confer Clementem Alexandrinum, lib. III Paedagogi, cap. 11, pag. 245 edit. Paris. an. 1641, et sanctum Ambrosium in Luc. lib. IV, num. 70 seq., pag. 848, tom. II. Vide praeterea vetera monumenta quae attulere Hieronymus Alexander Junior, aliique quos recenset Mamachius lib. indicato, [Col. 0101] num. 32, pag. 98. Jam Maximus homilia 50, pag. 154, explicans, quamobrem navi similem dicat Ecclesiam: Cum a nautis, inquit, scinditur mare, prius ab ipsis (nautis) arbor erigitur, velum distenditur, ut, cruce Domini facta, aquarum fluenta rumpantur, et hoc dominico securi signo portum salutis petunt, periculum mortis evadunt; figura enim sacramenti quaedam est velum suspensum in arbore, quasi Christus sit exaltatus in cruce; atque ideo confidentia de mysterio veniente, homines ventorum procellas negligunt, peregrinationis vota suscipiunt. Sicut autem Ecclesia sine cruce stare non potest, ita et sine arbore navis infirma est. Statim enim diabolus inquietat, et illam ventus allidit. At ubi signum crucis erigitur, statim et diaboli iniquitas repellitur, et ventorum procella sopitur.

Ac de symbolis arcae navisque hactenus. Nunc de vineae lunaeque comparatione cum Ecclesia, ac de Ecclesiae ipsius propagatione amplificationeque ob praedicationem Verbi Dei, fusumque a martyribus sanguinem, quae sunt a Maximo tradita, explicabo brevi. Ergo Maximus homilia 30, pag. 478, Noe, inquit, vir agricola cum plantasset vineam. . . . Christum significavit, qui vineam fecit Ecclesiam. Quotus autem quisque est, qui non a Patribus modo, verum etiam a Christo ipso Servatore in Evangelio, Ecclesiam vineae fuisse comparatam, ignoret? Jam vero homilia 101, pag. 338, Fulget Ecclesia, inquit, non suo, sed Salvatoris lumine, et radiat non proprio nitore, sed Patris, sicut Apostolus ait, dicens: Vivo autem jam non ego; vivit vero in me Christus; et iterum: Ut sit primogenitus in multis fratribus. Recte plane lunae comparatur Ecclesia, quoniam et ipsa nos lavacri rore perfundit, et terram corporis nostri baptismatis rore vivificat. Recte lunae comparatur Ecclesia, quia et ipsa augmentum acquirit, patiturque defectum. Minuitur enim saepe, frequenter augetur. Minuitur persecutionibus, praedicationibus ampliatur. Decrescit cum minuitur filiis, crescit cum martyribus coronatur; et eadem causa quae tribuit illi defectum, ipsa praestat augmentum: frequenter enim quos dolet persecutores, ipsos recipit confessores. Quae sane Patrum [CIV] omnium una vox fuit. Justinus martyr in Dialogo cum Tryphone, num. 110, pag. 214 edit. operum Venetae an. 1747. Dum gladio, inquit, percutimur, dum crucifigimur, dum feris tradimur, et vinculis, et igni, et omnibus aliis tormentis, a confessione, ut manifestum est, non discedimus. Sed quanto magis talia nobis infliguntur, eo plures alii per nomen Jesu Christi fideles fiunt. Quemadmodum vitis, si quis partes illas amputet, quae fructum ferunt, ita proficit, ut alios florentes et fructiferos palmites rursus proferat. Idem nobis quoque evenit. Consonant his quae scribit Tertullianus in lib. ad Scapulam, cap. 4, pag. 72: Non deficiet, inquit, haec secta, quam tunc magis aedificari scias cum caedi videtur. Et Apologetici cap. ultimo, pag. 40: Plures efficimur, quoties metimur a vobis. Semen est sanguis Christianorum. Horum sunt similia quae complexi sunt sanctus Cyrillus Hierosolymitanus catech. 18, num. 27, pag. 298, sanctus Gregorius Nazianzenus orat. 23, pag. 414, tom. I edit. Colon. an. 1690, quo loco, Persecutiones, inquit, illustriorem ipsam (Ecclesiam) splendidioremque per supplicia reddebant. Et carmine 11 ad Episcopos, tom. II, pag. 82, ubi sic habet:

Ante Christum natum Ecclesiam Christi viguisse, Maximus idem animadvertit homil. 101, pag. 338, qua de doctrina, ut caeteros praetermittam, confer Augustinum, lib. I de Baptismo contra Donatistas, cap. 15 seq., num. 24 seq., tom. IX, pag. 62. Atque eam quidem Ecclesiam, idem docet Maximus, ibid., evertere fuisse conatos Jamnem et Mambrem, cum Mosi restitere. Jam vero tunc eam, quod finibus fere Palaestinae contineretur, propagataque ad gentiles non esset, fuisse sterilem. Homilia 93, pag. 353: Requiramus, inquit, quae sit ista civitas, quae sterilitate laborabat . . . . Legimus in eodem apostolo dictum de Ecclesia: Laetare, sterilis, quae non paris; erumpe, et exclama, quae non parturis. Ergo Ecclesia est illa sterilis civitas, quae ante adventum Christi, aquarum vitio, hoc est sacrilegio gentilium populorum, sterilitatem sustinens, Dei filios procreare non potuisset. Ubi venit Christus, velut vas fictile assumens corpus humanum, vitia sanavit aquarum, hoc est resecavit sacrilegia populorum. Statim Ecclesia, quae erat sterilis, coepit esse fecunda. Unde et Apostolus dicit: Laetare, sterilis. Plures enim filios ex eo Ecclesia, quae erat sterilis procreavit, quam Synagoga ⁜ (a) , quae (cum Palaestinae finibus contineretur) erat fecunda, susceperit. Sunt haec plane consentanea iis quae ab caeteris Patribus monumentis fuere tradita litterarum. Imprimis autem a Cyrillo Hierosolymitano catechesi 18, num. 26, seqq., pag. 298; ab Joanne Chrysostomo in Isaiae cap. II, num. 3, pag. 21 seq., tom. VI et in cap. IV Epist. ad Galatas, num. 4, tom. X pag. 710 seq., ubi S. doctor: Quae, inquit, antehac sterilis, et quae deserta? An non perspicuum [CVI] est hanc esse Ecclesiam ex gentibus, quae antehac Dei cognitione fuit privata? Quae vero est illa quae habet virum? Nonne liquet hanc esse Synagogam? Attamen hanc multitudinem liberorum superavit sterilis; siquidem haec unam duntaxat habebat gentem; sed Ecclesiae filii Graeciam, Barbariam, terram, mare, denique orbem universum implent.

Credi porro Ecclesiam oportere, affirmat Maximus. Quemadmodum autem credenda sit, explicat tractatu 2 de Baptismo, pag. 714. Quod interrogavimus, inquit, credis in sanctam Ecclesiam et remissionem peccatorum, non eo modo interrogavimus, ut quomodo in Deum creditur, sic IN ECCLESIAM SANCTAM CATHOLICAM. Propterea sancta et catholica est, quia recte credit in Deum. Non ergo diximus, ut in Ecclesiam, quasi in Deum crederetis; sed intelligite nos dicere, et dixisse: Ut in Ecclesia sancta et catholica conversantes, ⁜ (b) in Deum crederetis. Et homilia 83, pag. 272: Sanctam Ecclesiam. Vere sancta est Ecclesia confitenda, per quam et sanctificatio est data mortalibus, et crescente credentium numero, omnium pene linguis in Dei laudes sanctior mundus exsultat. Sancta est Ecclesia, quae baptismi sacramento peccatorum contagione detersa, terrarum incolas transmittit ad coelum. En modo quo sanctam intelligat, et quo catholicam Maximus: sanctam, quod recte in Deum credat, quod sanctificatio mortalibus data per eam sit, quodque baptismo peccatorum contagione detersa, terrarum incolas transmittat ad coelum; catholicam autem, quod propagata latissime per orbem terrarum ita sit, ut omnium pene linguis in Dei laudes sanctior mundus exsultet. Homilia quoque 9, pag. 26: Ineluctabili, inquit, fide ac devotione solita, sacerdotis tot semper monitis inhaerentes, per religiosi itineris vias ac veritatis semitas, quas universa tenet Ecclesia gradientes, magis magisque haereticorum devia et diabolica calcate figmenta. Ac semper quidem veram doctrinam ab Ecclesia catholica teneri atque doceri idem Maximus statuit homilia 45, pag. 140: Domini, inquit, sapientia non asserta est, non quaesita; non enim didicit a magistro, sicut ipsi Judaei dicunt: Quomodo hic litteras novit, cum non didicerit, et ipse dicat: Mea doctrina non est de hoc mundo, sed ejus qui misit me. Hoc est, quod ait de superiore contextum; quo vestimento, vel quibus omnibus vestimentis ECCLESIA CATHOLICA SEMPER AMICTA EST.

