056

[Col. 0023C] Sancti Domini discipuli et apostoli octoginta quinque canones Clementis opera ediderunt. Post hos vero qui deinceps consecuti sunt, prout infra subjectum est.

Sanctorum 318 Patrum Nicaeae congregatorum, consulatu Paulini et Juliani clarissimorum, anno ab Alexandro sexcentesimo sexto mensis Desii decimo nono, XIII kal. Julii canones 20.

Beatorum Patrum Ancyrae congregatorum canones 25, qui quidem Nicaenis [XV] canonibus tempore priores, propter auctoritatem vero, seu libertatem generalis synodi posteriores sunt.

Sanctorum Patrum Neocaesareae congregatorum canones 14. Ipsa etiam synodus Nicaena quidem prior fuit, Ancyrana vero posterior; honoris vero gratia Nicaena ipsis praeposita est.

Patrum Sardicae congregatorum post Nicaenos Patres canones 21.

Patrum Gangris congregatorum, a quibus expositi sunt, canones 20.

[Col. 0023D] Patrum Laodiceae Phrygiae congregatorum, a quibus expositi sunt, canones 59.

Patrum Constantinopoli congregatorum, a quibus expositi sunt, canones 6.

Patrum Ephesi congregatorum, a quibus expositi sunt, canones 7. In corpore vero operis, tit. 1, allegat etiam octavum.

Patrum Chalcedone congregatorum, a quibus expositi sunt, canones 27.

Exstant etiam S. Basilii canones numero 68, qui scilicet in secunda ac tertia canonica ejusdem epistola continentur, uti ex canonibus ab ipso Joanne in sua collectione recitatis perspeximus. Haec collectio olim ob erroneam inscriptionem codicis bibliothecae regiae Parisiensis Theodoreto episcopo Cyrensi tributa fuit. At ex tribus probae notae mss. exemplaribus eam Christophorus Justellus suo auctori restituit; Joannis enim Scholastici, non autem Theodoreti nomen iidem codices praeferunt, quibus addi possunt [Col. 0024A] alii codices Caesarei memorati a Lambecio, lib. VI Comment. biblioth. Caesar., pag. 55, 56, 61, et lib. VIII, pag. 458. Hinc porro indicata Graecae collectionis additamenta non ad Theodoreti, sed ad Joannis Scholastici aetatem pertinent.

9. Aliae deinde accessiones Graeco codici factae fuerant tempore concilii Trullani, in cujus canone secundo approbantur uti jam recepti in codice canones Carthaginenses Graece redditi ex collectione Dionysii Exigui, uti suo loco probabimus, ac praeterea concilium Constantinopolitanum anni 394, et canonicae epistolae Dionysii, Petri, Athanasii, Timothei, Theophili, ac Cyrilli Alexandrinorum antistitum, item Gregorii Thaumaturgi, Basilii Caesariensis, Gregorii Nyssaeni, versus Gregorii Theologi, seu Nazianzeni, et Amphilochii Iconiensis, epistola Gennadii Constantinopolitani, et synodus Carthaginensis S. Cypriani. Additi dein canones conciliorum Trullani et Nicaeni II, et epistola Tharasii Constantinopolitani ad Hadrianum I Romanum pontificem. Joannes Tilius ex codice [Col. 0024B] bibliothecae canonicorum S. Hilarii Pictaviensis memoratorum conciliorum canones Graece vulgavit Parisiis an. 1540, alterumque tomum edere cogitabat, quo Graecorum Patrum canonicae epistolae proferrentur. Hanc vero integram Graecam collectionem legere est in celebri Oxoniensi editione Gullielmi Beveregii anni 1672, cui praeterea Zonarae et Balsamonis scholia inseruit. Inter mss. Graeca exemplaria, quae custodiuntur in bibliotheca monachorum S. Basilii de Urbe, duo, signata num. 19 et 20, Graecam collectionem continent scriptam saeculo decimo; catalogus enim episcoporum Byzantinorum et patriarcharum Constantinopolitanorum desinit in Triphone, qui, dum iidem codices scribebantur, extremum diem obiit eodem saeculo exeunte. In eadem vero collectione, quae distinguitur in capitula 40, recentius concilium est Nicaenum II. Inter epistolas canonicas desunt Gregorii Theologi, et Amphilochii versus, ac epistolae Gennadii atque Tharasii. At canonibus synodi [Col. 0024C] Chalcedonensis subduntur duae epistolae, una S. Flaviani ad Leonem, altera S. Leonis ad Flavianum, quae in nostra editione sunt epistolae 26 et 28. In ms. Caesareo Vindebonensi Graecae collectionis, quod memoratur a Lambecio lib. VI Comment., pag. 51, et lib. VIII, pag. 431, eadem Leonis epistola 28 exhibetur. In alia ms. collectione eorumdem monachorum S. Basilii distributa in titulos seu capitula 26, post epistolam Gennadii Constantinopolitani ad metropolitanos de simoniacis, additur alia ejusdem epistola ad Martyrium episcopum Antiochenum de recipiendis haereticis, quae item legitur in uno ms. Graeco bibliothecae Caesareae. Haec potiora et antiquiora additamenta recensenda visa sunt. Alia posteriora, quae in aliis codicibus proferuntur, praetermittimus.

1. Descripto Graeco canonum codice nonnullas observationes quae in eo expendendo menti occurrerunt, nec inutiles visae sunt, exponere libet. Primo [Col. 0025A] dicendum est ⁜ (a) de catalogo Patrum Nicaenorum, qui apud quosdam posterioris aetatis opus ac exiguae auctoritatis habetur. Quatuor diversae originis versiones hunc catalogum exhibent: prisca, quam hoc tomo suppletam et emendatam dabimus; alia antiquior, quae scilicet, ab Isidoro recepta, Isidoriana vulgo appellatur; tertia antiquissima, quae in codicibus collectionum Vat. Reginae 1997 et Quesnellianae hoc tomo recudendae legitur; ac tandem illa quae in mss. collectionis Hadrianae inserta, a tribus praecedentibus omnino diversa est. Cum porro tres priores versiones diversae e Graeco fonte canones Graecos derivarint, hic quoque Nicaenorum Patrum catalogus e Graeco originem ducit. Ideo enim in his diversis versionibus, quarum nulla ab altera pendet, idem catalogus legitur, quia ab harum interpretationum auctoribus in Graeco exemplari, seu in Graeca collectione canonum, una cum Nicaenis canonibus inventus fuit. Haec autem Graeca origo potissimum elucescit ex quarta versione ejusdem catalogi, qui in mss. [Col. 0025B] collectionis Hadrianae Nicaenis canonibus Dionysianae interpretationis adjectus fuit. In his enim codicibus (ut in Vallicellano A. 5) quaedam Graecae voces efferuntur, quae dum interpretem in iisdem Latine reddendis minus peritum ostendunt, Graecam catalogi originem patefaciunt. Hujusmodi sunt Alexandrias micreas pro Alexandriae minoris, et nomen provinciae Nesson pro Insularum. Sicut autem Graeca collectio ex qua hujusmodi versiones derivatae fuerunt antiquissima est, ita hic catalogus vetustissimus, ac proinde ex germanis Graecis exemplis non minus quam canones profectus agnoscitur. Hinc alius pervetustus interpres canonum Nicaenorum, cujus versionem ex ms. capituli Veronensis hoc tomo edemus, etsi catalogum episcoporum omittat, eum tamen in Graeco quod adhibuit exemplo exstitisse prodit his verbis: Quorum (318 episcoporum) nomina cum provinciis et civitatibus in exemplaribus continentur. Neque refert Dionysii versionem, uti in puris ejus codicibus [Col. 0025C] continetur, hoc catalogo carere; caret enim etiam Symbolo, qui certe Nicaenus est, aliisque praeterea caret certis aliarum synodorum particulis, quae, etsi abessent a Graeco Dionysii exemplo, inventae tamen in aliis mss. Graecis, ab aliis interpretibus Latine redditae fuerunt.

2. Hunc autem catalogum, praeter quatuor laudatas versiones, alii quoque veteres scriptores confirmant. Gelasium Cyzicenum, qui ante Dionysium historiam Nicaenae synodi scripsit, catalogum Nicaenorum Patrum illi plane similem qui cum prisca versione edetur, in suis Graecis exemplaribus reperisse, manifestum est. Nam post annotationem quae in eadem versione catalogo praefigitur, [XVII] Nicaenos Patres recensens (Lib. II Hist. conc. Nic., c. 27) , primo loco nominat Osium et Romanos presbyteros, uti primi in eadem aliisque omnibus memoratis versionibus describuntur: et dein ex reliquis Patribus praecipuos episcopos cum sua cujusque provincia ita [Col. 0025D] nominat, ut ipsum catalogum prae oculis habuisse perspiciatur. Hunc eumdem catalogum non obscure etiam indicat S. Hieronymus in dialogo contra Luciferianos scripto in Oriente sub annum 378. Legamus, inquit num. 20, Acta et NOMINA EPISCOPORUM (est ipse titulus laudati catalogi in collectione hoc tomo edenda, nec non in aliis quibusdam exhibitus) apud Nicaeam; et hos, quod supra diximus fuisse receptos, subscripsisse homousion inter caeteros reperiemus (Infra, col. 30) . Hic profecto innuit nostrum catalogum, in quo sane ii referuntur, quos ille ex nominibus, seu catalogo, episcoporum a Nicaena synodo receptos probaverat. Aliud testimonium maximi habendum addemus ex Socrate, qui lib. I Hist., c. 13, postquam dixit utile futurum describere NOMINA EPISCOPORUM qui Nicaeae convenerunt, et cujus quisque provinciae et [Col. 0026A] civitatis episcopus fuerit, incipit ab Osio et Romanis presbyteris, sic: Osius episcopus Cordubae Hispaniae ita credo, ut superius scriptum est. Vitto et Vincentius presbyteri urbis Romae. Et prosequitur: Aegypti Alexander episcopus, magnae Antiochiae Eustathius, Hierosolymorum Macarius, Arpocratio Cynopoleos, et reliqui, quorum nomina in libro Athanasii episcopi Alexandrini, qui synodicus inscribitur, plenissime digesta sunt. Nonnulla hic observanda. Primo titulus nomina episcoporum, et horum distributio in provincias, addito cuique suae civitatis nomine, nostro catalogo prorsus conveniunt. Dein primae duae subscriptiones iisdem verbis in eodem catalogo reperiuntur. Post has inchoat Socrates a designatione provinciae Aegypti, uti prima quidem in catalogo legitur. Quoad episcoporum vero nomina praeter tres praecipuarum sedium antistites, Alexandrinum, Antiochenum, et Hierosolymitanum, quos ille honoris causa suis nominibus laudandos credidit, ex aliis confuse indicatis illa formula et reliqui, solum Arpocrationem [Col. 0026B] episcopum Cynopoleos appellat. Cum vero Arpocration nec per se, nec ob praestantiam sedis praecipuam ejusmodi mentionem exigeret, ea tantum de causa nominatus dici potest, quod Socrates inter caeteros episcopos unum aliquem nuncupaturus, eum primum in suo catalogo invenit, uti primus sane post Alexandrum Alexandrinum notatur in catalogo versionum priscae et Isidorianae. Quod si in nulla versione laudati catalogi hic Arpocration dicitur episcopus Cynopoleos, uti apud Socratem legitur; Cynopoleos vero, seu Cynensis, aut Cyni episcopus in iisdem versionibus appellatur Adamantius, qui Arpocrationi immediate subjicitur, facilis lapsus Socratis detegitur, qui oculorum transcursu Arpocrationis civitatem ex subsequenti episcopo sumpsit. Qua observatione multo magis confirmatur eum in Nicaenorum Patrum descriptione usum fuisse catalogo omnino simili illis versionum priscae et Isidorianae, in quibus post Alexandrum Arpocration, ut ibidem [Col. 0026C] vocatur, Alphocratensis, et post hunc Adamantius Cynensis, id est Cynopoleos, similiter notabantur. Quod si eumdem catalogum cum iisdem episcoporum, provinciarum ac civitatum nominibus Socrates invenit apud Athanasium in libro synodico, qui intercidit; quis hinc non perspiciat quantum confirmetur catalogus tanti episcopi, qui in Nicaeno concilio interfuerat, auctoritate probatus?

3. Episcoporum quidem, qui in synodis sederunt, nomina colligere ac distribuere per provincias prisca illa aetate non insuetum patet etiam ex concilio I Arelatensi, ex quo habemus non subscriptiones ipsas, sed episcoporum per provincias distributorum catalogum Nicaeno plane similem, cujus antiquitatem luculenter vindicavimus in observationibus ad dissertationem quintam Quesnelli, part. II, c. 3, n. 14. Simile quidpiam accidit etiam concilio Chalcedonensi, nisi quod non solum habemus catalogum Patrum ejusdem concilii, qui per provincias similiter dividuntur, ut videre est in mss. collectionis [Col. 0026D] Hadrianae, et exinde tom. IV Conciliorum novissimae editionis Venetae, col. 1710, verum etiam ipsas subscriptiones eorumdem Patrum habemus, quibuscum idem catalogus ex Graeco originali sumptus maxime concinit. Sicut autem hi duo catalogi Patrum Arelatensium atque Chalcedonensium ex ipsis documentis seu gestis synodorum Arelatensis I atque Chalcedonensis excerpti [XVIII] noscuntur, ita pariter Nicaenorum Patrum catalogus ex hujus synodi monumentis, vel certe ex perspecta eorumdem Patrum notitia ab Athanasio, vel ab alio coaevo auctore sumptus dici debet.

4. Alia animadversio hujus catalogi antiquitatem auctoritatemque multo magis constituet. Observantes enim provincias, quae in eo designantur, easdemque [Col. 0027A] conferentes cum provinciis quae in Philippopolitanae seu pseudo-Sardicensis synodicae inscriptione leguntur, deprehendimus tum in eo catalogo, tum in hac inscriptione similem provinciarum dispositionem indicari, ita ut utrobique earum provinciarum nomina desint, quae posteriori aevo institutae fuerunt. Utrobique enim omittuntur, ex. gr., Euphratesia, et Osroene; ac in Nicaeno catalogo harum provinciarum episcopi ei provinciae ascribuntur, ad quas ante divisionem pertinebant: quod ipsum similiter legeremus in pseudo-Sardicensis subscriptionibus, si in his nominarentur provinciae quae in synodicae inscriptione leguntur. Id quidem antiquam civilem dispositionem provinciarum respicere quae Nicaeni concilii tempore vigebat, palam fit ex Antiochena synodo, quae ex iisdem fere Patribus Nicaenis constabat, et anno 332 habita fuit, uti probabimus capite sequenti, § 2. In hac synodo convenerunt episcopi ex omnibus provinciis Orientis, qui Antiochenae Ecclesiae suberant. Licet autem in ea interfuerint episcopi qui ex posteriori [Col. 0027B] divisione ad Osroenem et Euphratesiam spectabant, in inscriptione tamen Graeca synodicae inter provincias singillatim recensitas nec Osroena nec Euphratesia legitur. Quid ita? Nempe quia nondum hae provinciae civili dispositione constitutae et divisae fuerant; sed altera in Mesopotamia, altera in Syria comprehendebatur. Sicut autem Nicaenorum Patrum catalogus ob omissas has duas provincias Osroenae et Euphratesiae veterem divisionem Orientis Constantini aevo obstinentem refert, ita et in aliis provinciis eamdem dispositionem Nicaeni concilii tempori congruentem exhibet, quod antiquitatis ejus evidentissimum argumentum est.

5. Quod si opponas inter provincias in pseudo-Sardicensis synodicae inscriptione nominatas censeri duplicem Phrygiam, et Hellespontum, quas tamen laudatus catalogus ignorat, duo reponemus. Primo ex dispositione provinciarum quae indicatur in posterioris aetatis documento, minus recte in suspicionem [Col. 0027C] adducitur documentum anterioris temporis in quo eadem dispositio non inveniatur. Cursu enim temporis, quarto praesertim saeculo, novae provinciae subinde dissectae, novaque dispositio inducta fuit. In ipsa epigraphe pseudosynodicae memoratae non legitur provincia Osroene, tametsi eidem conciliabulo subscripserit Bassus a Car, id est episcopus Carae, quam notitiae in Osroene collocant. Hanc autem Osroenem jam divisam prodit Expositio totius mundi et gentium a Jacobo Gotofredo Graece et Latine edita, atque a Schelestratio recusa tom. II Antiquit. Eccles. pag. 625, quae imperantibus Constantini filiis exarata fuit. Nunquid propterea quispiam repudiabit certissimum pseudo-Sardicensis documentum, in quo Osroene omittitur; an vero hinc potius colliget laudatam Expositionem totius mundi post hanc pseudo-synodum fuisse lucubratam, ac Osroenem post hujus conciliabuli tempus dissectam fuisse a Mesopotamia, quae antea Osroenem in se continebat? Idipsum igitur [Col. 0027D] dicendum de Hellesponto. Si haec provincia ex epigraphe pseudo-Sardicensi tempore hujus conciliabuli jam divisa cognoscitur, ex nostro catalogo evincitur eam in Asia fuisse comprehensam tempore concilii Nicaeni, ita ut ejus divisio ab Asia post Nicaenam et ante pseudo-Sardicensem synodum astruenda sit. Secundo, quantum ad Phrygiam, haec quidem duplex nominatur in vulgata inscriptione fidei ejusdem synodi pseudo-Sardicensis apud S. Hilarium in libro de Synodis. At errorem in vulgato textu latere nobis certum est. In ms. enim antiquissimo Veronensis capituli 55 eadem inscriptio, et fides eadem, quae apud S. Hilarium legitur, ex alia vetustissima versione affertur, ac in ea unius tantum Phrygiae nomen occurrit. Immo idem Hilarius in fragmento tertio, ubi totam ejusdem pseudosynodi epistolam cum fide seu fidei formula describit, in inscriptione ipsius synodicae unicam Phrygiam notat. Hinc ergo interpolatus agnoscitur textus libri de synodis; cumque [Col. 0028A] P. Coustantius in notis ad eumdem librum moneat aliquot probae notae codices habere Asiae, Phrygiis, sine voce duabus; pro Phrygiis corrigendum est Phrygia. [XIX] Unica sane Phrygia nominatur etiam in laudata Expositione totius mundi, quam post ipsum concilium Sardicense lucubratam ostendimus: ex quo eamdem Phrygiam post hoc opusculum, et ante synodum Constantinopolitanam anni 381, in qua duae Phrygiae leguntur, in duas divisam perspicimus. Ex his vero patet errorem quoque irrepsisse in inscriptionem epistolae verae synodi Sardicensis a Theodoreto insertae libro II Hist., cap. 6, ubi duae Phrygiae distinguuntur, cum una fuerit. Neque solum in duabus Phrygiis erratum est. Error enim adhuc inesset, si una tantum Phrygia eidem inscriptioni inserta fuisset. Immo aliquot etiam aliae provinciae Asia, Caria, Bithynia, Hellespontus, Pisidia, Cappadocia, Pontus, Cilicia, Pamphilia, Lydia, insulae Cyclades et Galatia in ipsa inscriptione apud eumdem Theodoretum dorctum perperam censentur, quae in laudato codice [Col. 0028B] Veronensi jure omittuntur, sicut etiam desunt in epigraphe alterius Sardicensis epistolae ad Ecclesiam Alexandrinam apud S. Athanasium, apologia 2. Jure, inquam, in eo codice omittuntur; harum enim provinciarum episcopi una cum illis Phrygiae, non ad Sardicensem, sed ad pseudo-Sardicensem conventum pertinuerunt, et exinde fortassis in inscriptionem epistolae Sardicensis apud Theodoretum irrepsere. Enimvero dum S. Athanasius initio Apologiae 2 sex et triginta provincias nominat, quarum episcopi sibi suffragati sunt in conciliis Alexandrino, Romano, et Sardicensi, nullam ex memoratis provinciis ad pseudo-Sardicensem pertinentibus nominat.

6. Si porro ex hactenus disputatis Nicaenorum Patrum catalogus veterem illam provinciarum dispositionem praefert, quae Nicaeno tempore vigebat, quis eum ex ipsis ejus synodi gestis, seu ex certis ejusdem notitiis accuratissime excerptum non agnoscat? Si enim posterius sine prisco aliquo documento fuisset [Col. 0028C] digestus, posteriorum quoque temporum divisionem auctor fuisset secutus, vel saltem eam vetustam dispositionem, quam non nosset, accurate non potuisset exprimere. Sicuti vero catalogus Patrum synodi Constantinopolitanae anni 381, in quo et Osroenes, et duae Phrygiae, et Lycaonia, et Euphratesia, aliaeque novae provinciae distinguuntur, eam provinciarum dispositionem quae tum obtinebat repraesentans, vel eodem tempore lucubratus, vel ex ipsis eorumdem Patrum subscriptionibus, quibuscum concinit, expressus jure creditur; ita idipsum sentiendum est de catalogo Patrum Nicaenorum, qui dispositionem provinciarum Nicaeni concilii aevo vigentem refert.

7. Nunc quibusdam difficultatibus satisfaciendum, quae Tillemontium moverunt. Harum praecipuae ad duplex caput revocantur: 1 ^o quia in nostro catalogo non recensentur 318 Patres, quot Nicaenos fuisse plures antiqui testes tradunt; ac in eo profecto desunt aliquot episcopi, qui ex aliis documentis Nicaenae synodo certissime interfuerunt; 2 ^o quia e contra nonnulli [Col. 0028D] in eodem designantur, qui a Nicaenis Patribus expungendi videntur. Addit duo alia leviora, nimirum Narcissum Neroniadis, et Narcissum Irenopolis, veluti distinctos Ciliciae episcopos nominari, cum Neronias et Irenopolis una eademque civitas fuerit; et Ancyranum episcopum in vulgatis appellari Pancratium, cum eum omnes scriptores Marcellum vocent.

8. Haec autem omnia ne antiquitati nostri catalogi jam satis probatae aliquid praejudicii afferant, aliud in primis exemplum proponimus. De antiquitate et auctoritate subscriptionum pseudosynodi Sardicensis, quae a S. Hilario producuntur, nemo dubitare potest. Nihilo tamen minus eaedem fere difficultates in iisdem ab ipso Tillemontio indicantur not. 52 in Athanasium. Quidam enim episcopi ibidem certo omissi, uti plures apud eumdem Hilarium omissos videbimus in subscriptionibus verae synodi Sardicensis. Duo praeterea Troadis episcopi in illis recensiti sunt, cum [Col. 0029A] nonnisi unam tantum Troadem omnes geographi noverint. Chalcedonensis episcopus Thelaphius scribitur, cum appellaretur Maris. Si autem haec efficere quidem possunt ut hujusmodi subscriptiones non integras et alicubi mendosas credamus, non vero ut earum antiquitatem, quam S. Hilarius satis tuetur, et originem ex ipsius pseudosynodi Actis negemus; cur difficultates non absimiles idem judicium non obtinebunt quantum ad catalogum Patrum Nicaenorum, quem sub ipsum ejusdem synodi tempus compactum ostendimus?

9. Quidam defectus scribarum oscitantiae referendi sunt. Cum Narcissi urbs [XX] prius Neronias, dein Irenopolis vocaretur, facile fuit hoc postremum nomen posterius inductum margini affigere, et ex margine in textum induci, ita ut ex uno duplex episcopus crederetur. Confer quae in hanc rem animadvertemus capite primo sequentis collectionis, col. 35, in notis. Pancratii, vel Pancarii nomen Ancyrano episcopo tribuunt codices collectio num Vat. Reginae [Col. 0029B] 1997 et Quesnellianae hoc tomo edendae, qui ex uno fonte prodeunt. Corriguntur autem a caeteris versionum priscae et Isidorianae ex alio fonte manantibus, in quibus Marcellus signatur. Vide ibidem, col. 37, in notis. Hic quoque in Pancratii lectione antiqui alicujus librarii lapsus, qui in alios codices transiit, manifestus est. Nihil in vetustis libris frequentius deprehenditur, ut ne idcirco de suppositione operis suspicio esse queat.

10. Minor Patrum numerus, et Patrum nonnullorum omissio facilius in catalogo Nicaenorum, quam in subscriptionibus Sardicensium, aut pseudosardicensium, incidere potuerunt. Nicaeni enim Patres 318, etsi omnes subscripsisse symbolo probabilissimum nobis sit, cum tamen hic subscriptionum numerus nimium procederet, ex originali ejusdem Symboli qui singulas subscriptiones autographas continebat, plura exempla videntur excerpta cum duabus solis Osii et legatorum Romanae Ecclesiae subscriptionibus, quae [Col. 0029C] post Symbolum nobis conservatae fuerunt. Caeterorum autem episcoporum nomina brevitatis ergo praetermissa sunt. Horum tantum catalogum quispiam in ipsa synodo, vel paulo post contexuit, qui autographum ipsius synodi cum subscriptionibus 318 prae oculis non habuit, nec omnes Patres ex ejusdem autographi subscriptionibus cognoscere potuit. Ita quidem etiam Eusebius, licet unus e Nicaenis Patribus, horum tamen numerum 318 exploratum non habuit, quippe in Constantini Vita, lib. III, c. 8, eos fuisse tradit supra ducentos et quinquaginta. Similiter S. Eustathius Antiochenus, qui in Nicaena synodo interfuit, in fragmento apud Theodoretum, lib. I, c. 8, ait: Cum ob eas res maxima synodus Nicaeam convenisset, ducentis circiter ac septuaginta episcopis in unum collectis; neque enim numerum certo referre possum ob ingentem conventus illius multitudinem, quippe cum nec in eo investigando curiosus fuerim. Si plura exemplaria Symboli cum omnibus et singulis subscriptionibus [Col. 0029D] 318 edita fuissent, hos Patres Nicaenorum episcoporum numerus non potuisset latere, nec in eo investigando laborandum fuisset. Quam autem operam curiosiorem ponere noluit S. Eustathius, eam sibi sumpsit catalogi auctor; qui cum eum contexuerit non ex subscriptionibus integris Symboli, nec ex plenioribus synodi Actis, quae scripta non fuisse post Valesium et Pagium satis probavit Joannes Albertus Fabricius, tom. II Bibliothecae Graecae, lib. VI, c. 4, pag. 356, sed ex recenti memoria rerum gestarum, ac ex aliis synodi documentis, quae non omnia semper nomina ita necessario exhiberent, ut in Symboli subscriptionibus descripta fuisse credimus, nihil mirum si aliquot Patrum nomina praeterivit. Forte auctor aliquo Nicaenae synodi documento usus est, cui pauciores subscripserant, quam Symbolo, ut videmus accidisse in synodica Sardicensi ad Ecclesias Mareotidis hoc tomo impressa (Inf., col. 607) , quae non omnes episcopos subsignatos refert; quia, uti [Col. 0030A] testatur Athanasius in epistola ad easdem Ecclesias, non omnes scribere episcopi occurrerunt (Ib. col., 610) .

11. Ex his autem purgato defectu numeri episcoporum, difficilior esset defensio, si in catalogo quidam recenserentur qui inter Nicaenos Patres non exstiterint. Duos Tillemontius notavit, Zenonem Tyrium ac Theodorum Tarsensem. Zenonem Nicaenae synodi tempore a Tyrio episcopatu expungendum censet, ut Paulinum substituat. Sed Epiphanius, haeresi 69, cap. 4, sex episcopos recensens, ad quos S. Alexander antistes Alexandrinus paulo ante Nicaenam synodum scripsit, inter hos Zenonem Tyrium nominat, quem solum non fuisse episcopum inverisimillimum est, cum praesertim ex ipso contextu ea epistola ad episcopos directa noscatur. Hic autem Zeno, licet post quinque episcopos postremo loco nominetur, speciali tamen titulo ἀρχαῖος, id est, principalis, commendatur, eo quod inter omnes praestaret; episcopus enim Tyri erat protothronus, seu post Antiochenum primus episcopus totius dioecesis Orientis. [Col. 0030B] Sicut ergo alii quinque episcopi ab eodem Epiphanio appellati, Nicaenae synodo coaevi, in nostro catalogo jure notantur, ita etiam Zeno Tyrius. [XXI] Duo autem Paulini Tyrii si distinguantur, alter Zenone anterior, posterior alter, tota difficultas a Tillemontio ingesta in S. Eustathii Vitam disjicietur. Quantum ad Theodorum Tarsensem, Suidae, seu potius Philostorgii auctoritati nixus, opponit idem Tillemontius eum serius multo fuisse episcopum ordinatum. Sed praeterquam quod scriptore fulcitur in aliis nonnullis erranti, qui nostro catalogo certo certius posterior est, si Theodorus a Philostorgio memoratus serius fuit episcopus Tarsi, alium antiquiorem Theodorum Nicaeno concilio coaevum astruere oporteret, ut vetustius nostri catalogi testimonium efflagitat. Monendum tamen est hunc Theodorum Tarsensem omitti in eodem catalogo qui Isidorianae versioni subnectitur in antiquissimo ms. Capituli Veronensis 58. Addit Tillemontius Macedonium Mopsuestenum celebrem [Col. 0030C] Eusebianorum fautorem, quem inter Nicaenos nemo eorum recensuit qui alios Nicaenae synodi Patres Ario faventes nominarunt. Verum hoc argumentum mere negativum nihil conficere potest. Macedonius in pseudo-Sardicensi synodica vocatus confessor a Mopso antiquus episcopus videtur, qui persecutionis tempore fidem confessus fuerat, et idcirco Nicaenae synodo interesse potuit. Forte vero is in hac synodo ad Eusebianorum partes nondum accesserat, vel ita remisse eis favit, ut inter celebres eorum principes nominandus non fuerit. Majorem difficultatem parit Secundus Ptolemaidis. Is enim una cum Theona Marmaricensi damnatus ac in exsilium pulsus, eo quod Symbolum subsignare noluit, haud accensendus fuit illis Patribus qui Symbolo subscripsere. At nostrum catalogum non ex subscriptionibus Symboli, sed aliunde sumptum monuimus. Num titulus NOMINA EPISCOPORUM, qui eidem catalogo praefixus fuit, eorum qui Nicaeae interfuerunt, an vero eorum qui subscripserunt, nomina [Col. 0030D] ex auctoris mente exhibeat, incertum est. Cum autem Secundus Ptolemaidis certe adfuerit Nicaeno concilio, in primo sensu catalogo inseri potuit. Quod si in eum catalogum, utpote duabus primis subscriptionibus subjectum, soli referendi erant qui Symbolum signaverant, Secundus Ptolemaidis ipsi insertus fuit allucinatione aliqua simili qua in gestis synodi Chalcedonensis inter Patres actionis 15, nec non in actione 16, a nobis edita recensetur Stephanus Ephesinus, qui in antecedenti actione 12 depositus, in posterioribus actionibus Patrum locum certissime non obtinuit. Alios lapsus in nominibus hujus synodi animadvertimus in notis ad eamdem actionem 16 (Nobis col. 1251, n. 2 ) , ac dein notis 4, 5, 6 et 7 (Ibid., n. 3 seqq.) . Si autem in ipsa gesta synodorum hujusmodi lapsus irrepere queunt, quis miretur, si Secundus Ptolemaidis nostro catalogo insertus fuit? Etsi ergo nonnulla menda, defectus nonnulli in hoc catalogo notari possint, nihil tamen ex his ad eam [Col. 0031A] antiquitatem excludendam confert, quam superius demonstrasse nobis videmur, quamque aliae similes difficultates non adimunt aliis catalogis, vel subscriptionibus Sardicensis aut pseudo-Sardicensis synodi, quae apud S. Hilarium leguntur.

12. Quoniam vero Orientalium provinciarum dispositionem quae notatur in Nicaenorum Patrum catalogo hoc paragrapho vindicavimus, liceat ex constitutis quasi corollarium adjicere, quo Laodicenae synodi tempus magna apud eruditos controversia quaesitum certiori quam antea argumento constituatur. Haec synodus apud Laodiciam Phrygiae Pacatianae habita, tum in Graeco, tum in omnibus antiquis interpretationibus traditur. Cum vero in dispositione civili quae Sardicensis synodi tempore vigebat unica tantum Phrygia nominetur, ut antea probavimus, Phrygiae Pacatianae nomen quod post ejusdem Phrygiae divisionem in duas, id est in Salutarem et Pacatianam, inductum fuit, post Sardicense concilium [Col. 0031B] astruendum est. Perperam igitur quidam Laodicenam synodum Sardicensi anteriorem putarunt. Cum porro in Graecis exemplaribus, ac in versionibus Isidoriana et Dionysiana, Laodiceni canones ante Constantinopolitanos describantur, synodum Laodicenam inter Sardicense et Constantinopolitanum concilia, id est inter an. 347 ac 381, cui tempori maxime convenit, celebratam dubitare non licet.

13. Episcoporum Nicaenorum catalogum cum civitatum ac provinciarum nominibus digestum idcirco vindicavimus, quia et in Graeco textu a primo codicis auctore insertus fuit ex antiquiori aliquo exemplo sub tempus ejusdem synodi exarato, et cum dispositione provinciarum ejusdem temporis concinit. Alia vero est ratio de episcoporum catalogis, qui cum [Col. 0031C] urbium ac provinciarum nominibus post canones Ancyranos et Neocaesarienses in vulgatis conciliorum proferuntur (Tom. I Ven. edit., col. 1505 et 1518) . Hos enim nihili faciendos credimus, tum quia nec in originali Graeco codice inveniuntur, nec in versionibus antiquis, tum quia dispositionem civilem provinciarum quae cujusque synodi tempore obtinebat nequaquam referunt. Ex tribus antiquis interpretationibus Latinis duae tantum, Isidoriana et prisca, in canonibus Ancyranis sola episcoporum et civitatum nomina ad nos transmisere, in Neocaesariensibus vero mera episcoporum nomina. Dionysius in utrisque haec ipsa nomina episcoporum ignorat, ut ex duobus mss., Vaticano 5845 et Vat. Palat. 577, purum Dionysium continentibus didicimus. Hadrianae autem collectionis exemplaria, quae Dionysianam versionem eorumdem canonum receperunt, huic versioni episcoporum et civitatum nomina in Ancyranis, sola vero nomina episcoporum in Neocaesariensibus [Col. 0031D] addidere ex alia interpretatione, quae nec cum Isidorianae, nec cum priscae ordine concordat, ut videre est tom. I Conciliorum Venetae edit., col. 1499, not. 1, et 1515, not. 1, ubi hae duae episcoporum series Dionysio perperam tribuuntur. Igitur provinciarum designatio, quae in vulgatis horum synodorum catalogis legitur col. 1505 d, et 1518 c, nulla autem versione antiqua aut originali Graeco fulcitur, posteriori additamento referenda est.

14. Multo autem evidentius posteriorem suppositionem demonstrant ipsa provinciarum nomina. Haec non eam dipositionem exprimunt quae earum synodorum tempori congruebat, sed aliam quae postea inducta fuit. Non solum enim nominatur Phrygia Pacatiana, quam post Sardicensem synodum institutam probavimus; sed praeferuntur etiam Ciliciae I et II, Galatia I, Cappadocia I, quae multo post divisae fuerunt. Nihil luculentius ad posterius commentum astruendum desiderari potest.

1. Chronicae notationes quae canonibus Ancyranis, Neocaesariensibus atque Gangrensibus praefiguntur, apud nonnullos in suspicionem venerunt Gangrensis concilii causa. Etsi enim Gangrenses regulae post Nicaenam synodum expositae in notatione tradantur [Col. 0032B] (Praefat. t. I Epist. Rom. pontif., n. 61) , hanc tamen notationem P. Coustantius posthabendam credidit cuidam praefatiunculae seu interlocutioni Osii descriptae in vetustissimo ms. Corbeiensi circa Vigilii tempus exarato, in qua [XXIII] iidem canones non minus quam Ancyrani et Neocaesarienses in Nicaena synodo lecti et confirmati, ac proinde Nicaenis anteriores dicuntur. Ibi enim post titulum, Incipiunt constitutiones canonum Anquiritanorum, haec Osii interlocutio describitur: Osius episcopus dixit: Quoniam multa praetermissa (forte praemissa) sunt, quae ad robur ecclesiasticum pertinent, quae jam priori synodo Anquiritana, Caesariensi, Graniensi (hoc est Gangrensi) constituta sunt, et nunc prae manibus habentur, praecipiat beatitudo vestra, ut lectione pandantur, quo omnes acta modo innotescant (seu noscant), quae a prioribus nostris acta sunt recitentur. Et recitata sunt. Subjiciuntur autem canones Anquiritani, Caesarienses, atque Gangrenses, ac tandem Nicaeni: quod indicare putat idem P. Coustantius [Col. 0032C] praemissam interlocutionem Osii, licet titulo canonum Anquiritanorum subjectam, ad Nicaenam synodum pertinere, cujus Patres memorata anteriorum synodorum decreta relegi et confirmari voluerint, antequam suos ipsi canones conderent. Haec ergo sententia, quae Gangrensem synodum Nicaena anteriorem astruit, huic uni interlocutioni Osii nititur, quam ille ex unico codice Corbeiensi excerpsit.