[CVII] XXX. Age vero consideremus, quemadmodum et quam ob causam, Ecclesiam catholicam Maximus et navim et Ecclesiam Petri vocet. Scribit enim ille hoc modo ⁜ (c) : Videamus, quae sit ista navicula Simonis Petri, quam ad docendum de duabus magis opportunam Dominus judicavit, quae et tutum Salvatorem praestet ab injuria, et credulitatis hominibus largiatur eloquia. Invenimus enim jam Dominum navigasse in alia navi, et gravibus injuriis lacessitum. Navigavit enim cum Moyse in mari Rubro, quando populum Israel per undarum fluenta transvexit; sed gravibus est affectus injuriis, sicut ipse ait in Evangelio ad Judaeos: Si crederetis Moysi, et mihi crederetis. Injuria autem Salvatoris est incredulitas Synagogae. Ergo PETRI NAVEM elegit, Moysi deserit; hoc est spernit Synagogam perfidam; fidelem assumit Ecclesiam. Duae enim quasi naviculae a Deo destinatae sunt, quae in hoc, tanquam in mari, mundo salutem hominibus piscarentur . . . . . Ex his duabus naviculis una relinquitur ad terram inanis et vacua, altera producitur in altum onusta vel plena. Vacua enim Synagoga relinquitur in littore, quia Christum cum prophetarum amisit oraculis; onusta autem Ecclesia in altum assumitur, quia Dominum [Col. 0105] cum apostolorum doctrina suscepit. Synagoga, inquam, relinquitur ad terras, quasi terrenis inhaerens operantibus; Ecclesia autem in altitudinem evocatur, tanquam coelorum profunda sacramenta discutiens, in illam scilicet altitudinem de qua Apostolus ait: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. Propterea dicitur Petro: Duc in altum, hoc est in profundum disputationum ⁜ (a) generationis divinae. Quid enim tam profundum quam quod ait Petrus ad Dominum: Tu es Christus Filius Dei vivi? Quid tam terrenum quam quod de Domino dixerunt Judaei: Nonne hic est filius Joseph fabri? . . . . Unde ait Salvator Petro: Quia non caro et sanguis tibi hoc revelavit, sed Pater meus, qui in coelis est. Pharisaeis autem dicit: Quomodo potestis bona loqui, cum sitis nequam? Hanc igitur SOLAM ECCLESIAE NAVEM ascendit Dominus, IN QUA PETRUS MAGISTER EST CONSTITUTUS: DICENTE DOMINO: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Quae navis in altum saeculi hujus ita natat, ut, pereunte mundo, omnes quos suscipit servet illaesos. Cujus figuram jam in Veteri videmus Testamento. Sicut enim Noe arca, naufragante mundo, cunctos quos susceperat incolumes reservavit; ita ET PETRI ECCLESIA, conflagrante saeculo, OMNES QUOS AMPLECTITUR, REPRAESENTABIT ILLAESOS . . . . . Sed quoniam hanc eamdem naviculam Petri, de qua nunc Dominus coelestis doctrinae suae sacramenta depromit, legimus in Matthaeo, dormiente in eadem Domino, ventis insurgentibus perturbatam, ita ut cuncti apostoli mortis periculum formidarent; videamus quae causa [CVIII] est quod una eademque navicula hic in tranquillitate doctrinam populis tribuit, ibi in tempestate discipulis metum mortis indicit, praesertim cum ibi etiam cum caeteris apostolis Simon Petrus esset. Haec est autem causa periculi: erat ibi Simon Petrus; sed erat pariter et proditor Judas. Quamvis enim illius fides fundaret naviculam, hujus tamen eam perfidia conturbabat. Tranquillitas est, ⁜ (b) ubi PETRUS SOLUS NAVIGAT; tempestas ubi Judas adjungitur . . . . . Metuentibus igitur discipulis, anxiante Petro, dormiebat Dominus. Mirum forte videatur quod, anxiante Petro, dormiebat Dominus. Dormiebat Petro, ne vigilaret Judae . . . . . Si unius Judae peccato cuncti periclitantur apostoli, hoc exemplo caveamus perfidum, caveamus proditorem, ne per unum plurimi fluctuemus. Quin etiam hujusmodi abjiciamus de navicula, ut non obdormiat, sed vigilet in nobis Dominus, atque eo vigilante nulla nos spiritalis nequitiae procella concutiat. Ubi enim fides integra est, ibi Salvator docet, vigilat et exsultat; ibi requies, ibi tranquillitas, ibi cunctorum est medicina. Ubi autem fidei est admixta perfidia, ibi Christus . . . dormit, . . . ibi metus, ibi tempestas, etc. De Ecclesia catholica agi a Maximo, nihil dubii est. Nam haec ab illo Synagogae opponitur, atque sola esse dicitur, quam ascendit Christus. Jam vero, hanc ipsam et navim, et Ecclesiam Petri a Maximo appellari tam est ex ejus verbis perspicuum, ut qui dubitet, non videam, cur non idem, sitne sol, an nullus sit, dubitare possit. Quamobrem autem? Scilicet quia in ea Petrus magister est constitutus. Unde vero id magisterium ostendit Petri? Nimirum ex eo quod Christus dixerit: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Navim porro seu Ecclesiam Petri, seu in qua magister est constitutus Petrus, cui dictum proinde est: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, velut arcam Noe, illaesos servare omnes quos complectitur, Maximus docet; perireque propterea illos qui extra ipsam sint, veluti aquis absorptos diluvii. Addit sanctus episcopus, tranquillitatem esse ubi solus Petrus navigat, tempestatem contra ubi adjunguntur homines Judae similes. Quid autem hoc est, quam tranquillitatem esse ubi sint, qui cum Petro de doctrina pietateque sentiant; tempestatem contra, si qui exstant, qui a Petro dissideant? Nam si quies est, ubi Petrus est solus; qui esse tempestas poterit ubi omnium sit summa cum Petro consensio? Cumque petra supra quam aedificata Ecclesia sit, fundamenti loco habeatur; hinc Maximus fundamentum Ecclesiae appellat Petrum in capitulis Evangeliorum, pag. 778: Pastor, inquit, Ecclesiae fuit, insuper et pastor gregis. Pasce enim, illi ait Jesus, oves meas. Discipulus, et ECCLESIAE FUNDAMENTUM, et apostolus, et martyr, capite deorsum Romae est crucifixus. Ac petram quidem, cujus Christus Petrum alloquens meminit, Petrum ipsum esse, idem testatur Maximus [CIX] homilia 54, pag. 169: Tanquam bonus pastor, inquit, TUENDUM GREGEM accepit, ut qui sibi ante infirmus fuerat, fieret OMNIBUS FIRMAMENTUM; et qui ipse interrogationis tentatione nutaverat, CAETEROS FIDEI STABILITATE FUNDARET. Denique pro soliditate devotionis ECCLESIARUM PETRA dicitur, sicut ait Dominus: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Petra enim dicitur, eo quod primus in nationibus fidei fundamenta posuerit, ET TANQUAM SAXUM IMMOBILE TOTIUS OPERIS CHRISTIANI COMPAGEM MOLEMQUE CONTINEAT. Pastor igitur ovium Christi Petrus, idemque firmamentum omnibus, ac petra Ecclesiarum factus, teste Maximo, caeteros fidei stabilitate fundavit, ut qui et petra sit constitutus, et tanquam saxum immobile totius Christiani operis compagem molemque contineat. Id vero Petrus consecutus devotione est, quod virtute est Christus. Sicut ait Apostolus: Bibebant autem de spirituali consequente eos petra: petra autem erat Christus. Recte consortium meretur nominis, qui CONSORTIUM MERETUR ET OPERIS, etc. Pastorem autem ovium dictum esse Petrum, propterea quod ALIOS REGENDOS ACCEPERIT, Maximus ipse docet homilia 53, pag. 168. Jam petram Petrum fuisse constitutum ob confessionem divinitatis Christi, claves regni coelorum accepise, consecutumque judicandi potestatem, Maximi, ut caeterorum etiam Patrum, constans doctrina est. Atque is homilia 68, pag. 17 seqq.: Ut confessionis (Petri) , inquit, quanta esset magnitudo Salvator ostenderet; ait ei: Beatus es, Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est: et tibi dabo claves regni coelorum . . . . Hoc illi confessio dedit, ut ante claves regni coelorum acciperet, quam coeli januas introiret . . . Clavis coeli lingua est Petri, quia singulorum [Col. 0107] merita censendo, Apostolus unicuique regnum coelorum aut claudit, aut aperit. Non est ergo clavis ista mortalis artificis aptata manu, sed DATA A CHRISTO POTESTAS EST JUDICANDI . . . . . Hic est Petrus cui Christus Dominus communionem sui nominis libenter indulsit. Ut enim, sicut apostolus Paulus edocuit, PETRA erat CHRISTUS, ita per Christum PETRUS FACTUS EST PETRA, dicente ei Domino ⁜ (a) Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Nam, sicut in deserto, dominico sitienti populo aqua fluxit e petra; ita universo mundo ariditate lassato, de ore Petri fons salutiferae confessionis emersit. Hic est Petrus, cui Christus ascensurus ad Patrem, pascendas oviculas suas agnosque commendat, ut quos ille pietatis miseratione redimeret, hic FIDEI SUAE VIRTUTE SERVARET. Et recte sane ei arbiter occultorum Dei Filius PASCENDAS OVES TUENDASQUE COMMISIT, cui noverat, in nutriendo grege dominico, nec studium deesse, nec fidem. Et homil. 70, pag. 224: Petrum de piscatore doctorem factum, Maximus ait, cujus Petri credulitas doctrinae sit fundamentum. Adjungit inde pag. 225: [CX] Quanti igitur meriti apud Deum suum Petrus erat, ut ei post naviculae parvae remigium TOTIUS ECCLESIAE GUBERNACULA TRADERENTUR? . . . Quid de Petro referam, cujus tanta est a Deo approbata justitia, tantaque ei POTESTAS ATTRIBUTA JUDICANDI, UT IN ARBITRIO EJUS PONERETUR COELESTE JUDICIUM? Perspicite ergo et aestimate quanto nobis sit Petrus apostolus honore reverendus, CUJUS SENTENTIAM IN TERRIS PROLATAM SEMPITERNI JUDICII AEQUITAS NON REPELLIT. Et ideo diligenter intendite, quae sit ejus gloriae magnitudo, cui DUM CLAVES REGNI COMMITTUNTUR aeterni, coelum illi claudere et aperire permissum est. Quin etiam homil. 72, pag. 231, de Petro ac Paulo disserens: Ambo, inquit, claves a Domino perceperunt, SCIENTIAE ISTE (Paulus) , ille (Petrus) POTENTIAE . . . Ergo beati Petrus et Paulus eminent inter universos apostolos, et peculiari quadam praerogativa praecellunt. Confer praeterea homil. 107, pag. 354, quo loco: Implebat, inquit, bonitatis et disciplinae opus beatissimus Petrus, cum et tanquam vere bonus medicus oblatos sibi curaret infirmos, et UT DISCIPLINAE COELESTIS FUNDATOR, JUSTA PUNIRET ULTIONE MENDACES, Ananiam scilicet et Saphyram: et serm. 37, pag. 498, ubi Petrum praecipuum vocat apostolorum. Et serm. 66, pag. 567 seq., quo loco Petro quidem, inquit, regni sui claves, Paulo verbi sapientiam dedit. Nec incredibile hoc, quoniam qui aquam produxit e petra, ECCLESIAM FUNDAVIT IN PETRO . . . . . Doctrinae gratia coelum Paulus ingreditur; simplicitatis merito aperiendi coeli Petrus accipit potestatem. Denique sermone 69, pag. 577 seq., de Petro rursum deque Paulo agens Maximus: Diximus frequenter, inquit, ipsum Petrum PETRAM a Domino nuncupatum, sicut ait ipse: Tu es Petrus, etc. Si ergo Petrus PETRA EST SUPRA QUAM AEDIFICATUR ECCLESIA, recte prius pedes sanat (claudi), ut sicut IN ECCLESIA FIDEI FUNDAMENTUM CONTINET, ita et in homine membrorum fundamenta confirmet . . . Paulus a Domino vas electionis est nominatus . . . . . Optima apostolorum nomina PETRA, et vasculum necessaria domui Salvatoris. Domus enim petrarum fortitudine construitur, utilitate vasis ornatur. PETRA ad FIRMITATEM, ne labantur, sustentat populos; vas ad custodiam, ne tententur, operit Christianos. De potestate judicandi collata divinitus Petro, de clavibus, de jure ligandi solvendique, de principatu Petri ejusdem, deque Petro ipso petra, columna et fundamento doctrinae, seu fidei Ecclesiae quod scribit Maximus, iis est plane cohaerens et consentaneum, quae dicta fuere in Ephesina oecumenica synodo, Patrum nemine repugnante, action. 3, tom. I Concilior. edit. Paris. an. 1714, pag. 1478: Nulli dubium est, imo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus apostolorum princeps, et caput, fideique columna, et Ecclesiae catholicae fundamentum a Domino nostro Jesu Christo salvatore humani generis ac redemptore claves regni accepit, [CXI] solvendique ac ligandi potestas ipsi data est, qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit, καὶ δικάζει, ET JUDICAT seu jus dicit. Et action. 2, pag. 1471: Non ignorat vestra beatitudo totius fidei, vel etiam apostolorum caput esse beatum apostolum Petrum. Eadem autem omnium Patrum, jam usque ab initio fuit ex Evangelio ducta doctrina, velut ostensum a nostris scriptoribus, demonstratumque tam vere perspicueque est, ut ad idem rursum demonstrandum non sit oratione nostra opus. Interea consuli Mamachius poterit tom. V, part. 1 Antiquitatum Christianarum, pag. 92 seqq., et pag. 131 seqq., et pag. 286 seqq., et pag. 405 seqq. Rursus quod de Petro, cui tradita fuere totius Ecclesiae gubernacula, quique potentiae clavim accepit, cum Paulus acceperit clavim scientiae; quod, inquam, de Petro in hanc sententiam Maximus litteris commisit, doctrinae majorum mirifice congruit, qui non solum haec eadem scripsere, verum etiam monumentis aereis expresserunt. Exstat in museo archiducis magni ducis Florentino insignis coemeterialis aerea lucerna, quae prae se navis fert figuram, ac Petrum ad puppim sedentem et gubernaculum moderantem; Paulum vero ad proram stantem praedicantemque exhibet. De qua quidem lucerna post alios, quos nominat, egit Mamachius idem tom. III Antiquitatum Christianarum, pag. 99 seq., et tom V, pag. 291 seqq. Longum est iter ad Patres omnes, quorum seriem exhibet Mamachius tom. V, pag. 410 seqq. Perpaucos eorum commemorabo, quorum tam fuit hac de re late propagata constansque sententia, ut V saeculo Bonifacius I id affirmarit, quod esse omnibus probatum sciret: In Petro constare universalis Ecclesiae regimen et summam, epist. 14, pag. 1037, tom. I Epistolar. Romanorum pontificum, edit. Coustantii. Prudentius autem in libro Περὶ Στεφάνων, hymno 2, qui est de sancto Laurentio vers. 460 seqq., de Petro ac Paulo, scribit:

XXXI. Cur porro Petrus ac Paulus martyres obierint Romae, exponit Maximus homilia 69, pag. 221 seq., ubi, Hi sunt, inquit, beatissimi Petrus et Paulus, qui sacramentum coelestis regni uno spiritu praedicantes, sub unius passione diei doctrinam suam pio sanguine et morte fortissima consecrarunt; qui etiam tanquam Ecclesiarum omnium principes facti, dispensatione coelesti Romam petentes, sacratissima sua corpora in illius urbis arce reconderent, quae totius orbis obtinuerat principatum, quatenus potentiam virtutis suae Christus ostendens, ubi mundus caput habebat imperii, ibi regni sui principes collocaret. Et homilia 72, pag. 231: Petrus et Paulus eminent inter universos apostolos, et peculiari quadam praerogativa praecellunt. Verum inter ipsos quis cui praeponatur, incertum est. Puto enim illos aequales esse meritis, quia aequales sunt passione, et similes eos fidei devotione vixisse, quos simul videmus ad martyrii gloriam pervenisse. Non enim sine causa factum putemus, quod una die, uno in loco, unius tyranni toleravere sententiam. Una die passi sunt, ut ad Christum pariter pervenirent; uno in loco, ne alteri Roma deesset; sub uno persecutore, ut aequalis crudelitas utrumque [CXIII] constringeret. Dies ergo puto pro merito, locus pro gloria, persecutor decretus est pro virtute. At in quo tandem loco martyrium pertulerunt? In urbe Roma, quae principatum et caput obtinet nationum, scilicet ut ubi caput superstitionis erat, illic caput quiesceret sanctitatis; et ubi gentilium principes habitabant, illic Ecclesiarum principes morarentur. Non discrepant quae scripsit homilia 73, pag. 236. Sunt autem iis plane consentanea quae sanctus Leo Magnus sermone 82, al. 80, cap. 4, pag. 235 seq. edit. Rom. an. 1753, complexus est. Sunt autem hujusmodi: Ad hanc ergo urbem tu, beatissime Petre apostole, venire non metuis, et consorte gloriae tuae Paulo apostolo, aliarum adhuc Ecclesiarum ordinationibus occupato, silvam istam frementium bestiarum, et turbulentissimae profunditatis oceanum, constantior, quam cum supra mare gradereris, ingrederis. Nec-mundi dominam times Romam. . . . Jam populos, qui ex circumcisione crediderant, erudieras. . . . Jam Pontum, Galatiam, Cappadociam, Asiam atque Bithyniam legibus evangelicae praedicationis impleveras; nec dubius de provectu operis . . . . trophaeum crucis Christi Romanis arcibus inferebas, quo te divinis praedicationibus anteibat et honor potestatis, et gloria passionis. Cap. 6, pag. 237: Ad quam beatus coapostolus tuus vas electionis. . . . Paulus occurrens, eodem tibi consociatus est tempore, quo jam omnis innocentia, omnis pudor, omnisque libertas sub Neronis laborabat imperio . . . . In horum excellentia Patrum merito est exsultantius gloriandum, quos gratia Dei in tantum apicem inter omnia Ecclesiae membra provexit, ut eos in corpore, cui caput est Christus, quasi geminum constituerit lumen oculorum. De quorum meritis atque virtutibus, quae omnium loquendi superant facultatem, nihil diversum, nihil debemus sentire discretum, quia illos electio pares, et labor similes, et finis fecit aequales. Quod autem Leo ac Maximus Petrum ac Paulum pares, similes, aequales fuisse [Col. 0111] praedicent, adeo ut statui nequeat uter alteri sit praeponendus, non de dignitate et potestate, qua uterque Petrum fatetur fuisse Paulo potiorem; sed de mira electione, de virtute, de merito, de martyrii gloria est intelligendum. Id vero ex serie ipsa verborum utriusque sancti episcopi plane liquet. Ac meriti quidem uterque, virtutis, martyrii meminit; dignitatis vero majoris ac potestatis dum meminit, ita meminit profecto, ut Petro eam attribuerit, Paulo non item. De Petro scilicet quaedam Maximus scripsit, quae indicat in Paulum perinde non cadere: Hic est Petrus, inquit, cui Christus Dominus communionem sui nominis libenter indulsit. Ut enim . . . . petra erat Christus, ita per Christum Petrus factus est petra . . . . Hic est Petrus, cui Christus ascensurus ad Patrem pascendas oviculas suas agnosque commendat ⁜ (a) Rursum de Petro: Ei, inquit, [CXIV] post naviculae parvae remigium TOTIUS ECCLESIAE GUBERNACULA traduntur ⁜ (b) Inde Paulum cum Petro conferens, quodque eorum cuique speciale ac proprium est (pag. 217) describens ⁜ (c) : Quid , inquit, hoc apostolo (Paulo) magnificentius, cui in medio mortalium constituto, et supra coelos ire datum, et ad terras redire concessum est. Quid hoc beatius viro, qui inter secreta paradisi ediscere meruit, quod nec lingua hominis loqui possit, nec quisquam mereretur audire? . . . . Quid etiam de Petro referam, cui . . . . tanta potestas est attributa judicandi, ut in arbitrio ejus poneretur coeleste judicium? . . . . Diligenter intendite, quae sit ejus gloriae magnitudo, cui dum claves regni committuntur aeterni, coelum illi claudere et aperire permissum est. Sed ne longum faciam, satis erit illud commemorare quod idem Maximus docet homilia 72, pag. 230 seq.: Petro sicut bono dispensatori clavem regni coelestis dedit ⁜ (d) : Paulo tanquam idoneo doctori magisterium ecclesiasticae institutionis injunxit, scilicet ut quos iste erudierit ad salutem, ille suscipiat ad quietem; ut quorum corda Paulus patefecit doctrina verborum, eorum animabus Petrus aperiat regna coelorum. CLAVEM ENIM QUODAMMODO a Christo scientiae et Paulus accepit . . . . ⁜ (e) Ambo claves a Domino perceperunt, scientiae iste, ille POTENTIAE ⁜ (f) ; divitias immortalitatis ille dispergit, scientiae thesauros iste largitur. Confer quae supra de Petro apostolorum praecipuo dixi, auctore usus Maximo. De Leone, sic habeto. Is sermone 2, pag. 6. Manet, inquit, dispositio veritatis, et beatus Petrus in accepta fortitudine petrae perseverans, suscepta Ecclesiae gubernacula non relinquit, Sic enim PRAE CAETERIS est ordinatus, ut dum petra dicitur, dum fundamentum pronuntiatur, dum regni coelorum janitor constituitur, ligandorum solvendorumque arbiter, mansura etiam in coelis judiciorum suorum definitione praeficitur, ut qualis ipsi cum Christo esset societas, per ipsa appellationum ejus mysteria nosceremus. Et sermone 3, cap. 2, pag. 8 seq.: De toto mundo unus Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi, et OMNIBUS APOSTOLIS PRAEPONATUR, ut quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint multique pastores, OMNES tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus. Magnum et mirabile, dilectissimi, huic viro consortium potentiae suae tribuit divina dignatio, et si quid cum [CXV] eo commune CAETERIS voluit ESSE PRINCIPIBUS, nunquam, nisi per ipsum dedit quidquid aliis non negavit . . . . Propter hoc dicitur beatissimo Petro: Tibi dabo claves, etc. Transivit quidem etiam in alios apostolos jus potestatis istius, et ad omnes Ecclesiae principes decreti hujus constitutio commeavit: sed non frustra uni commendatur, quod omnibus intimetur. Petro enim ideo hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma PRAEPONITUR. Manet ergo Petri privilegium ubicunque ex IPSIUS fertur aequitate judicium. Nec nimia est vel severitas, vel remissio, ubi nihil erit ligatum, nihil solutum, nisi quod beatus Petrus aut solverit, aut ligaverit. Sunt qui (secus atque Maximus veteres plerosque secutus, putarit) eodem anno functos fuisse Petrum Paulumque martyrio inficientur. Verum nihil esse video, cur iis adjungenda sit auctoritas. Sed hac de re consuli poterunt Pagius ad an. 67, num. 3, et Tillemontius Monument. histor. Eccles. Vit. sancti Petri, not. 40. Non enim est opus, ut plures memorem. De die ac loco martyrii eorumdem apostolorum, confer quae idem animadvertit Tillemontius ibid., not. 43 et 44.

Quod adjungit Maximus homil. 72, pag. 232, Simonem Magum praestigiis in aera sublatum, beati Petri precibus dejectum actumque praecipitem fuisse, ob eamque rem saeviisse in sanctos apostolos Neronem, traditum ab aliis etiam veteribus memoriae est, quorum Tillemontius in Vita sancti Petri articulo quarto atque tricesimo meminit.

Postremo de lacte et sanguine e reciso sancti Pauli capite manantibus, quod scriptum a Maximo est, ab historicorum veterum, quibus fides et auctoritas adjungi soleat, nemine fuisse video litteris commendatum. Adeundus Tillemontius ad Vitam sancti Pauli not. 80.

XXXII. In sede gloriosissimi Petri munere Diaconi fuisse sanctum Laurentium perfunctum, testatur Maximus homil. 74, pag. 237. Nam quod in quibusdam codicibus pro PETRI. PATRIARCHAE legitur, mendosum [Col. 0113] est, ut res ipsa clamat. Quid? si homilia 75, pag. 239, dicat: Cum venerabilis Sixtus APOSTOLICAE SEDIS SACERDOTIO FUNGERETUR? Ac Sixtum eumdem paulo post, sacerdotem Domini summum appellat: Xystum, inquit, ante omnes summum Domini sacerdotem furor gentilis aggreditur, ut ecclesiastica membra tam valido truncato capite, veluti munimine praesidii coelestis amoto, cruentus persecutor invaderet. Summum autem Domini sacerdotem ἀντονομασίᾳ eum dicere, qui Petri sedem Romanam apostolicam teneat, quique caput ecclesiasticorum membrorum universe sit: quid est, nisi episcopum Romanum caput fateri omnium Christianorum, qui cum ad clavum navis seu in Petri cathedra sedeat, tum navim Petri, hoc est (ut statui vidimus a Maximo) Ecclesiam catholicam moderetur? Quam quidem, navim, ut idem est auctor Maximus, Ecclesiae solam ascendit Dominus, [CXVI] in qua Petrus magister est constitutus, dicente Domino: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Quae navis in altum hujus saeculi ita natat, ut, pereunte mundo, omnes quos suscipit servet illaesos. In qua navi tranquillitas est, ubi solus Petrus navigat ⁜ (a) , etc. Cui certe Petro tradita sunt a Christo totius Ecclesiae gubernacula ⁜ (b) , etc. Atque id dignitatis, auctoritatisque in pontifice Romano et agnosse, et confessum fuisse Maximum, ex actis concilii Romani sub Hilaro papa anno 465 celebrati liquet. Nam cum lectae fuissent litterae, Ascanii episcopi Tarraconensis, reliquorumque antistitum ejus provinciae ad Hilarum ipsum pontificem in hanc sententiam scriptae: Etiamsi nulla exstaret necessitas ecclesiasticae disciplinae, expetendum revera nobis fuerat illud privilegium sedis vestrae, quo susceptis regni clavibus, post resurrectionem Salvatoris, per totum orbem beatissimi Petri singularis praedicatio universorum illuminationi prospexit; cujus vicarii PRINCIPATUS SICUT EMINET, ITA METUENDUS EST AB OMNIBUS, ET AMANDUS; proinde nos Deum in vobis penitus adorantes, cui sine querela servitis, AD FIDEM RECURRIMUS APOSTOLICO ORE LAUDATAM, INDE RESPONSA QUAERENTES, UNDE NIHIL ERRORE, NIHIL PRAESUMPTIONE, SED PONTIFICALI TANTUM DELIBERATIONE PRAECIPITUR. Cum haec ita se habeant, est tamen inter nos falsus frater, cujus praesumptionem, sicut diutius tacere non licuit, ita et loqui futuri judicii necessitas imperavit . . . . Proinde quia his praesumptionibus, quae unitatem dividunt . . . . velociter debet occurri, quaesumus SEDEM VESTRAM, ut QUID DE HAC PARTE OBSERVARE VELITIS, APOSTOLICIS AFFATIBUS INSTRUAMUR, quatenus . . . . VESTRA AUCTORITATE SUBNIXI, QUOD OPORTEAT FIERI INTELLIGERE, DEO ADJUVANTE, POSSIMUS. Erit profecto vester triumphus, si APOSTOLATUS VESTRI TEMPORIBUS, QUOD SANCTI PETRI CATHEDRA OBTINET, CATHOLICA AUDIAT ECCLESIA, si NOVELLA ZIZANIORUM SEMINA FUERINT EXTIRPATA. Cum hae, inquam, litterae (quae quantum pontifici Romano dignitatis auctoritatisque insit, demonstrant) lectae fuissent ⁜ (c) ; cumque episcopi qui aderant omnes ad unum clamassent: ORDINATIO APOSTOLICA ILLIBATA SERVETUR; tum Maximus episcopus Ecclesiae Taurinatis dixit: In custodiendis omnibus quae ad sacras ordinationes pertinent disciplinis, melius sententiae meae professione denuntio, nihil a me unquam eorum quae prohibita sunt esse faciendum. De reliquis censeo, ut quisquis talia fecerit, aut detecta in Ecclesiis resecare noluerit, se GRAVES CAUSAS IN APOSTOLICAE SEDIS JUDICIO REDDITURUM, IN QUO ILLI NECESSE ERIT SUBIRE SENTENTIAM. Cumque idem episcopi Ebredunensis, Aquavivensis, Atellanus, Salpinas confirmassent; indeque antistes Sabinensis Tiberius sumpsisset: Profiteor me statuta sedis apostolicae in omnibus custodire; tum ab UNIVERSIS EPISCOPIS, adeoque [CXVII] a Maximo etiam dictum est: Sententias fratrum omnes sequimur . . . . Exaudi, Christe. Hilaro vita . . . . Quae male admissa sunt, per te corrigantur. Quin etiam cum altera epistola eorumdem Tarraconensis provinciae episcoporum recitata fuisset, qua petebatur a beatissimo, et apostolica reverentia in Christo ab ipsis episcopis colendo Patre Hilaro, ut statutum synodi Tarraconensis sua auctoritate ⁜ (d) roborare dignaretur, ab universis episcopis, proindeque etiam a Maximo acclamatum est: Exaudi, Christe. Hilaro vita . . . . per Dominum Petrum rogamus, ut in perpetuum serventur . . . . Haec ut serventur rogamus. Postremo cum in synodo Hilarus pontifex dixisset nulli fas esse sine status sui periculo vel divinas constitutiones, vel apostolicae sedis decreta temerare; quia nos, QUI POTISSIMI SACERDOTIS administramus officia, talium transgressionum culpa respiciet, si in causis Dei desides fuerimus inventi, . . . . ab universis episcopis, ac propterea a Maximo quoque, acclamatum est . . . . HAEC DOCEMUS. HAEC TENENDA SUNT. HAEC SERVANDA SUNT. DOCTRINAE VESTRAE GRATIAS AGIMUS, etc. Ex his satis perspicue quisque cognoscet, quam magnifice, quamque ad majorum, Scripturarumque doctrinam apte accommodateque Maximus de praestantia dignitatis, auctoritatisque Romani pontificis senserit. Ac de Ecclesia quidem, deque Ecclesiae capite Petro, deque Petri successoribus, qui Ecclesiae ipsius gubernacula tenent, hactenus.