2. At haec interlocutio nonnulla praefert manifestae suppositionis indicia. Habemus aliquot diversas antiquissimas versiones canonum Nicaenorum, quas in mss. Vat. Reginae 1997 et capituli Veronensis 55 invenimus. Habemus praeterea tres alias versiones omnium Graecorum canonum, Isidorianam, priscam et Dionysianam, quae ex Graecis vetustis exemplaribus traductae fuerunt. Habemus etiam eorumdem canonum Graecos codices partim editos, partim ineditos. Nullibi autem ea interlocutio exhibetur. Adde quod Corbeiensis codex Nicaenos canones profert ex [Col. 0032D] interpretatione Dionysii Exigui, uti explorate nos docuit versio canonis octavi Nicaeni ab eodem Coustantio descripta in admonitione ad epist. 17 Innocentii, pag. 826. Anquiritanos autem, Caesarienses et Gangrenses canones ex antiqua Isidoriana versione producit. Porro ea Osii interlocutio nec in Dionysiana interpretatione legitur, nec in Isidoriana, nec in ulla ex iis collectionibus quae ex alterutra versione eosdem canones derivarunt: immo in iisdem contraria prorsus annotatio continetur, de qua mox dicemus. Hinc ergo ea interlocutio ab iisdem versionibus aliena Corbeiensi exemplo intrusa perspicitur. Accedit eam inseri post titulum, Incipiunt constitutiones canonum Anquiritanorum; perinde ac si non ad Nicaenam, sed ad Anquiritanam synodum spectet, ubi pro Anquirit. corrigendum esse Nicaen. P. Coustantius suspicatur, ex hypothesi quod haec interlocutio ad Nicaenum concilium pertinere debeat, in quo Osius interfuit, non vero ad Anquiritanum, in quo [Col. 0033A] non interfuit. At hic ipse inscriptionis error eam interlocutionem multo magis suspectam reddit, ipsamque hypothesim imbecilli admodum fundamento innixam ostendit. Stephanus Baluzius ante P. Coustantium hanc interlocutionem in eodem ms. Corbeiensi nactus, nihil de Nicaeno concilio suspicatus est. Eam ad Eliberitanam synodum pertinere censuit, in qua Osius adfuit: sed nulla pariter probabilitate hanc suam conjecturam constituit. Neque vero Coustantii sententiam vindicant verba Andreae Rhodii in concilio Florentino descripta, act. 2, Ferrariae habita, sed potius impugnant. Ante primam synodum (generalem), inquit, multae aliae synodi celebratae sunt, Antiochiae adversus Paulum Samosatenum, Ancyrae contra eos qui non suscipiebant accedentes ad fidem, quod Christum abnegassent per tormenta, et Neocaesareae tertia; quas omnes synodos recepit synodus Nicaena. Etsi enim hic valde recentior episcopus, qui in re antiqua non est idoneus testis, crediderit synodos Nicaena anteriores a Nicaenis Patribus fuisse [Col. 0033B] receptas, non tamen anteriorem tradidit Gangrensem, sed tres alias quae vere praecesserant.

3. Hac igitur Osii interlocutione seposita, major fides habenda est notationi chronicae, qua Gangrensis synodus Nicaena posterior agnoscitur. Neque haec annotatio posterioris alicujus Latini librarii additamento tribuenda est. Cum enim haec, non minus quam aliae duae canonibus Ancyranis atque Neocaesariensibus praefixae, eodem sensu, licet aliis atque aliis verbis. Latine reddita in inveniatur in tribus antiquis diversae originis interpretationibus, Isidoriana, prisca et Dionysiana, eam a primigenio Graeco canonum codice proficisci, ac in ipso a tribus illis interpretibus fuisse inventam dubitari nequit. In Graecis [XXIV] quidem qui supersunt codicibus canonum ea annotatio adhuc legitur, quae sane non e Latinis exemplaribus in Graecum traducta, sed ex antiquioribus Graecis mss. sumpta cognoscitur. Quis his omnibus et Latinis et Graecis exemplis praeferendum [Col. 0033C] existimet unum Corbeiensem Latinum codicem, et interlocutionem Osii in eo descriptam, quae aliquot suppositionis indiciis nutat? Neque vero collectionis Corbeiensis antiquitatem cum P. Coustantio obtrudas. Cum enim in ea, ut paulo ante monuimus, Nicaeni canones ex Dionysiana versione producantur, haec Corbeiensis collectio posterior est utique ipsa versione Dionysii, nedum Isidoriana et Prisca, ac multo magis originali codice Graeco, ex quo ea annotatio in easdem versiones manavit; nec ulla ratio esse potest ob quam his omnibus anterioribus testibus eam notationem probantibus Corbeiensis posterior collectio anteferenda sit. Immo vero interlocutio Osii, quae hac sola collectione fulcitur, ex tot anterioribus testibus qui Gangrensem synodum Nicaena posteriorem prodiderunt, supposititia evidentius cognoscitur, siquidem Gangrenses canones in Nicaena lectos et anteriores indigitat, ut P. Coustantius interpretatus est.

[Col. 0033D] 4. Quid quod eamdem notationem chronicam confirmant duo Graeci scriptores, Socrates et Sozomenus, Gangrensisque synodi tempus non tam Nicaeno quam Sardicensi concilio posterius esse satis declarant? Tota haec quaestio ex ea pendet, quisnam fuerit Eustathius, qui in synodica Gangrensibus canonibus praefixa et ad Armeniae episcopos scripta memoratur. Omnes antiqui scriptores cum Socrate (Lib. II, c. 43) et Sozomeno (Lib. III, c. 14) conveniunt in statuendo Eustathio episcopo Sebasteno, qui quidem in Armenia sub medium quartum saeculum vixit. Porro Sozomenus Eustathium excusare videtur, quasi non ipse, sed discipuli ejus, qui in partes abierant, fuerint earum haeresum assertores, quae in ea synodo condemnatae sunt; synodicaeque contextus huic interpretationi favet, quatenus Eustathianos potissimum perstringit. Hos inter S. Epiphanius, haeres. 75, nominat Aerium, ipsique sane plures ex his erroribus qui in ea synodica feriuntur attribuit. [Col. 0034A] Quod si alios errores addit, de quibus in eadem synodica ne verbum quidem, hi ab ipso Aerio posterius additi credi possunt. Vide in hanc rem plura in Vita S. Basilii, quam PP. Benedictini praefixerunt tomo tertio Operum ejusdem, cap. 5, n. 4, 5 et 6. Illa vero oppositio quae ingeritur ex eo quod Eustathius in synodica memoratus non appellatur episcopus, minima est: cui profecto praevalet concordia errorum qui in ea notantur cum illis qui Eustathii Sebasteni discipulis ab Epiphanio ascribuntur.

5. Non levis autem hujus sententiae confirmatio ex inscriptione seu nominibus episcoporum synodicae praefixis colligi potest. Haec inscriptio non solum in Graeco, verum etiam in diversarum collectionum atque versionum exemplaribus Latinis, quae synodicam praeferunt, primum locum tribuit Eusebio. In libello synodico, ubi de Gangrensi concilio agitur, haec leguntur: Δίον, Dium praesidem habuit. Cum vero nullus hujus nominis episcopus in laudata inscriptione uspiam notetur, quidam suspicati sunt [Col. 0034B] legendum esse Osium, quem fane inter Gangrenses Patres in eadem inscriptione recensitos vulgati conciliorum ex aliquo codice praeferunt, sic: Osius Cordubensis (Tom. II edit. Ven., col. 423) . At hujus synodicae Graecum textum habemus, ac duas praeterea versiones Isidorianam et priscam. Dionysius enim synodicam omisit; in Hadriana vero collectione, quae canones ex Dionysio recepit, synodica ex interpretatione Isidoriana addita fuit. Porro Osii nomen non solum abest ab originali Graeco, verum etiam ab antiquissimis et praestantioribus codicibus utriusque versionis Isidorianae et priscae, immo etiam ab Hadrianis quos conferre licuit: ex quibus episcoporum nomina describuntur tom. II, Conc., col. 428, a. Confer not. 9 in cap. 4 Codicis canonum, quem hoc tomo edemus col. 121. Etsi igitur in aliquo posteriori codice collectionis Isidorianae, vel Hadrianae, cujus mentio in vulgatis conciliorum facta non fuit, Osii nomen legatur, nihil tamen dubitandum est quin praeter [Col. 0034C] Graeci textus et aliorum codicum Latinorum fidem cujuspiam librarii arbitrio insertum fuerit. Hujus quidem additamenti illud etiam indicium esse potest, quod cum alii episcopi sine civitatis nomine in inscriptione proferantur, in solo Osio Cordubensis patronimicum nomen notetur. Cum ergo Osius inter Patres Gangrenses referendus non sit, in libello Synodico non δίον, sed βίον mutile [XXV] scriptum credimus pro Εὐσέβιον, Eusebium: cujus sane nomen cum et Graeci et Latini omnes catalogi, seu inscriptiones omnes primum recenseant, hunc Gangrensis synodi praesidem jure arbitramur. Hic autem non alius fuisse videtur nisi Eusebius Caesareae Cappadociae episcopus, qui cum ex suae sedis praerogativa in tota dioecesi Pontica, ac proinde in Paphlagonia et Armenia primatum gereret, Gangrensi concilio ejusdem dioecesis praefuit. Hujus autem aetas concinit cum Eustathii Sebasteni ac discipulorum ejus tempore: cumque idem Eusebius S. Basilii Magni celebris [Col. 0034D] praedecessor Caesariensem sedem tenuerit ab an. 362 ad an. 370, intra hoc spatium Gangrensem synodum habitam fuisse non immerito colligimus. Ita quidem Socratis ac Sozomeni testimonia, Eustathii et Eusebii tempus, libelli Synodici et inscriptionis seu catalogi episcoporum ordo probe concordant, verissimaque evincitur ea chronica annotatio qua Gangrenses canones post Nicaenos conditi traduntur.

6. Haec sententia qua synodum Gangrensem locavimus inter annum 362 et 370, recepta fuisset a pluribus, nisi obstitisset ordo canonum Graeci codicis, in quo Gangrenses Antiochenis praemittuntur. Hinc enim Antiocheno concilio anteriores dicendi videntur, quod cum Eusebii Caesariensis in Cappadocia, et Eustathii Sebasteni aevo nequaquam concinit. Haec autem objectio, quae Tillemontium (Not. 27 et 28. in S. Basil., tom. IX) aliosque magni nominis viros maxime movit, facile dissolvetur ex [Col. 0035A] constitutis, cap. 2, n. 5, ubi primigeniam Graecam collectionem in canonibus Gangrensibus desiisse, Antiochenos vero cum caeteris, intacto primaevo codicis ordine, posteriori additamento Gangrensibus fuisse subjectos conjecimus.

7. Antiochenorum canonum fons est Graeca collectio, ex qua iidem Latinitate donati triplici versione Isidoriana, prisca et Dionysiana, in Latinas collectiones transierunt. Cum Chalcedonenses Patres aliquot ex his canonibus allegarunt, Graeco canonum [Col. 0035B] codice usi sunt, qui continuam numerorum seriem praeferebat, uti capite primo observavimus. Magnam porro ipsis canonibus celebritatem auctoritatemque conciliavit haec generalis synodus, quae eosdem canones veluti Patrum regulas habuit. Nam actione quarta, recitato Antiocheno canone quinto, Omnes reverendissimi episcopi clamaverunt: Haec justa regula Patrum. Joannes II, inter canones ad Caesarium Arelatensem directos quartum et decimum quintum Antiochenos descripsit. Zacharias papa eosdem canones beatorum Patrum sanctiones vocat in epist. 7, ad Pippinum. Nicolaus I, epist. 9, ad Michaelem imperatorem, venerabiles Antiochenos et sacros canones appellat. Leo IV, in Romano concilio, eorumdem canonum honorificentissime meminit his verbis: Quid aliud arbitrari aut proferre valemus, nisi ut sancti Patres, qui in Antiocheno concilio residentes, tertio capitulo promulgarunt, et inviolabiliter statuerunt (Tom. IX Concil. Ven. ed., col. 1137) ?

[Col. 0035C] 8. Magni vero interest horum canonum auctores cognoscere: male enim apud nonnullos audierunt. Quatuor hac in re sententias invenimus. Prima est cardinalis Bellarmini, lib. I de Conciliis, c. 6, ubi, recensitis quatuor Antiochenis conciliis, ait: Quintum est catholicum provinciale episcoporum triginta, cujus canones 25 habentur tomo I Conciliorum. Videtur fuisse tempore Joviniani et Liberii. Vide Sozomenum, lib. VI, c. 4. At Sozomenus hoc loco memorat concilium Antiochiae coactum anno 363, sub Meletio, cui solum tribuit synodicam ad Jovinianum circa fidem, nec ullius canonis ab eo editi meminit. Cum porro episcopi eidem synodicae subscripti ab episcopis qui canonibus Antiochenis subjiciuntur diversi sint, quis non videat eosdem canones ad aliam Antiochenam synodum pertinere?

[XXVI] 9. Secunda sententia est eminentissimi Baronii et aliorum quamplurium, qui eosdem canones conditos putant in concilio Antiocheno ab Eusebianis [Col. 0035D] adversus S. Athanasium habito anno 341, occasione dedicationis celeberrimae ecclesiae Antiochenae, quam Constantinus Magnus aedificare coeperat, et Constantius ejus filius absolverat. Hujus sententiae duo fundamenta sunt. Primum est inscriptio In encaeniis, seu In dedicatione eisdem canonibus praefixa in antiquis versionibus Dionysio Hadriana et prisca, quae indicio sunt eamdem inscriptionem in Graeco quoque ab interpretibus olim inventam fuisse. Secundum est testimonium Palladii et aliorum defensorum S. Joannis Chrysostomi, cui cum objectus fuisset Antiochenus canon quartus, illi hunc canonem a quadraginta Arianis adversus S. Athanasium editum fuisse reposuerunt. Ariani autem, qui S. Athanasium Antiochiae condemnandum curarunt, pertinent ad Antiochenam synodum in encaeniis celebratam anno 341.

10. Haec vero Baronii sententia Schelestratio improbabilis visa est, quippe quod incredibile existimet [Col. 0036A] canones ab Arianis conditos ab Ecclesia tum Graeca tum Latina fuisse receptos. Igitur in opere de Antiocheno concilio, Antuerpiae impresso anno 1681, probare studet viginti quinque canones esse quidem Antiocheni concilii in encaeniis coacti anno 341, at eos perperam Arianis tribui. Licet enim ibidem convenissent Ariani quadraginta, plures tamen catholicos antistites iisdem canonibus auctoritatem dedisse contendit. Illum vero canonem, qui Joanni Chrysostomo objectus, quadraginta Arianis a Palladio tribuitur, diversum esse censet a canone quarto, qui non a quadraginta, sed a nonaginta quinque circiter episcopis, ac plerisque ex iis catholicis, in laudata synodo una cum caeteris canonibus sancitus fuit. Hinc ipsa canonis Chrysostomo objecti verba, quae Palladius recitat, a canone quarto Antiocheno discrepare contendit; ac idcirco eum canonem a Palladio descriptum, post synodum in encaeniis a solis Eusebianis conditum putat adversus S. Athanasium, quem post eam synodum ab eisdem damnatum ostendere [Col. 0036B] nititur. Qui vero rerum gestarum historiam diligentius scrutati sunt, sicut in pleniori illa synodo occasione encaeniorum coacta Eusebianos licet pauciores praevalui se, et initio synodi in Athanasii condemnationem alios etiam episcopos pertraxisse certis testimoniis demonstrarunt; ita canonem S. Joanni Chrysostomo objectum, et contra S. Athanasium, uti traditur, editum, initio ejusdem synodi a cunctis Patribus conditum, ac ipsum esse Antiochenum canonem quartum, nihilum dubitant. Quod si verba hujus quarti canonis et ejus quem Palladius producit non omnino conveniunt, quid refert, cum sensus utrobique idem sit? Neque enim Palladius canonem ipsum, iisdem verbis recitavit, sed ejus compendium expressit in eum sensum quem Joannis Chrysostomi circumstantiae ferebant. Tota varietas est quia apud Palladium leguntur verba juste vel injuste, quae canon quartus non exhibet. At Chrysostomi hostes impacta eidem crimina probari non posse videntes, non [Col. 0036C] de alio crimine, sed hoc solum in judicium adduci oportere dicebant, nimirum quod post abdicationem absque concilii sententia se ipse in episcopali sede collocaverat (Socrat., lib. VI, c. 16) . In id autem Antiochenum canonem quartum obtrudentes, qui id vetabat, perinde erat ac si dicerent hunc canonem aeque valere, sive quis juste, sive quis injuste depositus fuerit: huncque sensum rei suae congruentem Palladius exposuit, ut objecti canonis vim ac perversam interpretationem elideret. Certe hunc canonem Palladius non aliunde quam ex collectione Graeca cognovit, ac ob inscriptionem in encaeniis, quam suus Graecus ejusdem collectionis codex praeferebat, eumdem Arianis attribuit, quos quidem in encaeniis condemnasse S. Athanasium ex historia didicerat. Quare Socrates, qui ex Palladio ac ex aliis S. Joannis Chrysostomi defensoribus sumpsit quae ad ejusdem Joannis causam pertinent, non solum canonem quartum, sed omnes Antiochenos canones [Col. 0036D] eidem concilio in encaeniis habito ascripsit.

11. Tillemontius vero, etsi de hoc quarto canone nihil dubitet, quin ab Eusebianis conditus fuerit in synodo anni 341, non pauca tamen, quae in editione horum canonum leguntur, ei concilio et eisdem Eusebianis non convenire animadvertit. Praemissa canonibus epistola, tempus pacificum indicans, magnae rerum perturbationi ab Arianis hoc tempore et hoc praesertim in synodo [XXVII] excitatae nequaquam congruit. Quidam etiam canones Eusebianis auctoribus tribui non posse videntur. Gregorii enim Alexandrini ordinatio in eodem concilio peracta reprobatur canone 19, et Eusebii Nicomediensis translationes rejiciuntur, canone 21; nec verosimile est ab Arianis sub Constantio praevalentibus Nicaenam synodum solemni honore laudatam fuisse canone primo, in quo etiam de Constantino adhuc vivente potius quam mortuo sermo est. Numerus quoque tam exiguus episcoporum triginta praefixus vel subjectus canonibus [Col. 0037A] non convenit cum illo multo majore synodi anni 341, cum praesertim inter illos non inveniantur ea praecipua Eusebianorum capita, quae in hac synodo omnia gesserunt, desitque inter ipsos Flacillus, qui eo anno Antiochenam Ecclesiam regens abesse non debuit. Praeterea episcopi qui canonum auctores fuerunt coacti dicuntur ex provinciis dioecesis Orientis Antiocheno episcopo subditis, cum synodus habita in encaeniis ex aliis etiam Ponti ac Thraciae dioecesibus coaluerit. Hinc laudatus Tillemontius suspicatus est (Not. 26 in Arian. Hist.) duo concilia Antiochena a collectore Graeco in unum fuisse confusa, nimirum illud frequentissimum in encaeniis habitum anno 341, cui attribuit canonem quartum in Athanasium Eusebianorum opera constitutum, et fortassis etiam duodecimum, quem adversus eumdem editum existimat; ac alterum ex provinciis Antiocheno episcopo subjectis coactum ante annum 335, cui epistolam, subscriptiones et reliquos canones ascribendos opinatur.

[Col. 0037B] 12. Nobis haec Tillemontii opinio, etsi probabilior caeteris videatur, non tamen plane satisfacit. Hanc enim Graeci antiqui collectoris confusionem improbabilem credimus. Duos nimirum canones quartum et duodecimum, qui ab Eusebianis in encaeniis constituti creduntur, collector non intermiscuisset canonibus alterius synodi, si a diversis synodis editos ac distinctos nactus fuisset; sed in fine addidisset. Cum in unum juncti fuerunt Nicaeni et Sardicenses canones, prius Nicaeni, dein Sardicenses descripti fuere. Ita etiam cum in Graeco codice canones concilii Constantinopolitani anni 381 et alii duo alius synodi copulati fuerunt, isti duo post illos subjecti inveniuntur. Vel igitur omnes Antiocheni canones synodo anni 341 ascribendi sunt, si canon quartus, vel etiam duodecimus, Eusebianos habuit auctores; vel omnes in anteriori synodo sanciti fuerunt, nec nisi per allucinationem et errorem quartus canon concilio anni 341 Chrysostomi tempore ascriptus fuit. [Col. 0037C] Quid porro? Nos observationes Tillemontii gravissimas judicantes, ac sollicitius hac in re inquirentes, num anterius Antiochenum concilium inveniri posset, cui omnes canones convenirent, feliciter tandem deteximus hos prorsus convenire Antiochenae synodo anni 332.

13. Cum nomina episcoporum quibus Antiocheni canones tribuuntur hujus rei nobis indicio fuerint, de his nonnulla exactius praemittenda sunt. Graeca collectio cum ad nos pervenerit ex Graecis codicibus circa Photii tempora exaratis, qui nonnulla antiquorum codicum praetermisere, episcoporum nominibus caret, sed provincias tantum commemorat ex quibus episcopi convenerunt, his verbis: Sancta et pacifica synodus a Deo congregata in Antiochia ex provinciis Syriae Coeles, Phoeniciae, Palaestinae, Arabiae, Mesopotamiae, Ciliciae, Isauriae, iis quae per provincias sunt unanimibus sanctis consacerdotibus in Domino salutem. Nomina vero episcoporum conservata nobis fuerunt [Col. 0037D] in vetustissimis Latinis versionibus, quae olim ex Graecis vetustioribus exemplis hos canones recepere. In versione Isidoriana triginta episcopi recensentur; in versione autem prisca duo tantum et viginti episcoporum nomina designantur, quae tamen cum Isidorianae versionis nominibus conveniunt. Dionysii interpretatio nomina episcoporum omittit, uti colligimus ex duobus mss. purum Dionysium continentibus, Vat. 5845 et Palat. 577. In mss. vero collectionis Hadrianae, quae Dionysianam versionem recepit, episcoporum nomina ex alio fonte adjecta fuere. In his autem Hadrianis codicibus septem primis episcopis sua cuique provincia assignatur. Hae vero provinciae septem cum illis e Graeco codice paulo ante memoratis concordant. Sic enim ibidem legitur: Eusebius Palaestinensis, Theodotus Mesopotamiensis, Theodorus Isauriensis, Antiochus Phoenicensis, Agapius Arabiensis, Alphius Ciliciensis (ita legendum ex codice Pithoeano, quem Harduinus laudat; alias, mendose. [Col. 0038A] Viliciensis, [XXVIII] vel Syriciensis), Narcissus Coeles Syriae. Reliqui porro episcopi sine provinciarum nomine subjiciuntur. In vulgatis autem conciliorum post epistolam synodicam canonibus Antiochenis praemissam episcoporum catalogus sic describitur, ut quaevis provincia cum suis episcopis, et quivis episcopus cum suae urbis nomine efferatur: Provinciae Palaestinae, Eusebius Gadarensis; Provinciae Phoeniciae, Anatolius Emisenus; Aeneas Ptolemaidis, etc. (Tom. II Conc. Ven. ed., col. 585) . Hanc catalogi methodum nulli, ut notavit Harduinus, codices exhibent. Hic itaque catalogus ab aliquo studioso posterius compactus fuit, qui Antiochenae synodi Patres ad septem Orientales provincias in Isidorianae versionis codicibus nominatas pertinere intelligens (Vid. hunc tomum, col. 424) , conferensque cum catalogo Patrum Nicaenorum (plerique enim utrobique convenerunt), ex hoc catalogo urbes et provincias singulorum excerpsit atque descripsit: cumque duorum episcoporum Patricii et Alexandri, nomina inter episcopos [Col. 0038B] illarum septem provinciarum in Nicaeno catalogo non invenerit, hos sine ulla urbis ac provinciae designatione in finem rejecit, addito his Eustathio, quippe quem ab Eustathio Antiocheno jam deposito diversum esse persenserat. Hic porro studiosus vir dum Eusebium, qui in Palaestina fuit episcopus Caesariensis, Gadarensem effecit, e catalogo Nicaenorum Patrum, qui exhibetur in codicibus Hadrianis, errorem ebibit. Duae versiones, Isidoriana et prisca, inter episcopos Palaestinae duos Sebastenos efferunt, sic: Marinus Sebastenus, Gaianus Sebastiae, ac dein prosequuntur: Eusebius Caesariensis, Sabinus Gadarensis, Longinus Ascalone, etc. (Vid. infra col. 32) . In mss. vero Hadrianis ne duo ejusdem Sebastis episcopi referrentur, post Marinum Sebastenum urbium nomina a subsequenti episcopo traducta fuerunt ad praecedentem, sic: Gaianus Caesariensis, Eusebius Gadarensis, Sabinus Ascalone, etc. Hoc vero errore studiosi illius viri excepto, designatio urbium et provinciarum [Col. 0038C] in caeteris episcopis ex Nicaeno catalogo deducta non improbabilis videri potest, cum plerique Antiocheni Patres fuerint etiam Nicaeni. Hinc porro agnoscimus erroneum potius esse eum catalogum in Hadrianis exemplis descriptum, quo septem primis episcopis sua cuique provincia assignatur. Primi enim tantum episcopi Eusebii Palaestinensis provincia cum Nicaeno catalogo congruit, caeterorum non item: ac propterea palam fit septem provinciarum nomina quae in Graeco textu et in versione Isidoriana separatim proferuntur, ita ut singula aliquos tantum episcopos indeterminate respiciant, in mss. Hadrianis librarii alicujus arbitrio assuta et accommodata fuisse septem primis episcopis, nullo praemisso examine num ipsis conveniret provincia quae cuique affixa fuit. In Graeca origine, quam ex antiquis versionibus agnoscimus, sola nomina episcoporum sine ulla provinciae notatione expressa fuerunt: nec sicubi aliquid episcoporum nominibus additur, solius provinciae, [Col. 0038D] sed civitatis praesertim nomen designari solet.

14. His notitiis praemissis, anno 332, Antiochena sede vacante ante electionem Euphronii, synodus Antiochiae coacta fuit, ut novum antistitem crearet. In hanc rem soli episcopi Antiochenae dioecesis convenire debebant. Cum epistola Constantini ad Antiochenam synodum hac de causa congregatam inscribatur Theodoto, Theodoro, Narcisso, Aetio, Alpheo, et reliquis episcopis qui sunt Antiochiae (Euseb de Vita Constantini, lib. III, c. 62) , hos praecipuos ejusdem synodi episcopos ex provinciis ejus dioecesis fuisse, nihil est dubitandum. Alia porro peculiaris ejusdem imperatoris epistola eamdem in rem scripta fuit ad Eusebium Caesariensem, qui cum ex provincia Palaestinae Antiocheno subjecta eodem accurrisset, deficiente episcopo Antiocheno, primas in eodem concilio partes pro sua celebritate gessisse cognoscitur. Separatim vero is a caeteris episcopis ad Constantinum scripserat, eo quod omnium vota in ejus electione [Col. 0039A] concurrissent, a qua ipse abhorrens, noluit suum nomen synodicae caeterorum epistolae inscribere, qua ipsius confirmatio petebatur; sed aliis litteris ne hoc fieret enixe postulavit. Habes igitur in hac Antiochena synodo praecipua episcoporum nomina qui ex provinciis Antiochenae dioeceseos anno 332 convenerant, nimirum Eusebii, Theodoti, [XXIX] Theodori, Narcissi, Aetii, et Alphei. In his autem sex nonne vides quinque eorum nomina quos primo loco ex Hadrianis codicibus paulo ante retulimus? Unus Aetius, qui inter Nicaenos Patres Lyddae episcopus in Palaestina traditur, in catalogo eorumdem codicum deest: qui tamen errore librariorum, vel auctoris Graecae collectionis, levissima mutatione perperam traductus videtur in Enium, al. Aenium, uti legitur in iisdem mss. Hadrianis, pro quo auctor versionis Isidorianae Aeneam reddidit. Igitur nihil dubii esse debet quin laudati canones in hac Antiochena synodo anni 332 conditi fuerint, non vero in [Col. 0039B] illa anni 341.

15. Id autem ex eo maxime confirmatur, quia hac in sententia omnes a Tillemontio propositae difficultates solvuntur, probeque omnia conciliantur. Pax, quam post gravissimum Antiochenae Ecclesiae dissidium Constantinus feliciter compositam in epistola ad populum Antiochenum gratulatur, mire congruit cum illis Antiochenae synodicae verbis: Sancta et pacifica synodus, etc., Gratia et veritas Jesu Christi Domini et Salvatoris nostri sanctam Antiochenam Ecclesiam visitans, et in unum connectens per concordiam et consensum pacatissimi spiritus, etc. (Euseb. l. III de Vit. Constant., c. 60) . Eusebius Caesariensis, cujus interventu pax inter Antiochenos facta fuit (Ibid., c. 59) , primas, uti monuimus, in eadem synodo partes gessit; ac proinde primus tum in catalogo canonibus praefixo, tum in subscriptionibus apud omnes nominatur. Deest autem nomen episcopi Antiocheni, quippe haec synodus habita fuit Antiochena sede vacante. Cum porro idem Eusebius translationem [Col. 0039C] seu mutationem sedis recusasset, canon 21, qui has translationes vetat, huic synodo maxime congruit; cum praesertim imperator has translationes ecclesiasticae disciplinae contrarias suis ad synodum litteris declarans, id se cupere scripserit, ut ante electionem novi praesulis ea decernerentur quae apostolorum traditioni consentiunt. His enim praestructis, inquit, vestra prudentia juxta Ecclesiae regulam et apostolicam traditionem ita hanc electionem dirigere poterit, quemadmodum ecclesiasticae disciplinae ratio postulat (Ibid., c. 62) . Hinc praecisum tempus quo in hac Synodo conditi fuerunt canones manifestum est, nimirum post imperatoris litteras et ante electionem Euphronii. Cum porro hic ab episcopis suae dioeceseos fuerit ordinatus, canon decimus nonus nihil repugnat. Nicaena synodus vivente Constantino maximo honore habita erat; ac propterea primus canon huic synodo ac tempori optime congruit, Eusebio praesertim curante, qui constitutum Nicaenum de Paschate in eo canone confirmatum eximiis laudibus [Col. 0039D] extulit (Ibid., c 18) . Numerus episcoporum triginta et provinciae septem solius Antiochenae dioecesis, tum in Graeco textu, tum in versionibus Latinis, recensitae cum hac synodo probe conveniunt, quae cum alia pleniori synodo anni 341 nulla ratione concordant. Quod si Theodorus, Jacobus et Anatolius, in catalogo Antiocheno descripti, essent, ut videntur, Theodorus Laodicenus, Jacobus Nisibensis et Anatolius Emissenus, qui in Nicaeno catalogo inveniuntur, nova evidentior confirmatio accederet ad constituendam synodum anni 332, et excludendam illam anni 341. Etenim anno 335 Laodicenam sedem non tenebat amplius Theodorus, sed Georgius, qui in synodo Tyri anni ejusdem sedit, ut liquet ex Athanasii apologia secunda. S. Jacobus Nisibensis anno 649 epochae Graecorum, id est aerae vulgaris anno 338, e vivis excesserat, ut in Edesseno Chronico notatur, nec non in alio Chronico Dionysii [Col. 0040A] patriarchae Jacobitarum apud Josephum Simonium Assemanum, tom. I Bibliothecae Orientalis, pag. 18 et 395. Anatolius tandem Emissenus in concilio anni 341 interesse non potuit, cum initio ejusdem concilii Eusebius Emissenae Ecclesiae episcopus datus fuerit. In hac igitur tanta rerum omnium concordia cum sola synodo anni 332, quis adhuc ambigere potest num canones Antiocheni eidem synodo adjudicandi sint?

16. Neque vero scrupulum incutiat canon quartus, quem contra S. Athanasium in Arianorum synodo anni 341 editum defensores S. Joannis Chrysostomi tradiderunt. Nam praeterquam quod id negarunt Theophiliani ejusdem Chrysostomi hostes, qui eumdem canonem opposuerant, ipsius defensores in hoc errasse credimus, ac in eumdem errorem induxisse etiam alios tum veteres, tum recentiores. Omnia enim quae S. Athanasio ab Eusebianis objecta fuerunt crimina exacte referuntur in epistola Julii papae, et in Operibus ipsius [XXX] S. Athanasii. In his autem [Col. 0040B] nullum uspiam indicium est ejus criminis canone quarto perstricti, quod scilicet post depositionem sine ullo novo judicio in suam sedem redierit, cum tamen hoc maxime crimen ab illis opponendum fuerit, si contra Athanasium eum canonem edidissent. Id solum praesumpserunt defensores S. Joannis Chrysostomi, eo quod hunc canonem eidem sancto episcopo a Theophilianis objectum inter Antiochenos nacti, solam cognoscerent Antiochenam synodum in encaeniis habitam anno 341, quam condemnasse S. Athanasium ex aliis documentis notissimum erat. Hinc etiam per errorem huic frequentiori ac pleniori synodo ascripserunt minorem numerum episcoporum quadraginta, ut ex Palladio audivimus, apud quem tamen pro τεσσαράκοντα, quadraginta, legendum est τριάκοντα, triginta; totidem enim praeferebat Graeca collectio, uti ex versionibus antiquis Isidoriana et Hadriana colligere licet. Hunc nimirum episcoporum numerum illi non ex ipsis Actis synodi anni 341, [Col. 0040C] sed ex Graeca collectione evidenter sumpserunt. Si enim Acta ejus synodi consuluissent, et in iis reperissent canones, non triginta, vel quadraginta, sed 95 circiter episcopos in eo concilio coactos didicissent. Eo igitur praejudicio, quo solam synodum Antiochenam anni 341 cognoscebant, hos canones in Graeca collectione inventos cum eodem triginta seu quadraginta episcoporum numero eidem synodo tribuerunt. Immo hunc errorem ebibisse videntur ex ipsa inscriptione Graeci codicis, quae in quibusdam exemplaribus eosdem canones constitutos praeferebat Antiochiae In encaeniis. In quibusdam exemplaribus Graecis diximus, non autem in omnibus. Cum enim voces In encaeniis pura Dionysii versio in antea memoratis codicibus exhibita praetereat, Graecum Dionysii exemplum iisdem caruisse manifestat. Ex his porro si Innocentius I, epist. 7, n. 3, Antiochenos canones haereticis auctoribus tribuit; cum id non ex propria notitia, sed ex relatione defensorum Chrysostomi, quibus respondet, scripserit (solos quidem [Col. 0040D] Nicaenos canones Romanam Ecclesiam agnoscere ibidem fatetur), nihil movere debet, sicut nec posteriorum scriptorum auctoritas, qui eamdem rem ex iisdem Chrysostomi defensoribus tradiderunt.

17. Interim si canon quartus contra S. Athanasium editus non credatur in synodo anni 341, nihil per se continet quod ecclesiasticae disciplinae non maxime congruat: unde nihil mirum si ab Ecclesia, tum Graeca, tum Latina, inter regulas Patrum relatus fuit cum caeteris canonibus Antiochenis, qui per sese similiter, perversa interpretatione seclusa, aequissimi sunt. Etsi enim canones secundus et quintus in concilio anni 332 editi videantur, contra eos catholicos qui, cum S. Eustathio Antiocheno, aliquanto ante inique Arianorum arte deposito, communicantes, eorum episcoporum qui illi subrogati fuerant communionem recusabant; cum tamen iidem haeretici, Constantino imperante occulti, in eo deponendo non [Col. 0041A] veram causam ob quam eum uti Nicaenae fidei acerrimum defensorem deponendum curarunt, sed fictitia crimina ea fallacia produxerint quae multos etiam non Arianos decepit; jure depositus credi potuit; justique proinde habiti fuerunt ii canones qui contra Eustathianos successorum ejus communionem vitantes in hoc concilio statuti sunt. Hoc autem dolo seposito, iidem canones adversus schisma editi adeo justi sunt, ut in assensum pertrahere potuerint etiam S. Jacobum Nisibensem et S. Paulum Neocaesariensem, siquidem hi sunt illi Jacobus et Paulus qui in hujus synodi catalogo recensentur. Nihil ergo dubii superest quo minus omnes hi canones Antiochenae synodo anni 332 adjudicentur.

I. Adolius. Hic tantum memoratur in S. Athanasii catalogo.

II. Aetius a Macedonia de Thessalonica. Aetii nomen tantum legitur in Athanasio, ac in synodica ad Mareotidis Ecclesias. In subscriptionibus vero apud S. Hilarium, ac in conciliis et provinciae et civitatis nomina adduntur. Neque obest epistola pseudosynodi [Col. 0056C] Sardicensis, verius Philippopolitanae, in qua apud Labbeum Joannes Thessalonicensis episcopus memoratur; Joannis enim nomen ex eadem epistola expungendum probat P. Coustantius tom. II Operum Hilarii, editionis Veronensis col. 658, not. 6. Aetium quidem, et non Joannem, fuisse episcopum Thessalonicae, confirmatur etiam ex Sardicensi canone 20 Dionysii, in quo ipse de Thessalonicensi metropoli loquitur.

III. Alexander Gyparensis Achaiae. Ita in epistola Athanasii ad Ecclesias Mareoticas. Forte legendum Cyparisensis; Cyparissa enim in Achaia invenitur. Hic idem est ac ille qui in quibusdam codicibus antea memoratis post canones additur, sic: Alexander ab Acia, seu ab Acha de Ceporisma.

IV. Alexander ab Achaia de Montemnis. Ita subscriptiones apud Hilarium. In vulgatis conciliorum, de Moreniis; in ms. Vat. 1342, de Moromis. Vallicel. A 5, civitatis nomen omittit.

V. Alexander a Thessalia de Larissa. Sic Hilar. et [Col. 0056D] edit. concil. S. Athanasius duos tantum Alexandros nominat. Unus legitur in subscriptionibus synodicae ad Mareotes, et unus in subscriptionibus epistolae S. Athanasii: num utrobique idem subscripserit, an duo diversi, ignoratur.

VI. Alypius ab Achaia de Megara in omnibus subscriptionibus recensetur. Solum in synodica dicitur Alysius. Alypius refertur ab Athanasio, et in canonibus interloquitur.

VII. Amasitius Viminiacensis per presbyterum Maximum. In subscriptionibus epistolae Athanasianae, et in catalogo item Athanasii.

VIII. Ammonius. In subscript. ejusdem epistolae.

IX. Anianus de Castulono, vel Castolona ab Spaniis. Apud Hilar. et in Concil. Inter subscriptiones epistolae Athanasii perperam scribitur: Ammianus de Castello Pannoniae. Aniani nomen est in catalogo Athanasii.

[Col. 0057A] X. Antigonus Pallenensis Macedoniae, corrige Pellensis. In epistola Athanasiana, et laudatur in Athanasii catalogo.

XI. Appianus. In eadem epistola, ubi praeter hunc describuntur etiam duo sequentes.

XII. Aprianus de Petabione Pannoniae. Ibidem, et in Athanasiano catalogo.

XIII. Aprianus. Alter in subscript. epistolae Athanasii.

XIV. Arius a Palaestina. Apud Hilar. in Concil., in synodica ad Mareot. atque in Athanasii catalogo. Hic, in epistola ad solitarios, vocat Arium Petrae in Palaestina.

[XLV] XV. Asclepius a Palaestina de Gaza. Apud Hilar. in Concil., epist. Athanasii, ac in hujus catalogo.

XVI. Asterius de Arabia. Ita in Concil., in synodica, et apud Athanasium. In Hilario, ac in nonnullis codd., dicitur Asturius. Athanasius, in epist. ad solitarios, vocat episcopum Petrae in Arabia.

[Col. 0057B] XVII. Athanasius Alexandriae Aegypti. Apud omnes.

XVIII. Athenodorus ab Achaia de Blatea, corrige de Platea. Apud Hilarium. In Conciliis, mendose, Athenodorus a Dacia de Blacena. Iste memoratur in subscriptionibus synodicae et epistolae Athanasii, nec non in hujus catalogo.

XIX. Bassus a Macedonia de Diocletianopoli. Apud Hilar. et in Conciliis. S. Athanasius, in catalogo, et synodica ad Mareot. laudant hunc Bassum. Memoratur etiam in pseudosynodica Sardicensi, n. 20. Cum nulla inveniatur Diocletianopolis Macedoniae, sed aliae ejusdem nominis inveniantur in aliis provinciis, error inesse videtur in verbis a Macedonia, sicuti per errorem a Macedonia insertum est etiam subscriptioni Marcelli, qui fuit episcopus Ancyrae in Galatia. Forte vero Bassus fuit episcopus Diocletianopolis in Thracia.

XX. Calepodius a Campania. Apud Hilarium. In [Col. 0057C] Conciliis dicitur Neapolitanus. Hic Calepodius nominatur in synodica ad Mareot., nec non in Athanasii catalogo.

XXI. Calvus a Dacia Ripensi de Castro Martis. Apud Hilar. et in Conciliis. In subscriptionibus epistolae Athanasiae vocatur Caloes Castromartis.

XXII. Caloes. Alius in eadem epist. Athanasii. Forte est is qui in catalogo Athanasiano Galba appellatur.

XXIII. Castus de Spaniis de Caesarea Augusta. Apud Hilar. in Concil., et in epist. atque catalogo Athanasii.

XXIV. Cocras ab Achaia de Asapofebiis. Apud Hilar. in Conciliis. In Achaia apud Hieroclem collocatur Asopolis, et apud Strabonem ac Ptolomeum Asopus. Num haec urbs indicatur? Athanasius nominat Socratem. Num Cocras pro Socrate scriptum fuit?

XXV. Cydonius Cydonensis Cretae. Subscribit epistolae Athanasii.

[Col. 0057D] XXVI. Diodorus ab Asia de Tenedos. Apud Hilar. et in Concil. Recensetur in Athanasii catalogo. In subscriptionibus epistolae Athanasianae perperam vocatur Liodorus.

XXVII. Dionysius ab Achaia de Elida. Apud Hilar. in Concil., et in synodica. Refertur in Athanasii catalogo, ac in pseudosynodica Sardicensi, n. 20. Elis metropolis Aetoliae est in Achaia.

XXVIII. Dioscorus de Thracia. In iisdem documentis.

XXIX. Domecius ab Acaria Constantias. Sic corrupte in subscriptionibus epistolae Athanasii. Num hic unus est e duobus Domitianis quos Athanasianus catalogus praefert?

XXX. Domitianus ab Spaniis de Asturica. Sic in Hilar., et Conciliis. Solum nomen est in subscriptionibus synodicae ad Mareot., sicut etiam in Athanasii catalogo.

XXXI. Eliodorus, vel Heliodorus a Nicopoli. Apud [Col. 0058A] Hilar. in Concil., et in synodica, nec non in catalogo Athanasii.

XXXII. Eucarpus Oponsius Achaiae in epistola Athanasii, ac in ejus catalogo. Legendum Opuntius ex Opunte Achaiae urbe.

XXXIII. Eucarpus. Alter in eadem epistola.

XXXIV. Eucissus Chisamensus. Ibidem. Cissamus est urbs Cretae, ex qua provincia alii episcopi Sardicensi interfuerunt.

XXXV. Eugenius de Hecleal Cychnis. In eadem Athanasii epistola. Apud Hilarium Evagrius a Macedonia de Heraclialineo; et in Conciliis, de Heraclianopoli. In Macedonia est Heraclea, et apud Hieroclem Heraclea Laoci.

XXXVI. Eugenius. Alter in subscriptionibus laudatae epistolae. Athanasius in catalogo unum Eugenium recenset.

XXXVII. Eulogius. In eadem epistola, et in eodem catalogo.

XXXVIII. Euterius a Pannoniis. In Conciliis. Apud [Col. 0058B] Hilarium, Eutasius.

XXXIX. Euterius a Procia de Caindo, vel de Candos. Apud Hilar., et [XLVI] in Conciliis. Locus corruptus. Unus Euterius in Athanasiano catalogo legitur.

XL. Eutychius de Mothona. In Athanasii epistola. Tychius ab Asia (lege ab Achaia) de Methonis, in Conciliis scribitur Thitius ab Asia de Montonis, apud Hilarium. Hic Eutychius fuit episcopus Methonensis in Achaia, et refertur in Athanasiano catalogo.

XLI. Eutychius ab Achaia. Alius a praecedenti recensetur apud Hilarium, et in Conciliis. In catalogo autem Athanasiano duo Eutychii memorantur.

XLII. Florentius ab Spaniis de Emerita. Apud Hilar. et in Conciliis. Est in catalogo laudato. Corrupte in epist. Athanasii scribitur: Florentius Meriae Panoniae pro Emeritae Spaniae.

XLIII. Fortunatianus ab Italia de Aquileia. Apud Hilar. et in Conciliis. In catalogo Athanasii dicitur [Col. 0058C] Fortunatus.

XLIV. Gaudentius ab Achaia (corrige a Dacia) de Naisso. Apud Hilar. et in Conciliis. In epistola Athanasii, Gaudentius Naisitanus. Memoratur in catalogo Athanasiano, et in ipsis canonibus Sardicensibus.

XLV. Gerontius a Macedonia de Brevi. In Concil. et apud Hilarium. Solum nomen in tribus aliis documentis refertur.

XLVI. Helianus de Tyrtanis. In subscriptionibus epistolae Athanasii. Hujus catalogus hunc eumdem episcopum nominat.

XLVII. Hermogenes de Syceono, forte de Sicyone Achaiae. Ibidem utrobique.

XLVIII. Himenaeus de Hypata Thessaliae. Nomen episcopi verum praebent Hilar. Concil. et catalogus Athanasii. Urbis nomen exhibent subscriptiones epistolae Athanasii, in quibus perperam pro Himenaeus scriptum est Hypeneris. Male vero in Conciliis et apud Hilarium nomen urbis effertur de Pearata, vel de Pharata.

[Col. 0058D] XLIX. Januarius a Campania de Benevento. Apud Hilar. in Concil. et in epist. atque catalogo Athanasii.

L. Joannes. In subscriptionibus synodicae.

LI. Jonas a Macedonia de Particopoli. Apud Hilar. et in Concil. Habetur etiam in synodica, atque in catalogo Athanasii.

LII. Irenaeus Syconeus. In epist. Athanasii. Alias Irenaeus ab Achaia de Secoro in Conciliis et apud Hilarium, in quo solum male Lerenius. In mss. Vat. 1342, de Scoro, forte de Scyro Achaiae. Irenaeum refert etiam catalogus Athanasii.

LIII. Julianus de Theris Eptapoli. In subscriptionibus epistolae Athanasianae. Apud Hilarium, Julius ab Acacia de Thebe Eptapyleos. In Conciliis, Julius ab Achaia de Thebesse, Cod. Vat. 1342, de Theepus. Cod. Vallic. A 5, de Teresse. Hic Julianus, relatus etiam in catalogo Athanasiano, fuit episcopus in Achaia Thebarum, in Graeco dicta Ἑπτάπυλοι, propter [Col. 0059A] septem portas, ut distinguatur a Thebis Thessaliae, cujus episcopus Moysius Sardicae pariter interfuit.

LIV. Julianus Alter subscripsit epistolae Athanasii, in cujus catalogo duo Juliani recensentur.

LV. Lucius a Thracia de Caynopoli. Apud Hilarium et in Conciliis. In aliis tribus documentis solum hujus nomen describitur. Conveniunt omnes corrigendum de Hadrianopoli, cum constet Hadrianopolim esse in Thracia, et Lucium Hadrianopolitanum fuisse in Concilio Sardicensi, uti testatur Socrates lib. II, c. 20 et 23.

LVI. Lucius ab Italia de Verona. Apud Hilarium, in Conciliis, et in epistola Athanasiana. S. Athanasius non solum in catalogo, sed etiam in Apologia prima eum semper Lucillum vocat, quo quidem nomine tria antiquiora documenta Veronensia appellant nostrum sextum episcopum.

LVII. Macedonius a Dardania de Ulpianis. Apud Hilar. et in Concil. Male in epist. Athanasiana Lypianensis [Col. 0059B] pro Ulpianensis. Recensetur in Athanasii catalogo. Ulpiana apud Hieroclem in Dardaniae urbes ponitur.

LVIII. Marcellus ab Ancyra Galatiae. Apud Hilarium et in Conciliis, ubi perperam intrusa est alia provincia a Macedonia. In subscriptionibus epistolae [XLVII] Athanasii solum Marcelli nomen legitur. In catalogo Athanasii memoratur Marcellianus, qui si alius non est a Marcello Ancyrano, mendose Marcellianus dicitur.

LIX. Marcus Sciscensis Saviae. In epist. Athanasiana. Apud Hilarium vero Marcus ab Asia de Fischia; in Conciliis, ab Asia de Scisia. Corrige a Savia de Siscia. Marcum recenset Athanasii catalogus. Idem Athanasius, initio apologiae 2, inter provincias triginta sex quarum episcopi sibi suffragati fuerant Sisciam refert. Cum vero provincia Sisciae nulla fuerit, Siscia autem urbs ad Savum locata ad provinciam Saviam pertineat, in Athanasii apologiam [Col. 0059C] manifestus error irrepsit, qui exinde ortus videtur, quod in subscriptione ejusdem Marci nomen urbis pro provinciae nomine acceperit.

LX. Martyrius Naupactis. In epist. Athanasii, Apud Hilarium et in Conciliis, Martyrius ab Achaia de Neapoli; Vallicell. A 5 de Neapot; corrige a Naupacto; Naupactus enim fuit urbs Achaiae.

LXI. Martyrius. Alter in eadem epist. Athanasii, qui in catalogo unum Martyrium recolit.

LXII. Maximus a Tuscia de Luca. Apud Hilar. in Conciliis, et in catalogo Athanasiano.

LXIII. Maximus similiter per epistolas de Galliis. Sic in subscriptionibus epistolae Athanasii, sed mendosae; et cum marchione Maffeio legendum videtur Maximus, sive Maximinus Trevirensis episcopus de Galliis, quem Athanasii hostes exagitant in pseudosynodica Sardicensi. Hunc Athanasius quidem in prima serie, sed in secunda, ubi ii memorantur, qui absentes sibi patrocinati sunt. At istum in hac serie [Col. 0059D] primo loco memorat, et jungit cum Verissimo episcopo Lugdunensi, quem Sardicae interfuisse videbimus.

LXIV. Mosinius Heracleae. Inter episcopos Cretae subscriptus epistolae Athanasianae. Multae fuerunt Heracleae. Heraclei Cretensis meminerunt Strabo et Ptolemaeus. In catalogo Athanasii Musonius vocatur.

LXV. Moysius a Thessalia de Thebis. Apud Hilarium. In Conciliis vero Moschus; in Vat. 1342, Moestus; in Vallic. A 5, Moystus. Videtur esse is qui in catalogo Athanasiano Musaeus appellatur.

LXVI. Olympius de Eno Rodope. Subscriptus epistolae Athanasii. Nominatur in canonibus Sardicensibus. Aenos vel Aenus urbs est in Thracia ex provincia Rodope. Ex hac autem subscriptione cognoscitur quam vere suspicatus sit Tillemontius Olympium in canonibus Sardicensibus memoratum esse illum Aeni episcopum, quem ab Eusebianis exagitatum Athanasius laudat in Apologia 2.

[Col. 0060A] LXVII. Osius ab Spania Cordubensis. In omnibus documentis.

LXVIII. Palladius a Macedonia de Dui. Apud Hilarium, et in Conciliis; melius in ms. Vallicel., et in epistola Athanasiana, de Diu. Dium enim est in Macedonia. Hunc episcopum nominat catalogus Athanasii.

LXIX. Paregorius a Dardania de Scupis. apud Hilar. et in Conciliis. Inter subscriptiones epistolae Athanasianae male scribitur Caspinus pro Scupinus. Memoratur in synodica, et in Athanasii catalogo.

LXX. Patricius. Horum nomina tantum leguntur in eodem catalogo.

LXXI. Petrus. Horum nomina tantum leguntur in eodem catalogo.

LXXII. Philologius. Horum nomina tantum leguntur in eodem catalogo.

LXXIII. Plutarchus ab Achaia de Patras. Apud Hilar. et in Conciliis. Refertur in synodica, et in laudato catalogo.

LXXIV. Porphyrius a Macedonia de Philippis. Sic apud Hilar. et in Conciliis. Memoratur etiam in tribus aliis documentis.

[Col. 0060B] LXXV. Praetextatus ab Spaniis de Barcilona. In Hilar. et Conciliis. Inter subscriptiones vero epistolae Athanasianae mendose legitur, Praetextatus de Narcidono Pann. Nominatur quoque in Athanasii catalogo.

LXXVI. Protasius ab Italia de Mediolano. Apud Hilar. in Conciliis, et epistola Athanasii, nec non in hujus catalogo.

LXXVII. Protogenus a Dacia de Serdica. Apud Hilar. in Conciliis, et catalogo Athanasiano. Subscriptus est etiam Athanasii epistolae.

[XLVIII] LXXVIII. Restitutus. Subscriptus synodicae. Refertur in eodem catalogo.

LXXIX. Sapritius. Nominatur in laudato catalogo.

LXXX. Severus a Calciso Thessaliae. Subscripsit epistolae Athanasii. Chalcis Euboeae celebris urbs, tempore Concilii Sardicensis Thessaliae attributa, postea Achaiae.

LXXXI. Severus ab Italia de Ravenna. Apud Hilar. et in Conciliis. Unum Severum nominat catalogus [Col. 0060C] Athanasianus, et unus quoque synodicae subscriptus legitur.

LXXXII. Spudasius. Relatus in solo Athanasii catalogo.

LXXXIII. Stercorius ab Apulia de Canusio. Apud Hilar. et in Conciliis. In epistola Athanasii, ubi duae subscriptiones in unam coaluerunt, omisso episcopi nomine, corrupte scribitur Sunosio Apuliae pro Canusio. Hic episcopus in Athanasii catalogo recensetur.

LXXXIV. Symphorus de Hierapythnis Cretae. Subscripsit epistolae Athanasii, et refertur in hujus catalogo.

LXXXV. Triphon ab Achaia de Marciarce. Apud Hilarium. Vat. 1342, de Macarcens; in Conciliis, de Macarce, al. Marathonensis; in subscriptionibus epistolae Athanasii, Trypho de Magara. Inter tot variantes corruptas difficile est constituere veram urbem hujus Tryphonis, quem Athanasianus etiam catalogus memorat. Megara magis placeret, nisi Alypius [Col. 0060D] ab Achaia de Megara antea recensitus fuisset.

LXXXVI. Valens a Dacia Ripensi Scytopolitanus. Sic in Conciliis. Vat. 1342, de Sciopolitano; Vallie. A 5, de Sciapt. Male apud Hilarium, ab Achaia Ripensi de Scio. Hic episcopus nominatur in synodica, et Athanasii catalogo. Verum nomen urbis nequit constitui, cum pleraeque Daciae Ripensis urbes sint ignotae.

LXXXVII. Verissimus a Gallia de Lugduno. Apud Hilar. et in Conciliis. In epistola Athanasii, mendose, Broseus Ludonensis Galliae. Ex his tribus testimoniis Verissimus in Sardicensi concilio interfuit; et nihilominus ab Athanasio in prima catalogi serie omittitur, et initio secundae describitur.

LXXXVIII. Vincentius a Campania de Capua. Apud Hilar. et in Conciliis. Synodicae subscribit pro caeteris; cumque in Athanasii catalogo unus Vincentius nominetur incertum esse potest num hic qui in fine [Col. 0061A] subscripsit pro caeteris idem an diversus sit ab eo qui eodem Vincentii nomine eamdem synodicam paulo ante subsignaverat.

LXXXIX. Vitalis a Dacia Ripensi de Aquis. Apud Hilar. et in Conciliis. Locus ad Aquas in Dacia memoratur in Antonini Itinerario.

XC. Vitalis Vertarensis Africae. Subscriptus epistolae Athanasianae. Duo Vitales recensentur in Athanasii catalogo, et unus inter subscriptiones synodicae.

XCI. Ursatius ab Italia de Brixia. Apud Hilar. in Concil., et in epistola Athanasii, nec non in hujus catalogo.

XCII. Zosimus a Macedonia de Lignedo. In Conciliis. Codex Vallic. A 5, Zosimus a Dacia de Ligmedone. Apud Hilarium vocatur Dionysius ab Achaia de Lignedom. Gelasius papa epistolam scripsit ad Laurentium de Lignido, qui suberat Thessalonicensi metropolitae. Hic idem Zosimus in epistola Athanasii subscribitur sic: Zosimus Lychnis Sunosio Apuliae. His ultimis verbis Sunosio Apuliae Stercorii episcopi [Col. 0061B] subscriptio Zosimo perperam afficta fuit. Urbs autem Lychnis a Livio Lychnidus, Λυχνίδος , a Stephano vocatur. In Notitia Hieroclis corrupte Aulinidos dicitur, et ponitur in Epiro nova. Antoninus episcopus Lychnidius subscripsit epistolam episcoporum novae Epiri ad Leonem Augustum.

XCIII. Zosimus Oreomargensis. Subscripsit epistolam Athanasii. Corrige Horreomargensis. Horrea Margi, in Antonini Itinerario inter Viminacium et Sardicam collocantur. Apud Hieroclem in Mysia prima cum Viminacio Ortemarcus ponitur, ubi corrigendum Horreomargus.

XCIV. Zosimus. Tertius ignoti loci episcopus subscriptus legitur in eadem epistola Athanasii. Tres quidem Zosimi in Athanasiano catalogo recensentur.

XCV. Praeter hos synodo Sardicensi vice Julii Romani pontificis adfuerunt ejus legati, qui sic subscripserunt epistolam Athanasii ad Mareoticas Ecclesias: [XLIX] Archidamus et Philoxenus presbyteri, et [Col. 0061C] Leo diaconus de Roma, incolumes vos optamus. Athanasius autem in catalogo, statim post Osium ab Hispania, presbyteros tantum nominat his verbis: Julius Romae per Archidamum et Philoxenum presbyteros; omittit vero Leonem diaconum: sed in textu synodicae Sardicensis ad Julium papam apud S. Hilarium et duo presbyteri, et Leo diaconus synodo praesentes memorantur.

Haec ex quinque documentis nomina excerpsimus. Alia duo in iisdem omissa adjicienda sunt, nimirum Grati Carthaginensis, et Ephratae Agrippinensis.

XCVI. Gratum Carthaginensem episcopum interfuisse concilio Sardicensi satis aperte colligitur ex Graeco textu canonis septimi, et multo magis ex canone quinto concilii Carthaginensis sub eodem Grato. Athanasius quidem hunc Gratum recenset in secunda serie inter episcopos Africae, qui absentes Sardicensia decreta approbarunt. At sicut idem Athanasius verissimum Lugdunensem, qui ex ipsis subscriptionibus [Col. 0061D] Sardicae fuit, et Maximinum Trevirensem in prima serie omisit, ac in secunda iis Gallis qui abfuerant praeposuit, ita etiam de Grato idipsum efficere potuit. Quod si hos tres episcopos in secunda serie idcirco descripsit, quia in suas provincias reduces, iterum cum episcopis earumdem provinciarum qui non fuerant in concilio Sardicensia decreta approbarunt, in utraque serie ab eo collocari poterant, sicut eadem, ut videtur, de causa Arius Palaestinus in utraque Athanasiani catalogi serie descriptus legitur, in prima quippe concilio interfuit, in secunda quippe rursum laudata decreta cum aliis episcopis Palaestinis probavit.

XCVII. Euphratas Agrippinensis a concilio Sardicensi legatus una cum Vincentio Capuano in Orientem, una cum eodem ipsi concilio procul dubio interfuit. Vide Athanasium, Hist. Arian. ad monachos.

V. Cum plerique ex his episcopis tum Latini tum Graeci ex provinciis Occidentalibus fuerint, non oecumenicum, [Col. 0062A] sed Occidentale fuisse Sardicense concilium non pauci existimant. Etsi enim fateantur hujus concilii indictionem eo concilio factam ut generalis synodus ex universis tum Orientis tum Occidentis provinciis haberetur, cum tamen Orientales fere omnes Sardica recesserint, et aliud conciliabulum coegerint Philippopoli, Sardicensia decreta sine his episcopis Orientalibus condita, Occidentalis synodi decreta fuisse et habenda esse opinantur. Petrus de Marca, qui huic sententiae calculos adjicit, S. Hilarii et Epiphanii testimonia obtrudit, quippe qui, ut ait, Concilium illud Sardicense vocant concilium Occidentalium (Lib. VII Concord. c. 3, num. 5) . Hinc etiam ipsi Romani et alii Latini episcopi quatuor generalia concilia tantopere inculcantes, Nicaenum, Constantinopolitanum, Ephesinum, et Chalcedonense, numquam vero Sardicense memorarunt.

VI. Cum vero certum per omnes sit hujus concilii indictionem fuisse generalis synodi, sicut nihil praejudicii creat si, omnibus episcopis ad oecumenicam [Col. 0062B] synodum convocatis, plures ad ipsum non accedant, ita nihil obest si ex iis qui ad locum synodi convenerunt aliquot se subducant, si praesertim perverso et schismatico fine alio se conferant, ut altare contra altare erigant atque schisma conficiant: Ii enim qui in indicta synodo cum summo pontifice totius Ecclesiae capite vel per se vel per legatos praesente coeunt, atque decernunt, satis per se totam Ecclesiam et pastorum corpus repraesentant, ac tanquam oecumenicum concilium decernunt, judicant, ac leges et regulas condunt; aliud autem episcoporum corpus, tanquam a synodo totius Ecclesiae legitime congregata et a capite sese separans, non pro legitima synodo, sed pro conventiculo et conciliabulo habendum est quod si detrahere posset auctoritati et juri legitimae synodi, esset in potestate hominum perfidorum episcopos, si qui essent suarum partium, aliosque sollicitando et subducendo a caeterorum conventu, quamcumque generalem synodum irritam reddere, schismaticoque [Col. 0062C] conventiculo privilegium et jus tribueretur, quod in Ecclesia nunquam obtinuit. Ita quidem etsi ab Ephesina synodo prima sese separarunt quadraginta circiter episcopi, et in his fere omnes Orientis, nihil tamen ea synodus praejudicii passa est, quominus generalis haberetur. Idem igitur sentiendum de Sardicensi, cui Eusebianorum conciliabulum perverso et iniquo concilio Philippopolim traductum quidquam detrahere non potuit. Hinc quidem [L] Sardicense magnum concilium vocatum fuit a S. Athanasio, apologia secunda; et synodus ex toto orbe coacta, id est generalis, a Liberio papa apud eumdem Athanasium, in Historia Arianorum ad monachos, n. 37, ejusque decreta olim a Romana Ecclesia et a pluribus Occidentalibus, nec non etiam, ut vidimus capite praecedenti, ab Orientis episcopis synodi Constantinopolitanae anni 382 Nicaenis addita, ac pro Nicaenis allegata fuere, quod satis indicat illud concilium oecumenicum habitum fuisse aeque ac Nicaenum. Quod si posteriori aetate apud ipsos Romanos inter quatuor [Col. 0062D] concilia oecumenica relatum non fuit, id eam ob causam evenit, sive quia in Nicaeno concilio Sardicense eidem annexum complectebantur, sive potius quia concilia recensentes, quae tamquam Evangelia suscipienda erant, ea sola concilia memoranda putarunt, quae ut sartam tectam custodirent catholicam fidem, peculiarem aliquam haeresim condemnarunt. Ita quidem laudata est Nicaena synodus, quae Arii, Constantinopolitana, quae Macedonii, Ephesina, quae Nestorii, et Chalcedonensis, quae Eutychis errorem proscripsit. Sardicensis autem synodus cum, in Arii reliquias sese exerens, nullam distinctam haeresim protriverit, veluti Nicaenae appendix habita, distincte recensenda non fuit, ut ne tamen idcirco inter oecumenicas habita non fuisse credatur.

VII. Enimvero Justinianus imperator, licet quatuor generalia concilia multis in locis celebret, Sardicensem nihilominus oecumenicam synodum in edicto fidei [Col. 0063A] appellavit (T. VI Concil. col. 393, b) . Ea vero frequentior quatuor generalium conciliorum commendatio posterioribus Graecis, qui in codicibus canonum generales synodos a particularibus seu topicis separare coeperunt, occasionem praebuisse videtur recensendi Sardicensem inter synodos topicas, cum antiquiores Graeci canonum codices ipsam statim post Nicaenam collocarent, ut ex Joanne Scholastico antecedenti capite observavimus. Equidem uti oecumenica non solum pro Occidentalibus, sed pro Orientalibus etiam Ecclesiis statuit; et sicuti restitutio S. Athanasii Alexandrini, Marcelli Ancyrani, et Asclepii Gazensis ab eadem synodo decreta, et exsecutioni mandata, ad Orientis Ecclesias spectabat, ita etiam canones quos quidem in Constantinopolitana Orientali synodo anni 382 Nicaenorum nomine laudatos vidimus, non minus Occidentales quam Orientales respiciebant. Hinc in mss. editionis priscae et collectionis Hadrianae statim post ultimum canonem haec clausula legislativam vim in totum orbem declarans [Col. 0063B] legitur: Omnis synodus dixit: Universa quae constituta sunt catholica Ecclesia in universo orbe diffusa custodiet. Et subscripserunt, etc. Hilarii et Epiphanii testimonia, quae opponit Petrus de Marca, nihil officiunt. Hilarius enim in libro adversus Constantium Augustum, num. 25, scribens: Damnas quoque et substantiae nomen, quo te et Sardicensi synodo et Sirmiensi pium esse Occidentalibus mentiebaris; non de Sardicensi concilio, sed de pseudosardicensi loquitur, sicut [Col. 0064A] et de Sirmiensi, quae non Occidentalium, sed Orientalium conventicula fuerunt; idque unum significare voluit, Constantium harum pseudosynodorum exemplo damnans substantiae nomen, pium se Occidentalibus praetulisse. S. Epiphanius vero, haeres. 71, cap. 1, alio pariter sensu intelligendus est, qui Marcae opinioni nihil favet. Sardicensem enim synodum Occidentalem, vel Occidentalium, vocat, ut eam secernat ab Orientali Eusebianorum conventu; quatenus illa Sardicae in urbe Occidentis, hic vero Philippopoli in Oriente congregatus fuit. Quid quod S. Epiphanius hoc loco Sardicensem synodum pro Sirmiensi aut Mediolanensi accepisse videtur uti Tillemontius conjicit, not. 40 in Arian. Hist. tom. VI?

VIII. Dubitant nonnulli num in ipso Occidente synodus Sardicensis oecumenica habita fuerit. Moventur ea Africanorum resistentia, qua Sardicensibus canonibus ex commonitorio Zosimi in Apiarii causa productis sese opposuere. Qui vero haec ingerunt non solum dubitent oportet num Sardicensis synodus [Col. 0064B] fuerit oecumenica, verum etiam num fuerit generalis totius Occidentis; de quo tamen ambigi nequit, adeo ut illi ipsi qui huic synodo sunt magis infensi, hanc generalem Occidentis synodum fateantur. In quo autem versaretur Africanorum contentio, ut nihil exinde contra canonum Sardicensium auctoritatem elici queat, fuse explicavimus in observationibus ad dissertationem 5 Quesnelli, part. I, cap. 6 (col. 000).

1. Etsi omnium Graecarum synodorum canones qui in Graeco codice continebantur olim redditi fuerint Latine duabus antiquis versionibus Isidoriana et prisca ante Dionysianam pervulgatis, ut capite sequenti dicetur, his tamen versionibus privato studio lucubratis et editis, soli Nicaeni canones, et Sardicenses Nicaenis sine ulla distinctione subjecti, eodemque Nicaenorum nomine inscripti, apud Latinos, praesertim Romanos, publicam auctoritatem habuerunt. Solos quidem canones Nicaenos [Col. 0063D] (quo titulo comprehendebantur, ut § 3 ostendemus, Sardicenses) Romanam Ecclesiam recepisse, diserte tradit Innocentius I, in epistola ad Theophilum Alexandrinum, ubi memoratis canonibus Nicaenis addit: Alium enim canonem Romana non admittit Ecclesia. Et in alia epistola ad clerum et populum Constantinopolitanum, n. 3: Quod autem ad canonum observationem attinet, SOLIS illis parendum esse dicimus, qui Nicaeae definiti sunt, quos SOLOS sectari et agnoscere debet Ecclesia catholica. Idipsum autem verum fuisse in tota Ecclesia Latina vel ex eo cognoscitur, quod nulli alii Graecarum synodorum canones a Latinis scriptoribus allegati inveniuntur ante sextum saeculum nisi Nicaeni, et Nicaenorum nomine etiam Sardicenses; impossibile autem videtur alios quoque canones fuisse receptos, nec ullum aliquando a quopiam fuisse laudatum.

2. Non desunt qui existimant Nicaenorum canonum nomine apud Innocentium I omnes Graecarum synodorum canones intelligi, propterea quod omnes in codicibus canonum post Nicaenos descripti a prima [Col. 0064C] Nicaenae synodi inscriptione Nicaeni appellari potuerint, uti S. Gregorius Turonensis concilii Gangrensis canonem quartum decimum veluti Nicaenum laudavit. Ego, inquit (Lib. IX, c. 33) , accedens ad monasterium canonum Nicaenorum decreta relegi, in quibus continetur quia si quae reliquerit virum, et torum in quo bene vixerit [LII] spreverit, etc. Sed hic peculiaris lapsus auctoris multo posterioris aevi traduci nequit ad Innocentium I, cum praesertim is non aliquem cujuspiam synodi canonem allegarit. sed generalem propositionem constituerit, solos Nicaenos canones a Romana Ecclesia recipi, solosque sectandos et agnoscendos ab Ecclesia catholica. Forte Gregorius Turonensis Gangrensem canonem sumpsit ex aliqua posteriori collectione seu abbreviatione canonum, in qua diversorum conciliorum decreta sine proprio intermedio titulo descripta erant, uti in cod. 59 capituli Veronensis sub hac generali inscriptione initio praefixa: Ex concilio Nicaeno, vel aliis conciliis (Vide part. IV, c. 4, n. 11) .

[Col. 0064D] 3. Alii aliam rationem ineuntes contendunt, idcirco aliarum synodorum canones pro Nicaenis habitos et laudatos ab Innocentio, quia in Nicaena synodo confirmari fuerunt. Id manifestum esse aiunt de canonibus trium antiquiorum synodorum Ancyranae, Neocaesariensis, atque Gangrensis, quos in Nicaeno concilio lectos et confirmatos, ex interlocutione Osii antiquissimae collectioni Corbeiensi inserta collegit P. Coustantius in praefatione ad tom. I Epistolarum Romanorum pontificum, pag. 61: qui postea, de recitatis Innocentii I testimoniis loquens, subdit, pag. 66: Quid obstat quo minus Nicaeae definiti dicantur canones, qui Nicaeae lecti confirmatique, et in synodicis Actis recensiti sunt? Quid causae est cur Nicaenos canones eosque solos sectari non censeatur is qui eos sectatur unos quos Nicaeni Patres sua ipsorum approbatione fecere suos? Interlocutionem vero Osii, cui haec Coustantii sententia innititur, supposititiam nulliusque auctoritatis esse ostendimus part. I, c. 4, § 1, ubi [Col. 0065A] etiam Gangrensem synodum nedum Nicaeno, sed Sardicensi etiam concilio posteriorem probavimus. Romanam profecto Ecclesiam Ancyranos canones non recepisse, vel ex eo manifestum est, quod nonnulla suae disciplinae contraria contineant. Neque vero haec auctore Osio reformata et Occidentali disciplinae accommodata praeferantur. Etenim non omnes canones qui Occidentali adversantur disciplinae inveniuntur correcti; ii vero qui fuerunt emendati ejusmodi sunt in solis collectionibus Corbeiensi et Quesnelliana, hoc tomo impressa, quae fuerunt, ut videbimus, Gallicanae, non autem Romanae; in aliis vero collectionibus Italicis, quae Romanis usui esse potuerunt, sine ulla emendatione reperiuntur. Adde quod hae emendationes non fuerunt inductae in Graecum textum, qui in hanc sententiam lectus fuisset in concilio Nicaeno, sed in versionem antiquam Isidorianam, uti vocant, quae in memoratis collectionibus Quesnelliana et Corbeiensi recepta est. Cum vero alia antiquiora et [Col. 0065B] puriora ejusdem interpretationis exemplaria ejusmodi emendationibus careant, palam fit has emendationes posteriori tempore inductas Osio tribui non posse. Nisi ergo aliis documentis, quae nondum producta sunt, nec, ut credimus, umquam proferentur, demonstretur aliquem vel Ancyranum, vel Neocaesariensem, vel Gangrensem canonem a summis pontificibus, aliisque Latinis Patribus fuisse allegatum ante saeculum sextum hos canones Nicaenorum nomine ab Innocentio I fuisse comprehensos, et apud Latinos auctoritatem obtinuisse persuaderi non poterit.

4. Multo autem minus comprehensi et a Latinis recepti dici queunt Antiocheni canones atque Constantinopolitani. Etenim Antiochenos canones S. Joanni Chrysostomo a suis hostibus oppositos Innocentius I rejecit, [LIII] ac repudiandos contendit in laudata epistola ad clerum et populum Constantinopolitanum. Quod si unus canon Antiochenus legitur in synodo Regensi anni 439 (Tom. IV Concil. col. 537) , ex Hispanico codice Urgellensis Ecclesiae adjectus a Stephano Baluzio, hunc posteriori additamento intrusum fuisse nihil ambigendum est. Primo enim in eo codice ille Antiochenus canon cum alio ignoto, teste eodem Baluzio, suffectus est in locum octavi canonis, qui licet proprius sit ejus synodi, ut ex aliis mss. Gallicanis liquet, ibi tamen omittitur. Secundo hoc [Col. 0065D] additamentum ab eadem synodo alienum multo clarius patebit, si considerentur codices qui ipsam synodum continent. Ipsam exhibent codices collectionis Hispanicae, ex qua in Isidorianam transivit, ac plura diversarum collectionum Gallicanarum exemplaria. Codices collectionis Hispanicae alii aliis auctiores sunt, ut explicabimus part. III, c. 4. Urgellense exemplum ad Hispanicam auctiorem collectionem pertinet, qualem invenimus in ms. cardinalis Passionei, et in alio Vat. Palat. 575. Observatis autem diversis mss. libris collectionis Hispanicae tum auctioribus, tum brevioribus, nec non Isidorianis, qui ex brevioribus Hispanicis exemplis proficiscuntur, perspeximus hos omnes in Regensi concilio praeferre tantum canones septem, omisso octavo, qui veluti clausula non necessaria primo collectionis Hispanicae auctori videri potuit, et omissis etiam Antiocheno alioque canone ignoto, qui cum in solo ms. Urgellensi legantur, satis ex hoc addititii dignoscuntur. [Col. 0066A] Octavus vero canon ex solis Gallicanis diversae originis collectionibus prodiit; quae tamen aeque ac Hispanica et Isidoriana exempla duos illos canones in Urgellensi codice inventos ignorant. Cum porro ubi agatur de conciliis Galliae, uti est Regense, collectiones Gallicanae collectioni Hispanicae et Isidorianae praeferendae sint, si illarum auctoritate octavus canon ab eo concilio abjudicari nequit, multo certius ab eo ablegandi sunt illi duo addititii canones, quos omnia, tum Gallicana, tum Hispanica etiam auctiora (uno Urgellensi excepto) et Isidoriana exemplaria praetereunt.