XXXIII. De conventibus modo Christianorum in aedibus sacris, deque communibus precibus, breviter. Templa Maximus Ecclesiae receptacula vocat. Homilia 94, quae est de Reparatione basilicae Mediolanensis, pag. 316: Nec ecclesiam suam, inquit, quae vere est Ecclesia, consumi Deus jussit incendio, sed pro nostra correptione RECEPTACULA ECCLESIAE permisit exuri. In populis namque civitatem, et IN PLEBE ECCLESIAM, nullus sapiens ac fidelis ignorat. Propter quod, carissimi, non tigna, et trabes, sed vos Deo nostro vivam praesentatis Ecclesiam . . . . Non ergo nunc ecclesia reparata est, quae, Deo protegente, non periit; sed parietes et tecta haec, [Col. 0115] in quae, vos, qui Dei estis Ecclesia, recepistis. Vos enim estis, ut ait Apostolus, templum Dei vivi . . . Nonnunquam pro terrore nostro, clementer nobis indignante Deo, et coelo tremendis vocibus intonante . . . . eades sacrae ictu fulminum jaculantur, etc. Propterea vero templa receptacula Ecclesiae vocat, quod in ea convenire fideles, qui Ecclesiam constituunt, simulque una stationes habere, orare, rei divinae adesse, verbumque Dei audire, soliti sint et sane debeant. Hinc sanctus doctor suas oves increpat, quod, se absente, rarae in aedem sacram seu divinam domum convenirent. Homilia 112, pag. 373: Comperi, fratres, inquit, quod per absentiam meam ita rari quique [CXVIII] ad ecclesiam veniatis, ita pauci admodum procedatis, quasi me proficiscente, mecum pariter veneritis; et quasi cum necessitatibus ego pertrahor, vos mecum traxerit ipsa necessitas . . . Nescitis quia etsi ego ab ecclesia desum, Christus ab Ecclesia sua, quae est ubique, non deest? Venis, frater, ad ecclesiam, non invenis ibi episcoporum episcopum salvatorem? Nam Christianus, qui tunc tantum procedit ad ecclesiam, quando episcopus praesens est, non tam Dei causa videtur processisse, quam hominis; nec implesse Christiani Deum timentis officium, sed amici deferentis obsequium.

Atque erat quidem curae cumprimis Maximo, ut synaxes magna populi frequentia celebrarentur; propterea quod, ut constans fert doctrina majorum ⁜ (a) , plurimum conferant communes preces, ut id quisque, quod recte expetit, consequatur. Atque ille homil. 1, pag. 6: Quale est, inquit, meritum largientis, ut solus quis operetur in domo, et per multos in Ecclesia Dominus deprecetur: et quod ille fortassis petere de Divinitate non audeat, plurium interpellantium orationibus, etiam quod non sperabat, accipiat. Quod ad adjutorium nostrum commemorans beatus Apostolus, ait: Ut per multos gratiarum actio referatur pro nobis. Et iterum: Ut fiat oblatio nostra accepta, sanctificata in Spiritu sancto

Stationum meminit Maximus homil. 40, pag. 117. Erant autem stationes coetus, qui haberi consueverant jejuniorum temporibus ⁜ (b) . Atque stationis vocabulo coetum seu congregationem fidelium Christi indicari satis explicate ostensum a sanctis Cornelio et Cypriano episcopis, iisdemque martyribus est; a priore quidem epistola quae inter Cyprianicas est num. 49, pag. 93 edit. Oxon. an. 1682, ab altero autem epist. 44, pag. 85 ⁜ (c) . Sed, quoniam esse in statione soliti erant Christiani, cum jejunarent, factum hinc est, ut jejunia a quibusdam stationes appellarentur. Quare auctor vetus libri qui inscribitur Pastor, lib. III, similitud. 5, pag. 231, tom. I Patrum apostolicor. edit. Londin. an. 1746, quaerens quid statio sit, respondet esse jejunium. Quam dicendi rationem cum alii secuti sint, tum Maximus etiam probavit. Nam loco proxime indicato: [CXIX] Intellexisse, inquit, vos credo, cum haec nostra jejunia illis mansionibus comparaverim, in quibus populus Israel tanquam in procinctu quodam positus, Pharaonem regem quotidiano labore superavit, et ab inimicis suis, quasi quibusdam castris mansionum sese statione defenderit; ita ut quicunque ex illo comitantium numero diurnae stationis spatia non confecit, aut Pharao illum occupaverit, aut solitudo pervaserit. Sic ergo et nos propositum nobis quadraginta dierum iter debemus omni labore conficere, et quibusdam quasi castris nos jejuniorum devotione munire. Castra enim nobis sunt nostra jejunia, quae nos a diabolica oppugnatione defendunt. Denique stationes vocantur, quod stantes et commorantes in eis, inimicos insidiantes repellamus. Castra plane sunt jejunia Christianis, a quibus si quis aberraverit, a spiritali Pharaone invaditur, etc.

Jam vero, quas in hac homilia stationes, easdem Maximus homilia superiore, quae est 39, pag. 114, mansiones vocat.

XXXIV. Jejunium autem Christianorum praecipuum illud est, quod ante Pascha servatur; cumque quadraginta dierum spatio contineatur, Quadragesima appellatum est, appellarique continenter pergit. De ejus jejunii origine sanctus Maximus homilia 38 scribit hoc modo: Ante dies devotionem sanctae Quadragesimae praedicantes, sacrarum Litterarum exempla protulimus, quibus approbaremus hunc quadragenarium numerum non esse ab hominibus constitutum, sed divinitus consecratum, nec terrena cogitatione inventum, sed coelesti majestate praeceptum. Atque ideo qui constitutum numerum una die manducando praeterit, non unius diei violator accusatur, sed ut totius Quadragesimae transgressor arguitur. Unde bonum est homini ut dictum numerum sine labore jejunet, et totius Quadragesimae consequatur pariter sanctitatem. Haec autem non tam sacerdotum praecepta, quam Dei sunt: atque ideo qui spernit, non sacerdotem spernit; sed Christum, qui in suo loquitur [Col. 0117] sacerdote. Videamus igitur, quo tempore hanc observantiam nobis indixerit Dominus . . . . . Hoc quadragenario numero se ipse Dominus exercuit, non ut profectum ipse caperet; sed ut profectum salutis nostrae ostenderet . . . . . Continuatis ergo quadraginta diebus haec jujunia non esuriens Dominus procuravit; sed dicit illum evangelista esuriisse postea . . . . . . . Esuriebat plane, nec negare possumus, quod esurierit. Esuriit enim non cibum hominum, sed salutem ⁜ (a) etc. Et homilia 39, pag. 113 seq.: Diximus quod Dominus Jesus Christus hunc numerum jejunii consecraverit, et [CXX] continuatis diebus noctibusque non capiens cibum, unum jejunii corpus effecerit . . . . . Unde erant apud eum plurima temporum curricula; sed abstinentiae dies una, ostendens nobis ita nos hunc numerum integrum jejunare debere, ut quia totam Quadragesimam complecti non possumus solido et uno jejunio, vel quotidianis eamdem sine intermissione jejuniis celebremus; ut si quisquam unam diem, abstinendo, praetermiserit, totam Quadragesimam violarit, et propter modicum temporis cibum, magni fructum laboris amiserit . . . . . Non enim, fratres, leve peccatum est fidelibus indictam Quadragesimam a Domino non jejunare, et jejunia consecrata ventris voracitate dissolvere . . . . . . . Qualis ergo apud conscientiam suam Christianus es, cum CHRISTO PRO TE ESURIENTE, tu prandes? . . . . Non igitur, sicut dixi, leve peccatum est indictum violare jejunium. Huc recidunt, quae docet homilia 44, pag. 134, et sermone 17, pag. 442, ubi, Praecepta, inquit, ejus ante omnia conservemus, et praecipue de jejuniis Quadragesimae. Plerique, quibus hic jejunandi sacratissimus numerus indicitur, interpositis hebdomadis divinitus statutum tempus violant comedendo, non intelligentes, quod non minoris praevaricationis, contra interdictum gustando, rei sunt, quam ille Adam qui contra vetitum manducavit; sed illius praevaricationes Christi redemit passio? At cum Maximus virtute passionis Christi, remitti peccata passim praedicet, ut paulo post videbimus; quid est quod praevaricatores post passionem Christi remissionem consecuturos negare videatur? Sed hoc negat Maximus, redemptionem aliam post passionem Christi futuram; non negat remissionem peccatorum concedendam virtute passionis Christi, qui nos passione ipsa sua redemit. Eo tamen esse indigniorem illum, qui post Christi passionem praevaricatur, quo peccare in eum sit ausus, qui redimendi humani generis causa, sanguinem fuderit. Sermone 18, pag. 442: Merito nos, inquit, hunc (quadraginta) dierum numerum custodire debemus jejuniis, quem per talia exempla (Christi imprimis) legimus consecratum. Ex his quae sunt hactenus descripta locis perspicere quisque potest, Maximum, non esse institutionis humanae jejunium quadragesimale, sed coelestis majestatis seu divinitus constituti praecepti, aientem, non ita presse angusteque loqui, ut illud imperante Deo constitutum; sed ita disserere, ut illud ipsum inductum indicet, jussu Ecclesiae praesidum apte ad exempla Christi, qui diebus totidem jejunarat. Atque hoc ille pacto, non tam sacerdotum praeceptum, id dicit esse, quam Dei, quod qui spernit, non sacerdotem spernat, sed Christum, qui in suo loquitur sacerdote. Verum id jejunii genus prae caeteris perquam diligenter atque severe colendum atque custodiendum esse, monet, quod exemplo sit consecratum Servatoris generis humani, quodque, ut aliunde constat, sancte fuerit semper in orbe Christiano [CXXI] servatum jam usque ab apostolorum temporibus ⁜ (b) . Dubitandum porro non est, quin aetate Maximi ad illud tenerentur fideles ⁜ (c) , ut eo dierum quadraginta intervallo sibi ab esu carnium, temperarent. Sermone enim 18, pag. 443: In his praecipue diebus, inquit, ad implendam Domini voluntatem accendamur, quando maxime per abstinentiam voluptas carnis exstinguitur . . . . . . Sed et illa est Quadragesimae diebus grandis utilitas, quod dum etiam a licitis abstinemus, magis ac magis admonemur illicita vitare. Qui enim abstinemus nos a carnibus, quibus aliis diebus uti licet; qui nos abstinemus a vino, quo moderate uti licet; qui ergo ista vitamus, quae aliquando licent, imprimis peccata fugiamus, quae omnino non licent. Nam si aliis temporibus uti cuique licebat carnibus, illo contra non licebat; et quid erit consequens nisi ut tunc lege, seu praecepto astrictos fideles Christi fuisse, ut ne carnibus vescerentur. De vino non ita scribit sanctus episcopus ut de carnibus. Non enim dicit tunc non licere, hoc dicit tantum: quo moderate uti licet. Quin etiam serm. 25, pag. 457, eos qui Quadragesima jejunant, vinum forte non bibere. Τὸ forte satis indicat, id non fuisse praescriptum lege.

Jejuniorum porro temporibus Christianos jam a primo diluculo ad Ecclesiam convenisse coetus, hoc stationis habendae causa, ex sermone eodem 25, pag. 485, intelligi plane potest. Nisi enim ita esset, non eos redargueret sanctus doctor, qui secus agere auderent. Atqui ⁜ (d) : An putatis, inquit, illum jejunare, fratres, qui primo DILUCULO NON AD ECCLESIAM VIGILAT, non beatorum martyrum loca sancta perquirit, sed surgens [Col. 0119] congregat servulos, disponit retia, canes producit, saltus silvasque perlustrat; servulos, inquam, secum pertrahit, fortasse magis AD ECCLESIAM VENIRE CUPIENTES, etc.

Ad vesperam denique, seu declinante sole, jejunantes cibum sumere consuesse, intelligitur ex eodem ipso sermone, pag. 458 seq., quo loco Maximus, eos redarguere pergens qui tam immodice venatu delectarentur: Quamvis, inquit, qui ejusmodi es, frater, VESPERE ad domum redeas, quamvis DECLINANTE JAM SOLE MANDUCES, potes videri tardius refecisse, non tamen Domino jejunasse; nec enim potes videri voluptatem tuam exercens fecisse Domini voluntatem.

XXXV. Tertullianus, libro de Corona militis, cap. 3, pag. 102 edit. oper. Venetae an. 1744, Die dominico, inquit, jejunium nefas [CXXII] ducimus vel de geniculis adorare. Eadem immunitate a die Paschae in Pentecosten usque gaudemus. Hoc idem memorat Basilius Magnus in eo libro quem inscripsit de Spiritu sancto, cap. 27, num. 66, tom. III oper. edit. Paris. an. 1730, idque docet traditione ad nos usque permanasse jam inde ab apostolorum temporibus. In hoc die (scilicet dominico) inquit, Ecclesia suos alumnos docet preces suas stando absolvere, ut assidua commonitione vitae illius nunquam desiturae, non negligamus ad eam demigrationem parare viaticum. Quin et totum illud quinquaginta dierum tempus admonitio est resurrectionis, quam in altero saeculo exspectamus. Nam unus ille et primus dies septies multiplicatus septem sacrae Pentecostes hebdomadas absolvit . . . . . . quo in die corporis erecto habitu precari potius nos Ecclesiae ritus docuerunt, nimirum per evidentem commonitionem, quasi transferentes mentem nostram a praesentibus ad futura, etc. Eodem revolvuntur quae scribit Hieronymus Dialog. adversus Luciferianos, pag. 96, tom. II oper. edit. Lips. an. 1684. Sed Patres omnes, synodorumque hac de re acta commemorare non vacat. Hoc dicam, hujusce ritus quinto item saeculo vigentis fecisse Maximum mentionem homilia 61, pag. 191 seq., ubi: Scire debet, inquit, sanctitas vestra, fratres, hanc sacram Pentecostes diem qua ratione curemus, vel cur istorum quinquaginta dierum numero sit nobis jugis, et continuata festivitas, ita ut omni tempore neque ad observandum indicamus jejunia, neque ad exorandum Deum genibus succidamus, sed sicut dominica solemus facere erecti ⁜ (a) et feriati resurrectionem dominicam celebremus. . . Dominica, cujus nobis ideo venerabilis est atque solemnis (dies), quia in ea Salvator, veluti sol oriens, discussis inferorum tenebris, luce resurrectionis emicuit; ac propterea ipsa dies ab hominibus saeculi dies solis dicitur, quod ortus eam sol justitiae Christus illuminet. Instar ergo dominicae tota quinquaginta dierum curricula celebrantur, et omnes isti dies velut dominici deputantur. Sed immutata deinceps ea ratio fuit, solique post Pascha dies sex festi fuere, ut ex synodo Matisconensi an. 585, can. 2, pag. 460 seq., et ex Trullano an. 706, can. 66, pag. 1686 tom. III Concilior. edit. Paris. an. 1714, aliisque monumentis ecclesiasticis perspicue sane liquet.