5. Canones vero Constantinopolitani ante Chalcedonense Latinis fuere ignoti; et adhuc post hoc concilium, etsi in collectiones Latinas traducti, non tamen statim fuerunt recepti; adeo ut S. Gregorius suo quoque tempore scripserit in epist. 34 libri 7: Romana Ecclesia eosdem canones vel gesta synodi illius (Constantinopolitanae) hactenus non habet, nec accepit: [Col. 0066B] in hoc autem eamdem synodum accepit, quod est per eam contra Macedonium definitum, nimirum Constantinopolitanum symbolum. Hic autem cum nonnulli, ac inter caeteros Quesnellus, not. 4 in epist. 106, propugnent, Constantinopolitanam synodum semper inter primarias et oecumenicas fuisse enumeratam etiam a pontificibus Romanis, aliqua addere oportet, quibus tota haec res exploratior fiet. Certe Romana synodus anni 385, sub Felice III, in epistola ad orthodoxos Constantinopoli et in Bithynia consistentes, oecumenicas synodos recensens, tres tantum Nicaenam Ephesinam, et Chalcedonensem memoravit; de Constantinopolitana vero ne verbum quidem. Et ut charitas vestra, inquit, possit agnoscere, venerandas synodos Nicaenam, et Ephesinam priorem, atque Chalcedonensem contra Nestorium et Eutychetem impiissimum nos tenere, etc. Vide tom. V Concil. Venetae editionis col. 248. Quesnellus loco laudato opponit Gelasii decretum de libris recipiendis, vel non recipiendis, et Gregorii epistolam 24, nunc 25 libri I, in quibus eadem [Col. 0066C] synodus cum aliis tribus oecumenicis aequali honore censetur. At genuinum decretum Gelasii Constantinopolitana synodo caret, sicut etiam expers est illis verbis, et si qua sunt concilia, etc., uti ex antiquioribus ac pluribus quoque mss. exemplaribus probaturi sumus, c. 11, § 5, ac propterea hoc ipsum decretum contrariam sententiam potius statuit, nimirum eam synodum nondum Gelasii aevo inter oecumenicas a Romana Ecclesia fuisse receptam, neque quoad symbolum fidei, de quo uno in vulgato Gelasiani decreti additamento sermo est. Quod si S. Gregorius in epistola memorata eamdem synodum inter oecumenicas refert, cum eo tantum nomine referat, quia in ea Eunomii et Macedonii error convincitur, unam definitionem fidei respicit, non vero canones, quos epist. 34 lib. VII, a Romana Ecclesia hactenus non receptos tradidit. Quod porro eidem concilio ob definitionem et symbolum fidei oecumenici locum tribuit, quem Gelasii aevo [LIV] non obtinebat, id post Gelasii aetatem [Col. 0066D] inductum evincitur. Olim quidem Constantinopolitanum symbolum una cum tomo, quo Orientales anno 378 vel 379 in Antiochena synodo Romani concilii definitioni adversus Macedonianos editae subscripserant, ad Damasum missum fuit anno 382, ut liquet ex synodica alterius Constantinopolitani concilii hoc anno celebrati ad eumdem pontificem ac caeteros Romanae synodi Patres directa, quae apud Theodoretum legitur lib. V, c. 9. Etsi vero tum illud symbolum, tum tomus Antiochenae synodi cum Romana antecedenti definitione concordes inventi, ab Occidentalibus fuerint approbati, non tamen idcirco pro oecumenico habitum dicendum est Constantinopolitanum concilium anni 381, in quo ipsum symbolum conditum fuit; sicut nec Antiochenum, quod tomum emisit. Neque refert quod eadem synodus Constantinopolitana oecumenica vocetur in laudatis synodicis litteris. Haec enim, quam S. Leo epist. 106, c. 5, paucorum episcoporum conscriptionem appellat, non [Col. 0067A] alio sensu oecumenica vocari potuit, nisi eo quo concilium ex tota Africa congregatum plenarium seu universale appellare Augustino caeterisque Africanis solemne fuit, ut scite animadvertit P. Coustantius in epistolam 13 inter illas Damasi not. 6, col. 566. Solum cum idem Constantinopolitanum symbolum in Chalcedonensi fuerit insertum, summisque laudibus comprobatum, Romana Ecclesia, dum uti vere oecumenicum recepit concilium Chalcedonense, idem symbolum quasi ejus portionem actis insertam pariter recepit.

6. Quid quod satis probabile nobis est, hoc Constantinopolitanum concilium apud ipsos Graecos in synodo Chalcedonensi celebrari coepisse, cum adversus Eutychianam haeresim, et pro praerogativa Constantinopolitanae sedis multum conferret. Solius enim Nicaeni, nuspiam vero Constantinopolitani concilii mentio ante Chalcedonense occurrit sive in Ephesina synodo, sive apud alios Graecos Patres. Immo in concilio generali Ephesi habito ita Nicaenum symbolum [Col. 0067B] laudatum fuit a Patribus, ut nullam aliam fidem proferri voluerint. Statuit sancta synodus alteram fidem nemini licere proferre, aut conscribere, aut componere praeter definitam a sanctis Patribus, qui in Nicaea cum sancto Spiritu congregati fuerunt (Tom. III Conc. col. 1219) . Et actione prima solum Nicaenum symbolum, non antem Constantinopolitanum recitatum fuit; solum vero in Chalcedonensi utrumque insertum legitur. Ephesinae igitur synodi tempore non ita erat celebre concilium Constantinopolitanum, uti postea in Chalcedonensi accidit; nec inter generalia videtur relatum: alias solum Nicaenum symbolum expresso decreto non fuisset approbatum rejectis caeteris, quaecumque praeter Nicaenum proferrentur. Adde quod in pseudosynodo Ephesina Eutychis professio legitur, in qua relate ad Nicaenum concilium generale primum illud Ephesi habitum secundum concilium generale appellatur. Sicut tradiderunt, inquit, nobis fidem sancti Patres in Nicaea convenientes, quam ἐν Ἐφέσῳ ἐν τῇ δευτέρᾳ συνόδῳ , Ephesi in secunda synodo sancti Patres roboraverunt (Tom. IV Conc. col. 923) . Constantinopolitanam igitur synodum pro generali secunda non habuit. Ipsi quidem haeretico in Chalcedonensi vitio datum fuit, quod Constantinopolitanum symbolum et synodum non reciperet (Ibid. col. 212, 914) ; nunquam tamen in eo reprehensus, quod secundum locum inter generales synodos Ephesinae tribuerit; nec si Constantinopolitana tunc a Graecis habita universim fuisset inter oecumenicas, Eutychiani ei sese opponere ausi fuissent. Ne vero Eutychianorum proprium credatur, Constantinopolitanum concilium inter generalia haudquaquam referre, audiatur Eusebius Dorylaeensis Eutychis accusator, qui in Constantinopolitana synodo anni 448 adversus eumdem haereticum congregata, solius Nicaeni et Ephesini concilii mentionem faciens, affirmavit, se permanentem in fide sanctorum Patrum 318 in Nicaea congregatorum et omnibus, quae in Ephesinorum a sancta et magna synodo acta sunt (Ibid., col. 931) . Similiter [Col. 0067D] Patres ejusdem synodi Constantinopolitanae anni 448, act. 2, generales synodos laudaturi, solas Nicaenam et Ephesinam memorarunt (Ibid., col. 935, e, 966 et 967, a, c, d, etc.) . Quae indicio sunt Constantinopolitanum concilium anni 381, etsi maxime contra Eutychem pugnaret, aequalis auctoritatis habitum non fuisse, nec inter generalia ad hoc usque tempus fuisse recensitum. Ex his ergo hoc concilium solum post Chalcedonense apud ipsos Graecos celebrari ac inter generalia coepisse referri non est improbabile.

[LV] 7. Quod si id verum est de Graecis, nihil mirum si Latini idem concilium Constantinopolitanum adhuc post Chalcedonense oecumenicis non accensuerint, nec ejus symbolum probarint uti symbolum concilii oecumenici, nisi quatenus in generali concilio Chalcedonensi lectum et approbatum fuit. Hinc quidem Gelasio in decreto de libris satis fuit Chalcedonense concilium inter generalia referre, neque ut [Col. 0068A] distinctam synodum oecumenicam referendam putavit Constantinopolitanam, cujus symbolum ex solo Chalcedonensi concilio vim generalis decreti obtinuerat. At cum postea compositis turbis quae Acacii causa fuerant excitatae, Orientales episcopi ad unitatem redeuntes, professiones fidei ediderint, in quibus synodus Constantinopolitana ob damnatum errorem Macedonii cum aliis tribus oecumenicis synodis distincte recensebatur, tum Romani quoque pontifices eamdem synodum distincte commemorare coeperunt inter oecumenicas, et exinde Vigilius, Pelagius et S. Gregorius quatuor oecumenica concilia laudare, et inter haec Constantinopolitanum ob definitionem ac symbolum fidei.

8. Quod porro de hoc symbolo dictum est, transferri non debet ad ejusdem synodi canones, quos nondum receptos idem S. Gregorius testatur. Neque pro eorumdem canonum receptione quidquam probat quod a Baluzio producitur in additionibus ad librum V Concordiae Petri de Marca, c. 21, n. 14. Macedonii [Col. 0068B] nimirum et Eunomii nomina, quae ab ipso S. Gregorio in commendanda synodo Constantinopolitana commemorantur, non referuntur, inquit, ex symbolo, sed ex canonibus, ac propterea si eorum haereticorum nomina Romani hauserunt ex canonibus, hos non minus quam symbolum ipsis cognitos et probatos colligere licet. At haereticorum catalogo, qui canonibus Constantinopolitanis inseritur, Romanos pontifices nihil auctoritati tribuisse, ex eodem Gregorio manifestum est. Eudoxium enim et Eudoxianos, licet in iisdem canonibus reprobatos, se ignorare scripsit epist. 34, ad Eulogium, lib. VII, quia nihil de illis invenit neque apud Philastrium, neque apud Augustinum, neque apud alios Patres; canones vero Constantinopolitanae synodi ejusque gesta Romana sedes nondum receperat; quibus idcirco non fidens, ab Eulogio petiit ut si quis apud Graecos probatorum Patrum de eo (Eudoxio) sermonem fecit, per litteras significaret. Cum vero is rescribens, sanctorum Basilii, [Col. 0068C] Gregorii et Epiphanii adversus eum testimonia produxisset, sanctus pontifex horum notissimorum Patrum auctoritate sibi satisfactum fuisse respondit epist. 30, lib. VIII, Macedonium autem et Eunomium haereticos Romani ex Augustino, ac praesertim ex confessione fidei a Damaso ad Paulinum missa cognoverant; et exinde, non autem ex canonibus Constantinopolitanis eorum nomina suis epistolis inseruere. Ex laudata porro Gregorii epistola 34, libri VII, illud praeterea liquet, exstitisse quidem hoc tempore apud Romanos exemplaria canonum Constantinopolitanorum, quos sane ille legerat, cum scripsit: Et canones quidem Constantinopolitani concilii Eudoxianos damnant; at Romanam Ecclesiam nihil auctoritatis iisdem tribuisse; quo sensu subdidit: Romana autem Ecclesia eosdem canones vel gesta synodi illius hactenus non habet, nec accepit. Erant nimirum noti ex collectionibus et versionibus Latinis, quarum plura exemplaria erant vulgata; at hae collectiones atque versiones non erant codex publicus, [Col. 0068D] eaedemque privato studio digestae et editae, nullam Romanae Ecclesiae approbationem receperant.

9. Neque vero ad astruendum apud antiquam Ecclesiam Latinam codicem publicum usuque receptum, qui plurium synodorum canones contineret, quidquam conferunt quaedam Siricii ad Coelestini testimonia, ubi tradunt nemini licere canones ignorare. Etenim Siricii verba, quae obtruduntur ex epistola ad Himerium: Canonum venerabilium statuta nemini sacerdotum ignorare sit liberum, aequum sensum ferunt, si intelligantur de solis canonibus Nicaenis Sardicenses comprehendentibus, quos quidem solos Romanam Ecclesiam recepisse Innocentius I disertissime tradidit. Coelestinus vero dum in epistola ad episcopos Apuliae et Siciliae scripsit: Nulli sacerdotum suos licet canones ignorare, nec quidquam facere quod possit Patrum regulis obviare, canonum nomine aliquanto latius comprehendit etiam decreta pontificum [Col. 0069A] quae praeter Nicaenos et Sardicenses canones maximam auctoritatem obtinebant. Neque novum [LVI] est, canonum appellatione non solum canones conciliorum, sed epistolas etiam pontificum Romanorum comprehendi. Joannes II in epistola ad Caesarium Arelatensem scribens: Quae vero de his canones praecipiunt, subter adjecimus; solos utique canones nominat, et nihilominus in subjectis testimoniis non solos conciliorum canones, verum etiam capitulum subdit ex epistola Siricii ad Himerium, quam canonum vocabulo comprehensam agnoscimus. Sed quid ex Joanne II probationem quaerimus, si idem Coelestinus in ipsa epistola, quae objicitur, decretalia pontificum nomine canonum se potissimum respexisse manifestat? Postquam enim praecepit: Nulli sacerdotum suos liceat canones ignorare, rationem statim subdit, quae ad decretalia expresse refertur. Quae enim, inquit, a nobis res digne servabitur, si DECRETALIUM norma constitutorum pro aliquorum libito . . . [Col. 0069B] frangatur? Et post nonnulla ignorationem perstringens addit: Ita nihil quae frequentius sunt decreta proficiunt, ut hoc, quasi nunquam DE HAC PARTE (id est a Romana sede) scriptum fuerit, ignoretur. Et iterum aliquanto post: Qui JURIS NOSTRI, id est CANONUM gubernacula custodimus; ubi jus nostrum, seu pontificium, canones vocat; ac proinde mox explicans quinam sint hi canones, monet ne quis laicum ad ordinem clericatus admittat, et sinat fieri, unde . . . sibi causas generet, quibus reus CONSTITUTIS DECRETALIBUS FIAT. Nemo igitur ex Siricio vel Coelestino, cum canonum ignorantiam reprobant, publicum codicem canonum cogitet, qui alios canones praeter Nicaenos et Sardicenses in Latina ac praesertim Romana Ecclesia eo tempore receptos et approbatos contineret.

10. Alii quidem canones Graecarum synodorum, tametsi Latinis traditi essent versionibus, antiqua Isidoriana et Prisca, serius tamen ab iisdem allegari coeperunt, nimirum saeculo VI. Proferunt nonnulli [Col. 0069C] synodum sextam sub Symmacho, in qua idem pontifex ita loquens inducitur: Unde et in canonibus in Gangrensi Ecclesia apostolica auctoritate conditis . . . scriptum habetur; et duos canones septimum et octavum ejusdem synodi recitat ex versione Dionysii. Mirum vero maxime accidit, doctissimos homines non detexisse eam sextam synodum sub Symmacho supposititiam esse, et ab Isidoro Mercatore nono saeculo confictam, ex qua propterea nihil in rem praesentem auctoritatis elici potest. Vide quae hac de re disserimus part. III, c. 6, n. 7. Confirmatur etiam ex eo falsitas quod ii canones apostolica auctoritate non solum recepti, sed etiam conditi dicantur, cum in Gangrensi synodo nemo resedisset qui apostolica auctoritate fungeretur. Quod si in nonnullis posterioris aevi codicibus inter Gangrenses Patres inseritur Osius, qui Romanae sedis legatione potitus creditur, id errori tribuendum ostendimus part. I, c. 4, § 1. Etsi vero Isidorus hanc erroneam additionem in confingendis [Col. 0069D] laudatis verbis respicere potuit, nihil tamen ponderis ad usum Graecorum canonum apud Latinos initio sexti saeculi astruendum ex hoc fictitio concilio deduci potest. Antiquius vero et evidens testimonium, quod nobis occurrit, de eorumdem canonum usu apud Latinos est illud synodi Epaunensis anni 517 cum canone 31 poenitentiam homicidis decernendam statuit, quam Ancyritani canones decreverunt. Joannes II papa anno 534 in titulis subjectis epistolae ad Caesarium duos canones apostolicos, unum Neocaesariensem (quem in vulgatis supplendum probabimus cap. 10, § 2, n. 12) et duos Antiochenos descripsit ex interpretatione Dionysii. Neque omittendum est, licet non omnino evidens, concilium Aurelianense I anni 510, in cujus canone 15 antiquorum canonum statuta servanda praecipiuntur, ut omnia in episcopi potestate consistant; quod ad duos ultimos canones Antiochenos referendum videtur. Forte haec in Graecos canones observantia et usus apud Latinos sensim [Col. 0070A] inducti sunt ex versione canonum concilii Chalcedonensis, cujus primus canon statuit: Regulas sanctorum Patrum per singula nunc usque concilia constitutas proprium robur obtinere decrevimus; vel etiam ex integris ejusdem synodi gestis eodem sexto saeculo Latinitate donatis, in quibus Antiocheni canones praeter Nicaenos ex Graeco canonum codice allegati inveniuntur.

11. Sardicenses canones, qui in Latinorum usum [Col. 0070B] Latine editi, a Latina ac praesertim Romana Ecclesia recepti fuerunt, Nicaenorum nomine olim fuisse comprehensos multa testimonia convincunt. Hinc quidem in aliquot Romanorum pontificum documentis nonnulli canones inculcantur uti Nicaeni, qui tamen non in Nicaenis, sed in Sardicensibus reperiuntur. Celebres sunt duo canones Sardicenses in Zosimi Commonitorio Nicaenae synodo tributi his verbis: Verba canonum in pleniorem firmitatem huic commonitorio inseruimus. Ita enim dixerunt fratres in concilio Nicaeno, cum de episcoporum appellatione decernerent. Placuit autem ut si episcopus accusatus fuerit, etc. (Tom. II Conc. col. 1253, c.) , uti in can. 7 Sardicensi. Et postea: De appellatione autem clericorum, id est minoris loci, est ipsius synodi certa responsio; de qua re, quid acturi sitis credidimus inserendum, quod taliter dictum est: Osius episcopus dixit: Quod me adhuc movet, etc. (Ib., col. 1256, c) , ut in Sardicensi canone 17. Similiter S. Leo epist. 44, c. 3: Quam [Col. 0070C] autem post appellationem interpositam (a Flaviano) hoc necessarie postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt. Respicit canones Sardicenses de appellationibus, uti pluribus observavimus in admonitione praemissa epistolae 43, n. 8. Neque alia ratione, dum Galla Placidia epist. 56 inter Leoninas ad imperatorem Theodosium de Legatis Romani pontificis ad concilium directis scribit: Qui secundum definitiones Nicaeni concilii consueti sunt; indicare videtur canonem septimum Sardicensem, ubi de legatis pontificis agitur, qui ejus auctoritate in conciliis utantur. Ante hos vero tanquam Nicaeni laudati fuerunt canones Sardicenses in canonibus synodi Romanorum ad Gallos, quos alii Innocentio I, alii vero cum P. Coustantio Siricio pontifici tribuunt. Ibi enim haec leguntur c. 5, n. 13: Nicaenum concilium (lege in Nicaeno concilio) divino Spiritu annuente, dum fidei confessio fuisset jure firmata, etiam apostolicas traditiones episcopi in unum congregati [Col. 0070D] ad omnium notitiam pervernire voluerunt, definientes inter caetera, neque abscisum clericum fieri, quoniam abscisus et mollis non introibunt in sanctuarium Dei. Deinde post baptismi gratiam, post indulgentiam peccatorum, cum quis saeculi militia fuerit gloriatus, vel illum qui purpura et fascibus fuerit delectatus, ad sacerdotium aliqua irruptione minime admitti jusserunt. Meritis enim et observationibus legis ad istiusmodi dignitatis culmen accedunt, non Simonis pecunia, vel gratia quis poterit pervenire, aut favore populari (Const. t. I Ep. Rom. pont., col. 695, 696) . Primum membrum, quo excisi arcentur a clero, invenitur in Nicaeno canone primo. Alterum vero, quo cavetur ne quis a militia vel foro ad sacerdotium irruptione aliqua admittatur (quibus similia Siricius Nicaeno concilio ascribit in epist. 6 apud P. Coustantium, n. 3) Sardicensi canoni congruit, ipso fatente Coustantio, qui hanc notationem (Eadem col. 695, not. c) subjecit: Si [Col. 0071A] illic aliqua irruptio, id est quod praepropera festinatio, non dubitabimus hic recenseri Sardicensem canonem 13, quem et in Morbacensis monasterii veteri codice Nicaenum inscriptum observavimus. In hoc quippe canone, qui Graecis decimus est, legimus: «Si forte aut dives, aut scholasticus de foro, aut ex administratione episcopus, fuerit postulatus, ut non prius ordinetur, nisi . . . . . per longum tempus examinata sit vita, et merita fuerint comprobata.» Simoniacae labis corruptionem pariter notat idem Sardicense concilium canone secundo, ubi ait: «Cum manifestum sit potuisse paucos pretio et mercede corrumpi . . . . . ut clamarent in Ecclesia, et ipsum petere viderentur episcopum. » [LVIII] Cum porro in eisdem canonibus synodi Romanorum n. 16 ab iisdem Nicaenis Patribus interdictum dicatur ne episcopi de Ecclesia ad Ecclesiam transeant, hac poena transgressoribus constituta: Talem episcopum . . . episcopatu privari jusserunt, hic quoque Sardicensem canonem primum significari notavit idem Coustantius [Col. 0071B] (Ib., col. 697, not. a) : Nam licet Nicaeno canone 15 caveatur ne quis episcopus de civitate in civitatem transeat, nequaquam tamen jubet eadem synodus ut translatus episcopalu privetur, sed ut PROPRIAE ECCLESIAE RESTITUATUR, IN QUA ORDINATUS EST. At NEC LAICAM COMMUNIONEM HABEAT QUI TALIS EST, canon Sardicensis praecipit. Subdit deinde in eadem notatione simili modo hunc canonem Sardicensem Nicaeni nomine indicatum videri etiam a S. Hieronymo epist. 83 ad Oceanum, ubi scribit: Hoc in Nicaena synodo a Patribus est decretum, ne de alia in aliam Ecclesiam episcopus transferatur, ne virginalis pauperculae societate contempta, ditioris adulterae quaerat amplexus. Id certe concinit cum illis laudati Sardicensis canonis verbis: Cum nullus in hac re inventus sit episcopus, qui de majori civitate ad minorem transeat. Innocentius I, in epist. 3 ad synodum Toletanam n. 9, regulas Nicaenas in ordinationibus servandas recensens, ea decreta subnectit, quae partim in Nicaenis, partim in Sardicensibus canonibus reperiuntur; et in epist. 7 ad [Col. 0071C] clerum et populum Constantinopolitanum num. 2; reprehensurus adversarios S. Joannis Chrysostomi, qui ei a sua sede pulso et ad synodum appellanti alium episcopum substituerunt, id nunquam gestum dicit a Patribus, sed potius prohibitum, quod unum canonem quartum Sardicensem respicere potest, ubi sancitum fuit ut alter episcopus in ejus cathedra post appellationem ejus, qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio episcopi Romani determinata. Licet vero hoc loco Nicaenos Patres aut canones non appellet, cum tamen in eadem epistola solos Nicaenos sectandos testetur, hunc profecto Sardicensem canonem pro Nicaeno habuit.

12. Non ignoramus nobis hac in re adversari P. Constantium (Ib., col. 799) , qui dum not. 6, in laudatam Innocentii epistolam 7 Quesnellum impugnat scribentem Sardicenses canones ab eodem pontifice habitos pro Nicaenis, eorumque nomine decoratos ac vestitos, duo statuit: 1 ^o Innocentium in iisdem litteris [Col. 0071D] Sardicensia gesta, quae Antiochenos canones condemnarunt, laudasse proprio Sardicensis synodi nomine; ac propterea Sardicenses canones, inquit, ut a Nicaenis distinctos, non ut pro Nicaenis habitos, eorumque nomine vestitos ab eo receptos esse, non minus manifestum est. 2 ^o Eo tantum sensu eumdem pontificem solos Nicaenos canones sectandos praecepisse, non ut rejiciantur aut spernantur qui cum illis consentiant, sed ii qui dissentiant; perinde ac si alii etiam praeter Sardicenses, qui Nicaenis non contrairent, canones ab Innocentio recepti fuerint, ac solummodo ob eorum cum Nicaenis concordiam solos Nicaenos receptos tradiderit. Utrobique vero vir doctissimus allucinatur. Ad primum quod attinet, cum Innocentius Sardicensia gesta, quae Antiochenos canones reprobasse credebantur, laudavit sub proprio Sardicensium nomine; respexit Sardicensem synodicam ad Julium pontificem, qua restituti traduntur S. Athanasius aliique episcopi ab Eusebianis condemnati, contra quos Antiocheni [Col. 0072A] quidam canones ab iisdem constituti ferebantur, uti explicavimus part. I, c. 4, § 2. Quod autem valet de synodica epistola proprio Sardicensis synodi nomine missa ad Julium, et nunquam Nicaenae synodi vocabulo inscripta, non aeque valet de canonibus Sardicensibus, quos quidem non proprio ejusdem synodi, sed Nicaenorum nomine ab aliis pontificibus et ab ipso etiam Innocentio epist. 3 ad Toletanum concilium allegatos vidimus, eodemque nomine in vetustissimis exemplaribus inscriptos post pauca probaturi sumus. Quantum ad alterum, ipsa Innocentii formula: Solis illis (canonibus) parendum esse diximus, qui Nicaeae definiti sunt; et alia similis in epist. ad Theophilum: Alium canonem (praeter Nicaenum) Romana non admittit Ecclesia, ita solos Nicaenos canones respiciunt, ut quanquam commode comprehendant alios Nicaeni concilii nomine inscriptos, ad alios tamen alio proprio nomine nuncupatos, etsi concinentes cum Nicaenis, non nisi per summam vim, et contra obvium verborum sensum distorqueri possint. [Col. 0072B] Nisi antea probetur Innocentium alios quospiam canones allegasse, et laudasse nomine proprio, [LIX] quod nondum probatum est, haec interpretatio et extensio nimis violenta persuaderi nemini poterit, ac propterea concludendum erit Innocentium, cum Sardicenses canones adhibuit, eos non minus quam Zosimum et Leonem Nicaenorum nomine fuisse complexum, ac pro Nicaenis vere habuisse, uti sane Nicaenis regulis laudatis in epistola ad synodum Toletanam eosdem comprehendit. Hinc idem P. Coustantius not. k in epist. 5 Damasi confessus fuerat. Sardicenses canones pro Nicaenis Innocentius habebat (Ib., col. 510) .

13. Haec ratio allegandi canones Sardicenses nomine Nicaenorum apud nonnullos in fraudis suspicionem venit, ac si Romani pontifices Sardicensibus canonibus, qui Romanae sedis praerogativam in appellationibus diserte asserunt, venerabili apud omnes Nicaenae synodi nomine auctoritatem quaererent. [Col. 0072C] Ejusmodi criminationem animosius struxerunt Centuriatores adversus Zosimum, quasi per immane scelus et impietatem ac furiosam ambitionem eosdem canones pro Nicaenis venditaverit in causa Apiarii, in qua nefaria decretorum Nicaenorum adulteratione, inquiunt, pervicaciter perstiterit Bonifacius, ac pertinaciter perseveraverit Coelestinus, licet Africanam synodum veriora exemplaria Nicaenorum canonum Constantinopoli et Alexandria accepisse, ac sceleratam fraudem falsatorum canonum detectam esse probe sciret. Hanc vero fraudis suspicionem nonnulli avertendam curarunt ea conjectura quod forte Sardicenses canones ab iisdem fere Patribus conditi duce Osio, qui Nicaenos constituerant, in codicibus quibus Romani pontifices utebantur, tanquam Nicaenorum appendix ita subjecti essent Nicaenis, et cum Nicaenis juncti sine distinctione ulla, ut pro Nicaenis vere haberentur. Ita cardinales Bellarminus lib. II de Rom. Pontif. c. 25, et Baronius ad an. 347, et alii. Hanc quidem excusationem satis [Col. 0072D] aequam censuit Petrus de Marca, si quo codice probari posset; unde scripsit lib. VII Concordiae c. 16, n. 1: Nostri id ex eo profectum aiunt, quod ea tempestate canones Nicaeni et Sardicenses in eodem volumine descripti essent nullo discrimine adhibito sub titulo canonum Nicaenorum. Probabilis quidem conjectura, si vetusti codicis auctoritate niteretur, qui nondum emersit e tenebris. Ad haec in margine notavit Baluzius: Hic annotandum est tum Marcae ignotum fuisse codicem Christophori Justelli, cum hic liber septimus scriptus est. Respicit his verbis Baluzius ea quae Petrus de Marca postea scripsit in dissert. 2 de veteribus collectionibus canonum, Opusculis ejus inserta, ubi de vetustissima Christophori Justelli ms. collectione canonum cap. 1, n. 3, ait: In ea collectione hoc erat lemma: Canones Nicaeni. Deinde sequebatur series quadraginta canonum numeris suis distinctorum; quorum priores viginti erant veri et genuini canones Nicaenae synodi; reliqui autem viginti [Col. 0073A] continebant canones unum et viginti concilii Sardicensis, duobus capitibus in unum compactis, nulla interim mentione facta hujus concilii Sardicensis. Non dubitandum quin statim post editionem adjecti fuerint canones illi Sardicenses priori collectioni (Nicaenorum), consequentibus numeris sub antiquo titulo. Et post pauca n. 4 addit: Quare Innocentius, Zosimus et Leo alieni sunt ab omni dolo in proferendis canonibus Sardicensibus, ac si ad Nicaenam synodum pertinerent, cum auctoritate scriniorum suorum et veteris collectionis freti essent.

14. Neque vero desunt alii plures et pervetusti, ac diversarum quidem collectionum atque regionum codices, qui dum eamdem Sardicensium cum Nicaenis conjunctionem inscriptionemque in Occidente latius pervulgatam probant, tum vero eorumdem Romanorum pontificum bonam fidem multo evidentius demonstrant. Olim Alanus Copus in primo dialogo adversus novatores edito an. 1573, codicem Atrebatensem allegavit, in quo canones 47 Nicaeni recensebantur, [Col. 0073B] duorumque canonum 30 et 34 titulos protulit, ex quibus Sardicenses Nicaenis additi cognosci poterant. Sed ita obscure hac de re locutus est, ut nemo id quod vere erat animadverterit. Primus, qui hujusmodi collectionem detexit et produxit in lucem, fuit Paschasius Quesnellus, qui Sardicenses canones cum Nicaenis copulatos in duobus mss. Thuaneo et Oxoniensi invenit, atque praefixos antiquissimae collectioni, quam Romanae Ecclesiae codicem credidit. Alia subinde non tam ejusdem quam aliarum collectionum exemplaria detecta sunt, in quibus utrique canones continua [LX] numerorum serie copulati, Nicaenorum titulum praeferunt. Ad collectionem a Quesnello editam et a nobis hoc tomo recusam pertinent praeter Thuaneum exemplar et Oxoniense alia duo Bellovacensia et Pithoeanum laudata a Petro Pithoeo in Synopsi historica de collectoribus canonum, Atrebatense S. Vedasti ab Alano Copo adhibitum, Ubertinum memoratum a P. Coustantio, et duo [Col. 0073C] bibliothecae Caesareae Vindebonensis 39 et 41, quae nobis usui fuerunt. Idem P. Coustantius not. d in epistolam 15 Zosimi, pervetustum alius collectionis codicem memorat olim Fossatensem, nunc autem Colbertinum, in quo iidem Sardicenses canones cum Nicaenis juncti, Nicaenorum nomine inscribuntur. In praefatione vero num. 77, pag. 71, laudat aliam collectionem contentam in alio vetustissimo Colbertino ms. codice 1868, qui Sardicenses habet canones, tum ea notatos inscriptione, Canon Nicaenus ( adjecit deinde antiquarius secundis curis, sive Sardicensis) qui in Graeco non habetur, tum ea clausula terminatos: «Expliciunt statuta Nicaeni fidei metropolitani Bithyniae Paulino et Juliano consul. (hoc est anno 325) , XIII kal. Jul. » Hunc autem codicem Gallicanae Ecclesiae usui fuisse testatur.

15. Tres alias praestantissimas collectiones invenimus, quae in eamdem rationem utriusque synodi canones tanquam Nicaenos praeferunt. Prima est in ms. [Col. 0073D] Vat. Reginae 1997. Haec collectio, quam omnium vetustissimam ac Italicam esse cap. 4 ostendemus, Nicaenis canonibus, quos ex antiquissima et hactenus ignota atque hoc tomo edenda Latina interpretatione exhibet, Sardicenses subjicit sine distinctione ulla, ac utrosque distribuit in capita 46, omisso in Nicaenis canone de non flectendo genu diebus Dominicis atque paschalibus. Hic autem titulus praefigitur: Incipit capitula Nicaeni concilii; post canonem vero quadragesimum sextum, qui est ultimus Sardicensis, haec clausula legitur: Explicit decreta concilii; et mox subduntur subscriptiones et catalogus Patrum Nicaenorum. Altera collectio exstat in ms. Veronensis capituli 58. Versionem Graecorum canonum Isidorianam continet. Nicaenos canones ejusdem versionis cum Sardicensibus jungit sub titulo: Incipiunt canones Ecclesiae, seu statuta concilii Nicaeni. Sardicensibus autem, qui sine ulla distinctione Nicaenis subjiciuntur, haec clausula additur: Finiunt decreta concilii [Col. 0074A] Nicaeni. Dein Nicaenum symbolum cum Patrum Nicaenorum catalogo describitur. Tertia collectio invenitur in ms. codice Palat. 574, quem deteximus omnino similem ms. Morbacensi laudato a P. Coustantio in praefatione ad epist. Rom. pontif. n. 77. Continet puram Gallicanam canonum collectionem; nam praeter Nicaenos et Sardicenses canones copulatos et aliquot apostolicas constitutiones solae synodi Gallicanae in iisdem mss. descriptae sunt. Canones Nicaenos exhibet ex abbreviatione Rufini, deinde integrum Sardicensem canonem 13, cum hac inscriptione, quae eum ex antiquiori collectione excerptum indicat, ubi Sardicenses Nicaenis subjecti, pro Nicaenis habebantur: Incipit capitulum de suprascriptis canonibus, id est Nicaenis 318 episcoporum. Osius episcopus dixit: Et hoc necessarium arbitror, ut diligentissime tractetis, si forte aut dives aut scholasticus de foro, et caetera ejusdem canonis verba. Confer etiam quae notabimus in alium codicem 59 capituli Veronensis part. IV, c. 4, n. 11.

[Col. 0074B] 16. In ms. Sangermanensi, quem P. Coustantius loco indicato commemorat, exstat compilatio ex conciliorum, Romanorum pontificum Patrumque decretis conflata et apud Hibernos composita, in qua cum Sardicenses canones Nicaenorum nomen constanter ferant, ex aliqua collectione apud Hibernos usitata proficiscitur, quae Nicaenos et Sardicenses canones conjungebat. Jacobus Petit post Theodori Cantuariensis Poenitentiale edidit partem non exiguam collectionis Herovallianae, de qua dicemus plura part. IV, c. 7. In hac autem, quae Gallicana est saeculo VIII lucubrata, Sardicenses canones nomine Nicaenorum laudantur. Codex ergo vetustior, ex quo eosdem canones hic compilator exscripsit, eamdem inscriptionem Sardicensibus praefigebat. Aliquot praeterea annotationes in nonnullis collectionibus inveniuntur, quae Sardicenses canones veluti Nicaenos indicant. P. Harduinus Dionysianae, uti appellat, collectionis codicem memorat annorum amplius 800, existentem [Col. 0074C] in bibliotheca collegii Parisiensis societatis Jesu, qui Sardicensibus canonibus hanc epigraphem [LXI] apponit: Canon Nicaenus seu Sardicensis, qui in Graeco non habetur (Tom. II Concil., col. 671, not. i) . Est omnino eadem ac in cod. Colbertino 1868, quem ex P. Coustantio paulo ante laudavimus. Alium item codicem ille allegat collectionis Isidorianae in eadem bibliotheca societatis Jesu custoditum, in quo iisdem canonibus hic titulus est: Incipiunt tituli concilii Nicaeni numero 20 episcoporum, qui in Graeco non habentur, sed in Latino esse inveniuntur tantummodo (Ibid., col. 679 not. i) . Qui ejusmodi titulum Sardicensibus praefixere, hos profecto canones Nicaeno concilio idcirco tribuerunt, quia eos in aliis antiquioribus exemplis Nicaenis canonibus subjectos, eodemque Nicaenorum nomine inscriptos reperere. In tabula conciliorum praemissa laudato codici Herovalliano apud Petit pag. 265, legitur: Canones Nicaeni episcoporum 20. Hic canon apud Graecos non habetur, et a [Col. 0074D] quibusdam Sardicensis vocatur. Hoc titulo ejus tabulae et collectionis Herovallianae auctor canones Sardicenses Nicaenos vocat, ut etiam in ipsa collectione inscripsit, eo quia in codicibus canonum Gallicanis quibus utebatur eos cum Nicaenis junctos et eodem nomine praenotatos videns, Nicaenos vere esse credidit. Cum autem in aliis codicibus Graecarum synodorum versionem exhibentibus, cujusmodi erant codices Dionysii, eos separatos a Nicaenis Sardicensium titulo praenotari deprehendisset, ipsos apud Graecos, id est in versionibus Nicaenorum ex Graeco, non haberi, et a quibusdam Sardicenses vocari affirmavit.