XXXVI. Convenire praeterea in templum Christianos fuisse solitos, tradit Maximus, uti natalitia sanctorum celebrarent, eorum praesertim quorum et civitas eadem fuisset, et in eo templo reliquiae servarentur. Nam esse venerationem cultumque sanctis adhibendum, eosque esse invocandos, docet, qui nobis interventione sua, singulari praesidio esse possunt. Homilia 81, pag. 261 seq., quae est de sanctis martyribus Taurinensibus Octavio, Adventio et Solutore: Cum omnium sanctorum martyrum devotissime natalem [CXXIII] celebrare debeamus, inquit, tum praecipue eorum solemnitas tota nobis VENERATIONE curanda est, qui in nostris domiciliis proprium sanguinem profuderunt. Nam licet universi sancti ubique sint et OMNIBUS PROSINT, illi tamen PRO NOBIS INTERVENIUNT, qui et supplicia pertulere pro nobis. Martyr enim cum patitur, non sibi tantum patitur, sed et civibus. Sibi enim patitur ad praemium, civibus ad exemplum. Sibi patitur ad requiem, civibus ad salutem. Exemplo enim eorum didicimus Christo credere, didicimus contumeliis vitam aeternam quaerere, mortem didicimus non timere . . . CUNCTI IGITUR MARTYRES DEVOTISSIME PERCOLENDI SUNT, sed specialiter ii VENERANDI SUNT A NOBIS, QUORUM RELIQUIAS POSSIDEMUS. Illi enim nos ORATIONIBUS ADJUVANT, ISTI ETIAM ADJUVANT PASSIONE . . . . . Ideo fratres VENEREMUR EOS in hoc SAECULO, QUOS DEFENSORES HABERE POSSUMUS IN FUTURO, etc. Et homilia 118, pag. 390, eos increpans qui sacris interesse neglexerant festo die Petri et Pauli apostolorum: Dicite, inquit, mihi, si non dolendum fuerit hoc peccatum, sic vos salutis vestrae immemores tunc fuisse, ut beatissimis apostolis Petro et Paulo HONORIFICENTIAM minime redderetis . . . nec volueritis eorum NATALEM NOBISCUM FESTIVISSIMUM CELEBRARE atque ILLI COELESTI INTERESSE CONVIVIO, IN QUO, MARTYRUM TANTA LAETITIA, SUBSTANTIAM VITAE IPSE NOBIS DOMINUS MINISTRAVIT. Vultis autem scire quantis bonis fraudati fueritis? Interrogate fratres qui tunc mecum pariter adfuerunt, quam refecti a dominica mensa discesserint, etc. Igitur, fratres quotiescunque martyrum memoriam celebramus, praetermissis omnibus saeculi actibus, sine aliqua dubitatione CONCURRERE DEBEMUS, REDDERE ILLIS HONORIFICENTIAM, qui nobis salutem profusione sui sanguinis pepererunt. Quisquis honorat martyres, honorat et Christum; et qui spernit sanctos, spernit et Dominum. Et homilia 77, quae est de sancto confessore Eusebio Vercellensi, pag. 245: Sanctorum Patrum memorias, inquit, RELIGIOSIS CONVENTIBUS HONORANTES, et propria eorum merita et munera in eis divina miramur, qui idcirco nobis sunt VENERABILES, quia praesentis vitae luce despecta, contemptoque suorum corporum cruciatu, saevientem mundum Dei pro amore vicerunt; sicut hic beatissimus Pater noster, dum pro assertione indisputabilis Deitatis spiritu ferventiore consurgens, Arianis impietatibus [Col. 0121] obluctatur, et Ecclesias Dei . . . serena fidei tranquillitate pacavit, et sibi aeterna praemia multimoda passione quaesivit . . . Vere ac merito cunctis posteritatibus VENERANDUS ille, qui firmissimae petrae soliditatem secutus, inimicos Christi . . . faticatae patientiae fortitudine triumphavit ⁜ (a) . Honorem porro sanctis habitum in Christum recurrere, auctor est Maximus homilia 68, [CXXIV] pag. 216, quae est de sanctis apostolis Petro et Paulo. Sic enim habet: Gloriosissimos Christianae fidei principes annuis solemnitatibus honorantes, ipsum Dominum ac Deum nostrum, qui hujus auctor est fidei, debita religione veneramur. Apostoli namque Latino sermone dicuntur missi. Qui ergo honorant missos, manifestum est honorare eos mittentem. Quoniam dignitas, quae defertur ministris, illi sine dubio, cujus ministri sunt, exhibetur, ut ait ipse Salvator ad discipulos suos: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. Vere beata apostolorum merita, in quibus se Christus et recipi praedicat et audiri. Beati nihilominus et illi, QUORUM DEVOTIO DELATA APOSTOLIS RECURRIT IN CHRISTUM . . . Nos Ecclesiarum omnium reverentissimos Patres Petrum et Paulum PIISSIMIS STUDIIS HONOREMUS. Et sermone 78, pag. 599: Quotiescunque, inquit, sanctorum martyria celebramus, toties laudes Salvatoris dicimus; et quoties eorum asserimus passionem, toties Christi gloriam praedicamus. Non enim suspicimus quod passi sunt, sed propter quem passi sunt, admiramur. Igitur non poena in laude, sed fides in honore. Magnificamus ergo martyres, non quia gravibus subjacuere suppliciis, sed quia justitiae causa eadem toleraverunt supplicia . . . Summo igitur et praecipuo loco propter fidem habendi sunt beati martyres, etc.

In templis praeterea condi sanctorum reliquias, curasse Patres; iisdemque reliquiis habitum fuisse honorem, testata res est, docetque Maximus sermone 68, pag. 599, ubi sub altari eas repositas scribit fuisse: Quid reverentius, inquit, quid honorabilius dici potest, quam sub illa ara requiescere, in qua Deo sacrificium celebratur, in qua offeruntur hostiae, in qua Dominus est sacerdos . . . Recte ergo sub ara martyres collocantur, quia super aram Christus imponitur . . . Convenienter igitur, et quasi pro quodam consortio ibi MARTYRIBUS SEPULTURA DECRETA EST, UBI MORS DOMINI QUOTIDIE CELEBRATUR . . . Non immerito, inquam, veluti consortio quodam ILLIS OCCISIS EST TUMULUS CONSTITUTUS, ubi OCCISIONIS DOMINICAE MEMBRA PONUNTUR, etc. Sermone autem 88, pag. 627: Honoro, inquit, in carne martyris exceptas pro Christi nomine cicatrices. Honoro pro confessione Domini sacratos cineres. Honoro in cineribus semina aeternitatis. Honoro corpus, quod mihi Deum meum ostendit diligere, quod me propter Deum docuit mortem non timere. Cur autem non honorem corpus illud, quod reverentur et daemones, quod afflixerunt in supplicio, sed glorificant in sepulcro?

Curabant inde nostri ut prope sanctorum reliquias suorum cadavera sepehrentur. Homilia 71, pag. 263 seq., sic habet Maximus: A majoribus provisum est, ut sanctorum ossibus nostra corpora sociemus, ut dum illos tartarus metuit, nos poena non tangat . . . Et ideo, fratres, veneremur eos in (hoc) saeculo, [CXXV] quos defensores habere possumus in futuro; et sicut EIS OSSIBUS PARENTUM NOSTRORUM JUNGIMUR, ita et eis fidei imitatione jungamur; in nullo enim ab ipso separari poterimus, si sociemur illis tam religione quam CORPORE. Hinc vero quotus quisque non intelligat, inferri jam usque ab aetate Maximi in templa fidelium defunctorum cadavera consuesse? Sed de coetibus Christianorum, de precibus eorum communibus, de templis, de reliquiis sanctorum, de eorum veneratione, cultu, deque more sepeliendi fidelium defunctorum cadavera in ecclesiis, satis dictum est, uti Maximi fert sententia.

Sed quoniam de sanctis martyribus Taurinensibus Octavio, Adventio et Solutore facta est paulo ante mentio, non alienum videtur esse, brevibus, quinam ii, quo tempore passi, quantaque fuerint in celebritate, proponere. Hos cives fuisse Taurinenses Maximus praedicat, cujus certe permagni pendenda est auctoritas. Atque is homilia 81, pag. 261: Cum omnium, inquit, sanctorum martyrum, fratres, devotissime natalem celebrare debeamus, tum praecipue eorum solemnitas tota nobis veneratione curanda est, qui in nostris domiciliis proprium sanguinem profuderunt. Nam licet universe sancti ubique sint, et omnibus prosint, illi tamen pro nobis (praecipue) interveniunt, qui et supplicia pertulere pro nobis. Martyr enim cum patitur, non sibi tantum patitur, sed et CIVIBUS. Sibi enim patitur ad praemium, CIVIBUS ad exemplum, etc. Jam illos, quod constantes Christianam a se coli religionem confessi essent, sanguinem fudisse, idem nobis est auctor Maximus, ibid. Nam, Exemplo, inquit, eorum didicimus Christo credere, didicimus contumeliis vitam aeternam quaerere, mortem didicimus non timere . . . . . Beati igitur martyres . . . . . exemplum nobis reliquerunt, bene vivendo, conversationis; tolerando fortiter, passionis. Nam ideo Dominus per totum mundum diversis in locis pati martyres voluit, ut tanquam idonei testes, nos PRAESENTI quodam FIDEI EXEMPLO SUAE CONFESSIONIS urgerent, ut humana fragilitas, quae praedicationi dominicae auditu longiore vix credit, vel praesenti oculorum testimonio, martyrio crederet beatorum. Cuncti igitur martyres devotissime percolendi sunt, sed specialiter ii venerandi sunt a nobis quorum reliquias possidemus. Taurini porro ipsos fuisse perfunctos martyrio, ex descriptis proxime Maximi ejusdem locis perspici plane potest. Nisi enim ita esset, qui tandem Maximus Taurinenses cives alloquens diceret, eos in nostris domiciliis proprium sanguinem profudisse, etc.? Verum quo tempore passi fuerint, neque Maximus indicat, neque statui aliorum testimonio satis certo videtur posse. Non sum nescius vulgo eos accenseri Thebeanae legionis martyribus ⁜ (b) . Nihil autem esse causae video, quamobrem ab iis dissideam. [CXXVI] Sed militiaene [Col. 0123] dedissent iidem sancti martyres nomina, necne dedissent, Maximus non dicit: e legione autem Thebaea eos fuisse, multo dicit minus. Actis martyrii, quae primum fuerunt edita a Mombritio, pervulgata hac de re traditio nititur. At sunt illa recentiora aetate Maximi, Auctor Novalesiani chronici a Duchesnio et a Muratorio editi, fuisse ea perscripta narrat a Willelmo Taurinensi antistite, qui initio decimi saeculi claruit. Veri tamen non est simile, Taurinenses, qui tantorum martyrum patrocinio gloriarentur, tandiu actis eorum pro Christo certaminis caruisse. Quare Enschenio haud equidem repugno aienti, acta eadem Willelmum ex vetustiore quopiam monumento accepisse, quod sane monumentum Victorine episcopo, qui an. 494 templum in honorem martyrum eorumdem dicatum Deo, amplius magnificentiusque restituit; an uni cuipiam monachorum, qui templo eidem inservierit, acceptum referri debeat, non laboro. Hoc mihi sumo: si e Thebaeorum legione martyres iidem fuerunt, eos an. 286 vel summum an. circ. 297 decessisse. Postremo quanta in celebritate illi fuerint, cum ex homilia Maximi, cujus paulo ante memini ⁜ (a) , tum ex eo etiam plane liquet, quod templum olim in eorum honorem Taurinenses erexerint, monasteriumque proxime exstrui curarint.

De sanctis martyribus Alexandro, Martyrio et Sisinnio, qui in pago Anaunia dioecesis Tridentinae pro Christo ann. 397 mortem obiere, agit ex instituto Maximus sermonibus 81 et 82, pag. 697 seqq. Quorum autem crudelitate, quamque ob causam saevitum in eos fuerit, copiose narrat sanctus Vigilius antistes Tridentinorum in iis epistolis quarum alteram ad Simplicianum Mediolanensem episcopum, alteram ad Joannem Chrysostomum praesulem Constantinopolitanum dedit. Utramque typis excudi curarunt Bollandiani, primum ad 29 mensis Maii diem; et qui acta sincera sanctorum martyrum a Ruinartio collecta edidere Veronae an. 1731, pag. 534 seq. Eorumdem martyrum meminere sanctus Gaudentius Brixiensis, sanctus Augustinus, et Gennadius, de quibus vide admonitionem in Sisinnii martyrium apud Ruinartium, ibid., pag. 533.

Sermo est Maximi 84, pag. 615 seq., de sanctis martyribus Aquileiensibus Cantio, Cantiano et Cantianilla. Quantum his antiquitas tribuerit honoris ac laudis intelligi ex carminibus Venantii Fortunati potest. Confer Baronium, not. in Martyrol. Rom. ad diem 31 Maii.

[CXXVII] XXXVII. Cum de sacramentorum sacrarumque precum in Ecclesia catholica communione, quid Maximi doctrina ferat, demonstratum sit, sequitur ut quam etiam recte ille de peccatorum remissione senserit, exponam. Ergo ille homilia 83, pag. 272: Credenda, inquit, est praecipue, fratres, peccatorum remissio, quia hoc unum est remedium, quod hominum genus a sententia perpetuae mortis absolvit. Idcirco Unigenitus Altissimi sumere dignatus est carnem, complexus est crucem, ut te, qui crimina tua evadere et peccata non poteras, indulgentia faceret innocentem. Ideo immaculatus occisus est Agnus, ut ejus cruore humani generis macula tergeretur. Videte, fratres, profunditatem mysterii; videte altitudinem sacramenti, ubi mors reddidit vitam et peccantium sordes sanguine sunt innocentis ablutae. Haec autem remissio non te ad peccatum nutrit, sed admonet, ut peccare jam metuas, qui te intelligis, sine venia non potuisse salvari. Bonitas enim Dei indulgentiae suae munere non nos armat ad culpam, sed abluit ad gloriam. Esse autem in Ecclesia veram remittendorum peccatorum, Christi Servatoris beneficio, potestatem, homilia 68, pag. 219 Maximus ostendit. Nam de Petro apostolo disserens: Clavis coeli, inquit, lingua est Petri, quia singulorum merita censendo, Apostolus unicuique regnum coelorum aut claudit aut aperit. Non est ergo clavis ista mortalis artificis aptata manu, sed data a Christo potestas est judicandi. Denique ait eis: Quorum remiseritis peccata, remissa sunt, et quorum detinueritis detenta sunt. Et homilia 72, pag. 230: Petro, sicut bono dispensatori, clavem regni coelestis (Christus) dedit . . . . . Clavis dicenda est, qua ad fidem dura peccatorum corda reserantur, mentium secreta panduntur, et quidquid intrinsecus clausum tenetur, in palam rationabili manifestatione producitur; clavis, inquam, quae et conscientiam ad peccati confessionem aperit, et gratiam ad aeternitatem mysterii salutaris includit. Et sermone 51, pag. 531: Quis haec, nisi vere omnipotens Deus implere potuisset, ut ferae mentes religiosam discerent sanctitatem, et coelestem susciperet barbarus sermo doctrinam? Divino ergo, fratres, cultu veneremur hunc Spiritum (sanctum) cui plena regenerandi virtus, et peccata remittendi potestas est, sicut instruit Dominus discipulos suos, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti: et alibi: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remissa sunt, et quorum retinueritis, detenta sunt. Ex hisce autem sancti antistitis locis plane perspicitur, non omnibus Christianis, sed apostolis discipulisque, atque adeo episcopis ac sacerdotibus tantum esse a Christo remittendorum peccatorum potestatem factam.

XXXVIII. Restat ut de resurrectione carnis, quam apte ad sacras litteras Patrumque caeterorum doctrinam Maximus statuerit, videamus. [CXXVIII] Homilia 83, pag. 273: Quis credens Deo, inquit, possit de resurrectione dubitare ⁜ (b) ? Et sermone 32, pag. 482 seq.: Si Christus resurrexit spes nostra, quis, fratres, se quoque [Col. 0125] non resurgere credat? Si illum a mortuis rediisse credimus, cur nos etiam resurrecturos esse dubitabimus? cum dicat beatus Apostolus: Si enim mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Cum ergo Christus resurrexerit, mortui quoque suscitabuntur. Quia resurrexit Dominus, reviviscent quoque et servuli. Ipse enim, uti habet idem apostolus, est primogenitus ex mortuis. His plane congruunt quae scribit tract. 3 de Baptismo pag. 719.

Haec etsi, quemadmodum caetera fere omnia, tractata atque explicata a Maximo fuerint praeclare, cum tamen accidat plerumque, ut viri summa et perspicacitate ingenii, et eruditionis facultate in opiniones incidant, quae non solum falsae sint, verum etiam inter se nonnunquam vehementer pugnent, non est profecto cur quisquam miretur, excidisse sancto antistiti nescio quid aliquando, quod reliquorum Patrum doctrinae Scripturarumque oraculis minus esse consentaneum, videatur. Cujusmodi illud est quod sermone 86 pag. 620, de resurgentibus quotannis Paschatis solemni die sanctis aliquot, uti rem dignam creditu proponit; si modo tamen is sermo ascribendus Maximo sit, quod quidem esse aliquos intelligo, qui aut negent, aut saltem dubitent, velut est a nobis in admonitione in eumdem sermonem animadversum.

Neque vero dissimile est, quod eo ipso sermone continetur de sancto Joanne evangelista, qui clausis tumuli foribus, gratia resurrectionis ablatus fuerit, ut constaret sepultura, non inveniretur sepultus ⁜ (a) . Quotus enim quisque non plane perspiciat, et aliena haec esse a reliquorum Patrum sententia, et ex eo librorum genere excerpta, quos sanctus Augustinus ⁜ (b) et sanctus Gelasius ⁜ (c) rejecerunt in classem apocryphorum?

XXXIX. Extremum est, ut quae de vita aeterna complexus est Maximus, breviter absolvam. Is sermone 32 pag. 484, Sperandum de Domino, inquit, in FUTURA VITA. Recte dixisse Apostolum: Spem, quae videtur, non esse spem. Itaque sperandum in aeterna vita. Et sermone 37, pag. 493: Meliores sunt deis quibus ad aeternam vitam renascimur, quam illi quibus in hac temporali procreamur. Siquidem majora sunt dona gratiae quam naturae . . . . Prima nativitate terrenis ingredimur, secunda coelestibus praeparamur. Eodem spectant quae scribit homilia 88, pag. 293, et sermone 18, pag. 441, et sermone 67 pag. 569 seq., et homilia 89, pag. 98, ubi posteaquam Christianos monuit, ut memores ante dictorum Apostoli, omnia in Dei [CXXIX] gloriam referrent: Debemus ergo, inquit, surgentes gratias Deo agere, et omne diei opus in signo facere Salvatoris . . . . . Qui in hoc signo seminare coeperit, VITAE fructum CONSEQUETUR AETERNAE. Qui in hoc signo iter facere aggreditur, ad coelum usque perveniet. In hoc igitur nomine omnes actus nostri dirigendi sunt, et ad ipsum totius vitae nostrae commotio referenda. Ad sempiternam porro vitam nobis parandam, opera bona requiri, idem est auctor Maximus homilia 63, pag. 201 seq. Qua ex re assequi facile quisque potest, quanto in errore recens ille scriptor versetur, qui secus fuisse sancto antistiti visum existimavit, de quo quidem scriptore egisse me supra pag. LXXVI memini. Sunt vero haec sancti episcopi verba: Mundemus nos ab omni inquinamento carnis, ut Spiritum sanctum promereri et accipere possimus. Si hunc mundum relinquimus, nos similem Paracletum sicut apostoli, id est Spiritum veritatis, quem mittat nobis Pater, accipiemus; quoniam non est personarum acceptio apud Deum Patrem, sed promissa jam apostolis nobis proficiunt, SI OPERA, ET DESIDERIA, ET ACTUS GERIMUS quos apostoli fecerunt. Si vero LEGEM DOMINI IMMACULATAM ET CONVERTENTEM ANIMAS, IMPLENDO MANDATA EJUS, PERFICIAMUS, NOSMETIPSOS HAEREDES DOMINI ET COHAEREDES CHRISTI AD HAEREDITATEM SEMPITERNAM ET AD COMMORATIONEM ANGELORUM CUM GRATIA CHRISTI COMMITTIMUS, quod ipse praestare dignetur, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Et sermone 41, pag. 508: Deponamus omne iniquitatis fermentum ut possimus vere participes hujus esse laetitiae, ad quam per Spiritum sanctum voce prophetica montes convocantur et colles, ad quam coelum invitatur et terra. Quis enim ita sensu hebeti stupet, quis ita mersis in terram oculis tenebrosa mente caecatus est, qui non haec totius orbis vota omni cum exsultatione concelebret, in quibus remissio peccatorum, regenerationis gratia, redemptionis mysterium, resurrectionis gloria, et spes AETERNITATIS arridet. Et sermone 38, pag. 502: TENEBIMUS CAPIEMUSQUE DONA GLORIAE EJUS, si vitam nostram fides muniat, et A FIDE VITA NON DISCREPET: et sicut ille (Christus) nobis voluit placere moriendo, ita nos GESTIAMUS NON DISPLICERE EI VIVENDO, ipso praestante, etc. Postremo vitam aeternam praecipue in Dei visione consistere, Maximus statuit, sermone 47, pag. 520. Ascendens (Christus) , inquit, dedit dona hominibus, quibus in fide eruditi, atque in virile robur educati, temporalem ipsius visionem jam non ultra appeterent, sed quo eos ipse praecesserat, tota cum animi contentione illum sequi studerent. Ergo cum temporali ejusdem viduati simus praesentia, AD AETERNAM EJUSDEM VISIONEM TOTA INTENTIONE FESTINEMUS eidemque cum Psalmista dicamus: Tibi dixit cor meum, quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram, ne avertas faciem tuam a me. Neque ENIM TOTA HUMANITATIS CHRISTI SANCTISSIMA DISPENSATIO ALIUD INTENDIT, ALIUD EXIGIT, NISI UT AD SUPERNA NOS DIRIGAT, quatenus expleto mortalitatis [CXXX] nostrae tempore, AD SUI MANIFESTAM NOS PERDUCAT VISIONEM, ATQUE AETERNA VULTUS SUI GLORIA NOS SATIET, testante Apostolo: Videbimus eum tunc sicuti est; atque ut Psalmista ait: SATIABOR CUM APPARUERIT, illisque in aeternum fruemur bonis, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se. Quae quidem bona, quantum in aenigmate poterat, David [Col. 0127] ille sanctus admirando intuebatur, cum diceret: Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? Nam coelestis gloriae magnitudinem nec dicendo explicare, nec cogitando sufficiebat comprehendere. Haec igitur non tantum esuriamus, eademque sitiamus, quoniam ad hoc pontifex summus, pro nobis praecursor, sancta sanctorum ascendit, atque ad dexteram Patris sui sedet, ut membrorum suorum exemplo spem nostram confirmaret, et secuturam esse aliquando universi gregis humilitatem, quo suum credit praecessisse pastorem . . . Aquilarum esuries desiderium sanctarum significat animarum, quo caput . . . fidei naribus sentientes, dulcissimae spei volatu, PRAESENTIAE conditoris sui vellent assistere, EJUSDEMQUE VULTUS SATIETATE GAUDERE . . . Patris sui dextera regnare credamus, atque ad eum, quasi geminis virtutum alis, caritate et spe semper tendamus, ut . . . cum eo et nos AETERNAM POSSIMUS REGNARE VITAM. Sed de doctrina Maximi hactenus, de qua illud vere videor esse dicturus, quod olim episcopi provinciae Mediolanensis, alio spectantes, dixere: Claruisse, eam plena fidei simplicitate fulgere, pro phetarum etiam assertionibus, evangelicis auctoritatibus et apostolicae doctrinae testimoniis, nitore quodam lucis ac veritatis splendore radiare, omnibusque sensibus convenire, quos beatus Ambrosius . . . suis libris, Spiritu sancto excitatus, inseruit. Epist. ad sanctum Leonem Magnum, tom. II operum ejusdem sancti Leonis, pag. 280 edit. Rom. an. 1755.

Sanctus Maximus Taurinensis in Subalpinis floruit, Honorio, qui obiit an. 423, et Theodosio Juniore, qui e vita migravit an. 450, imperantibus. De ejus anno fatali non consentiunt inter se chronologi: aliique enim ante an. 423 aut certe 450 obiisse volunt, quod Gennadius cap. 40 Catalogi dixerit Maximum mortuum esse Honorio, aut hunc auferas saltem imperante Theodosio II. Verum Gennadius, quo utor, a Miraeo editus, pro voce moritur, quae in quibusdam aliis editionibus occurrit, exhibet alteram vocem, floruit, quae sane non nocet communi [Col. 0165C] certiorique sententiae Baronii aliorumque qui Mediolanensi synodo sub Marciano imperatore celebratae et Romanae an. 465 interfuisse opinantur, sub Hilario papa, post quem primus subscripsit. De eo Martyrologium Romanum die 25 Julii. Gennadius, qui citato loco multa de eo refert notatu digna; Honorius cap. 40, lib. I, ubi nulla facta Honorii mentione sub Theodosio duntaxat floruisse dicitur; Joannes Trithemius, qui sub Theodosio mortuum asserit; Vossius, qui apud Gennadium legendum arbitratur Odoacro et Theodorico regnantibus, ut de caeteris sileam. Homiliae ejus tum seorsim Coloniae, Romae et alibi editae sunt, tum in Bibliothecis veterum Patrum. Editionem Parisiensem ann. 1623, hic tibi, lector, repraesentabo, quod antequam exsequar, [Col. 0165D] deridendum omnibus Guillelmi Parkiensis, ejusque simiorum Roberti Coci, Andreae Riveti, Joannis Henrici Ottingeri, similiumque heterodoxorum proponam. Sermones de Martyribus Taurinensibus, sermo 5 in Natali Petri et Pauli, et quidam alii ut spurii suppositique et nullius aut saltem incertae fidei repudiandi sunt. Quid ita porro? Quod ab imperitis amanuensibus, ac sciolis quibusdam collectoribus inter sancti Ambrosii, atque Augustini sermones reperiantur inserti. Sane, et nihil gravius eloquar, qui hoc pacto ratiocinantur in pervolutandis mss. codicibus hospites se praebent, ac penitus peregrinos. Quam rectius cum Bellarmino dixissent, etiamsi Augustino quidam, aut Ambrosio vindicarentur, non [Col. 0166A] fore magnum errorem, cum uterque auctor doctus sit, antiquus et sanctus. Sed, omissis, vitiligatoribus illis inficetis, ad rem promissam veniamus.