17. Dionysii editio a Justello vulgata post canones Sardicenses hanc subscriptionis formulam appendit: Subscripserunt autem omnes episcopi sic. Ego ille episcopus illius civitatis et provinciae illius ITA CREDO, sicut scriptum est supra. Similis formula legitur etiam in editione Conciliorum tom. II, col. 680. Neque vero credatur haec formula, quae deest in mss. collectionis [Col. 0075A] Dionysio-Hadrianae, apposita non fuisse ab eodem Dionysio. Nam totidem verbis describitur in duobus mss. codicibus, qui puram Dionysii collectionem repraesentant, nimirum in Vat. 5845 et in Vat. Palat. 577, qui postremus, ut dicetur part. III, c. 1, primum Dionysii fetum quantum ad solam canonum collectionem refert. In mss. autem collectionis Dionysio-Hadrianae idcirco ea formula a Dionysio apposita sublata fuit, quia subscriptiones Sardicensium Patrum ex alio fonte sumptae, substitutae fuerunt, quae Dionysio tribui non debent, ut patebit ex dictis part. I, c. 7, n. 1. Porro ea formula, Ego ille episcopus illius civitatis et provinciae illius, hominem indicat qui post Sardicenses canones episcopos cum urbium et provinciarum nominibus descriptos reperit, ut in subscriptionibus et catalogo Patrum Nicaenorum contingit; et ne omnium nomina cogeretur exscribere, unam generalem subscriptionis formulam compegit. Verbum autem credo eidem formulae insertum, Nicaenorum [Col. 0075B] caenorum canonum, qui symbolum additum habent, proprium est; nec solis Sardicensibus, qui nihil de fide statuunt, competere potest, nisi quatenus subjiciantur et annectantur canonibus symboloque Nicaeno, ut in ms. Vat. Reginae 1997 videre licuit, in quo Sardicensibus cum Nicaenis canonibus et symbolo simul conjunctis, subscriptiones et catalogus Patrum Nicaenorum post ultimum canonem Sardicensem sic proponuntur: Osius episcopus civitatis Cordubensis SIC CREDO. Victor et Vincentius presbyteri urbis Romae pro venerabili viro papa episcopo nostro subscripsimus ITA CREDENTES SICUT SUPRA SCRIPTUM EST, etc. Dionysius itaque ejus formulae annotator, qui Sardicenses canones non ex Graeco reddidit, sed ex Latinis exemplaribus Romae vulgatis inseruit, aliquo exemplo usus est in quo vel Sardicenses cum Nicaenis juncti, subscriptiones Nicaenorum proprias recipiebant, vel, si separati erant a Nicaenis, ut videtur probabilius, jamdiu excerpti fuerant ab antiquiori aliquo codice, in quo cum iisdem Nicaenis [Col. 0075C] Romano more copulabantur.

18. Auctor quoque carminum, quae huic paragrapho ex codice 55 capituli Veronensis subjiciemus, aliquod simile exemplar perspexisse videtur. Hic enim auctor, dum Nicaenam synodum sub Julio pontifice habitam scripsit, cum ejusmodi sententiam sumere non potuerit ex Sozomeno nondum Latino reddito, ex quo eam receperunt Beda (De Temp., t, II, p. 116) atque Freculphus (Chron. c. ult. Biblioth. PP. t. XIV) , non alia de causa id per sese scripsisse intelligi potest, nisi quia in aliquo canonum codice una cum Nicaenis copulatos et Nicaenorum nomine inscriptos invenit Sardicenses, [LXII] in quibus Julius papa nominatur. Idem argumentum non urgemus ex Sozomeno, quippe quod mendosa unius Graecae vocis lectione ejus textum corruptum Romani Conciliorum editores non improbabiliter judicant (Concil. t. II, col. 114, e) . Neque praetermittenda est peculiaris animadversio in Ferrandum diaconum. Is in Breviario [Col. 0075D] ultimum canonem Nicaenum de non flectendo genu uti primum Sardicensem allegat (Breviar. n. 214) ; primum vero Sardicensem uti secundum, secundum uti tertium, et sic deinceps. Quid ita? Nonne palam indicatur canones Nicaenos et Sardicenses in aliquo vetusto codice, qui fortassis versionem Isidorianam continebat (Isidoriana enim versione Ferrandus usus est) colligatos fuisse; qui cum postea vel ab ipso Ferrando, vel ab alio aliquo separati fuere, per errorem ultimus Nicaenus canon Sardicensibus attributus fuit? Haec itaque Ferrandi erronea divisio vetustiorem eorumdem canonum conjunctionem confirmat.

19. Haec tam diversa diversarum collectionum regionumque exemplaria Sardicensium canonum unionem cum Nicaenis apud Latinos et antiquam et longe lateque pervulgatam probafit, ita ut solius Romanae Ecclesiae propria non fuerit. Nulla ex his versionibus canonum Nicaenorum, quibus Sardicenses annexos [Col. 0076A] reperimus, illa est quam antiqui Romani pontifices adhibuere, uti capite sequenti palam fiet; ac propterea vera collectio Romana, quae Nicaenos et Sardicenses canones pari ratione copulabat, ad nos non pervenit; omnesque laudatae collectiones, quae Nicaenos et Sardicenses canones jungunt, ad alias Ecclesias Latinas pertinent. Codex Vat. Reginae 1997 spectavit ad Ecclesiam Theatinam. Codex capituli Veron. 58, qui Isidorianam versionem Nicaenorum cum Sardicensibus jungit, hanc conjunctionem receptam probat in quibusdam saltem locis, in quibus Isidoriana versio recepta fuerat. Immo hoc vetustissimum exemplum indicare videtur Isidorianam versionem vetustiori tempore Sardicenses unitos recepisse cum subscriptionibus et catalogo Patrum Nicaenorum, et posteriori tantum tempore, cum Sardicenses ab ea versione separati fuere, pro subscriptionibus Nicaenis eas Patrum Sardicensium subscriptiones fuisse suppositas ex Sardicensi synodica [Col. 0076B] ad Julium, quae in vulgato Isidoriano textu leguntur. Collectio Quesnelliana, quae Nicaenorum canonum versionem in radice Isidorianam, at cum divisione laudati codicis Vat. Reginae, et cum fere omnibus ejus titulis, nec non cum eadem lectione Nicaeni canonis de primatu Romanae Ecclesiae repraesentat, in Galliis lucubrata fuit, ut suo loco probabimus; ac proinde ipsius collectionis auctor Nicaenos canones cum Sardicensibus junctos in Gallicanis codicibus nactus est. Codex quidem Vat. Palat. 574, et similis Morbacensis ad Gallicanam Ecclesiam spectabant, nec non collectiones Fossatensis et Herovalliana, ex quibus eamdem unionem confirmavimus. Idem apud Hibernos receptum probat collectio quam in Sangermanensi codice Coustantius laudavit. Si antiqui aliarum Ecclesiarum superessent codices, idipsum, ut opinamur, de aliis quoque Latinis Ecclesiis pateret. Interim vero tot antiqua testimonia cum conjunctionem laudatorum canonum antiquissimam, et apud Latinos fere ubique receptam declarant, tum [Col. 0076C] vero ab omni fraudis suspicione eximunt antiquos Romanos pontifices, cum ex mss. in Latina Ecclesia pervulgatis Sardicenses canones uti Nicaenos allegarunt.

20. Quid quod aliquos etiam Graecos codices apud ipsam Orientalem Ecclesiam exstitisse, qui Sardicenses pari modo tanquam Nicaenos praeferrent, satis colligere licet ex eo testimonio synodi Constantinopolitanae anni 382, quod parte I, cap. 6, n. 14, recitavimus, et P. Harduini atque P. Coustantii verbis exposuimus. Confer quae ibidem scripsimus: neque enim semel dicta repetere vacat. Hoc certe Orientalium exemplum et ad antiquitatem conjunctionis eorumdem canonum declarandam, et ad vindicandam Romanorum pontificum consuetudinem, omnemque doli suspicionem removendam non mininum confert. Addemus hic aliud ex Theodoro Prodromo seniore, qui Photio anterior, ac inter Graecos canonum interpretes omnium antiquissimus, a Niceta Paphlagone, ab Aristeno, Balsamone, Harmenopulo, Blastare, Nicephoro [Col. 0076D] Blemida, aliisque Graecis summis laudibus commendatur. Confer, si libet, Fabricium Biblioth. Graecae tom. XI, lib. VI, c. 1, n. 16. Hujus Theodori opus ineditum περὶ Ἑρμηνείας , de Interpretatione canonum ante nongentos annos scriptum evolvit, ac ex eodem fusiora testimonia identidem recitat Nicolaus Comnenus [LXIII] Papadopolus in Praenotionibus mystagogicis, ac de eodem testatur in respons. 6, § 6, n. 14, pag. 364: Prodromus Sardicenses canones sub Nicaeni titulo recenset, quasi una et eadem sit synodus Nicaena et Sardicensis. Quae verba indicare videntur Theodorum Prodromum Sardicenses canones uti Nicaenos retulisse, quemadmodum Constantinopolitani concilii Patres olim fecerunt. Quod si ita est, exstabat ergo inter Graecos Theodori quoque tempore, id est ante Photii schisma, codex aliquis Graecus, in quo Sardicenses canones Nicaenis annexi, Nicaenorum titulo praenotabantur ut in pluribus Latinis codicibus deprehendimus

[Col. 0077A] 21. Mirum nonnullis videtur quod post illud dissidium inter Zosimum et Africanos, quo detegi debuit Sardicenses canones non esse Nicaenos, S. Leo adhuc eosdem Nicaenorum titulo allegarit et ingesserit in epist. 44, ad Theodosium Augustum, cap. ultimo. At Africani id tantum evicisse videntur, canones allegatos in commonitorio Zosimi non fuisse inventos inter Nicaenos in iis exemplaribus Latinis ac Graecis quae in Africa, Alexandriae, Antiochiae et Constantinopoli hac occasione fuerunt consulta, immo nec in ulla alia Patrum synodo, cum aliarum quoque synodorum codices contulissent, ut iidem in epistola ad Coelestinum scripsere. Sicut autem in excludendis iisdem canonibus etiam ab omni alia synodo, quae vel Sardicensis vocaretur, Africanos penuria codicum laborasse, vel minus diligentes fuisse in synodicis codicibus evolvendis manifestum est, ita nil mirum esse debet si Romani antiquis suae aliarumque Ecclesiarum exemplaribus fulti, quibus iidem canones uti Nicaeni praeferebantur, ab inolita consuetudine allegandi [Col. 0077B] eosdem canones tanquam Nicaenos haud recedendum putarunt. Hinc cum S. Leonis aevo antiqua formula et consuetudo tot codicibus probata obtineret, eamdem citra ullam falsi suspicionem adhibuit ad eum imperatorem scribens, quem ementita allegatione cum non levi periculo fallere non intererat. Adeo vero bona fides Latinorum hujus et anterioris aetatis in allegandis canonibus Sardicensibus nomine Nicaenorum nobis videtur explorata, ut existimemus eos tunc ignorasse omnino eosdem canones conditos fuisse in Sardicensi concilio, ac in Nicaeno constitutos credidisse. Cum enim ab Africanis tam gravis mota esset de iisdem canonibus quaestio adversus Romanos, qui in negotio Apiarii eos uti Nicaenos attulerant, si aliquo ex codice cognovissent, ipsos in Sardicensi fuisse sancitos, facilis ratio patuisset componendi ejus dissidii, docendo Africanos verum concilium, quod ipsos canones constituerat. Nec dubitari poterat Africanos rejecturos hoc concilium, [Col. 0077C] cui majores sui auctoritatem adjecerant, cum praesertim sese paratos indicassent ad eosdem canones recipiendos, si quo in concilio catholicorum Patrum conditos reperissent. Vide hac de re Observationes in dissert. 5 Quesnelli, part. I, c. 6, n. 20, tom. II, col. 955. Ea igitur de causa hanc viam satis obviam Romani pontifices non inierunt, quia ejusmodi canones solo Nicaenorum nomine ex mss. exemplaribus cognitos, in Sardicensi editos plane ignorabant.

22. Nunc in eos versus quos huic paragrapho subjiciendos recepimus, pauca praemittenda sunt. Ii nobis conservati in antiquissimo ms. Veron. 55 speciem quamdam exhibent nuncupatoriae epistolae, qua liber fortassis alicujus antiquae collectionis canonum Dalmatiano Caesari ab auctore anonymo oblatus fuit. Cum character horum versuum sit diversus a charactere totius codicis, haec nuncupatoria ad collectionem hujus codicis non pertinet, sed ex alio ignoto exemplo huc traducta fuit. Marchio Scipio [Col. 0077D] Maffeius, qui quatuor primos versus tantummodo edidit in appendice Historiae Theologicae pag. 77, censuit Dalmatianum Caesarem esse Dalmatium alterius Dalmatii filium, et Constantini nepotem, qui anno 335 Caesar fuit renuntiatus. Sed cum in versibus subsequentibus Chalcedonensis synodus memoretur, alius valde posterior Caesar quaerendus est. Nullum vero Dalmatianum appellatum nacti, id solum suspicamur, hoc nomine intelligi Julium Nepotem imperatorem, qui fortassis Dalmatianus dictus fuit, quia natione Dalmata, anno 475 Ravenna excedens, in Dalmatiam sese recepit, ibidemque obiit anno 480. Hujus quidem aetas post Chalcedonense concilium congruit. Alii hujus circiter temporis Caesares, qui mox penitus desiere, nihil habent quod cum Dalmatiani appellatione conveniat. [LXIV] De posteriori autem aetate cogitandum non est, cum auctor tres solas oecumenicas synodos, Nicaenam, Ephesinam et Chalcedonensem, laudet, quae saeculo V a Latinis erant [Col. 0078A] receptae, ut liquet ex iis quae fusius statuimus paragrapho praecedenti. En modo ipsos versus, qui, licet valde inconcinni ac rudes, quaedam tamen utilia continent.

23. Codicem publica auctoritate antiquissimis temporibus vulgatum, qui praeter Nicaenos et Sardicenses canones Romanorum quoque pontificum decreta contineret, Quesnellus contendit dissert. 12, c. 2. Id autem probaturus Leonis verba recitat ex epist. 4 ad episcopos Campaniae, Piceni et Tusciae, c. 5, quos observare jubet non tam Innocentii quam aliorum omnium praedecessorum decreta. Ne quid vero sit, inquit S. pontifex (Tom. I, col. 616) , quod praetermissum a nobis forte credatur, omnia decretalia constituta tam beatae recordationis Innocentii, quam omnium decessorum nostrorum, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita a vestra dilectione custodiri debere mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari. Tum Quesnellus addit: Cum haec scribebat [Col. 0078D] Leo, convertebat mentis oculum in ea Innocentii decreta quae habentur in epistola ad Victricium Rothomagensem, et altera ad Macedones episcopos, [LXV] quibus reprobatur bigamorum ordinatio. At quomodo ejusmodi decretalia constituta in remotiores Galliarum partes et in Macedoniam missa Italis ita nota esse potuerunt, ut iis promulgata dicerentur, iisdemque tenerentur obsequi, nisi publico ac recepto codici haberentur inserta? Hac ratione, cum omnia decretalia constituta tam Innocentii quam omnium decessorum Leo servanda praecipiat, codex astruendus esset, qui haec omnia contineret: cujusmodi nullus fuit. Neque enim ille codex, quem idem Quesnellus edidit, et Romanae Ecclesiae codicem venditavit, omnia complectitur, sed plurimis et celebrioribus pontificiis decretis caret, ut alibi dicetur.

24. Satis autem promulgata dici potuerunt omnia Innocentii et praedecessorum decretalia, eo quod ad aliquarum licet provinciarum episcopos primum directa, [Col. 0079A] subinde tamen ⁜ (a) aliis atque aliis episcopis communicata, ac toto orbe dispersa fuere. Cum nimirum pontifices ad quempiam episcopum decreta mittebant, quae omnibus usui esse vellent, solebant praecipere ut eadem aliis atque aliis per litteras communicarentur. Hinc Siricius cum Regularum librum direxit ad Himerium Tarraconensem, eidem mandavit ut non solum ad episcopos suae provinciae, sed etiam, inquit, ad universos Carthaginenses et Boeticos, Lusitanos atque Gallicios, vel etiam qui vicinis tibi collimitant hinc inde provinciis, haec, quae a nobis sunt salubri ordinatione disposita, sub litterarum tuarum prosecutione mittantur. Similiter Zosimus in epistola ad Hesychium Salonitanum: Ne quid meritis, inquit, dilectionis tuae derogaremus, ad te potissimum scripta direximus, quae in omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum facies ire notitiam, non tantum eorum qui in ea provincia sunt, sed etiam qui vicinis dilectionis tuae provinciis adjunguntur. Plura sunt Leonis testimonia, quibus similia praescribit. Inter caetera epist. 159, ad [Col. 0079B] Nicetam Aquileiensem, cap. 7: Hanc autem epistolam nostram, ait, quam ad consultationem tuae fraternitatis emisimus, ad omnes fratres et comprovinciales tuos episcopos facies pervenire, ut in omnium observantia data prosit auctoritas. Hac ratione de plerisque decretalibus apostolicae sedis epistolis factum fuisse credimus, quod de Siricii litteris tradidit Innocentius in epistola ad Exuperium Tolosanum episcopum num. 4: Forma illa ecclesiasticae vitae pariter et disciplinae ab episcopo Siricio per provincias commeavit. Hinc etiam illud evenit, ut quaedam pontificiae epistolae quibusdam episcopis vel provinciis initio traditae, communicatae deinceps aliis aliarum provinciarum episcopis, et ita in omnes provincias missae, illud additamentum epigraphis in quibusdam manuscriptis receperint, et universas provincias. Ita epistola quarta Leonis inscripta legitur, non solum omnibus episcopis per Campaniam, Picenum et Tusciam, quibus initio data fuisse videtur, verum etiam et universas [Col. 0079C] provincias constitutis. Epistola quoque Siricii in Teleptensi, seu verius Zellensi synodo lecta, ad solos episcopos suburbicarios primum videtur directa; at sensim in aliarum provinciarum ac episcoporum notitiam deducta, ad ipsos Africanos transivit ea inscriptione substituta, quae in collectione hoc tomo edita legitur cap. 62: Dilectissimis fratribus et coepiscopis per Africam Siricius. Vide quae in eamdem epistolam annotabimus. Idem est de epistola Gelasii ad episcopos per Lucaniam, Brutios et Siciliam, quae in eadem collectione et in aliis antiquis inscribitur: Dilectissimis fratribus universis episcopis Gelasius. Nonne haec promulgatio per provincias sufficit? Nihil ergo cogitandum est de collectione quae praeter Nicaenos ac Sardicenses canones simul copulatos omnes etiam pontificias constitutiones contineret, auctoritateque Romanae sedis edita, easdem constitutiones promulgaret. Has quidem Romani pontifices cum aliquando allegarunt, non e codice aliquo publico, cujus nulla occurrit uspiam mentio, sed ex apostolicis [Col. 0079D] scriniis eduxere, vel ad eorumdem scriniorum fidem provocarunt, uti P. Coustantius late probat in praefatione ad tom. I Epist. Romanorum pontificum n. 44. Stet igitur nullum codicem decretalium olim a Romana Ecclesia evulgatum fuisse, nec eo fuisse opus ut eaedem promulgarentur, et apud Ecclesias auctoritatem obtinerent.

[Col. 0080A] 1. Diutius in Ecclesia Latina soli Nicaeni et Sardicenses canones auctoritatem obtinuerunt, ut capite antecedenti ostendimus. Cum vero Sardicensium originale Latinum in eadem Ecclesia esset vulgatum, Nicaenorum tantum canonum interpretatio statim ab initio necessaria fuit. Peculiares igitur eorumdem versiones, quae apud Latinos fuerunt receptae, antea commemorandae sunt; ac dein de iis antiquis interpretationibus fusius agendum erit, quae una cum aliis caeterarum synodorum Graecis canonibus Nicaenos latinitate donarunt.

2. Romana quidem Ecclesia, quae Nicaenam synodum ejusque constitutiones summa semper observantia prosecuta est, eorumdem canonum versionem antiquissimam habuit. Haec vero ad nos non pervenit. [Col. 0080B] Quae enim Quesnellianae collectioni inserta est, Romanam non esse probabimus in observationibus ad dissert. 12 Quesnelli, cap. 1, n. 2. Initio autem suspicabamur eam interpretationem canonum Nicaenorum, quae cum Sardicensibus jungitur, et a nobis hoc tomo proferetur ex ms. Vat. Reginae 1997, olim Ecclesiae Theatinae, illam esse quae a Romana Ecclesia recepta, exinde ad aliarum quoque vicinarum Ecclesiarum usum transierit. At duas habemus Nicaenae synodi particulas ex ea antiquissima versione quam Romana Ecclesia adhibuit, nimirum symbolum, quod legitur apud S. Leonem insertum epistolae 165, et canonem de Catharis, qui ab Innocentio I recitatur in epistola ad Rufum et alios Macedones c. 5, n. 10. Utrumque vero a versione laudati codicis Vat. Reginae apertissime discrepat. Adde quod Felix III, in epist. 7 ad episcopos per diversas provincias constitutos, dum tres Nicaenos canones in rem suam refert, eorum verba ex Romana, ut credibile est, interpretatione [Col. 0080C] sumpta, a versione memorati codicis absunt quam longissime. Haec inter caetera ex canone 11 profert: Si tamen eos ex corde poeniteat, tribus annis inter audientes sint, septem vero annis subjaceant inter poenitentes manibus sacerdotum, duobus autem oblationes modis omnibus non sinantur offerre, sed tantummodo popularibus (al. saecularibus) in oratione socientur. Hic canon in versione Vat. Reginae alia divisione legitur cap. 18, et aliis atque aliis verbis ita profertur, ut aliam interpretationem manifestet.

3. Nicaenum symbolum ex eadem versione Romae recepta, quae apud Leonem legitur, invenimus etiam apud S. Hilarium in libro de Synodis num. 84, et in Fragmento secundo; apud Luciferum Calaritanum in libro de non Parcendo in Deum delinquentibus, nec non apud Africanos in Breviario Hipponensi inserto collectioni hoc tomo edendae cap. 2, col. 88, et in concilio Carthaginensi anni 419, uti patet ex codice Ecclesiae Africanae (T. II Conc. col. 1260, b) et ex collectionibus Hispanica atque Isidoriana in concilio [Col. 0080D] Carthaginensi VI (T. III Conc. col. 448, a) . In synodo Carthaginensi anni 525 haec eadem symboli versio exhibetur tom. V Conciliorum, col. 778, sed perperam, ex mendosa utique lectione codicis, traditur haec illa esse quam in Africam transmisit Atticus episcopus Ecclesiae Constantinopolitanae per Innocentium presbyterum. Haec enim versio inserta fuit canonibus anterioris conventus Hipponensis anni 393, et repetita in synodo Carthaginensi anni 397, ac tandem in alia item Carthaginensi anni 419, antequam [LXVII] ad Atticum Constantinopolitanum Innocentius presbyter, seu potius Marcellus subdiaconus ab Africanis legatus mitteretur. Alia quidem est interpretatio symboli Attici litteris subjecta in codice Ecclesiae Africanae can. 137 (T. II Conc. col. 1364) , haecque a Constantinopolitanis interpretibus lucubrata una cum [Col. 0081A] versione canonum Nicaenorum, quae in collectionibus Hispanica et Isidoriana conservatur, ab Attico in Africam missa fuit. Ea porro versio Nicaeni symboli apud Romanam Ecclesiam recepta, pluribus antiquis communis, indicio esse videtur eamdem pariter ipsis fuisse Nicaenorum quoque canonum interpretationem, Africanis praesertim, apud quos exstabant exemplaria fidei et statuta Nicaenae synodi, quae ad nostrum concilium (inquiunt Patres Carthaginensis synodi anni 419) per beatae recordationis . . . . . Caecilianum episcopum allata sunt (T. III Conc. col. 447) . Ita non levis suspicio exoritur, non minus in symbolo quam in canonibus Nicaenis eamdem fuisse antiquam versionem Romanam et Africanam, quam scilicet aeque ex Nicaeno concilio et pontificii legati Romam, et Caecilianus in Africam detulerint.

4. Huic conjecturae obesse videtur Ferrandus Carthaginensis Ecclesiae diaconus. Is enim, qui in caeteris Graecis canonibus Isidorianam interpretationem [Col. 0081B] adhibuit, in solis Nicaenis eam deseruisse videtur, ut antiquam versionem eorumdem canonum in Africanis codicibus conservatam ac in Africa celebrem sequeretur. Idem vero Ferrandus in Breviatione Nicaenum canonem de Catharis ita proponit, ut versionem prodat a Romana diversam, quam Innocentius I adhibuit. Hic enim pontifex in epist. ad Rufum et Macedones, n. 13, eum canonem sic recitat: De his qui nominant se ipsos Catharos, id est mundos, et aliquando veniunt ad catholicam Ecclesiam, placuit sanctae et magnae synodo, ut accepta manus impositione sic maneant in clero. Apud Ferrandum vero ex Africana versione idem canon sic effertur num. 172: Ut hi qui nominantur Cathari, accedentes ad Ecclesiam, si ordinati sunt, sic maneant in clero. Haec quidem Ferrandi non sunt ipsa versionis verba, sed ejus compendium. At versionis dissimilitudinem satis indicat sensus, qui cum apud Innocentium manus impositionem significet, apud Ferrandum ordinationem antea acceptam declarat. Etsi ergo interpretatio symboli [Col. 0081C] Nicaeni apud Romanos et Africanos erat eadem, non idem tamen de canonibus judicandum videri potest. Verum cum in Africanis canonum codicibus non una esset antiqua illa interpretatio canonum Nicaenorum, quam Caecilianus attulit, sed post synodum Carthaginensem anni 419 inserta fuerit alia versio Philonis et Evaristi, quae petentibus ejusdem synodi Patribus ab Attico episcopo Constantinopolitano in Africam missa fuit, hac versione Ferrandus usus credi potest, cum et hujus abbreviatio, et ea versio canonem de Catharis in eamdem sententiam referant. Sic enim eadem Philonis et Evaristi versio: Si quando venerint ad catholicam Ecclesiam Cathari, placuit sanctae et magnae synodo, EOS ORDINATOS sic manere in clero, uti Ferrandus, si ordinati sunt. Soluta igitur difficultate quae ex Ferrando obtrudi poterat, jam redit praesumptio, antiquam versionem Nicaeni concilii a Caeciliano allatam in Africam, sicut in symbolo, ita et in canonibus eamdem fuisse cum illa [Col. 0081D] quam jam ab initio Romana Ecclesia suscepit.

5. Quantum ad hanc antiquam versionem Romanam praeter symbolum et canonem de Catharis Bonifacius I in epistola ad Hilarium Narbonensem alterius canonis Nicaeni verba sese recitare profitetur: Nulli, inquit, videtur incognita synodi constitutio Nicaenae, quae ita praecipit, ut eadem proprie verba ponamus. Per unamquamque provinciam jus metropolitanos singulos habere debere, nec cuiquam duas esse subjectas. At inter Nicaenos canones nec in Graeco nec in ulla versione ant ipsa verba quae a Bonifacio describuntur, aut prope eadem reperire licebit. Immo apud antiquos pontifices nullam fuisse interpretationem, quae id a Nicaenis Patribus praeceptum traderet, satis probasse credimus in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. II, c. 6, n. 6 (Tom. II, col. 1043) , ubi quid hac in re conjici possit explicavimus. Aliud veteris Romanae versionis fragmentum videri potest canon sextus Nicaenus, quem Paschasinus apostolicae [Col. 0082A] sedis legatus recitavit actione 16 concilii Chalcedonensis. Hic autem canon non solum peculiare illud initium habet, Quod Ecclesia Romana semper habuit primatum, et solius Aegypti, non autem Libyae ac Pentapolis [LXVIII] meminit, verum etiam duos canones sextum et septimum in unum junctos complectitur. Num vero hunc canonem ex codice Romanae, an ex suae potius Lilybetanae Ecclesiae legerit Paschasinus, qui non ex urbe Roma, sed ex sua sede ad concilium perrexit, ex contextu non liquet. Si autem verum judicetur, quod antea conjecimus, eamdem fuisse antiquam versionem Romanae Ecclesiae ac Africanae, cum hic idem sextus canon ex interpretatione antiqua ab Afris recepta insertus in synodo Carthaginensi anni 525 discrepet a versione quam Paschasinus in Chalcedonensi protulit; haec Paschasini versio Romana credi et affirmari nequit; ac propterea ex codice forte Lilybetano eum canonem recitavit. Initium quidem illud Quod Romana Ecclesia semper [Col. 0082B] habuit primatum, eadem ratione invenitur in ms. Vat. Reginae 1997, ad Theatinam Ecclesiam olim pertinente, non minus quam in codicibus collectionis Quesnellianae, ac in aliis etiam aliarum collectionum, quas memorabimus not. 32 in caput 1 codicis canonum hoc tomo edendi. Unius vero Aegypti mentio, omissis Libya atque Pentapoli, ita in laudato ms. Vat. Reginae, uti apud Paschasinum praefertur, quod aliis indicatis collectionibus nequaquam congruit. At si primam canonis partem excipias, verba a Paschasino recitata in reliquis a versione laudati codicis discrepant, uti et numerus canonis, qui apud Paschasinum sextus, in eo autem codice undecimus est; ac proinde eadem omnino credi nequit utriusque codicis versio.

6. Ex hactenus disputatis palam factum est quaenam particulae vel reliquiae canonum Nicaenorum supersint ex antiqua versione Romana vel Africana. Nunc de integris et vetustioribus eorumdem canonum interpretationibus pauca delibanda. Primum [Col. 0082C] locum exigit illa in laudato codice Vat. Reginae contenta, cui Sardicenses canones continua numerorum serie subnectuntur. Haec siquidem cum et verbis et divisione canonum ab omnibus aliis cognitis et vetustis interpretationibus differat, nihil dubitandum videtur quin ad antiquiora multo tempora ejus origo referenda sit. Cumque haec inserta fuerit in antiquissimam collectionem Italicam quae ad Theatinam Ecclesiam suburbicariam spectabat, Italica dici potest. Hanc hactenus ineditam proferemus in lucem hoc tomo post versionem Priscam; ibique plura de eadem dicentur.

7. Alia posterior aliquanto eorumdem canonum interpretatio a Philone et Evaristo Constantinopolitanis lucubrata, quam Africani episcopi ab Attico Constantinopolitano acceperant, nobis conservata fuit quantum ad symbolum apud Dionysium can. 137 codicis Africani; quantum vero ad canones in collectione Hispanica et exinde in Isidoriana, ut antea [Col. 0082D] monuimus. Symbolum vero una cum canonibus hujus versionis invenimus tantum in ms. Vat. Palatino 577.

8. Antiquam quoque et ignotam eorumdem canonum versionem nacti sumus in ms. codice 55 capituli Veronensis majusculis litteris exarato, qui ineditam pariter interpretationem praebuit canonum Sardicensium ex originali Graeco auctiori quam quod editum est, nec non aliam canonum Chalcedonensium. Cum hae versiones publica luce dignae visae sint, huic tomo inserentur.

9. Peculiarem mentionem efflagitat quaedam Gallicanae Ecclesiae praxis, qua pro Nicaenis canonibus nonnunquam usurpavit abbreviationes eorumdem canonum a Rufino exhibitas lib. X Historiae Ecclesiasticae. Id perspicuum fit ex concilio, uti appellant. Arelatensi II, nec non ex iis canonum excerptis quae in causa Contumeliosi Regensis a Caesario Arelatensi collecta fuere, ut recte animadvertit Quesnellus dissert. [Col. 0083A] 16 huic tomo inserenda num. 15. Duo etiam codices Morbacensis et Vat. Palat. 754, qui puram et perantiquam collectionem Gallicanam continent, eosdem Nicaenos canones ex Rufino sumptos et cum Sardicensibus copulatos praeferunt. Cum vero in concilio Gallicano Valentino anni 374 canone tertio Nicaena constituta allegentur, quo tempore nondum Rufini abbreviationes prodierant, alia apud Gallos Nicaenorum canonum antiquior versio exstabat, quae cujusmodi fuerit, ex ejusdem concilii verbis colligi nequit.

10. De antiquis interpretationibus Latinis canonum omnium synodorum, quae in Graecis codicibus continebantur, dicturi, illud praemonendum putamus, has privato studio et usui fuisse lucubratas. Nullae ex iis ante sextum saeculum ab aliqua Latina Ecclesia receptae, nisi forte in Nicaenis, quos solos ex Graecis [Col. 0083B] canonibus apud Latinas Ecclesias diutius auctoritatem obtinuisse ostendimus. Forte vero scripsimus quia cum Nicaenorum canonum versiones peculiares usui essent, ut paragrapho antecedenti explicavimus num aliqua ex memorandis versionibus ante saeculum VI digestis, in Nicaenis canonibus a quapiam Latina Ecclesia fuerit usurpata, deficientibus documentis incertum est.

11. Versiones antiquae totius Graeci codicis canonum sunt tres, Isidoriana, Prisca et Dionysiana. De duabus prioribus, quae ante saeculum VI exaratae fuerunt, nunc dicendum est; de tertia agemus part. III, c. 1, ubi Dionysii Exigui collectio explicabitur. Incipiamus ab Isidoriana, quae Prisca antiquior videtur. Vulgata fuit ex collectione Isidori, a quo nomen accepit: Isidorus autem ex antiquiori collectione Hispanica ipsam transcripsit. Neque vero qui Hispanicam collectionem digessit, ejus versionis auctor credatur. Anterior enim est multo, ut ex [Col. 0083C] dicendis patebit. Latine redditos exhibet canones Nicaenos, Anquiritanos, Neocaesarienses, Gangrenses, quibus Latinum originale Sardicensium in mss. collectionum Hispanicae et Isidorianae subjicitur, Antiochenos, Laodicenos, Constantinopolitanos et Chalcedonenses.

12. Hactenus soli codices laudatarum collectionum cum hac versione cogniti fuere. Nos vero unum antiquissimum invenimus in bibliotheca capituli Veronensis signatum num. 58, qui ad neutram illam collectionem pertinet, exhibetque etiam vetustiorem collectionem lucubratam sub medium saeculum VI. Hic ipse codex Hispanica collectione fortassis antiquior, puram Isidorianam (hoc enim notiori et pervulgato nomine distinctionis causa utemur) versionem continet; sed cum mutilus in fine sit, ultimum, quod superest, folium desinit in Laodiceno canone 16. In hac autem pura Isidoriana versione, cujus sinceriores lectiones dedimus in notis ad codicem canonum, duo praesertim animadversionem merentur: [Col. 0083D] 1 ^o Sardicenses canones cum Nicaenis conjungi; 2 ^o omnium synodorum canones etsi satis distinctos, titulis et numeris carere, quae remotioris antiquitatis indicia sunt.

13. Haec Graecorum canonum interpretatio adeo antiqua est, ut dubium esse possit num tota simul compacta fuerit, an vero initio priorum tantum Graecarum synodorum canones, qui primo in Graecum codicem videntur relati (Vid. part. I, c. 2) , Latine redditi fuerint, ac dein aucta aliis aliarum synodorum canonibus Graeca collectione, alii interpretes eidem versioni alios subinde canones Latinitate donatos addiderint. Huic dubitationi causam praebuit inter caeteras vetus collectio Lucano-Colbertina, de qua agemus cap. 6. Cum enim haec solos canones Nicaenos, Anquiritanos, Neocaesarienses, atque Gangrenses ex versione Isidoriana suppeditet, caeteros vero veferat ex Prisca, collector eos tantum canones [Col. 0084A] in suo Isidorianae versionis codice reperisse videtur, eo quod hi tantum a primo interprete fuerint in Lat. linguam traducti. Haec per conjecturam, quae quanti sit, aliis dijudicandum relinquimus. Certe vero cum in eadem collectione Laodiceni canones non referantur, hi profecto a collectionis auctore inventi non fuerunt nec in Isidorianae, nec in Priscae versionis codicibus, quos ille adhibuit. Sicut autem in Prisca hactenus desiderantur, quia nec a primo hujus auctore traducti fuerunt, nec postea eidem accessere, ita nunc in Isidoriana non desunt, quia (licet initio abfuerint) eidem posterioribus curis additi sunt. Cum Ferrandus diaconus, quem Isidoriana versione usum videbimus, Chalcedonenses canones praetereat, ejus codex Isidorianus ipsis utique caruit. Similem codicem habuisse videtur auctor collectionis Quesnellianae, qui cum omnes aliarum Graecarum synodorum canones ex Isidoriana versione receperit, [LXX] solos Chalcedonenses in eadem non nactus, ex Prisca descripsit. Hi ergo canones sicut posterius accesserunt [Col. 0084B] Graeco corpori canonum, ita etiam versioni Isidorianae, quae Graecum codicem ante synodum Chalcedonensem Latinis dederat, postea subjecti fuerunt.