In adventu Domini homiliae 2.—De vigilia Nativitatis hom. 1.— In Natali Domini hom. 6.

Gennadius docet se legisse homilias de Natali Domini, de Epiphania, de Pascha et Pentecoste, aliasque multas de diversis causis habitas, quas nec retineret.

Quae tertia habetur, incipitque in adventu Domini reperitur ordine 11 inter sermones de Tempore sancti Augustini, non ideo tamen Maximo abjudicanda, quae est heterodoxorum insulsa ἀσυλλογιστία.

[CLX] In circumcisione Domini, sive de calendis Januariis increpatio, quae memoratur a Gennadio. De [Col. 0166B] Epiphania, seu Theophania Domini nostri Jesu Christi octo quarum septima, quae etiam de baptismo Christi disserit, est sermo 37 de Tempore apud Augustinum.

De Quadragesima, jejunio, cruce et passione Domini, latrone, sepultura, aliisque ad ista spectantibus 17. Ea quae incipit, Mirum fortasse videatur, etc. est sermo 118 de Tempore, cum tamen ex Gennadio constet Maximi esse homiliam De accusato et judicato apud Pilatum Domino.

• In solemnitate paschali 5, quarum quae est ordine recensetur 126 inter sermones Augustini de Tempore
• In Litaniis et de jejuniis Ninivitarum, quae dicitur a Gennadio De Poenitentia Ninivitarum. In solemnitate paschali hom. 3.
• [Col. 0166C] In Natali sancti Stephani una, quae est quinta de Sanctis apud Augustinum.
• In Natali sanctae Agnetis virginis et martyris hom. 1.
• In Nativitate sancti Joannis Baptistae hom. 3; meminit Gennadius.
• In Natalibus-apostolorum Petri et Pauli hom. 5. Priona, quae incipit Gloriosissimos, etc., apud Augustinum de Sanctis; Gennadius narrat composuisse tractatus in laudem apostolorum.
• In Natali sancti Laurentii martyris hom. 3; ex Gennadio.
• In Natali sancti Eusebii Vercellensis episcopi et confessoris cal. Augusti hom. 2; ex eodem Gennadio.
• In Natali sancti Cypriani hom. 2; meminit Gennadius.

[Col. 0166D] De eo quod scriptum est: Quis major est in regno coelorum, et legitur in feriis sancti Michaelis: Gennadius ait, de capitulis Evangeliorum et de Actibus apostolorum multa exposuisse.

• In Natali sanctorum martyrum Taurinensium Octavii, Adventii et Solutoris. Non meminit disertis verbis Gennadius, sed quae tamen ex omnibus videtur esse Maximi, haec ipsa est.
• In communi Martyrum; haec dicitur a Gennadio generalis omnium martyrum homilia.
• In traditione symboli, seu De expositione ejusdem hom. 1.

De non timendis hostibus carnalibus, et de gratiis [Col. 0167A] post cibum Deo agendis, ipsissima sunt Gennadii verba De avaritia vitanda, et de eo quod scriptum est: Erant eis omnia communia. Reperitur apud Ambrosium serm. 24 De verbis Apostoli; esse tamen genuinam Maximi homiliam discimus ex Gennadio.

Secunda De eodem argumento. De eleemosynis largiendis homiliae 2; ex Gennadio. De hospitalitate 1; ex eodem. De defectu lunae; ex eodem. De eo quod scriptum est in Isaia, cap. I: Caupones tui miscent aquam vino. Consule Gennadium, qui singulatim pene omnes illas legerat homilias, et criticorum nostrorum obstruit os, audaciamque comprimit.

Homiliae hiemales.

• De adventu Domini hom. 2.
• In vigiliis Natalis Domini homilia, quae et inter Ambrosianas reperitur num. 13.
• In Natali Domini homiliae 6, ex his prima est 15 inter Ambrosianas, 14 inter Augustini de Tempore est secunda.
• In circumcisione Domini homilia.
• In Epiphania Domini hom. 8, quarum septima est 27 inter Augustini de Tempore.
• De jejunio Quadragesimae hom. 4.
• In dominica in Ramis homilia, quae est tertia inter Ambrosianas.
• De accusatione Domini apud Pilatum hom. 2, quarum [Col. 0168D] prima est 49 inter Ambrosianas, et 118 inter Augustini de Tempore, secunda est 50 inter Ambrosianas.
• De passione, cruce, et sepultura Domini hom. 4, quarum prima est 55, et secunda est 56, tertia est 57, et sexta est 58 inter Ambrosianas.
• De S. Latrone, Petro apostolo, et Ancilla ostiaria hom. 4, quae inter Ambrosianas reperiuntur num. 44, 45, 46 et 47.

Homiliae aestivales.

• In solemnitate Paschali hom. 5, quarum prima est 51, tertia est 49, quarta est 53, secunda est 52, quinta est inter 54 Ambrosianas.
• [Col. 0169A] In solemnitate Pentecostes hom. 3, quae habentur inter Ambrosianas num. 60, 61 et 62.

Homiliae de sanctis.

• In natali divi Stephani homilia; quinta est inter Augustini homilias de sanctis.
• In natali divae Agnetis homilia.
• In nativitate divi Joannis Baptistae hom. 3.
• In natali SS. Petri et Pauli apostolorum hom. 5, quarum ultima est 27 inter Augustini de sanctis, et 56 inter Ambrosianas.
• In natali divi Laurentii martyris hom. 3.
• In natali divi Eusebii Vercellensis episcopi hom. 2, quarum posterior est 69 inter Ambrosianas.
• In natali divi Cypriani hom. 2, quae inter Ambrosianas sunt num. 72 et 73.
• [Col. 0169B] In festis divi Michaelis, quae inter Ambrosianas est 10.

Homiliae de diversis.

• De expositione symboli homilia.
• De non metuendis carnalibus hostibus, et gratiis post cibum agendis hom. 2, inter Ambrosianas num. 42 et 43.
• De avaritia vitanda hom. 2.
• De eleemosynis largiendis hom. 2.
• De hospitalitate homilia.
• De defectu lunae hom. 1.

Super illud Isaiae: Caupones tui miscent aquam vino homilia.

[CLXII] Porro sermo inter Augustinianos de Verbis Domini 19, et inter Ambrosianos 7, et de Vita SS. [Col. 0169C] martyr. Nazarii et Celsi inter Ambrosianos 52, Maximi esse censentur, licet inter ipsius opera non habeantur. Prodierunt S. Maximi homiliae Coloniae an. 1535, Romae an. 1564 cum Leonis, Petri Chrysologi, etc., opp., Parisiis an. 1614 et 1623, Lugduni an. 1633 cum homiliis Chrysologi, Coloniae an. 1678.

Denique in Bibliotheca PP. homiliae 4, videlicet, De barbaris non timendis ei qui Deum timet; et de Eliseo; de Ninivitis, de calendis Januarii, de defectu lunae, ante natale Domini, de natale Domini Salvatoris, de haereticis peccata vendentibus; quod non debent clerici negotiari, de corpore Domini. Has ex vetustis codicibus eruit, et Maximo nostro vindicatas, nobis nuper exhibuit rev. P. Mabillonius Mus. Ital. tom. I, part. 2, pag. 1, ubi etiam de aliis Maximi homiliis [Col. 0169D] quae sub Ambrosii et Augustini nomine circumferuntur fuse, ut solet, et accurate agit.

• I-III. De baptismo, I, II, III.
• IV. Contra paganos, antea ineditus.
• V. Contra Judaeos, antea pariter ineditus.
• VI. Expositiones de capitulis Evangeliorum, quem nunc primum eruit Brunus, eumdem esse arbitratus qui a Gennadio memoratur.

Sermones: I, II. De adventu Domini, antea inediti. III. De praeparatione ad Domini Nativitatem. IV. De [Col. 0183B] Natali Domini, antea ineditus. V. Super illa verba Matth. c. II: Defuncto Herode apparuit in somnis Joseph in Aegypto, etc., antea ineditus. VI. In vigilia Paschae. VII. De die dominicae Ascensionis, antea ineditus. VIII. De Pentecoste. IX, X. De S. Joanne Baptista, quorum I antea ineditus fuit. XI, XII. De Assumptione beatae Mariae Virginis, I, II, quorum posterior ineditus. XIII et XIV. In natali SS. martyrum Nazarii et Celsi, I, II. XV. De S. Vincentio martyre. XVI. In natali S. Laurentii, antea ineditus. XVII. De Salomone. XVIII, XIX. In dedicatione Ecclesiae, I, II. XX, XXI. De S. Eusebio episcopo et martyre Vercellensi, I, II. XXII, XXIII. De S. Eusebio et de Machabaeis, III, IV, XXIV. De natali unius confessoris pontificis. XXV. In dedicatione Ecclesiae, antea ineditus. [Col. 0183C] XXVI. De primitiis et decimis. XXVII. De honore et de dilectione erga parentes et de decimis, antea ineditus. XXVIII. De sancta Christi resurrectione. XXIX. De festivitate S. Stephani protomartyris. XXX. In festo dedicationis Ecclesiae. XXXI. In octava S. Stephani, omnes nusquam antea vulgati.

Homiliae: I. Dominica 3 Adventus, super Evangelium secundum Matthaeum II. II. Super Evang. S. Joannis II. III. Super Evang. secundum Matth. II, ineditae antea.

Epistolae: I. Ad amicum aegrotum. II. Ad amicum aegrotum de viro perfecto.

Multas Maximi homilias atque sermones intercidisse ex luculentis indiciis conjicit editor Romanus.

Benedictinorum, qui Ambrosii operibus insudarunt, [Col. 0183D] erat conjectura, libros de Sacramentis, qui vulgo Ambrosii nomen ferunt, forsan non alium quam Maximum auctorem habuisse. Cui locum praebuisse videtur id, quod Mabillonius paulo ante observaverat, nempe istos libros de Sacramentis, qui Ambrosio in editis tribuuntur, absque auctoris nomine inseri sermonibus S. Maximi in codice Sangallensi, atque in sermones septem distribui sub hoc titulo, Incipit prima die in Pascha; ita ut singuli sex libri singulos sermones constituant pro totidem hebdomadae diebus; et quidem septimus ab extrema parte libri sexti incipiat ab his verbis: Aliud Psalmorum David licet nunc libellus sit, etc. Sed novissimus editor ad ea animum non advertit

[Col. 0209B] Data erat haec provincia a Pio VI P. M. Josepho Garampio apud Viennensem imperialem aulam tunc apostolico legato, ut si quid ex Germanicarum bibliothecarum codicibus mss. ad ornandum Maximum erui posset, id cordi sibi esse sineret, et quantum posset, urgeret. Is igitur cum frustra suo ipsius labore ac industria bibliothecae Augustae libros evolvisset, ad monachos ordinis S. Benedicti se convertit, praesulesque monasteriorum Ratisponensis, Gottwicensis, Lambacensis Augiaeque Divitis hortatus est ut in vetera bibliothecarum suarum exemplaria inquiri juberent, si quid collectioni operum S. Maximi profuturum detegi posset. Nec defuere illi officio. Scribit enim Brunus, certatim a monachis ad id opus cursum esse; perfectos indices locupletissimos homiliarum [Col. 0209C] et sermonum Maximi; variantes lectiones haud parvi pendendas diligentissime transcriptas, indicatam codicum aetatem atque praestantiam in quibus opuscula exstarent S. Maximi nomini inscripta: atque haec omnia denique Romam a laudato praesule transmissa sunt. Fuerunt autem codices sicut accepit, alii temporis nota insigniti, alii eadem carentes:

1 ^o Codices abbatiae Augiae Divitis octo, signati numm. 12, 14, 15, 16, 19, 21, 29, 39.

2 ^o Codex bibliothecae S. Emmerani Ratisponae, membranaceus, in-folio, sign. litt. E, num. 4, saec. IX.

3 ^o Codex bibliothecae Lambacensis, membranaceus, in-folio, saeculi XIII.

4 ^o Codex bibliothecae Gottwicensis, chartaceus, sign. L 5, saeculi XIV vel XV.

Duo reperti sunt in Belgii bibliothecis codices mss. quorum curam gessit, mandante Ignatio Busca apostolicae sedis apud Belgas legato, qui in eo negotio pontificis jussui paruit, can. Vandenvelderus bibl. Lovan. praefectus et theologiae professor. Erant scilicet:

1 ^o Codex bibliothecae S. Martini canonicorum regularium Lovan., membranaceus, in-folio maximo, saeculi XI, duobus voluminibus exhibens homilias de Tempore et de Sanctis, inter quas triginta partim homiliae, partim sermones S. Maximi.