14. Hanc interpretationem in Hispania receptam manifeste demonstrat collectio Hispanica, quae ex eadem versione Graecorum conciliorum canones praefert. Cum Patres Toletanae synodi anni 400 constituta concilii Nicaeni perpetuo servanda in praefatione statuerunt (Tom. II Concil. col. 1471, a) , ex eadem forte versione Nicaeni canones eo quoque tempore erant apud ipsos vulgati. Eadem versio quantum ad Nicaenos canones videtur recepta etiam in Galliis saeculo V, uti colligere licet ex concilio Regensi anni 439, can. 3. Cum enim erga Armentarium in Ebredunensi Ecclesia male ordinatum eam indulgentiam servandam decernat, quam Nicaenum concilium statuit . . . . id est, ut cuicumque de fratribus tale aliquid charitatis consilia dictaverint, liceat ei unam parochiarum [Col. 0084C] suarum Ecclesiam cedere, in qua aut chorepiscopi nomine, ut idem canon loquitur, aut peregrina, ut aiunt, communione foveatur (Tom. IV Concil., col. 534, d) , voces parochiae et chorepiscopi simul in sola Isidoriana versione invenientur canone Nicaeno octavo, vel can. 14 collectionis hoc tomo edendae, quae Isidorianam versionem recepit. Haec quoque collectio, quam in Galliis digestam probabimus, usum ejusdem interpretationis apud Gallos confirmat, non minus quam collectio manuscripti Corbeiensis, quae pariter Gallicana est. In concilio Epaonensi anni 517, can. 31, de poenitentia homicidarum jubetur observari, quod Ancyritani canones decreverunt (Tom. V Conc., col. 715, e) . Hoc primum documentum est quo alii Graeci canones praeter Nicaenos in concilio Gallicano allegantur. Vox autem Ancyritani Isidorianae versionis propria est; Prisca enim Ancyrenses, Dionysius Ancyranos vocat. Synodus Valentina anni 374, can. 3, Nicaenum concilium laudat, indicatque ejus canonem 11 (Tom. II Conc., col. 1068) . Hoc tempore abbreviationes Rufini nondum erant scriptae, immo nec Prisca versio. Cum vero Isidoriana interpretatio in Galliis vulgata in sua prima origine ad anteriora tempora pertineat, ut superius conjecimus, ex hac fortassis Valentinae synodi Patres Nicaenos canones receperunt: nisi quis credibilius existimet eam vetustiorem versionem apud Gallos, quae apud Romanos et Africanos, obtinuisse, ex qua quidem paulo ante S. Hilarius Pictaviensis symbolum Nicaenum excerpserat. Eamdem Isidorianam interpretationem ex Hispaniis fortassis transisse in Africam, ibidemque saeculo VI viguisse ex Ferrando diacono manifestum est. Is enim Nicaenis canonibus exceptis, caeteros Graecos canones ex Isidoriana in compendium redegit. Vide part. IV, c. 1. In Italia quoque hanc versionem alicubi vulgatam probant vetustissimae collectiones in Italia lucubratae et custoditae in codicibus Veronensis capituli. [Col. 0085A] 55 et 58, Lucano 88, simili Colbertino 784, Barberino 2888, et Vat. 1342. In omnes enim has collectiones ex versione Isidoriana non pauca traducta fuere. Concludamus hunc paragraphum cum Martino Bracarensi. Is in praefatione ad collectionem canonum Orientalium duo vitia in canonibus antea Latine redditis notat, nimirum et ea quae per translatores obscurius dicta sunt, et ea quae per scriptores sunt immutata. Isidorianam versionem, quae in Hispania vigebat, praecipue videtur respicere, in qua nonnulla obscurius reddita ipsi visa sunt, alia vero a librariis alicubi mutata, vel addita in mss. collectionis Hispanicae, ac multo liberius in exemplaribus collectionis Quesnellianae huic tomo insertae deprehendimus ex collatione aliorum codicum, qui puriorem Isidorianam continent. Nos horum exemplarium lectiones subjiciemus in notis ad codicem canonum, ac ex his tum patebunt mutationes inductae, tum purus Isidorianae versionis textus restitui poterit.

15. Prisca Graecorum canonum interpretatio Latina ea solet appellari, quae in venerandae antiquitatis ms. codice, litteris majusculis et quadratis scripto, apud Christophorum Justellum olim custodita, ac typis parata, ab Henrico ejus filio, et Guillelmo Voello tomo I Bibliothecae juris canonici veteris inserta Lutetiae Parisiorum prodiit anno 1671. Alium Vaticanum codicem Justelliano plane similem laudasse Jacobum Sirmondum iidem editores in praefatione generali affirmant. Haec autem ejus verba proferunt ex censura Anonymi de regionibus et Ecclesiis suburbicariis. Tantum abest ut SUBURBICARII vocem hoc loco respuam, ut nova tibi auctoritate confirmaturus sim antiquissimae Nicaenorum canonum editionis in bibliotheca Vaticana, ubi sextum hunc Nicaenum canonem hoc titulo et exordio conceptum memini: De primatu Ecclesiae Romanae et aliarum civitatum episcopis. Antiqui moris est ut episcopus urbis Romae habeat primatum, [Col. 0085C] ut suburbicaria loca et omnem provinciam suam sollicitudine gubernet. Qui canon (subdunt laudati editores) cum iisdem plane verbis conceptus habeatur in codice Justelli, alterum alteri esse quam simillimum evidenter ostendit. Addunt aliud testimonium Petri de Marca, qui libro III de Concordia, cap. 4, n. 6, utrumque codicem Justellianum et Vaticanum a viris eruditis laudatum, eamdem versionem continentem commemorat. Nos autem cum omnes Vaticanos codices, qui ad collectiones canonum pertinent, sollicitius expenderimus, nullum ms. exemplum Justelliano plane simile, quod puram versionem Priscam in unum corpus collectam praeferret, reperire potuimus. Solum nacti sumus codicem Vat. 1342, cui similis est alius bibliothecae Barberinae 2888, in quo Nicaeni canones ex eadem Prisca interpretatione cum lectione a Sirmondo descripta exhibentur, et hunc codicem a Sirmondo, et ex Sirmondo a Petro de Marca laudatum nihil ambigimus. Alium porro codicem Vat. Reginae 1997 invenimus, in quo solis Nicaenis [Col. 0085D] canonibus exceptis ac ex peculiari antiquissima versione productis, caeteri Graeci canones ex Prisca proferuntur, adeo ut ex utroque codice totam Priscam versionem in bibliotheca Vaticana nancisci et utiliter conferre licuerit.

16. Hujus versionis Justelliana editio manca et imperfecta est, eamque laudatorum codicum praesidio suppletam atque perfectam hoc tomo recudendam credidimus. Causam autem cur mutila et imperfecta fuerit Justelli editio cognoscere non modicum interest. Rem narrat Stephanus Baluzius in praefatione ad Opuscula Petri de Marca edita Parisiis anno 1681, a num. 10 ad 13, his verbis: Cum viri clarissimi Guillelmus Voellus et Henricus Justellus Christophori filius, prior theologus Parisiensis, alter Calviniani dogmatis sectator, constituissent in unum corpus colligere varios codices canonum ecclesiasticorum olim a Christophoro editorum, et illis addere etiam [Col. 0086A] aliquos nondum editos, inprimis vero quamdam collectionem Latinam, quam habebant in vetustissimo codice ms. Christophori Justelli; et Marca tum Tolosae habitans intellexisset eam editionem maturari, ratus id quod res erat, suppressum fortassis iri canones Sardicenses (quos, cum statim sequerentur post Nicaenos, Christophorus adhuc juventa callidus [Legendumne calidus?] cultro resecuerat, et ad calcem libri rejecerat), ea de re scripsit ad virum superillustrem Petrum Seguierium Galliarum cancellarium, orans eum ut publicatione horum librorum supersederetur, donec ipse Lutetiae esset. Eo cum Marca pervenisset nono kalendas Octobris an. 1660, ac typographus urgeret emissionem operis jam perfecti, Voellus et Justellus non aliter id a cancellario obtinere potuerunt, quam si Marcae rationem redderent operae suae. Igitur non ita multo post ad eum venerunt, et cum illis qui nuper mortuus est Ludovicus Henricus Fayus Espessaeus abbas S. Petri Viennensis, in cujus aedibus habitabat Voellus. Primo res acta est magna contentione, Voello et Justello frendentibus [Col. 0086B] et contendentibus, duo vetera folia membranacea, quae ad calcem codicis rejecta erant, [LXXII] in quibus continebantur aliqua fragmenta canonum Sardicensium, non pertinere ad hunc codicem, praesertim cum folia quinque defieri manifestum esset post canones Nicaenos, et illic duo tantum reperirentur. Sedata tandem illa perturbatione, cum constitisset haec duo folia ejusdem magnitudinis esse cum caeteris, ejusdem antiquitatis, ejusdem marginis, ejusdem scripturae, ac numeratis et collatis cum editione Biniana anni 1638 lineis et, ut ita dicam, vocabulis, quibus opus erat ad supplenda haec quinque folia quae deerant, ex subscriptionibus synodi Nicaenae et ex canonibus Sardicensibus, luce clarius patuisset duo illa folia reliqua ex quinque recisis reponi debere consequenter post concilium Nicaenum, praesertim cum Marca fidem faceret ita sibi olim dictum a Christophoro, qui fassus fuerat se adhuc juvenem illa resecuisse impetu potius quam ratione; inter eos convenit, ut haec fragmenta ederentur, et ut sequens [Col. 0086C] praefatio, quam Marca sua manu scripsit, in fronte voluminis poneretur: Monendus est lector, amanuensis oscitantia, ex cujus apographo ad fidem ms. codicis expresso editio isthaec confecta est, accidisse, ut canones Sardicensis concilii suo loco, id est post canones Nicaenos, positi non fuerint. Quod editoribus curam imposuit recensendae editionis, et iterum cum ms. conferendae, attentis, ut omissionem illam restituerent, adjectis hic in fronte collectionis canonibus Sardicensibus, qui supersunt in eo codice, ubi post subscriptiones Nicaeni concilii, et ante canones Gangrenses folia quaedam desunt, quae vetustate perierunt; duo tamen supersunt, incipiuntque a canone Sardicensi 14 una cum sequentibus usque ad 19, quos bona fide hic repraesentare editores voluerunt.»

Aliter tamen evenit. Nam cum evasissent ex ea tempestate, aliam viam Marca inscio inierunt componendae hujus controversiae, et fragmenta illa canonum Sardicensium reposuerunt post Nicaenos, addita praefatione, qua testarentur id se ratione potius fecisse quam ullo [Col. 0086D] indicio aut necessitate ex veteri libro petita. Monuerunt ergo maximam partem canonum Sardicensium cum postrema parte subscriptionum concilii Nicaeni injuria temporum periisse. Mox addunt: «Quae tamen supersunt concilii Sardicensis fragmenta, post Nicaenam synodum collocavimus. Auctorem namque hujusce editionis non dignitatem conciliorum, sed ordinem temporis secutum fuisse in sua collectione verosimile est.» Rem totam referunt ad verisimilitudinem, cum tamen eis et dictum et ostensum sit ea folia in quibus postrema pars subscriptionum concilii Nicaeni, et nonnulli canones Sardicenses continebantur, posita olim fuisse post synodum Nicaenam in codice manuscripto, indeque avulsa a Christophoro adhuc juvene, ne catholici ex eo libro vetustissimo praescriberent adversus haereticos pro dignitate et auctoritate horum canonum. Dicere debuerant juxta pacta et conventa, canones illos locis suis praetermissos fuisse, et nunc reponi. Ne quis [Col. 0087A] vero putare possit me totam hanc historiam gratis comminisci, et nullum illius vestigium exstare, primum scire omnes volo, me huic omni concertationi et examini interfuisse, penes me habere praefatiunculam supra descriptam, et Marcam istius rei mentionem fecisse in litteris, quas tum per aliam occasionem dedit ad Alexandrum papam VII et ad Lucam Holstenium. Describam autem ejus verba ex ea quae est ad Alexandrum. «Jutellus pater, Calvinianae quoque haereseos sectator, codicem canonum Ecclesiae universae olim publicaverat, omissis de industria Sardicensis concilii canonibus Romani pontificis potestatem diserte asserentibus, ac si judicio Ecclesiae universae a corpore canonum rescissi essent. Eadem fraude filius canonum collectionem, Latinam e codice vetustissimo his nongentis annis non scripto ( Leg., conscripto) ante meum in hanc Parisiensem civitatem adventum prelo submiserat. Statim comperto ab ea abesse Sardicenses canones, quos sciebam a Justello patre ex ipso codice resectos quidem, sed ad ejusdem voluminis [Col. 0087B] calcem folia rejecta, non destiti quoad tam regiae potestatis comminationibus, quam humanissimis precibus post canones Nicaenos juxta fidem ms. codicis Sardicensibus in editione locus suus rest tueretur, ne hac diligentia praetermissa triumpharent haeretici spretam non solum a Graecis, sed etiam a Latinis, et [LXXIII] Graecipue ab Ecclesia Gallicana canonum illorum auctoritatem.» Hactenus ex Baluzio.

17. Continebat olim Justellianus codex, si editoribus credendum sit, canones conciliorum Ancyrani, Neocaesariensis, Nicaeni, Sardicensis, Gangrensis, Antiocheni, Laodiceni, Constantinopolitani I et Chalcedonensis. Sed synodi Laodicenae integros canones et maximam partem Sardicensium cum postrema parte subscriptionum concilii Nicaeni injuria temporum periisse affirmant in praefat uncula ad lectorem (Tom. I, Bibl. jur. can. pag. 276) . Qua de causa vere interciderit maxima pars Sardicensium cum postrema parte subscriptionum Nicaenarum, ex Baluzio intelleximus, [Col. 0087C] Laodicenos vero canones in codice Graeco Priscae versionis auctori defuisse, nec eos Prisca interpretatione Latinitate donatos, nobis exploratum est. Cum enim omnium caeterarum synodorum Graecarum canones ex Prisca versione in aliquot Latinis collectionibus reperimus, solos Laodicenos ejusdem versionis in nulla collectione potuimus invenire, sed vel ex Isidoriana insertos, vel prorsus omissos deprehendimus. Hoc postremum peculiari animadversione dignum est in ms. codice Vat. Reginae 1997, qui etsi praeter Nicaenos canones solam ac totam in caeteris editionem Priscam receperit, Laodicenis nihilominus caret. In Justelliano autem codice quinque tantum folia, quae Nicaenarum subscriptionum partem et Sardicenses canones tantummodo continebant, resecta notavit Baluzius. Laodicenos eidem codici olim insertos eo solo praejudicio affirmarunt editores, quia illos in Graeco codice canonum ac in omnibus ejusdem codicis exemplaribus semper exstitisse crediderunt [Col. 0087D] continuata illa numerorum serie comprehensos, quam cuique ejusmodi codici communem putarunt. Nos autem cum part. I, c. 2, n. 3, hoc praejudicium sustulimus, tum vero Laodicenis canonibus Graecum codicem aliquando caruisse ostendimus. Nullus quidem Justelliani codicis defectus notatur post canones Antiochenos, quibus Laodiceni subjecti fuissent, si eos Priscae auctor Latine reddidisset.

18. Canones Constantinopolitani in eodem codice post Chalcedonenses describuntur, iisdemque canon annectitur de primatu sedis Constantinopolitanae, qui ad Chalcedonensem synodum pertinet. Id potius allucinationi vel incogitantiae amanuensis, qui codicem exscripsit, quam auctoris errori vel imperitiae tribuendum editores tradidere. Sed nec amanuensi nec auctori versionis id adjudicandum est. Veram causam eam credimus, quod in eo Graeco codice, quem interpres adhibuit, canones Constantinopolitani [Col. 0088A] post Chalcedonenses additi fuerant, iisdemque propterea canon Chalcedonensis pro Constantinopolitana sede constitutus accesserat. Confer quae in hanc rem observavimus part. I, c. 2, n. 3, et notam in canones Constantinopolitanos ejusdem versionis, quae hoc tomo integra edetur.

19. Haec versio Prisca post Chalcedonense concilium lucubrata dicenda est, siquidem omnes Graeci canones etiam Chalcedonenses ab eodem auctore Latine redditi sunt ex Graeco codice, qui Chalcedonensium et Constantinopolitanorum additamentum receperat. Certe vero priorum synodorum canones traducti fuerunt eo tempore quo institutis jam aliquot ecclesiasticis metropolibus in Italia sub finem saeculi IV peculiaris veluti provincia Romani antistitis uti metropolitani intra suburbicaria loca concludebatur. Id enim probat versio canonis sexti Nicaeni, quam paulo ante ex Sirmondo recitavimus. Hinc etiam haec versio ab aliquo Italo aut Italicae disciplinae perito condita fuit. Idipsum confirmant Italicae collectiones, [Col. 0088B] in quibus passim recepta legitur, uti sunt quae exstant in codicibus mss. Vat. Reginae 1997, Vat. 1342, Lucano 88, et Colbertino 784. In Gallias vero aliquem hujus versionis codicem delatum suadet collectio Quesnelliana, quam Gallicanam probabimus; Chalcedonenses enim canones ex interpretatione Prisca decerpti fuere.

20. Hanc versionem, quae satis obscura et involuta est, indicare videtur Dionysius Exiguus, cum in epistola ad Stephanum episcopum Salonitanum scripsit, Laurentium Romanum, ut videtur, presbyterum confusione PRISCAE TRANSLATIONIS offensum, sibi ad novam versionem adornandam stimulos addidisse. Enimvero Italus presbyter de ea interpretatione conquestus est quae in Italia vigebat. Priscam autem ibidem viguisse multo magis quam Isidorianam, [LXXIV] ex laudatis Italicis collectionibus discimus. Neque moveat nomen Priscae, quod Dionysii tempore competere non potuisse videtur interpretationi, quae [Col. 0088C] post Chalcedonense concilium lucubrata fuerat. Notum est enim veteres priscum identidem vocasse, quod annos circiter quinquaginta excederet, et nonnunquam etiam hanc vocem usurpasse de re quae non multo ante evenisset; quemadmodum apud Festum priscae Latinae coloniae appellatae sunt anteriores coloniae, ut distinguerentur a novis; ita Priscam Dionysius potuit vocare anteriorem versionem, ut a sua nova ipsam distingueret.

1. Praeter Graecarum synodorum canones e Graeco codice Latine redditos et in Latinas collectiones traductos, in easdem fere inserti inveniuntur canones Ecclesiae Africanae; iique adeo celebres fuere, ut e Latinis codicibus Graece translati, in Graecas etiam collectiones transierint. Cum vero apud Africanos anteriorum synodorum canones in synodis posterioribus repeterentur ac insererentur gestis, frequenter etiam sine praecedentium synodorum mentione iidem canones repeterentur, qui antea fuerant constituti: iidem in diversis conciliis reperiuntur, et nunc uni, nunc alii synodo adjudicantur; adeo ut saepius non facile discerni possit qua in synodo hic vel ille canon conditus fuerit. Accedit diversa synodorum [Col. 0089A] divisio, seu inscriptio in collectionibus diversis notata, canonumque numerus ejusdem synodi alicubi minor, alibi major. Nunc certi canones omissi, nunc alii certe addititii. Hinc vero magna in Africanis conciliis canonum commixtio, perturbatio et incertitudo exoritur, pluresque difficultates et controversiae exinde excitatae sunt, quae eruditos in varias sententias deduxere. Exemplo esse possunt inter alia multa, quae circa Breviarium Hipponense disputarunt ex una parte Schelestratius, ut ipsum suppositionis accusaret, ex alia Quesnellus ut defenderet. Non solum enim ille, qui falsam sententiam tutatus est, sed hic etiam qui veram propugnavit, in plures errores incurrit, canonumque Hipponensium, Breviarii ac synodi Carthaginensis III notitiam dum evolvere studuit, maxime involvit. Ut autem in tanta caligine aliquid lucis afferretur, nos post P. Harduinum, qui de Africanis canonibus bene meritus est, aliquid tentavimus in Historia Donatistarum part. II, c. 19. Nunc vero post consulta plura Latinarum collectionum [Col. 0089B] exemplaria, et post diligentius examen ac studium circa easdem collectiones aliquid novi afferre posse credimus, unde exactior et plenior Africanorum canonum et conciliorum notitia proferatur.

2. Postquam Christophorus Justellus Africanorum canonum collectionem Graece et Latine edidit cum titulo Codex canonum Ecclesiae Africanae, opinio apud multos invaluit eam continere omnes omnino canones qui ab Africanis Patribus conditi, veteri Africanae Ecclesiae usui fuere. Sed ea nullos alios canones vere complectitur, nisi quos Dionysius Exiguus excerpsit ex synodo Carthaginensi anni 419, cujus unius gesta prae oculis habuit. Etsi vero in iisdem gestis descripti essent canones, qui tum in ipsa synodo conditi, tum in anterioribus Aurelii conciliis fuerant constituti, Dionysius tamen non tota haec gesta, nec omnes singulorum conciliorum canones dedit eo ordine ac numero quo in memorata gesta fuerant inserti, sed cum iidem canones in plerisque [Col. 0089C] [LXXV] synodis essent repetiti, eum modum qui repetitioni vitandae aptior ipsi visus est instituit; adeo ut ipsius lucubratio earum synodorum quae ante annum 419 sub Aurelio fuerunt celebratae, integram omnino descriptionem non praebeat; quod plenius patebit ex dicendis § 8, cum de synodo Carthaginensi anni 419 ex proposito disseremus.

3. Alia Africanarum synodorum collectio praeter Dionysianam exstat in mss. codicibus collectionum Hispanicae et Isidorianae. Octo in ea synodi describuntur: Carthaginensis I, est synodus sub Grato; Carthaginensis II, est synodus sub Genethlio; Carthaginensis III, est synodus anni 397, sub Aurelio, ad cujus tempora sequentes quoque synodi referuntur, nimirum Carthaginensis IV anni 398, Carthaginensis V anni 401, Carthaginensis VI anni 419, septimo kalendas Junias, Carthaginensis VII ejusdem anni tertio kal. Junias, et Milevitana anni 402. In his vero nonnulla quae erant distinguenda, perperam [Col. 0089D] conjuncta et confusa, quaedam omissa et aliqua etiam aliunde inserta, atque Africanis afficta deinceps videbimus. Neque id auctori collectionis Hispanicae, et multo minus Isidoro tribuendum est. Vetustior enim collectione Hispanica fuit haec Africanarum synodorum collectio. Id exploratum fit ex concilio Turonensi II anni 567, quod collectionem Hispanicam antecessit. In hoc siquidem can. 20 legitur: Cum etiam id in antiquis Milevitanis canonibus fuerit statutum. Item placuit ut quicumque episcoporum necessitate periclitantis pudicitiae virginalis, cum vel petitor potens, vel raptor aliquis formidatur, etc. Sunt verba canonis 26, qui in laudata collectione synodorum Africae Milevitano concilio perperam tribuitur, cum vere sit canon concilii Carthaginensis anni 418, ut patebit ex dicendis § 7. Jamdiu ergo ante collectionem Hispanicam compacta fuerat ea Africanarum synodorum collectio, quae canones concilii Carthaginensis anni 418 Milevitanae synodo affixit; ac proinde [Col. 0090A] auctor collectionis Hispanicae eam non digessit, sed antea digestam et pervulgatam in suum corpus traduxit.

4. Aliae porro collectiones Hispanica et Dionysiana antiquiores nonnulla Africana documenta receperunt. Collectio contenta in mss. Vat. 1342 et Barberino 2888 praestat concilium Carthaginense sub Genethlio. Breviarium Hipponense refertur in iisdem codicibus, ac praeterea in ms. 55 capituli Veronensis, in cod. Corbeiensi et in exemplis collectionis Quesnellianae. Collectiones Vat. Reginae 1997, Vat. 1342, Barb. 2888, et Lucano-Colbertina exhibent synodum Carthaginensem anni 419, distinctam in canones quadraginta, quam inter documenta juris canonici veteris hoc tomo edituri sumus. Duae collectiones Corbeiensis et Quesnelliana dant synodum Carthaginensem anni 418 adversus Pelagianos.

5. Neque praetermittendus est Ferrandus Carthaginensis Ecclesiae diaconus, qui in Breviatione Africanis praesertim canones compendio exhibuit, Africanisque [Col. 0090B] antiquissimis exemplaribus usus est. Cum vero is concilia Carthaginensia sine ulla distinctione alleget, non ita facile erit discernere cuinam concilio ex pluribus ejusdem loci hic vel ille canon tribuendus sit. His tamen omnibus sollicitiori studio collatis atque perpensis speramus fore ut distinctiorem Africanorum conciliorum canonumque notitiam proferre possimus.

6. Huic vero operi facem praeferent duo Africani codices canonum, qui in concilio Carthaginensi anni 525 sub Bonifacio ex ipso Carthaginensis Ecclesiae scrinio producti (T. V Concil. col. 778, e) , integram veterum Africanorum canonum collectionem in duos tomos distributam continebant. Unus ille est ex quo lecti fuerunt aliquot canones Nicaeni et unus synodi Carthaginensis sub Grato; alter, qui appellatur Liber canonum temporibus Aurelii. Primus praeter Nicaenos comprehendisse videtur canones synodorum Africanarum anteriorum Aurelio; alter vero canones synodorum [Col. 0090C] quae sub eodem Aurelio coactae in laudato Bonifacii concilio usque ad vigesimam recensentur. Ut a primo antiquiorum canonum codice exordiamur, Nicaenum concilium ex ea vetustissima interpretatione, quam Caecilianus in Africam attulerat, apud Africanos receptum ac relatum in codicem animadvertimus capite praecedenti, § 1. Ibi etiam solius Nicaeni symboli et sexti canonis versionem ex eadem interpretatione superesse indicavimus, erroremque deteximus, cum in synodo Bonifacii versioni ab Attico [LXXVI] Constantinopolitano transmissae tributa fuit ea symboli Nicaeni translatio, quae ad antiquam Africanam interpretationem pertinet.

7. Ex conciliis Africanis anterioribus Aurelio solos canones sub Grato et Genethlio Carthaginensibus episcopis conditos et in Latinas collectiones traductos recepimus. Synodus Carthaginensis Grati cum canonibus 14 primum edita fuit ex collectione Isidori, qui ex Hispanica illam transcripsit. Utrobique inscribitur: Concilium Carthaginense I. Dein vero emendatius [Col. 0090D] recusa est a P. Labbeo ex codice Vaticano, cujus exemplar Holstenii manu scriptum a P. Possino accepit. Ferrandus in Breviatione hos canones fere allegat expresso Grati nomine sic: Concil. Carthag. sub S. Grato. At duobus in locis Grati nomen omittit, id est num. 119 Concil. Carthag. tit. 8, et num. 183, Concil. Carthag. tit. 2, qui canones his numeris designati, cum numeris canonum solius synodi sub Grato concurrunt; nisi quis forte malit credere his locis indicari aliam synodum Carthaginensem ex iis quae desiderantur, in qua iidem canones repetiti sub iisdem numeris recenserentur. Ex hac Grati synodo canon 11 integer recitatur in concilio Bonifacii anni 525. Cum S. Augustinus ineunte anno 402, epistola 65 ad Xantippum scribat num. 2: Sex episcopis causam presbyteri terminari concilio statutum est, voci concilio hanc notationem Benedictini editores in margine affixerunt: Carthaginensi sub Grato an. 348, seu 349, [Col. 0091A] can. 11. At S. Augustinum concilium Grati adhuc ignorasse, dum anno 406 Cresconium Donatistam impugnavit, liquet ex libro III contra eumdem n. 38, et lib. IV, n. 52. Hinc enim solam Sardicensem pseudosynodum, quae ad Donatum litteras dedit, eum cognovisse manifestum est; Sardicense vero legitimum concilium, in quo Gratus interfuit, satis didicisset ex canone quinto synodi Carthaginensis sub eodem Grato, si haec ipsi nota fuisset, et hac distinctione legitimae synodi Sardicensis ab haeretica, quae ad Donatum scripserat, Donatistas manifestius ac fortius revicisset. Probabilius igitur credimus hunc sanctum doctorem in laudata epistola 65 indicasse aliud posterius concilium Carthaginense sub Genethlio, in quo eadem constitutio can. 10 repetita fuit. Cognita porro erat haec Grati synodus anno 419, cum in synodo Carthaginensi hujus anni, cui S. Augustinus adfuit, can. 5 Aurelius episcopus ea statuat quae ex duobus canonibus 10 et 13 concilii sub Grato totidem verbis expressa leguntur.

[Col. 0091B] 8. Synodus altera Carthaginensis sub Genethlio anni 390 ex iisdem fontibus in lucem prodiit, ex quibus illa sub Grato. Continet canones 13 et in collectionibus Hispanica atque Isidoriana vocatur concilium Carthaginense II. Ex mendoso autem Isidoriano codice ita multa menda in prima editione contraxerat, ut a nonnullis cum Justello veluti supposititia traducta fuerit. Iis autem mendis posteriori editione ex Vaticano codice sublatis, de ejusdem germanitate nemo potest ambigere. Ferrandus, qui hujus canones identidem allegat, ipsius αὐθέντιαν confirmat. Expressum concilii Carthaginensis nomen sub S. Genethlio appellat numeris 24, 55, 96 et 194. Cum vero num. 55 et 96 titulo 8 designet canonem Genethlii in editis decimum, et num. 24 titulo 9, indicet canonem in editis undecimum, perspicuum fit in Ferrandi codice quatuor ejusdem synodi canones coaluisse in duos. Cum porro num. 194 alleget titulum sextum, qui vulgato sexto canoni respondet, ea canonum unio ante [Col. 0091C] sextum canonem non contigit, sed canon septimus cum sexto, et nonus cum octavo in eodem codice copulati fuisse dicendi sunt: ita ut canones sextus et septimus in unum conjuncti canonem sextum constituerent, octavus vero et nonus canonem septimum. Hinc sane cum idem Ferrandus num. 90 et 101, suppresso licet Genethlii nomine, laudat concil. Carth. tit. 7, indicari credimus duos canones ejusdem Genethlii octavum et nonum, qui apud Ferrandum conjuncti, erant canon septimus. Cum porro idem Ferrandus num. 16, agens de praecepta episcopis, presbyteris ac diaconibus continentia, laudat Concil. Carth. tit. 1. quod in nulla Carthaginensi synodo canone primo decernitur, error irrepsit in numerum, indicarique arbitramur canonem secundum concilii sub Genethlio, in quo ejusmodi praeceptum continetur.

9. In synodo Carthaginensi anni 419, post Nicaenae synodi lectionem canones 33 juxta divisionem Dionysii constituti fuerunt. Inter priores tredecim [LXXVII] primo et quarto exceptis, reliqui undecim [Col. 0091D] ex concilio Genethlii sumpti sunt. Retinent fere eadem verba; sola nomina episcoporum interloquentium et proponentium mutantur, ita ut Genethlio substituatur Aurelius, et similiter aliis viventibus sub Genethlio alii episcopi sufficiantur, qui aderant in concilio anni 419. Duo tantum nomina Numidii Massulitani et Felicis utrobique leguntur. Num hi ab anno 390, quo habita fuit synodus sub Genethlio, ad annum 419 vitam produxerunt? In collectionibus Hispanica et Isidori ita haec Genethlii synodus profertur, ut nomina quaedam praeferat eorum episcoporum qui pertinent ad synodum anni 419. Hinc orta erat potior dubitandi ratio de suppositione hujus synodi. Sicut autem alii defectus, quos in iisdem collectionibus quantum ad Africanos canones deinceps notabimus, aliunde emendandi erunt, ita errores in hac synodo ex Vaticano exemplo jure correcti sunt.

10. Nunc ad alterum codicem accedamus, qui in Bonifacii synodo vocatur Liber canonum temporibus S. Aurelii (Tom. V Concil. col. 780) . Hujus concilia III, VI, VII, IX, X, XI, XVI, XIX et XX, in eadem synodo memorantur. Omnium series hic primum attexenda. Prima Aurelii synodus est celebris Hipponensis anni 393. At cum in laudato Bonifacii concilio, ubi duo Hipponenses integri canones recitantur, ea non dicatur prima Aurelii synodus, uti caeterae suo cujusque numero designantur ex concilio III, VI, etc., hoc Hipponense concilium inter viginti non videtur fuisse comprehensum. Aliae quidem posteriores Aurelii synodi praeter Hipponensem inveniuntur, quae numeris in Bonifacii concilio indicatis respondent. Dionysii [Col. 0092B] Exigui collectio nobis subsidio fuit, cum eas synodos recenseat quae in concilio Carthaginensi anni 419, temporibus Aurelii Carthaginensis episcopi recitatae fuerunt (Ibid., col. 1277, c) . Eas igitur, quae post Hipponensem synodum ibidem memorantur, chronologico ordine hic subjicimus.

I. Carthaginensis anni 394, VI vel XVI kal. Julias (Ibid., d) .

II. Carthaginensis anni 397, VI kal. Julias (Ib., col. 1296, a) .

III. Carthaginensis ejusdem anni 397, V kal. Septembris (Ib., col. 1277, e) . In Bonifacii synodo anni 525 bis vocatur concilium III, tom. V Concil. col. 779 et 781. Ante hanc synodum tertiam sub Aurelio eodem anno alia quidem praecessit Carthagine habita idibus Augusti, in qua Mizonius cum aliquot Byzacenis episcopis Aurelio praesente Hipponensium canonum Breviarium conscribendum curavit. Ita haec synodus iduum Augustarum sub Aurelio tertia haberi [Col. 0092C] deberet. Sed cum ea quae ibidem gesta sunt repetita et inserta fuerint initio actorum plenioris synodi paulo post coactae V kalendas Septembris, ipsumque Breviarium canonum Hipponensium ex hisce actis ab Africanis antiquis allegari soleat, hac, ut credimus, de causa factum est ut illa anteriori hujus anni synodo praetermissa, haec posterior tertiae synodi nomen obtinuerit in codice, qui in Bonifacii concilio lectus fuit.

IV. Carthaginensis anni 399, V kal. Maias (Ib., col. 1296, b) .

V. Carthaginensis anni 401, XVI kal. Julias (Ib., d) .

VI. Carthaginensis ejusdem anni, idibus Septembris (Ib., col. 1304, b) . Sextum concilium item appellatur in synodo Bonifacii tom. V col. 779, e, et 780, e.

VII. Milevitanum concilium anni 402, VI kal. Septembris (Ib., col. 1313, c) . Septimum dicitur in eadem Bonifacii synodo (Ib., col. 780, b) .

VIII. Carthaginense anni 403, VIII kal. Septembris [Col. 0092D] (Ib., col. 1317, d) .

IX. Carthaginense anni 404, XVI kal. Julias (Ib., col. 1324, b) . Concinit synodus Bonifacii, in qua nonum Aurelii concilium inscribitur (Ib., col. 781, a) .

X. Carthaginense anni 405, X kal. Septembris (Ib., col. 1328, b) . Decimum quoque vocatur in synodo Bonifacii (Ib., col. 780, b) .

[LXXVIII] XI. Carthaginense anni 407, idibus Junii (Ib., e) . Est pariter undecimum apud Bonifacium loco laudato.

XII. Carthaginense anni 408, XVI kal. Julias (Ib., 1336, e) .

XIII. Carthaginense aliud anni ejusdem, in idus Octobris (Ib., 1337, a) .

XIV. Carthaginense anni 409, XVII kal. Julias (Ib., b) .

XV. Carthaginense anni 410, XVIII kal. Julias (Ib., b, c) .

[Col. 0093A] XVI. Carthaginense anni 418, kal. Maii (Ib., c) . Sextum decimum vocatur in Bonifacii synodo (Tom. V, col. 780, c) .

XVII. Carthaginensis anni 419 actiones duae, altera VIII kal. Junias (Ib., col. 1252, b) , altera vero III kal. ejusdem mensis (Ib., col. 1349, c) : quae duae actiones in collectionibus Hispanica et Isidoriana proferuntur veluti duo concilia distincta. In his Dionysius desinit.

XVIII. Carthaginense anni 421, idibus Junii. Hanc synodum e ms. capituli Veronensis eduximus, ac inter documenta juris canonici veteris hoc tomo prodibit. Neque hoc dici potest concilium XIX in Bonifacii synodo laudatum; nam canon qui in hac synodo excerptus dicitur ex concilio XIX, in hoc nostro concilio non legitur. Praeterea hoc concilium habitum dicitur cum instituta concilii solemnitas per biennium cessaret, nimirum post ultimam synodum anni 419, quae ex Bonifacii serie est concilium XVII.

XIX et XX concilia quaenam fuerint, non est exploratum; neque enim collectiones ullae aliam Africanam [Col. 0093B] synodum sub Aurelio ad nos transmisere. In saepe laudata Bonifacii synodo unus tantum canon recitatur ex concilio XIX, quem pariter allegat Ferrandus in Breviatione num. 84 (Concil. Carth. tit. 3) , et alius ex concilio XX. Tempus vero horum conciliorum certum non est. Solum conjici potest concilium XX illud idem fuisse quod inter annum 425 et 426 ad Coelestinum litteras dedit, cum in eo canone, quem synodus Bonifacii huic concilio tribuit, non minus quam in iisdem litteris sermo sit de appellationibus ad transmarina. Concilium autem XIX post annum 421 et ante annum 425 collocandum videtur.

11. Neque vero omnes Africanae synodi coactae sub Aurelio, qui Carthaginensem sedem tenuit ab anno circiter 392 ad annum usque 429, hoc viginti synodorum numero comprehenduntur. In concilio Hipponensi anni 393 canon editus fuit, quo singulis annis concilium plenarium nunc in una, nunc in alia provincia congregaretur, ad quod omnes provinciae, quae [Col. 0093C] primas sedes habebant, ex conciliis suis legatos dirigerent. Anno quidem 394 provinciae proconsularis synodus Carthagine celebrata VI vel XVI, kal. Julias memoratur (Cod. Eccl. Afr., t. II Conc. col. 1277, d) , ex qua episcopi ejusdem provinciae legati directi sunt ad concilium Adrumetinum, quod in illis viginti non recensetur. Haec methodus observata usque ad annum 407, quo plenariam synodum non annis singulis, sed cum causa communis exigeret, indicendam decretum fuit. Vide Cod. Afric. c. 55. Ita praeter provinciales synodos quindecim plenariae usque ad annum 407 coactae fuere. Ex his autem plures desiderantur, quae idcirco fortassis omissae fuere, quia praeter quasdam communes causas quae in iisdem terminabantur, repetitis tantum et confirmatis antecedentibus decretis, praesertim Hipponensibus anni 393, nullum peculiarem canonem condiderunt.