2 ^o Codex bibliothecae abbatiae Camberonensis Cisterciensis [Col. 0210A] ordinis, enartaceus, in-8, nitido charactere exaratus a fratre Joanne de Waulx an. 1620, aliquot Maximi sermones continens praefixo titulo: Sermones beati Maximi Taurinensis episcopi, etc. Varietates horum codicum ascriptae fuerunt editioni Coloniensi an. 1535.

Haud sane alius exstat liber ms. celebrior

1 ^o Codice Sangallensi, quem primus adiit Mabillonius. Is vero quanti eum fecerit et qualia ex eo eduxerit, supra doctum est. Commodaverat autem Mabillonio operam suam, quod silentio praeterire nefas sit, Hermannus Schenkius, bibl. Sangallensis tum praefectus. Nunc recens de eodem accuratius ad Brunum [Col. 0210B] retulit bibliothecae istius item praefectus P. Magnus Hungenblykerus (nonis Januariis 1779) . «Assentiri se Joanni Mabillonio, et Martino Gerberto principi et abbati S. Blasii, codicem ipsum membranaceum, in-folio, litteris Longobardicis exaratum saec. VIII non recentiorem esse aientibus. Falso autem Augustini nomen praeferre. Nihil enim in eo contineri homiliarum aut sermonum, quod acceptum Augustino sit referendum. Constare id scilicet ex altero ejusdem bibliothecae noni saeculi codice, cui haec praefixa epigraphe: Homiliarum Maximi episcopi per totum annum de diversis festivitatibus volumen valde vetus. Nam cum eaedem prorsus homiliae in hoc atque in vetustiore illo codice contineantur, magni id certe argumenti esse oportere, errasse vehementer librarium, [Col. 0210C] qui Augustinum Maximi opusculorum constituerit auctorem. In eo porro diffidere se a Mabillonio, quod ipse homilias non plus nonaginta in utroque illo codice numeret, Mabillonius vero septem et nonaginta, hac omnino de causa, quod Mabillonius de sacramentis libros septem, qui Ambrosio ascribi solent, totidem Maximi homilias existimavit.»

2 ^o Codex alter a Hungenblykero modo memoratus, scriptus idem litteris Longobardicis.

Haec sunt quae editor Romanus de codicibus annotavit, qui novae huic collectioni condendae profuerunt, inter quos tamen tribus illis, quos Mabillonius primum evolvit, nempe Sangallensi, Nonantulensi nunc S. Crucis in Jerusalem, et Ambrosiano Mediolani primas et ipse defert. Parabatur etiam Gallicorum [Col. 0210D] mss. collatio, sed, quamvis diu exspectata, nondum Romam perferri potuerat, cum sibi diutius exspectantium desideria suspendere non posse videretur. Attamen pollicitus est se, simul ac ipsi reddita fuerit, non commissurum esse ut in iis numerandis, aestimandis atque celebrandis studium suum desideretur. Denique illud silentio praeterire nequeo adjectas esse in fine voluminis Romanae editionis ad uberiorem notitiae hujus codicum illustrationem tabulas quatuor ejusdem ac ipsum volumen moduli, aere incisas, in quibus 27 specimina characterum et formae codicum insigniorum repraesentantur, ad quae spectat Declaratio aetatis supra commemorata.

1 ^o Secundum adventum suum in mundum Christus apud Matth. XXIV, 27, praenuntiavit: Sicut enim fulgur exit ab oriente, et paret in occidentem: ita erit adventus Filii hominis. Consonant quae Lucas in Evang. retulit c. XVII, 24: nam sicut fulgur coruscans desub coelo in ea, quae sub coelo sunt, fulget: ita erit Filius hominis in die sua. Post haec vaticinia, alia subsecuta esse uterque Evangelista testatur; ait enim Matthaeus vers. 40: Tunc duo erunt in agro: unus assumetur, et unus reliquetur; duae molentes in mola: una assumetur, et una relinquetur. Lucas autem eadem complectitur, scribens vers. 34: Dico vobis, in illa nocte erunt duo in lecto uno, unus assumetur, et alter relinquetur. Haec in secunda et tertia homilia sibi proponit explananda S. Maximus, atque inhaerens, secundae homiliae, quae est: In adventu Domini. De eo, etc., juxta codices melioris notae, de Christo in saeculorum fine venturo agere instituit. Jam, ut quisque perspicit, neque Matthaei, neque Lucae integrum locum ad rem suam assumpsit Maximus, sed de duobus quasi unum composuit, ut orationis suae argumentum instrueret. Initio igitur homiliae secundae monet S. Antistes, Christum praedixisse fore ut nocte adveniat, quod ut conciliet cum Evangelii locis in quibus Christus dicitur magna claritate, ac veluti fulgur venturus, noctis vocabulo depravationem intelligit, qua saeculum ab Antichristo seductum involvetur, cujus quidem depravationis tenebrae discutiendae extemplo sint, cum verus sol justitiae Christus judex diabolicam fraudem et Antichristi iniquitatem revelarit, eoque exterminato, lux veritatis, virtutisque studium rursum effulserit. Ad hujus, inquit, S. Maximus, igitur tetram caliginem depellendam, velut fulgur quoddam Christus adveniet; et sicut succrescente die nox subvertitur, ita coruscante Salvatore Antichristus effugatur, nec ulterius poterit disseminare iniquitatis suae tenebras, cum lumen veritatis effulserit. Illustraverat jam pridem eumdem Evangelii locum S. Ambrosius lib. VIII, cap. 7, Comment. in Lucam: Bene noctem dixit, quia Antichristus hora tenebrarum est: eo quod pectoribus tenebras offundat, cum dicat se esse Christum, etc. Ille enim sicut fulgur coruscans per universum mundum luminis sui globos spargit.

His ita absolutis, nihil deinceps Maximus de Antichristo, aut de postremo Domini adventu disserit, sed Ambrosium imitatus ad aperiendum verborum illorum sensum descendit, quae sunt de duobus in lecto uno, deque duabus molentibus; atque hic inquit ressurectionis meritum demonstratur, quod pro qualitate vivendi sit gratia resurgendi: ac tantum in singulis quibusque resurrectionis esse distantiam, ut duobus pariter dormientibus, et una sede quiescentibus aequalis non possit esse assumptio. Jam vero resurrectionis nomine non communem humanorum corporum restitutionem, vivificationemque indicat, quae extremo mundi tempore fiet, sed evectionem bonorum ad gloriam, damnationemque improborum ad poenam. Qua in re Maximus egregie in S. Ambrosium convenit, quem ille sibi proposuerat ad sequendum. Ambrosii autem haec est loco supra indicato sententia: Nunquid iniquus Deus, ut pares studiis, et societate vivendi, atque indiscreta actuum qualitate meritorum remuneratione discernat? Non ita est, sed pro actibus hominis remunerationis est aequalitas. Hinc plane perspicitur, utrumque S. doctorem hic loci non de praedestinatione sanctorum aeterna, sed de praedestinationis ejusdem exsecutione, ut vocant, locutum fuisse. At de exsecutione quidem praedestinationis ejusdem S. Maximum agere, ex ea etiam homilia constat, quae est de Juda traditore. Sic enim habet: Ex eodem luto corporis nostri Deus pro meritis singulorum alios reservat ad poenam, alios ad gloriam; ac rursum: Quamvis enim eodem consortii lectulo teneantur: pro meritis tamen alter eorum rapietur ad coelum, alter relinquetur in terris; quae sane Ambrosii dictis consonant, aientis ibidem: Qui assumitur rapitur obviam Christo in aera, qui autem relinquitur, improbatur.

2 ^o In homilia tertia a molaribus duobus lapidibus, quorum alter alteri superpositus terit frumentum, et farinam educit, S. Maximus figuram exhiberi scribit duorum Testamentorum, Veteris scilicet et Novi: Hos igitur duos molares lapides duo esse arbitror Testamenta, hoc est legem Moysis, et Evangelium Domini; quae ita sunt disposita vel parata, ut sibi utrumque Testamentum conveniat: sicut ait Salvator Matthaei V: Non veni legem solvere sed adimplere; docetque inde legem Evangelii superpositam fuisse Mosaicae tardiori, atque inoperosiori, atque sic denique concludit sententiam: Nisi Evangelium, inquam, datum esset, lex necessaria omnino non esset. Hoc autem lex operabatur sine Evangelio, quod uno saxo fieri potest, confringere poterat, non prodesse.

Duo hisce verbis Maximus comprehendit. Horum est unum de veteri lege, quam necessariam fuisse futuram negat, nisi Evangelium datum esset: alterum de lege ipsa veteri, quae tantum oneris inferret, ut opprimere confringereque sine Evangelio posset, prodesse non posset. Primum ad ea pertinet quae Apostolus in cap. X Epist. ad Rom., itemque in cap. X Epist. ad Corinth., inque cap. IV Epist. ad Galat. de fine legis Christo, de Christo ipso consequente petra, deque vanis egenisque elementis Veteris Testamenti docet. Alterum hoc exposcit, ut lex, quae cum praeciperet, tum vires ut adimpleretur nullas conferret, sola sine Evangelio, hoc est sine adjutorio gratiae Servatoris, pondere ipsa suo opprimere, confringereque potuerit. Constat nobis aliquos hoc Maximi loco abuti, atque inde concludere, Deum, qui perfectam legi obedientiam ab homine, fugamque a peccatis exigeret, eum in sua impotentia deseruisse. Sed hi vehementer errant et ne alios fallant, dicimus, multo aliter S. Maximum docuisse. Ut autem id assequamur, quae mens ejus fuerit, inquirendum est, qui sub figura duorum molarium lapidum utramque legem veterem et novam comparat. Jam per inferiorem lapidem jacentem, et inertem legem Mosaicam accipiendam esse profitetur, et in lapide superposito Evangelium fuisse adumbratum asserit. Officium ergo utriusque lapidis est, ut inferior grana frumenti contineat; praecepta enim multa populo Judaico data fuere, quae, etsi bona et sancta, ex se ad opera justitiae, et sanctitatis non sufficiebant, sed impulsu ac motu superioris agentis, nempe gratiae Servatoris adventuri, indigebant; quam gratiam S. Maximus in lapide superposito indicavit, illius reminiscens sententiae ad Rom. VIII, 14: Quicunque spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Quare etiam memorat Christum Matth. V dixisse: Non veni legem solvere, sed adimplere, hoc est praestare gratiam, ut adimpleatur. Hoc sensu S. antistes affirmavit sibi utrumque Evangelium convenisse, hoc, confractam esse granorum asperitatem, seu mandata, per spiritum vitae, quae est in Christo Jesu, ut ait item Apostolus paulo superius, suaviora ac faciliora reddita similaginem medullamque producere, id est, in apertum proferre quae sub figuris et sacramentis ab origine mundi latuere, et palam facere sapientissimam Dei miserantis providentiam, qua disposuit in hominibus etiam ante Christum, ut ejus gratia per fidem in Redemptorem operaretur ad salutem. Qua propter addidit Maximus illam superioris lapidis volubilitatem, sive superni adjutorii virtutem omne saeculum circumivisse, id est sub lege positis profuisse. Quid autem illud est quod dicit: Necessariam futuram non fuisse legem, nisi Evangelium datum esset? Quandonam enim necessaria observatu lex vetus fuit, nisi dum data est, dumque vigebat? Tunc igitur cum latum mandatum obedientiam praecipiebat, datum quoque Maximo teste adjumentum gratiae Servatoris venturi fuit. Id quod majorem in modum confirmat Maximus homil. 1 de Paschate, in qua de sanctis Veteris Testamenti disseruit. Quis vero non viderit, haec iis similia esse, quae synchronus Maximo S. Leo complexus est serm. 22, tertius de Nativitate Domini, cap. 4, p. 50 edit. Rom. an. 1753, adversus eos, qui nimium sero Verbum divinum [Col. 0233] naturam humanam sumpsisse conquererentur. Cessent, inquit S. pontifex, coram querelae, qui impio murmure divinis dispensationibus obloquentes de Dominicae nativitatis tarditate causantur, tanquam praeteritis temporibus non sit impensum, quod in ultima mundi aetate est gestum. Verbi incarnatio haec contulit facienda, quod facta; et sacramentum salutis humanae in nulla unquam antiquitate cessavit . . . . . nec sero est impletum, quod semper est creditum. Sapientia vero, et benignitas Dei hac salutiferi operis mora capaciores nos suae vocationis effecit . . . Sed a constitutione mundi unam eamdemque omnibus causam instituit. Gratia enim Dei, qua semper est universitas justificata sanctorum, aucta est, Christo nascente, non coepta, et loco magnae pietatis sacramentum quo totus jam mundus impletus est, tam potens etiam in suis significationibus fuit, ut non minus adepti sint, qui in illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum. Brevius eamdem complexus est doctrinam S. Thom. 1-2, quaest. 98, art. 2 ad 4: Quamvis, ait, lex vetus non sufficeret ad salvandum homines, tamen aderat aliud auxilium a Deo hominibus simul cum lege, per quo salvari poterant, scilicet fides Mediatoris, per quam justificati sunt antiqui patres . . . . . et sic Deus non deficiebat hominibus, quin daret eis salutis auxilia. Sed quid opus est multis? Omnium haec est SS. Patrum ex Pauli Evangeliorumque fontibus hausta doctrina, a qua S. Maximum defecisse nemo erit orthodoxorum qui credat.