12. Ferrandus aliam synodum Hipponiregiensem laudat distinguendam ab Hipponensi anni 393, eamque [Col. 0093D] celebratam anno 427 ex P. Harduini codicibus probabimus § 9. Alias quoque peculiares synodos provinciae Byzacenae, nimirum Zellensem, Suffetulensem, Thusdritanam, Macrianensem, Septimunicensem, Thenitanam, et Maracanensem seu Maradianensem allegat idem Ferrandus, quas vivente Aurelio celebratas conjiciemus eodem paragrapho nono. Solius concilii Zellensis, quod alias Teleptense, seu Telense dicitur, fragmentum superest, quod in collectione hoc tomo impressa legitur cap. 62.

13. Nunc in canones earum synodorum, quas sub Aurelio coactas recensuimus, exactius inquirendum est. Omnium celeberrimum est concilium Hipponense anni 393, cujus canones abbreviati in aliis synodis plerumque repetiti fuere. Hinc frequens ejusdem synodi mentio. Integra vero hujus gesta et canones integri desiderantur. Exceptis enim duobus canonibus integre descriptis et conservatis in synodo Carthaginensi anni 525 sub Bonifacio, qui in [LXXIX] Breviario [Col. 0094A] divisi fuerunt in tres 3, 6 et 7, sola caeterorum abbreviatio superest, quae cum fuerit inserta in synodum Carthaginensem anni 397, ex iis quae de hac synodo fusius dicentur, quot et quinam fuerint Hipponenses canones palam fiet.

14. Synodo Carthaginensi I anni 394, VI vel XVI kalendas Julias, ex qua legati ad Adrumetinum concilium directi fuerunt, nulli canones tribuuntur. Vide Codicem Eccl. Afric. tom. II Concil. Ven. edit. col. 1277, d.

15. Ex II synodo Carthaginensi anni 397, kal. Julias, hic unus canon a Dionysio Exiguo profertur in eodem codice Ecclesiae Africanae col. 1296, b. Placuit ut nullus episcoporum naviget sine formata primatis. Repetitio est canonis Hipponensis, qui in Breviario legitur can. 27. Ferrandus num. 64 canonem, qui repetens aliud decretum Hipponense, appellationem ab electis judicibus prohibet, ascribit concilio Carthag. tit. 3, item concil. Carthag. tit. 15, ubi corrigendum tit. 19. Cum autem hac secunda allegatione [Col. 0094B] indicatur concilium Carthaginense anni 397 habitum V kal. Septembris, quod tit. 19 hunc canonem exhibet, priori allegatione anterior utique synodus Carthaginensis innuitur. Cum vero idem canon non inveniatur inter canones synodorum Carthaginensium sub Grate ac Genethlio constitutos, qui omnes supersunt, rectius huic concilio secundo Aurelii celebrato eodem an. 397 kalendis Julii adjudicandus videtur quam Carthaginensi I; quippe Dionysius nullos canones primo concilio tribuit, ex secundo vero non omnia decreta retulit, sed ad ejus gesta lectores remisit: Gesta, inquiens, in authenticis qui quaeret, inveniet.

16. Hoc concilium Carthaginense III sub Aurelio et Hipponenses canones in Breviarium contractos, et alios canones in ipso concilio editos complectitur. Duo hujus synodi fontes suppetunt, collectio Isidoriana, quae ex Hispanica hanc synodum derivavit, et codex Ecclesiae Africanae, qui ex Dionysio Exiguo proficiscitur; sed in utrisque canones et numero et ordine discrepant, ac Hipponenses abbreviati a Carthaginensibus nulla certa nota discernuntur. Adde quod in ambobus quaedam desiderantur, quae ejus synodi gestis certe erant inserta. Hinc hujus synodi restitutio maxime necessaria. Tria in hanc restitutionem subsidio erunt: 1 ^o Breviarium Hipponense, quod in collectione canonum hoc tomo edenda ad mss. codices aliarum etiam collectionum exactum reperietur cap. 2. Ex hoc enim quot et qui fuerint canones Hipponenses palam fiet. 2 ^o Ferrandus. Hic cum omnes [Col. 0094D] fere canones hujus concilii Carthaginensis tertii suo cujusque numero designet, tum Hipponensium, tum Carthaginensium ordinem suppeditabit. Qua in re diligentiori quidem collatione et animadversione uti opus fuit, ut inter quamplurimos canones ab eo allegatos hac generali formula Conc. Carthag. ii discernerentur qui ad synodum Carthaginensem tertiam anni 397, vel ad alia ejusdem loci concilia pertinent. 3 ^o Synodus Bonifacii anni 525, ubi ex libro canonum temporibus S. Aurelii concilio tertio tituli canonum 23 eo ordine proferuntur, qui cum Ferrando plane concurrit. Quam concordiam et conciliationem cum ex restitutione concilii Carthaginensis III mox subjicienda manifestam fecerimus, evanescent plures difficultates a non paucis ingestae, qui haec documenta non satis apte intelligentes, non modo Hipponense Breviarium suspectum reddidere, verum etiam de dignoscendis canonibus concilii Carthaginensis III spem abiecerunt. Ex dicendis autem patebit in hac [Col. 0095A] synodo lectum primo loco et insertum fuisse Breviarium, quod paulo ante a Byzacenis Carthagine conditum fuerat; dein vero alios canones fuisse constitutos, ita tamen ut tum canones Breviarii lecti et inserti, tum alii postea conditi eidem synodo Carthaginensi III [LXXX] continua numerorum serie ascripti fuerint. En ipsam canonum seriem ex qua hujus concilii restitutio pendet.

I. Caesario et Attico vv. cc. conss. V kal. Septembris, etc., ut in Cod. Eccles. Afric. ante canonem 34, tom. II Conc. Ven. edit. col. 1277, e, usque ad verba singula a vestra charitate considerentur. Haec praefatio in collectionibus Hisp. et Isid. omissa fuit, cum hoc concilium Carthaginense III producitur; ejusque praefationis loco a collectore inserta haec verba: Constituta sunt haec quae in praesenti concilio definita sunt. Cur hunc et sequentes tres numeros quatuor primis titulis seu capitulis concilii Carthaginensis III assignarimus, ex Ferrandi computatione, quae incipit a tit. 5 intelliges.

[Col. 0095B] II. Post laudatam praefationem afferendus est titulus synodi, in qua Breviarium canonum Hipponensium conditum fuerat. Synodus Carthaginensis sub die iduum Augustarum, consulatu Caesarii et Attici. Hunc titulum eruimus ex ms. 59 capituli Veronensis, a quo alii codices modicum discrepant. Vide not. 1 in cap. 2 codicis edendi col. 85. Mox litterae Aurelii et Mizonii Breviario praemissae subjiciendae sunt. Dilectissimis fratribus et coepiscopis diversarum provinciarum, etc., uti eodem capite, col. 87. Nonnulli has litteras ex Byzacena synodo, non autem Carthagine datas putantes, Aurelii nomen expungendum, easque ad Byzacenos, qui synodo non interfuerant, non vero ad episcopos in concilio plenario Carthaginensi III ex aliis Africanis provinciis congregandos scriptas opinantur. At hanc synodum Carthagine celebratam idibus Augusti an. 397, a Mizonio aliisque episcopis Byzacenis non solum testatur titulus ex diversis codicibus excerptus, verum etiam idem [Col. 0095C] Aurelius in praefatione a Dionysio conservata illis verbis: Cum sacerdotum nostrorum epistola Byzacenorum fuisset recitata, vel quid mecum (utique Carthagine) iidem, qui tempus et diem concilii praevenerunt, tractassent, etc. Dies concilio plenario praestituta a synodo Hipponensi anni 393 erat X kal. Septembris ex Cod. Afric. c. 73. Hunc autem diem praevenientes Mizonius et aliquot episcopi Byzaceni, profecti Carthaginem, ubi synodus plenaria habenda erat, idibus Augusti una cum Aurelio ( mecum enim, inquit) tractantes, Breviarium scripsere et litteras quibus ejusdem Breviarii ratio redditur. Hinc jure epistolae Byzacenorum Aurelius etiam inscribitur, et eidem Breviario in omnibus mss. codicibus subsignatus legitur. Sicut autem Breviarium ad hunc coetum, id est ad plenariam synodum, corrogatum idem Aurelius loco citato tradit, ita etiam litterae quae Breviarii ad eumdem coetum corrogandi causa scriptae fuerunt. Confer quae hac de re plenius disseruimus in Historia Donatistarum part. II, c. 9, tom. IV Operum cardinalis Norisii, [Col. 0095D] col. 425, et admonitionem in c. 2 collectionis hoc tomo edendae col. 79. Dein hasce litteras excipit titulus Breviarii: Statuta concilii Hipponensis breviata, etc., infra hoc tomo col. 88.

III. Nicaeni concilii professio, et fides recitata et confirmati est, quae ita se habet: Credimus, etc. Ibidem. Hoc symbolum Nicaenum non esse a Breviario expungendum, ut non nemini visum est, probat interlocutio Honorati et Urbani relata in Cod. Afric. c. 47, qua post insertum Breviarium dixere: De fide enim Nicaeni tractatus audivimus, verum et de sacrificiis inhibendis post prandium, etc., quae ad idem Breviarium in hoc concilio Carthaginensi lectum referuntur.

IV. Placuit etiam propter errorem, etc., ut in Breviario ibidem col. 89, ubi monendum est sequentes pariter canones usque ad cap. 47 sumendos esse potius ex Breviario quam ex Codice Eccles. Afric., vel ex mss. codd. collectionum Hisp. et Isid., apud quos [Col. 0096A] nonnulli canones repetiti in synodo anni 419, alia verba aliasque lectiones in eadem synodo receperunt. In Isid. hic canon est c. 1: in Cod. Afr. omittitur, sed citatur uti canon Breviarii ab Epigonio in eodem Cod. Afr. c. 34. Integer ex concilio Hipponensi exhibetur in synodo Carthaginensi sub Bonifacio anni 525 tom. V Concil. col. 781.

V. Cresconius Villaregiensis episcopus, etc., uti in Breviario col. 89. Primam partem de Cresconio ad Breviarium spectare manifestum est ex laudata interlocutione Honorati et Urbani in Cod. Afric. c. 48, ubi testantur se audisse [LXXXI] confirmata, quae contra Cresconium Villaregiensem statuta fuerant. Postremam vero partem Ferrandus num. 24 allegat sic: Concil. Carth. tit. 5. Hic autem titulus quintus laudatus a Ferrando quatuor alios in ejus codice canones praecessisse significat. Haec secunda pars in Isid. legitur can. 20, sed cum additamento, quod in Breviario non apparet.

VI. Primatem proprium, etc., ut in Breviario col. [Col. 0096B] 89. Ferrandus n. 82, Conc. Carth. tit. 6. Hic canon cum sequenti integer recitatur in synodo Bonifacii ex concilio Hipponensi t. V Concil. col. 782, In Cod. Afr. can. 17 a Patribus synodi Carthaginensis anni 419 adoptatus, aliis verbis exprimitur.

VII. Caeteri etiam primae sedis, etc., ut in Breviario eadem col. 89. Ferrandus n. 83 Concil. Carth. tit. 7.

VIII. Ut lectores populum non salutent. Ex serie Ferrandi haec prima pars canonis primi in Breviario nostrae editionis col. 90, constituit titulum 8, distinctum a secunda parte, quae apud ipsum est tit. 9. Similiter idem primus canon nostrae editionis in duos canones distinguitur in codice 55 capituli Veronensis. In Isid. c. 4 haec prima pars postponitur secundae, uti etiam postponitur in Cod. Afric. c. 16. Confer dicenda canone sequenti, qui secundam partem distinctam exhibet.

IX. Ut ante 25 aetatis annos, etc., ut in nostra Breviarii editione c. 1, col. 90. Ferrandus num. 121, [Col. 0096C] Concil. Carth. tit. 9. Hic canon in synodo Bonifacii anni 525 citatur ex concilio tertio, § 1. Isidorus c. 4 et Codex Afr. c. 16 hunc canonem referunt, sed mutilum; desunt enim illa, ut primum Scripturis divinis, etc., usque ad finem. Id autem ea de causa accidisse videtur, quia tum Dionysius Exiguus, ex quo sumptus fuit vulgatus Codex Ecclesiae Africanae, tum antiquus auctor collectionis synodorum Africanarum ab Isidoro susceptae hunc canonem cum praecedenti conjunctum exscripserunt, non ex Breviario, quod in omnibus nostris codicibus eumdem canonem cum iisdem verbis exhibet, nec ex vero concilio Carthaginensi anni 397, cui integrum Breviarium insertum fuit, sed ex concilio Carthaginensi anni 419, in quo idem canon inter priores canones 33 sine laudatis verbis legitur. Alia quidem ex hac eadem synodo apud Isidorum Carthaginensi III perperam attributa deinceps videbimus.

X. Ut ordinatis episcopis, etc., ut in Breviario c. 2, col. 90. In concilio Bonifacii laudatur § 2. Apud Isid. est c. 3; in Cod. Afr. c. 18.

[Col. 0096D] XI. Ut etiam per solemnissimos paschales dies, etc., ut in Breviario, c. 3, col. 91. Apud Ferrandum num. 226, tit. 11. In concilio Bonifacii § 3. Isid. c. 5.

XII. Ut corporibus defunctorum, etc., ut in Breviario c. 4, col. 91, usque ad illa nec edere. Ferrandus num. 227, tit. 12. Etsi vero in editione Breviarii hic canon copuletur cum sequenti, utrumque nihilominus dividendum in restituendo concilio Carthaginensi anni 397 idcirco credimus, quia non solum distincti proferuntur apud Ferrandum, verum etiam in synodo Bonifacii, quae hos duos canones distinctos ex Carthaginensi III allegavit, unum § 4, alterum § 5. Codex Barberinus 2888 in ipso Breviario exhibendo hos canones dividit. Isid. c. 6 et Cod. Afr. c. 18 utrosque in unum conjunctos praebent.

XIII. Deinde cavendum est, etc. In editione Breviarii est secunda pars canonis 4, col. 91. Ex serie autem numerorum in Ferrandi codice erat tit. 13. Apud [Col. 0097A] Bonifacium describitur § 5, apud Isid. c. 6. In Cod. Afr. aliis verbis affertur circa medium can. 18, quo synodus Carthaginensis anni 419 tres vel potius quatuor canones Breviarii Hipponensis copulatos adoptans, quaedam etiam verba immutavit.

XIV. Ut propter causas, etc., ut in Breviario c. 5, col. 91. Ex serie vero titulorum apud Ferrandum erat in suo codice tit. 14. Apud Isid. c. 2. In Cod. Afric. prima pars cum aliqua mutatione verborum legitur can. 18, secunda can. 14.

XV. Ut quisquis episcoporum, etc., ut in Breviario c. 6, col. 92. Ferrandus num. 58, Concil. Carth. tit. 15. Isid. c. 7, et Cod. Afric. c. 19, ex hoc et sequenti canone unum compingunt. Uterque praeterea lectiones quasdam habet a concilio Carthaginensi anni 419 immutatas, quibus palam fit hunc canonem ab auctore collectionis Africanarum synodorum in Isidorum traductae [LXXXII] sumptum fuisse ex concilio anni 419, ad quod pertinent priores canones 33 in codice Africano descripti; non vero fuisse excerptum [Col. 0097B] ex Breviario Hipponensi, aut ex concilio Carthaginensi anni 397, ubi duo canones distinguuntur, nec Aurelii nomen canoni praemittitur, sicut et omnes alii ejusdem concilii canones nullo episcopo proponente exhibentur. In vulgato autem Isid. lectiones quaedam ex Breviario insertae fuere; at monente P. Harduino codices concinunt cum lectionibus concilii anni 419.

XVI. Si autem nec ad concilium, etc., ut in Breviario c. 7, col. 93. Ex serie Ferrandi in ejus codice erat tit. 16. Quantum ad Isid. et Cod. Afr. recole quae in canonem praecedentem animadvertimus.

XVII. Si autem presbyteri, etc., in Breviario c. 8, col. 93. Ferrandus num. 51, tit. 17. Isid. c. 8. Cod. Afr. cum aliqua exigua varietate lectionis c. 20.

XVIII. Sane quisquis episcoporum, etc., ut in Breviario c. 9, col. 94. Apud Ferrandum num. 67 est tit. 18. In synodo Bonifacii anni 525, Ex concilio III Aurelii § 6. Isid. c. 9. In Cod. Afr. c. 15 omittitur [Col. 0097C] ultima periodus, et duo canones sequentes junguntur.

XIX. Hoc etiam placuit, etc., in Breviario, c. 10, col. 94. Ferrandus num. 62, tit. 19, primam partem laudat; numero autem 64 allegat secundam, ubi tit. 19 corrigendum est pro tit. 15. In Isid. est c. 10, in Cod. Afr. c. 15.

XX. Quod filii episcoporum, etc., ut in Breviario c. 11, col. 94. Apud Ferrandum num. 40 est tit. 20. Cod. Afr. c. 15, et Isid. c. 11, eamdem sententiam partim iisdem, partim aliis verbis efferunt, iidemque inter sese aliquot verbis discrepant.

XXI. Ut gentilibus vel etiam haereticis, etc., ut in Breviario c. 12, col. 95. Apud Ferrandum num. 39 est tit. 21. In synodo Bonifacii legitur § 7, in Isid. c. 12; Codex vero Afr. c. 21 aliis atque aliis verbis exprimit.

XXII. Ut episcopi vel clerici filios suos, etc., c. 13 Breviarii col. 95. Apud Ferrandum num. 41, tit. 22. Isid. c. 14. Cod. Afr. c. 35.

[Col. 0097D] XXIII. Ut episcopi vel clerici eos, etc., in Breviario c. 14, col. 95. Apud Ferrandum. num. 33, tit. 23. Laudatur in synodo Bonifacii § 8. Isid. c. 13 (ut in mss. legitur), et Cod. Afr. c. 22, aliam lectionem praeferunt propriam synodi anni 419.

XXIV. Ut episcopi, presbyteri et diaconi non sint conductores, etc., c. 15 Breviarii, col. 95. In synodo Bonifacii legitur § 9. Apud Ferrandum num. 70, tit. 24. Isid. c. 15 et Cod. Afr. c. 16 aliam lectionem synodi anni 419 peculiarem repraesentant.

XXV. Ut cum omnibus omnino clericis, etc., ut in Breviario c. 16. Ferrandus num. 122 citat hunc canonem Conc. Carth., sed titulus omittitur, qui supplendus est tit. 25. Apud Isid. est c. 17.

XXVI. Ut episcopi, presbyteri et diaconi non ordinentur, etc., in Breviario c. 17, col. 95. In Ferrando num. 15, Conc. Carth. tit. 3, ubi error irrepsit in numerum, ut patet vel ex synodo Bonifacii, in qua [Col. 0098A] hic canon post praecedens recitatur § 10. Corrigendum est autem in Ferrando ex reliquorum numerorum serie tit. 26. In Isid. habetur c. 18, in Cod. Afr. c. 36.

XXVII. Ut lectores usque ad annos pubertatis, etc., c. 18 Breviarii col. 95. Apud Ferrandum num. 129, tit. 27, ubi tamen hic canon ita aliis verbis proponitur, sicut in Isid. c. 18 et in Cod. Afr. c. 16.

XXVIII. Ut clericum alienum, etc., c. 19 Breviarii, col. 96. Apud Ferrandum num. 27, tit. 28, Isid. c. 21.

XXIX. Ut nullus ordinetur, etc., in Breviario c. 20, col. 96. Ferrandus num. 232, tit. 29. Isid. c. 22. Legitur in synodo Bonifacii § 11.

XXX. Ut nemo in precibus, etc., c. 21 Breviarii, col. 96. Apud Ferrandum num. 219, Conc. Carth. tit. 31, ubi ex ejus serie corrigendum tit. 30, cum praesertim etiam in Synodo Bonifacii afferatur § 12 post canonem praecedentem, eidemque subjiciantur ut distincti duo canones sequentes, quorum ultimus apud Ferrandum signatur tit. 32. In Isid. est. c. 23.

[Col. 0098B] XXXI. Ut nullus clericorum amplius, etc., c. 22 Breviarii, col. 96. Apud Ferrandum deest; sed legitur in synodo Bonifacii, § 13. In Isid. est, c. 16, partim eadem, partim diversa lectione. In Cod. Afr. c. 16 aliis omnino verbis.

[LXXXIII] XXXII. Ut in sacramentis, etc., Breviarii c. 23, col. 96. Apud Ferrandum num. 213, tit. 32. Laudatur in synodo Bonifacii § 14. Idem est in Cod. Afr. c. 37. Isidorus autem c. 24 alia praeterit, alia ob hujusmodi omissionem diversis verbis effert.

XXXIII. Ut clerici vel continentes, etc., in Breviario c. 24, col. 96. Apud Ferrandum num. 132, tit. 33. Cod. Afr. c. 38. Isid. c. 25.

XXXIV. Ut primae sedis episcopus, etc., Breviarii c. 25, col. 97. Ferrandus num. 81, tit. 34. Legitur in synodo Bonifacii § 15. Cod. Afr. c. 39. Isid. c. 26.

XXXV. Ut clerici edendi, etc., c. 26 Breviarii, col. 97. Apud Ferrandum num. 134, tit. 35. In Isid. c. 27. Cod. Afr. c. 40.

[Col. 0098C] XXXVI. Ut episcopi non proficiscantur, etc., c. 27 Breviarii, col. 97. Ferrandus num. 86, tit. 36. In mss. Isid. c. 28, et in Cod. Afr. c. 23, deest postremum membrum.

XXXVII. Sacramenta altaris, etc., c. 28 Breviarii. Ex Ferrandi serie est tit. 37. Exstat in synodo Bonifacii § 16, in Isid. c. 29, et in Cod. Afr. c. 41. Hic canon uti Hipponensis Breviarii laudatur ab Honorato et Urbano episcopis c. 47 Codicis Afr.

XXXVIII. Ut nulli episcopi vel clerici, etc., c. 29 Breviarii, col. 97. Apud Ferrandum num. 71, tit. 38. Isid. c. 30. Cod. Afr. c. 42.

XXXIX. Ut poenitentibus, etc., c. 30 Breviarii. Ferrandus num. 49, tit. 39. Cod. Afr. c. 43. Isidorus vero dividit in duos canones 31 et 32.

XL. Ut virgines sacrae, etc., c. 31 Breviarii, col. 98. Apud Ferrandum num. 48, tit. 40. Isid. c. 33. Cod. Afr. c. 44.

XLI. Ut aegrotantes, si pro se respondere, etc., in Breviario c. 32, col. 98. Apud Ferrandum num. 202, [Col. 0098D] tit. 41. Exstat in synodo Bonifacii § 17, in Isid. c. 34, et in Cod. Afr. c. 45.

XLII. Ut scenicis, etc., c. 33 Breviarii. Ferrandus num. 170, tit. 42. Isid. c. 35. In Cod. Afr. additur praecedenti c. 45.

XLIII. Ut presbyter inconsulto, etc., c. 34 Breviarii, col. 98. Apud Ferrandum num. 91, tit. 43. Legitur in synodo Bonifacii § 18, et in Isid. c. 36.

XLIV. Ut clerici in aliena, etc., c. 35 Breviarii. In Ferrando num. 135, tit. 44. Est in synodo Bonifacii § 19, in Isid. c. 37.

XLV. Ut praeter Scripturas, etc., in Breviario c. 36, usque ad verba Ecclesia consulatur. Apud Ferrandum num. 228, tit. 45. Cod. Afr. c. 24, ubi pro tempore quo repetitus fuit hic canon in concilio anni 419, Bonifacii papae nomen cum aliis verbis in fine inseritur. In Breviario hic canon cum sequenti copulatur c. 36, uti etiam in synodo Bonifacii § 20. In [Col. 0099A] Isid. c. 47 uterque canon similiter jungitur, sed ita ut ex synodo anni 419 exscriptus fuerit, concinatque omnino cum can. 24 Codicis Africani. Ferrandum in divisione secuti sumus, quia partitionem et ordinem omnium canonum tertii concilii sub Aurelio ex ipso tantum elicere licuit.

XLVI. Liceat etiam legi passiones martyrum, etc., ut in fine can. 36 Breviarii, col. 100. Ferrandus num. 229, tit. 46. Cod. Afr. c. 46. In synodo Bonifacii § 20, et in Isid. c. 4, in fine.

XLVII. Placuit etiam ut quoniam, etc., c. 37 Breviarii, col. 101, et post ultima verba transmarina Ecclesia consulatur, haec addantur: De Donatistis placuit ut consulamus, etc., ut in Cod. Afr. c. 47, usque ad illa verba, ne promoveantur sacri altaris ministri; ac dein subscriptiones apponantur: Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis his placitis a nobis omnibus confirmatis, etc., cum reliquis in fine Breviarii subjectis col. 104.

Cum unicum canonem 47 Breviarii ultimum subsequens [Col. 0099B] Ferrandi series inserendum concedat, duos, qui de Donatistis statuunt, ad unum canonem 47 pertinuisse nihil ambigimus. Unus sumptus ex can. 37 Breviarii de clericis Donatistarum certa quadam restrictione in suo gradu recipiendis loquitur; alter productus ex can. 47 Codicis Africani statuit de Donatistarum infantibus in clerum admittendis; ac in utroque transmarinam Ecclesiam consulendam decernitur. In Historia Donatistarum part. II, c. 9, alteram partem de infantibus recipientes, priorem de clericis sumptam ex editione Breviarii in suppositionis [LXXXIV] suspicionem adduximus. Sola tunc Quesnelliana collectio canonum nobis nota erat, ex qua Breviarium prodierat; cumque haec duos alios canones 38 et 39 Breviario addititios perperam susceperit, nihil mirum si etiam canon 37 eidem aliunde accessisse crederetur. At duas alias diversae originis, et vetustissimas collectiones mss. nacti sumus, quae Breviarium cum eodem canone de clericis pariter [Col. 0099C] exhibent, alteram in ms. Barb. 2888, alteram in cod. 55 capituli Veronensis; quae postrema id peculiare habet, quod alios duos canones 38 et 39 uti certe addititios ignorat. Ex hac igitur trium collectionum antiquissimarum concordia hunc canonem de clericis a Breviario haud expungendum cognovimus, nisi quid omnino efficax cogeret. Expendentes itaque exactius, quae nos olim perurgebant, nihil cogere deprehendimus. Illa ejusdem canonis verba, Praecedentibus conciliis statutum est ne quis Donatistarum cum honore suo recipiatur a nobis, praecipuam difficultatem movebant, tum quod nullum ejusmodi interdictum in anterioribus Africae synodis, quarum memoria superest, invenitur, tum praesertim quod contraria potius disciplina ab ipsius separationis exordio in Africa viguit, uti traditur in collatione Carthaginensi primae diei num. 16 (Tom. III Concil. col. 158, d.) . At re melius perpensa, statutum illud seu interdictum ad transmarinum concilium referri credimus, cui Africani ut obsequerentur, idem interdictum in suis quoque synodis [Col. 0099D] repetiisse videntur. Id ne gratis credatur assertum, res plenius explicanda est, cum praecipue ex dicendis patefaciendum sit quantum Africani Romanae Ecclesiae auctoritati detulerint.

Consuetudo quidem Africanae Ecclesiae ab ipsius separationis exordio haec fuerat, ut clerici Donatistarum ad unitatem redeuntes, in suo gradu reciperentur. At supervenit interdictum memoratum transmarini concilii, quod aperte asseritur in synodo Carthaginensi anni 401 iduum Septembris can. 68 Cod. Africani his verbis: In transmarino concilio statutum est ut ordinati in parte Donati, si ad catholicam correcti transire voluerint, non suscipiantur in suis honoribus. Aliud quoque interdictum transmarinae synodi, in qua una cum Romano Mediolanensis etiam antistes interfuit, indicatur in alio concilio Carthaginensi ejusdem anni 401, XVI kal. Julias, ne infantes Donatistarum ad Ecclesiam reduces ad ordines promoverentur. [Col. 0100A] Ibi enim decreta fuit legatio ad papam Anastasium et ad Venerium Mediolanensem, ut in eo interdicto ob inopiam clericorum et necessitatem Ecclesiae ad eosdem infantes ordinandos dispensatio peteretur, quia ab his sedibus hoc fuerat prohibitum. Vide Cod. Afric. c. 57, ejusque prooemium. His autem interdictis adeo paruerunt episcopi Africani, ut, cum rari essent catholici ordinandi, summa esset clericorum inopia, multaeque Ecclesiae essent desertae, nec unus quidem diaconus alicubi reperiretur, uti fusius in laudato prooemio traditur. In hac autem Ecclesiarum necessitate illa quidem transmarina interdicta partim abroganda, partim restringenda Africani Patres censuere. At auctoritatem transmarinae Ecclesiae reveriti, nihil contra per se absolute statuere, nec ab interdictis, licet urgeret necessitas, saltem facto recedere, ac pristinam consuetudinem revocare; sed quidquid expedire videbatur, canone quidem exponendum, non tamen constituendum aut exsequendum putarunt, nisi prius transmarina Ecclesia consuleretur. [Col. 0100B] Id primum (quod sciamus) expressum fuit in synodo Hipponensi anno 393, tum in synodi Carthaginensis anni 397 nostro canone 47, qui ex Hipponensi excerptus fuit. Iterum vero repetitum in alio concilio Carthaginensi anni 401, XVI kal. Julias can. 57 Codicis Africani, ac tandem in alia ejusdem anni synodo idibus Septembris can. 68 Cod. Afr., in quo cum Romani maxime pontificis consensus ac veluti dispensatio petenda decernitur, hujus potissimum sedis auctoritas in transmarino concilio apud Afros valuisse cognoscitur. Haec toties decreta transmarinae, seu Romanae Ecclesiae consultatio, laudatorum interdictorum ad hoc usque tempus observantiam declarat; cum praesertim in postrema synodo iduum Septembris anni 401 Patres testentur se eam dispensationem quaerere propter Ecclesiae pacem et utilitatem; non ut concilium quod in transmarinis partibus de hac re factum est dissolvatur. Qui vel in maxima necessitate et penuria clericorum nihil per se voluerunt [Col. 0100C] mitius interpretari et constituere, ne interdictum transmarinum [LXXXV] dissolverent, nisi prius Romanum pontificem consulerent et dispensationem obtinerent; quantam hujus sedis auctoritati obedientiam et observantiam tribuerent, nemo non videt. Ideo vero tandiu dilata res fuit, quia licet decretum de consulenda transmarina Ecclesia latum fuerit anno 393, et in Breviario repetitum anno 397, nondum tamen exsecutioni mandatum fuerat anno 401. Itaque hoc anno in synodo XVI kal. Julias ne consultatio amplius differretur, legatio ad transmarinam Ecclesiam destinata est, qua Africani episcopi de solis infantibus consuluerunt. Tum in alia synodo anni ejusdem idibus Septembris de clericis Donatistarum recipiendis per litteras intercessere. Ex hac autem historia non tam soluta est proposita objectio, qua hic canon 47 de clericis Donatistis loquens a Breviario excludendus videbatur; sed potius confirmatum maxime restat, Africanos Patres de hac re, quae a transmarina Ecclesia interdicta fuerat, fuisse sollicitos, ac statuisse [Col. 0100D] consulendum Ecclesiam transmarinam, licet exsecutio in annum 401 dilata fuerit.

Restat altera difficultas ex Dionysio Exiguo, seu ex can. 47 Codicis Africani, in quo post antecedentem Breviarii canonem 46 de passionibus martyrum, omisso canone de Donatistarum clericis, de solis ipsorum infantibus Siricium et Simplicianum consulendos decernitur. Idipsum etiam legitur in collectione Isidori can. 48, ac praeterea in synodo anni 401, can. 57 Codicis Africani hic canon de parvulis superiori concilio editus traditur. Hunc autem fuisse postremum canonem Breviarii Hipponensis patet ex iis quae statim subjiciuntur tam in Codice Africano quam apud Isidorum: Quibus insertis Honoratus et Urbanus legati provinciae Mauritaniae Sitifensis dixerunt . . . De fide enim Nicaeni tractatus audivimus. Hic Breviarium Hipponense lectum ac gestis insertum palam innuitur, ac propterea canon de parvulis, qui [Col. 0101A] praecedit verba quibus insertis, pertinet ad Breviarium quod gestis insertum fuit. Hinc quidem idem canon nullo episcopo proponente describitur, uti nullo pariter proponente episcopo recensiti fuerunt etiam reliqui ejusdem Breviarii canones, cum e contra omnes canones post ejusdem lectionem conditi in ipsa synodo Carthaginensi anni 397 aliquo episcopo interloquente ac proponente efferantur.

Haec vero facile concilianda cognovimus, si nec canon de clericis, nec alter de infantibus excludantur a Breviario, sed ex utroque unus canon conficiatur. Primo scilicet de clericis actum fuit, ita tamen ut antequam id absolute firmaretur transmarina Ecclesia consulenda esset. Cum vero hoc obtinere videretur difficilius, de solis infantibus Siricium et Simplicianum consulere interim placuit. Similiter quidem, licet Aurelius in synodo Carthaginensi anni 401 can. 57 Codicis Afric., proposita catholicorum clericorum penuria, Donatistas clericos cum plebibus atque honoribus suis recipiendos percuperet, et hoc transmarinorum [Col. 0101B] episcoporum considerationi dimittendum censuerit, hac tamen consultatione in aliud tempus dilata, eos interim de parvulis tantum consulendos putavit. Quanquam, inquit, nonnulli ejusdem sectae clerici cum plebibus atque honoribus suis ad nos transire desiderent, qui amore honoris aut persuadent ad vitam, aut retinent ad salutem. Sed hoc majori fratrum supradictorum (episcopi Romani atque Mediolanensis) considerationi dimittendum censeo, ut prudentiori suo consilio nostrae suggestionis sermonem cum perpenderint, quid de hac re eis placeat nos informare dignentur. TANTUM DE HIS QUI INFANTES BAPTIZATI SUNT, satagimus ut nostrae, si placet, in iisdem ordinandis CONSENTIANT voluntati (Tom. II Conc. col. 1297 e) . Vides hic utrumque decretum de clericis et de infantibus Donastistis simili ratione efferri et ita copulari ut in nostro canone conjungenda putamus? Unum movere potest, utrumque nostri canonis decretum in nullo codice copulari, sed alterum deesse in tribus [Col. 0101C] laudatis collectionibus quae Breviarium separatim continent; in Dionysio vero seu Codice Africano, et in Isidoro alterum desiderari. Verum Dionysium et Isidori collectionem alios Breviarii canones omisisse jam vidimus. Cur vero altera nostri canonis pars, quae hisce testibus probatur spectare ad Breviarium, in omnibus hujus Breviarii codicibus desit, ignoramus. Ex his vero omnibus canon 47 synodio Carthaginensis anni 397 ex duabus partibus constat, nimirum ex can. 37 Breviarii et ex can. 47 Codicis Africani. [LXXXVI] Huic autem integro canoni Breviarii Hipponensis ultimo subscriptiones ipsius Breviarii idcirco subjiciendas duximus, quia totum Breviarium cum iisdem subscriptionibus synodo laudatae fuisse insertum verosimillimum est. Ita quodnam sit verum et integrum Breviarium Hipponense, et quinam sint celebres canones concilii Hipponensis anni 393, palam constitutum est. In vulgata editione Breviarii et in quibusdam codicibus duo alii canones in fine adjiciuntur, sed perperam, cum primus canon addititius [Col. 0101D] spectet ad synodum Carthaginensem anni 397, conflatusque sit ex duobus ejusdem synodi canonibus 49 et 50 mox indicandis, alter vero sit canon concilii Carthaginensis habiti idibus Septembris anno 401, ac propterea hi canones jure omittuntur in optimo ms. 55 capituli Veronensis. Nunc indicandi restant canones in ipsa plenaria synodo anni 397 conditi, qui episcopis interloquentibus propositi, ab Hipponensibus in Breviario contractis facile distinguuntur.

XLVIII. Quibus insertis Honoratus et Urbanus episcopi legati provinciae Mauritaniae Sitifensis dixerunt: Jamdudum cum apud sanctitatem vestram, etc., ut in Cod. Afric. c. 47 paulo ante medium tom. II Concil. Ven. edit. col. 1284 d, cum quo jungendus est uno contextu etiam canon 48: illud autem suggerimus, etc., usque ad finem. Ibi col. 1285. Ilorum episcoporum Sitifensium legatio sicuti in antecedenti conventu [Col. 0102A] Carthagine habito die X kal. Septembris statim post Breviarium lecta fuisse traditur can. 1, seu in praefatione Aurelli, quae in Cod. Africano praemittitur canoni 34, ita etiam in hac quasi altera ejusdem concilii actione habita V kalendas ejusdem mensis, in qua gesta prioris conventus repetita fuere, Breviarii lectioni recte subjicitur. Canonem vero 48 Codicis Africani, quo eadem Honorati et Urbani interlocutio continuatur, idcirco jungimus cum postrema parte canonis 47, quia priorem partem hujus canonis de infantibus Donatistis agentem usque ad interlocutionem Sitifensis ad canonem 47 hujus synodi pertinere ostendimus. Ferrandus num. 175 hunc canonem allegat sic: Conc. Carth. tit. 48. In Isid. est c. 38.

XLIX. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt: Et illud nobis mandatum est, etc., ut in c. 49 Cod. Afric., col. 1285, c. Apud Ferrandum num. 4, tit. 49. Isid. c. 39.

L. Sed et illud est statuendum, etc., ut in Cod. Afric. c. 50, col. 1288, a. Apud Ferrandum num. 5. [Col. 0102B] tit. 50. Isid. c. 40.

LI. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt: Quoniam de commonitorio nostro, etc., ut in Cod. Afric. c. 51, cum quo copulandus est canon 52 ejusdem Codicis, quippe quos in unum junctos Ferrandus in suo exemplari invenit: nam caput 53 Codicis Africani num. 13 allegat tit. 52, hujus autem canonis 51 primam partem num. 231 citat tit. 5, ubi corrigendum tit. 51. Haec prima pars tantum legitur in Isid. c. 41.

LII. Epigonius episcopus dixit: In hoc Breviario, etc., uti in Cod. Afric. c. 34, col. 1280, d. cum quo jungendus est can. 53 ejusdem Codicis Africani, col. 1289, a, Epigonius episcopus dixit: Multis conciliis hoc statutum a coetu sacerdotali est, etc., usque ad finem. Episcoporum Sitifensium legatione antecedentibus canonibus exacta, Epigonius suam sententiam proposuit. Hujus prior interlocutio, qua Breviarium lectum praesumitur, in Codice Africano extra proprium, ut videtur, locum refertur can. 34, antequam [Col. 0102C] Breviarii canones recenseantur. Olim quidem credebamus hanc interlocutionem recte a Dionysio potuisse subdi post praefationem Aurelii in eodem Cod. Afric. descriptam ante can. 34; sed cum haec Aurelii praefatio Breviarii lectionem mandet, verisimilius est hanc lectionem statim fuisse subsecutam, et Epigonium post lectum Breviarium ea verba protulisse, cum exacta jam Sitifensium legatione, quae ex dictis primo loco proposita fuit, eidem Epigonio loquendi locus patuit: praecipue quod idem Epigonius nihil in Breviario emendandum vel addendum censuit, nisi ut dies sancti Paschae tempore concilii innotescat; quod idcirco expressum videtur quia id a Sitifensibus antecedenti canone 51 petitum et ab Aurelio concessum fuerat. Duplicem autem Epigonii interlocutionem jungimus, quia canon 53 Codicis Afric. in quo secunda ejus interlocutio exhibetur, laudatur a Ferrando num. 13, tit. 52. In Isidoro deest prima interlocutio [LXXXVII] Epigonii; secunda vero in duos [Col. 0102D] canones dividitur c. 42 et 43. Postrema pars alterius interlocutionis allegatur in synodo Bonifacii, § 21.

LIII. Epigonius episcopus dixit: In multis conciliis hoc statutum est, etiam nunc hoc confirmandum, etc., uti can. 54 Codicis Afric. col. 1292, a. Apud Ferrandum num. 27, tit. 53. Isid. c. 44. In synodo Bonifacii, § 22.

LIV. Aurelius episcopus dixit: Sermonem meum admittite, etc., ut in Cod. Afric. c. 55 et 56, qui hic copulandi sunt. Sequimur enim Ferrandum, qui num. 230 primum canonem 55 Codicis Afric. citat tit. 54, et num. 13 ac 14 alterum canonem 56 item laudat tit. 54. Isidorus tres canones conficit, ac inter se disjungit c. 45, 46 et 55. In synodo Bonifacii prima pars integra exhibetur tom. V Concil, col. 781. altera vero compendio indicatur col. 779, § 23.

Hic est ultimus canon concilii Carthaginensis III anni 397, post quem adjiciendae sunt episcoporum qui eidem concilio III interfuerunt subscriptiones. [Col. 0103A] Una tantum Aurelii subscriptio legitur in Cod. Afric. c. 56, col. 1296, a; duas alias Epigonii et Augustini addit Isidorus, ubi caeteri episcopi notantur hac formula: Similiter et omnes episcopi quadraginta quatuor numero subscripserunt. Alii codices habent quadraginta septem, vel quadraginta octo. Difficultatem nonnulli movent ex subscriptione Augustini, qui Numidiae episcopus huic synodo non adfuisse videtur, cum Numidae diutius differentes ad concilium accedere, exspectati non fuerint, ut liquet ex Aurelii praefatione descripta ante can. 34 Codicis Africani, nec non ex can. 47. At de solis legatis Numidiae aliquandiu exspectatis hisce in locis sermo est. Augustinus autem ad synodum venisse dicendus est, etsi legatione suae provinciae non fungeretur, quemadmodum ad synodum Carthaginensem anni 403 idem Augustinus cum Alypio et Possidio accessit, licet Numidiae legati nondum pervenissent. Vide praefationem ejusdem concilii tom. II Conc. col. 1320, d, Augustinum vero inter caeteros convenisse in concilio [Col. 0103B] Carthaginensi III non solum probant tres vulgatae subscriptiones quae ex codd. collectionum Hispanicae et Isidori prodierunt, verum etiam confirmat diversae originis codex Vat. Palat. 574, ex quo uberiores subscriptiones concilio restituto subjiciendas appendimus.

Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis huic decreto consensi, et relecto subscripsi; et caeteri episcopi subscripserunt, id est, Victor episcopus, Felix episcopus, Numidius episcopus, Epigonius episcopus, Honoratus episcopus, Donatus episcopus, Elesius episcopus, Reginus episcopus, Palatinus episcopus, Honoratus episcopus, Victorianus episcopus, Posthumianus episcopus, Victor episcopus, Bonifacius episcopus, Felix episcopus, Restitutianus episcopus, Bonifacius episcopus, Donatus episcopus, Ferox episcopus, Antonius episcopus, Basilius episcopus, Restitutus episcopus, Paschasius episcopus, Victor episcopus, Augustinus episcopus, et reliqui episcopi numero 43.

[Col. 0103C] In editione Isidoriana praeter defectus antea indicatos canon alius 49 perperam additur, quippe qui pertinet ad concilium Carthaginense anni 419, et refertur in Cod. Afric. c. 32. Auctor nimirum collectionis ab Isidoro receptae, etsi inter synodos Carthaginenses recenseat concilium anni 419, ipsumque dividat in duo, noluit tamen describere priores ejus canones 33, ea forte de causa quia in aliis anterioribus synodis quas produxit eos fere omnes contineri perspexerat, quinque ultimis canonibus exceptis, ex quibus solum canonem 32 non negligendum ratus, synodo anni 397 adjiciendum putavit.

17. Post synodum Carthaginensem anni 397 dicendum est de canonibus 104, qui ex Isidoriana collectione vulgati ascribuntur concilio Carthaginensi Africae IV anni 398. Christophorus Justellus in praefatione ad codicem Ecclesiae Africanae hocce concilium, cujus nullum indicium est in eadem Africanorum canonum collectione, fictitium ac plane repudiandum contendit (Tom. I Biblioth. jur. canon. p. 317) , nec fidem ullam adhibendam iis canonibus 104 qui sine auctoritate laudato concilio ascribuntur. Hujus exemplum plures secuti, vel rejecerunt prorsus hoc concilium cum canonibus ei attributis, vel dubitationes et difficultates non exiguas sparserunt. Alii vero ejusdem synodi, quae non tam Isidoriana [Col. 0104A] quam Hispanica collectione probatur, vindicias suscepere. Emmanuel Schelestratius in dissert. 3 de Ecclesia Africana priores canones de ritu ordinationum agentes in synodo Carthaginensi anni 398 constitutos non ambigit, eo quod vulgata praefatio habeat: Placuit . . . . in eadem sancta synodo constituere ea quae ad ordines ecclesiasticos canonicis sunt necessaria disciplinis; et in alio codice primo canoni hic titulus praefigatur: Praefatio capitulorum de sacris ordinationum ritibus. At caeteros canones non in ea synodo conditos, sed ab aliquo privato partim ex Orientalibus, partim ex Occidentalibus canonibus studiose congestos et assutos existimat. Tillemontius art. 123 et not. 29 in Augustini Vitam hanc synodum aliqua ratione defendere ac objectas difficultates disjicere studet. Ad hujus synodi canones potius quam ad canones synodi anni praecedentis 397 referenda opinatur Aurelii verba quae leguntur in prooemio concilii an. 402 praemisso canoni 86 Codicis Africani.

18. In hac controversia ut dicamus quid probabilius [Col. 0104B] nobis videtur, aliquot observationes circa mss. libros in quibus illi canones inveniuntur praemittendae sunt. Non soli codices collectionum Isidorianae et Hispanicae, quae in Africanis synodis eamdem habent originem, sed alia atque alia aliarum collectionum et regionum exemplaria eosdem canones exhibent, sed diversa ratione. In mss. collectionum Hisp. et Isid. ii canones praeferuntur cum titulo: Concilium Carthaginense Africae IV ab episcopis numero 214 Augusto Honorio IV et Eutychiano consulibus, id est an. 398. Alia collectio contenta in duobus mss. Veron. 59 et Lucano 88, quam ante Hispanicam ex alio antiquiori fonte derivatam ostendemus part. IV, c. 4, eosdem canones describit: Ex synodo Carthaginis Africae Honorio XII et Theodosio VIII coss., id est an. 418. Codex Vat. Palat. 574, similis Morbacensi, qui collectionem repraesentat pure Gallicanam compactam ante medium saeculum sextum, hunc duplicem titulum praefigit: Synodus Africana episcoporum ducentorum [Col. 0104C] quatuordecim. Statuta Ecclesiae antiqua. Vetustissima collectio Corbeiensis pariter Gallicana, codex bibliothecae collegii Parisiensis Soc. Jesu audatus a P. Harduino (Tom. II Conc. col. 1433, not. 1) , codex Colbertinus 3368 a P. Coustantio allegatus (In praefat. tom. I Epist. Rom. pontif. n. 102) , exemplaria mss. Gemblacense et Gandavense S. Bavonis, quae vidit P. Crabbus (Tom. II Conc. col. 1435, e, 1441, c, et 1446, d) , aliaque Gallicana, quae absque nomine indicantur a P. Sirmondo (Tom. V Conc. col. 14, b) , hanc tantummodo inscriptionem exhibent: Statuta Ecclesiae antiqua. Codices Barberinus 2888 et Vat. 1342 unius collectionis Italicae; Vat. 5845, Vallicel. A 5, cum aliis alterius collectionis, et Vat. 1343 collectionis diversae, omnes Italici, inscribunt: Statuta antiqua Orientis. Atto episcopus Vercellensis in epistola ad Ambrosium sacerdotem Mediolanensem ex Italicis mss. Statuta antiqua Orientalium appellat (Tom. I Spicil. Acher. p. 438) . Vides in his multas collectiones Hispanicas, Gallicanas, [Col. 0104D] Italicas, [LXXXIX] omnesque antiquas, quae etsi eosdem canones contineant, diversa tamen ratione dissentiunt.

19. Duplex autem discrimen praecipue observandum est. 1 ^o Non omnes codices concilium Carthaginense inscribunt. Italicae collectiones, Statuta antiqua Orientis; Gallicanae, Statuta Ecclesiae antiqua. Codices collectionum Hisp. et Isid., quae Africanam synodum praeferunt, unius ejusdemque originis sunt. Quod si codices Vat. Palatinus et Veronensis eumdem titulum confirmantes diversam originem habent, codex Veron. synodum Carthaginensem assignat, non anno 398 cui illam affigunt mss. Hisp. et Isid., sed anno 418. Palatinus vero titulo concilii Carthaginensis, quod chronica notatione caret, alium titulum addit, Statuta Ecclesiae antiqua, qui priori titulo videtur repugnare; neque enim canones qui in aliqua synodo conduntur Statuta antiqua appellari queunt. 2 ^o Vulgatus canonum [Col. 0105A] ordo qui ex Hispanica et Isidori collectionibus proficiscitur, diversus omnino est ab ordine quem omnes alii codices et collectiones exhibent. Labbeus e Barberino ms. 2888 numeros diversi ordinis in sua editione notavit, sed qui facile fugiunt, nec satis instruere queunt. Hinc eosdem canones ex ordine ejusdem et aliorum nostrorum codicum hoc tomo recudendos censuimus, ac ex eorumdem collatione cum editis palam fiet ordinem qui tot diversis collectionibus probatur, et praefertur etiam in his ipsis mss. codd. Veron. et Palat., qui synodum Carthaginensem in titulo inscribunt, originarium esse; eum vero qui ex collectionibus Hisp. et Isid. antea editus tuit, inductum fuisse ab auctore collectionis synodorum Africanarum in ipsis receptae, ut canones aptiori methodo disponeret, et ad certa capita pertinentes, ab origine separatos atque huc illuc dispersos uniret. Hinc porro cognoscetur canones de ordinatione officialium Ecclesiae, qui in vulgatis initio proponuntur, spectare ad finem, immo distingui a caeteris hoc [Col. 0105B] titulo ipsis praefixo: Recapitulatio ordinationum officialium Ecclesiae; ubi recapitulatio idem videtur ac caput; unde in ms. Herovalliano habetur: Caput ordinationis ministrorum officialium Ecclesiae.

20. Nunc ut statuamus quid verisimilius credimus, tot imprimis codices ac tot antiquissimae diversae originis diversarumque regionum collectiones, quae laudatos canones diversa licet inscriptione praenotatos continent, inter quas duae Palatina et Corbeiensis sub medium sextum saeculum digestae fuerunt, eorum antiquitatem celebritatemque demonstrant. Ipsa collectio Hispanica, quae hos canones sub concilii Carthaginensis IV nomine praefert, eamdem antiquitatem confirmat. Africanorum enim canonum collectionem, quae in Hispanicam transivit, antiquiorem esse Turonensi synodo II celebrata an. 567 probavimus § 1 n. 3. Addemus et aliud non leve. In ea collectione canonum quae concilii Arelatensis II nomine circumfertur, dum can. 49 secundum statuta seniorum praecipitur [Col. 0105C] ut excommunicati vitentur non solum a clericis, verum etiam a laicis, nostra Statuta indicari videntur. Etsi enim in aliis canonibus clericis interdictum inveniatur communicare cum excommunicatis, laicis tamen id non legimus vetitum nisi in nostris Statutis can. 40. Cum porro ea collectio Arelatensis II nomine donata sub S. Caesario compacta fuerit, ut probabimus cap. 10 § 2, n. 19, nostra igitur Statuta sexto saeculo antiquiora et in auctoritatem allegata noscuntur. Hinc quidquid sit de titulis seu inscriptionibus diversis; iidem canones pro spuriis ac nullius momenti haberi non possunt.

21. Tota difficultas circa auctorem versatur, num scilicet ea Statuta concilio Carthaginensi adjudicanda sint. In hac vero inscriptione, quam plerique et vetustiores codices ac collectiones ignorant, falsitatem inesse multis argumentis nobis evidentissimum est. Illud imprimis gravissimum, hujus synodi, quae si Africana, ob Patrum numerum canonumque copiam [Col. 0105D] atque praestantiam omnium celeberrima fuisset, nullum reperiri indicium nec apud Dionysium Exiguum, nec apud Ferrandum, neque in concilio Carthaginensi sub Bonifacio anni 525, cum haec vel maxime inter Africanas memoranda fuerit. Dionysius quidem dum synodos recensuit sub Aurelio celebratas usque ad an. 419, etsi aliquot canones alicujus synodi praeterire potuit, vel etiam synodos quae peculiares canones non condiderunt, non tamen concilium plenarium, quod [XC] tot canones in aliis conciliis frustra quaesitos constituit. Multo minus haec synodus fugere potuisset Ferrandum, qui alias etiam peculiares et provinciales synodos Africae aliunde incognitas allegavit. In synodo autem Bonifacii dum plures canones referuntur ex conciliis sub Aurelio celebrioribus, concilia III, VI, VII, usque ad vigesimum his numeris canonibusque distinguuntur, qui cum congruant numero et ordini synodorum quas Dionysius refert, huic concilio Carthaginensi anni 398 locum non relinquunt. [Col. 0106A] Negativum quidem est hoc argumentum, sed tale ut, si probe intelligatur, hac in re luculentissimam et manifestam probationem suppeditet.

22. Sed age, jam positiva et efficacia producamus. Ipsum prooemium quod in vulgatis ex collectionibus Isidoriana et Hispanica exhibetur a stylo et formulis caeterarum synodorum Africae maxime abhorret. Consulatus in Africanam rationem non Augusto Honorio IV, sed gloriosissimo imperatore Honorio Augusto IV, et Eutychiano coss., efferendus fuerat. Additur in secretario tantum, cum in caeteris sinceris conciliis addatur semper basilicae nomen: In secretario basilicae Fausti, vel Restitutae, etc. Annus praesertim 398 laudato consulatu designatus primo canoni repugnat. In professione enim fidei ab episcopo exigenda adversus haereses, id inter caetera ab eodem petendum traditur, si in baptismo omnia peccata, id est tam illud originale contractum quam illa quae voluntarie admissa sunt, dimittantur. Id Pelagianam haeresim aperte impetit, quae tamen in Africa non innotuit nisi [Col. 0106B] anno 411. Neque credibile est ante hujus erroris notitiam adeo expressam professionem exactam fuisse de dogmate quod ante Pelagianos a nemine in dubium vocabatur, nec in anterioribus fidei formulis ea inserta invenietur. Adde quod in subscriptionibus quae apud Isidorum leguntur, refertur Donatianus Talabricensis (corrige Teleptensis) primae sedis; qui cum anno 398 non esset senior, nec primae sedis episcopus erat. Praeterea illae subscriptiones eaedem sunt ac quae ab eodem Isidoro subnectuntur concilio Milevitano; reipsa autem pertinent ad concilium Carthaginense anni 418, ad quod etiam spectant Patres 214 quibus ea Statuta adjudicantur. Hinc minus male in codice Veronensi 59 notantur consules anni 418. Duas vero hujus anni synodos Africanam et plenariam contra Pelagianos coactas ostendemus in observationibus ad dissert. 13 Quesnelli, ubi etiam numerum Patrum 214 a Prospero indicatum ad Africanam synodum referendum probabimus. Plura in utraque synodo contra [Col. 0106C] Pelagianos gesta. Canones vero solum editi in plenaria, qui a Dionysio late proferuntur a can. 108 usque ad can. 127, nec tamen in his unum ex Statutis invenies. Accedit quod in primo horum Statutorum non solum Pelagiana, verum etiam Nestorii ac Eutychis haereses palam imperuntur, quae multo post exortae fuerunt. Ut vero alia omittamus quae in aliis Statutis cum Africana ejus aetatis disciplina minime concordant, illud profecto peremptorium videtur, quod primo capite in episcoporum ordinatione metropolitani auctoritas vel praesentia requiritur. Metropolitani nomen non invenietur in synodis Africanis, quibus primae sedis episcopus, vel primas, vel senex nomina erant usitata. Suspicatur Tillemontius metropolitani vocabulum ab Isidoro fuisse insertum, ut suae regionis disciplinae et locutioni se se accommodaret. At frustra: neque enim sola exemplaria collectionis Isidorianae metropolitani vocem praeferunt, sed caeterae omnes collectiones et codices omnes, qui [Col. 0106D] aliam originem habent. Qui consensus omnium codicum cum metropolitani vocem ipsi canonis auctori vel auctoribus referendam declarat, tum vero hujusmodi Statuta iis in locis condita ostendit, ubi metropolitanorum titulus auctoritasque vigebat.

23. Hisce statutis, quae in mss. Hisp. et Isid. sunt 104, ex Urgellensi codice auctioris collectionis Hispanicae unus canon a Baluzio additus est (Concil. col. 1446, a) . Hic autem si genuinus per se credatur, certe ad Africanam aliquam synodum pertinet, ut patet vel ex illis verbis: Placuit omnibus Patribus per provinciam Carthaginis consistentibus. Nihil vero id movere debet ut caetera quoque statuta Africano concilio tribuantur. Cum enim idem canon in uno ms. Urgellensi inventus desit non solum in codicibus aliarum collectionum Gallicanis atque Italicis, verum etiam in aliis Hispanicis et in omnibus Isidorianis, [XCI] ac praeterea formam a caeteris statutis plane diversam praeferat; add titius agnoscitur: nec profecto [Col. 0107A] difficultates ex prooemio et primo capite expositas abstergere potest. Adde quod cum ex recitatis verbis ad synodum videatur referri solius provinciae proconsularis cujus caput erat Carthago (nisi quis potius provinciam Carthaginensem Hispaniae intelligendam existimet), male profecto affictus fuit universali concilio episcoporum CCXIV, cui ex duabus aliis provinciis Donatianus Teleptensis Byzacenae primas, et Augustinus episcopus Hipponensis Numidiae in eodem Urgellensi codice subscripti exhibentur.

24. Ex his porro expuncta epigraphe concilii Africani, aliae duae inscriptiones considerandae supersunt, Statuta Ecclesiae antiqua, et Statuta antiqua Orientis. Hae vero formulae nihil novi ab aliqua synodo conditum in iisdem statutis contineri, sed antiqua decreta privato studio a quopiam collecta innuunt. Atto episcopus Vercellensis saeculo X, cum in codice ms. Additionum Dionysii, qui adhuc servatur in bibliotheca capituli cathedralis ejusdem ecclesiae, haec statuta reperisset una cum epistola [Col. 0107B] canonica, quam pariter huic tomo inter documenta juris canonici veteris inseremus, in litteris ad Ambrosium sacerdotem Mediolanensem de utrorumque tempore et de auctore quaesivit. Sinceram charitatem vestram, inquit, humiliter exposcimus de epistola quae in canonibus reperitur, quae etiam Canonica dicitur, cujus capitula XI esse noscuntur, quae nobis utilissima esse videntur, quorum initium: «Primum omnium fidem catholicam omnes presbyteri et diaconi seu subdiaconi memoriter teneant, etc.,» sive de Statutis antiquis Orientalium, quorum capitula centum dinumerantur. Ex quibus primum apud nos in omni episcoporum consecratione perquiritur, cujus initium est: «Qui episcopus esse debet, necesse est ut antea examinetur, etc.,» ut de his omnibus nos certificare dignemini, quo tempore vel loco constituta, sub quo principe, vel a quibus Patribus, quomodo habenda, vel si penitus recipienda, vel in aliquo refutanda dijudicentur. Tempus statutorum ex dictis [Col. 0107C] facile colligi potest, nimirum paulo post haeresim Eutychianam, cum in prooemio professio catholici dogmatis eidem contraria exigatur, et ante subsequens saeculum VI, quo jam celebria erant haec statuta, et in collectiones transierant. Ignotus vero horum statutorum collector non pauca ex synodis Orientalium compendio sumpsit. Hoc forte primum ejus consilium fuit, et exinde titulus Statuta antiqua Orientis initio praefixus. Cum porro alii ex canonibus etiam synodorum Occidentalium, ac ex quibusdam antiquis formulis, seu ritibus Latinis accesserint, titulus Statuta Ecclesiae antiqua substitutus videtur. Nonnulla ex canonibus Africanis excerpta deprehenduntur, ex quibus fortassis synodi Africanae, seu concilii Carthaginensis inscriptio manavit. Capitula in fine adjecta de ordinationibus officialium Ecclesiae, in omnibus antiquissimis collectionibus descripta, ritus hodierni antiquitatem probant. Haec vero cum non compendio, sed totidem verbis exposita sint, uti leguntur in Gelasii Sacramentario (Sacr. Gelas. lib. I, c. 95) , distincto titulo proponuntur. Plura, si vacabit, annotabimus in ipsa statuta, cum hoc tomo juxta fidem et ordinem vetustissimorum codicem proferentur.

25. Unum tandem observare libet. Cum in eo primaevo statutorum ordine, quem exhibebimus, ipsa statuta praemittantur capitulis de ordinatione officialium Ecclesiae, subjiciantur autem prooemio, in quo praerogativae ejus qui episcopus ordinandus est referuntur, et subjiciantur quidem post verba de episcopo ordinando his Patrum definitionibus acquiescat; eadem statuta eo consilio ab auctore videntur collecta, ut totam, vel fere totam ecclesiasticam disciplinam episcopis ordinandis compendio proponeret, quam vel ipsi in se custodirent, vel in alio quolibet Ecclesiae gradu observandam curarent.

26. De concilio Carthaginensi anni 399, V kal. Maias, quod ex Dionysii serie quartum est sub Aurelio, id tantum memoriae prodidit laudatus Dionysius post canonem 56 Codicis Africani, legationem fuisse destinatam ad imperatorem, ut pro confugientibus ad ecclesiam legem impetrarent, ne quis eos auderet abstrahere.

27. Duo concilia Carthaginensia V et VI sub eodem Aurelio distinguuntur a Dionysio, alterum celebratum XVI vel XVII kal. Julias a canone 57 ad can. 65 Codicis Africani, alterum idibus Septembris a can. 66 ad can. 85. In editione Isidori utrumque conjungitur cum inscriptione Concilium Carthaginense V; in cujus prooemio vulgato cum deesset consulis notatio, cujus anni esset, ignorabatur. Dies porro apud vulgatum Isidorum notatus VI kal. Junii ab utraque [Col. 0108B] die in Dionysio signata discrepans, aliud concilium indicabat. At suppleta et emendata ex mss. post Harduinum chronica notatione sic: Post consulatum Flavii Stiliconis v. c. die 16, al. 17 kal. Julias; primum concilium anni 401 palam innuitur. Inter canones quindecim quos eadem Isidori editio huic concilio assignat, duo tantum priores pertinent ad primum concilium diei 16 aut 17 kal. Julii anni 401, respondentque canonibus 59 et 62 Codicis Africani. Qua in re illud maxime animadvertendum est, hos canones apud Isidorum efferri hac formula can. 1, Statuendum est, et can. 2, Et illud statuendum: cum apud Dionysium alia prorsus ratione legatur can. 59 codicis Afr., Petendum etiam (ab imperatoribus) ut statuere dignentur; et can. 62, Et illud petendum, ut statuere dignentur. Caeteri vero canones XIII editionis Isidorianae sunt secundi concilii eodem anno celebrati idibus Septembris. Ita Isidori editio septem canones primi concilii praetermittit: nam [Col. 0108C] apud Dionysium, seu in Codice Afric. novem ipsius canones recensentur, adeo ut hoc concilium in hoc Codice integrum videri possit. Ferrandus dum num. 193 allegat Conc. Carth. tit. 1, prioris synodi canonem primum exprimit, qui in Cod. Afr. legitur can. 57; nullum ille alium hujus synodi canonem laudat.

28. Dionysius alterius concilii habiti idibus Septembris canones viginti recitat. Etsi vero hoc quoque concilium apud ipsum integrum videri queat, cum defectuosum sit apud Isidorum, qui, ut monuimus, tredecim tantum hujus synodi canones refert, aliquis tamen defectus in Dionysio quoque detegitur, eo quod repetitionis vitandae causa duos canones omisit, quos inter priores canones 33 synodi anni 419 antea descripserat. Id evidens fiet ex Ferrandi serie, et ex concilio Carthaginensi sub Bonifacio: ac proinde hujus synodi VI sub Aurelio, quae nec in Dionysio nec in Isidoro integra reperitur, restitutio necessaria est.

29. Ferrandus num. 189, hujus synodi canonem [Col. 0108D] in Dionysio tertium (can. 68 Cod. Afric.), ex suo codice secundum vocat: Conc. Carth. tit. 2. Hinc duo priores canones apud Dionysium, in codice Ferrandi primum constituebant: cumque uterque respiciat Donatistas qui ad unitatem redirent, non male in unum copulatus erat. Igitur praemissa hujus synodi introductione (Tom. II Conc., col. 304, b) , quae apud Dionysium legitur ante can. 66 Codicis Africam, et incipit: Vincentio et Fravita vv. cc. coss., etc., primus canon est can. 66 et 67, quos in unum conjungendos diximus. Secundus canon est can. 68, ejusdem Codicis Afric. quem Ferrandus num. 189 citat tit. 2 Tertius est can. 69. Hi tres priores canones in Isidoro desiderantur. Quartus canon est can. 70, qui apud Isidorum habetur can. 3 ejus concilii Carthaginensis, quod quintum inscribit. Canon quintus, a Dionysio omissus (quippe qui similem canonem retulerat inter illos synodi anni 419 [Col. 0109A] can. 26 Codicis Afric.), supplendus est ex Isidoro canone quarto. Id colligimus ex synodo Bonifacii anni 525. In hac ex concilio [XCIII] sexto sub Aurelio novem canones indicantur, duo priores sic: Ut res Ecclesiae nemo vendut: et Ne relicta principali cathedra ad dioecesim se conferat, vel diu in propriis demoretur (Tom. V Conc., col. 779, e) . Hic autem secundus canon apud Ferrandum num. 17 citatur tit. 6. Canon ergo qui in Bonifacii codice praecedebat, et respondet canoni apud Isidorum quarto, in Ferrandi codice erat tit. 5. Hic quidem canon ex Ferrandi serie quintus huic synodo tribuitur etiam in codice ms. collegii Parisiensis Soc. Jesu, qui continet epitomen canonum. Huic enim canoni, notante P. Harduino, consules praefiguntur sic: Vincentio et Fravita vv. cc. coss., sub die idus Septembris Carthagine in secretario basilicae S. Restitutae, ubi Anastasii episcopi Romani litterae contra Doniatistas lectae sunt. Et ad locum: Placuit etiam, ut rem Ecclesiae, etc. Sunt characteres sexti concilii, et canon ille est qui, [Col. 0109B] ex serie Ferrandi quintus, legitur in Isidoro can. 4, apud Dionysium vero inter hujus concilii VI canones deest. Hic autem ejus codicis Parisiensis praestantia animadvertenda est. Cum enim chronicam notationem simul et canonem istum auctor hujus epitomis derivare nequiverit nec a Dionysio, qui in hac synodo ipsum canonem praeterit; nec ab Isidoro, qui ea notatione chronica caret; nec ab alia nobis cognita collectione, quae cum hac synodo nondum inventa est, ex ipso Africano fonte ebibisse cognoscitur. Quod multo magis confirmatur si consideres in hoc codice allegari duos canones synodi Hipponensis anni 427, quos ex solo Ferrando cognovimus, ut palam fiet ex § 9, n. 4. Auctor ergo hujus epitomis Codicem Africanorum canonum Ferrandiano similem prae oculis habuisse videtur.

30. Ut autem revertamur ad ordinem canonum sexti concilii, canon sextus apud Isid. c. 5, et apud Dionysium in Cod. Afr. recensetur c. 71, Rursus placuit, [Col. 0109C] ut nemini, etc. Hic canon, ut paulo ante monuimus, tum a Ferrando, tum a Bonifacio laudatur. Septimus a Ferrando indicatus num. 203 his notis, Concil. Carth. tit. 7, et in Synodo Bonifacii § 3, ex concilio sexto, describitur a Dionysio c. 72 Cod. Afr., et ab Isid. c. 6. Male adjectus est in vulgatis breviarii Hipponensis canone ultimo. Octavus est apud Dionysium c. 73, et apud Isid. c. 7. Nonus, qui in Cod. Afr. Dionysii est c. 74, in Isid. c. 8, citatur a Ferrando num. 22, tit. 9, et a Synodo Bonifacii in duos dividitur § 4 et 5. In hujus canonis editione pro intercessor scribendum erit interventor, quam lectionem tum Ferrandus, tum Synodus Bonifacii approbant. Canon decimus, recitatus in Cod. Afric. c. 75, et in Isid. c. 9, ex sequentium serie apud Ferrandum erat in ipsius codice tit. 10. Undecimum laudat idem Ferrandus num. 75 tit. 11. Legitur apud Dionysium c. 76 Codicis Africani, et apud Isid. c. 10. Duodecimus, citatus a Ferrando num. 118 tit. 12, deest in Dionysio, qui illum retulerat inter canones synodi [Col. 0109D] anni 419, can. 27 Cod. Afr. Exstat vero apud Isidorum c. 11, ultimaque ejus pars ex concilio sexto allegatur in Synodo Bonifacii § 6. Duo alii canones a Dionysio relati c. 77 et 78 Codicis Africani, nec a Ferrando, nec in Synodo Bonifacii indicantur, nec in Isidoro leguntur. Cum vero in Dionysii codice inventi fuerint inter hujus synodi canones, excludi nequeunt: ac propterea vel in Ferrandi ms. codice, ex quo horum canonum seriem colligimus, fuerunt omissi, eo quod particulares causas Cresconii Villaregiensis et Ecclesiae Hipponensium Diaretorum respicerent, vel quia cum undecimo, aut duodecimo, aut decimo tertio canone conjuncti, unum conficiebant. In restituenda vero hac synodo si Ferrandi series ac numeri retinendi credantur, iidem duo canones cum uno ex his tribus canonibus copulandi erunt, alias canonum numerus his duobus erit augendus.

[Col. 0110A] 31. Canon decimus tertius, citatus a Ferrando num. 136 tit. 13, est in Cod. Afr. c. 79, apud Isid. c. 12. Laudatur a S. Augustino in epist. 65, scripta ineunte anno 402, n. 2. Decimus quartus, a Ferrando laudatus num. 28 tit. 14, habetur c. 80 Codicis Afr. et in Isid. c. 13. Quintus decimus, apud Ferrandum num. 32 tit. 15, et in Synodo Bonifacii § 7, est in Cod. Afr. c. 81, in Isidoro vero desideratur. Canon decimus sextus legitur tantummodo apud Dionysium c. 82 Cod. Afr. Decimus septimus tum in Dionysio invenitur c. 83 Cod. Afr., tum in Isid. c. 14. Ferrandus num. 171 eum laudat tit. 17, et Synodus Bonifacii § 8. Decimus octavus in Dionysio habetur c. 84 [XCIV] Cod. Afr. et in Isid. c. 15. Decimus nonus et ultimus, cujus prima pars in Synodo Bonifacii separatim describitur tom. V Concil. col. 780, e, integer recitatur a Dionysio c. 85. Cod. Afric. eique subscriptiones episcoporum subjiciuntur: deest autem in collectione Isid. Ita restituta est synodus Carthaginensis VI, sub Aurelio celebrata anno 401, idibus [Col. 0110B] Septembris.

32. Synodum Milevitanam anni 402, quam concilium Carthaginense Bonifacii appellat septimam sub Aurelio, et Isidori collectio, et Dionysius Exiguus praeferunt. Isidori vero collectio, etsi in prooemio consulatum designat anni 402, tres solos tamen hujus synodi canones exhibet. Cum autem nullas alias posteriores synodos Africanas producat nisi eam quae anno 419 habita fuit, quamque, licet unam, in duas distinguit, nimiram in Carthaginensem VI et VII; canones caeterarum synodorum quae celebratae fuerunt inter annos 402 et 419, Milevitano concilio insertos praefert: ac propterea hoc concilium apud Isidorum, et similiter in collectione Hispanica, ex [Col. 0110C] qua Isidorus Africanas synodos sumpsit, verius est collectio canonum quatuor synodorum, Milevitanae anni 402, ac trium Carthaginensium ann. 405, 407 et 418, quos canones inferius suae cuique synodo assignabilibus. Huic autem collectioni ut aptaretur praefatio synodi Milevitanae anni 402, quaedam a collectore in ejusdem praefationis fine adjecta fuerunt quae ad nullam synodum Africanam spectant. Cum porro in hoc praefationis additamento memorentur Pelagiani, et primi etiam canones adversus eosdem haereticos statuant; in chronicam notationem anni 402 errorem irrepsisse antiqui Conciliorum editores arbitrantes, Milevitanae synodi nomine decepti, putarunt hanc esse aliam synodum Milevitanam anni 416, ex qua Numidiae Patres ad Innocentium I de Pelagianis scripsere. Verum canones adversus Pelagianos inserti, editi fuere non in synodo Milevitana provinciali Numidiae, sed in Carthaginensi plenaria anni 448.

33. Vera et integra Milevitana synodus anni 402 [Col. 0110D] apud Dionysium legitur, exstatque in vulgato codice Ecclesiae Africanae qui ex Dionysio sumptus est. Canonum ordinem hic apponimus, qualem Ferrandus et Synodus Bonifacii in suis Africanis canonum Codicibus repererunt. Ferrandus num. 78 Concil. Milevit. tit. 2, laudat canonem 86 Codicis Africani; et num. 10 Concil. Milevit. tit. 4, respicit canonem 89 ejusdem Codicis Afr. Praefatio igitur hujus synodi, quae in codice Afr. praemittitur canoni 86, in Ferrandi codice erat tit. 1, et canon 86 erat tit. 2. Ita etiam in Synodo Bonifacii ex concilio septimo hi duo canones distinguuntur, ita ut in ejus quoque codice praefatio locum primi canonis obtinuerit. Si porro canon 8 […] Codicis Africani apud Ferrandum erat tit. 4, duo canones 87 et 88 ejusdem Codicis Africani in unum canonem juncti, conficiebant tit. 3. Tandem canon 90 Cod Afr. hujus synodi ultimus in laudato Ferrandi exemplo erat tit. 5. Tres tantum canones juxtum [Col. 0111A] Ferrandi titulos 2, 4 et 5, apud Isidorum habentur can. 13, 14 et 15.

34. Octava synodus sub Aurelio est Carthaginensis anni 403. In causa Donatistarum tota versatur. A solo Dionysio conservata fuit. Legitur in cod. Afric. ejus prooemium cum duobus tantum canonibus in ea editis, qui ibidem describuntur c. 91 et 92.

35. Synodus nona est Carthaginensis anni 404. Eamdem Donatistarum controversiam respicit. Exstat in eodem Codice Africano c. 93. Laudari videtur in Synodo Bonifacii productis quibusdam verbis ex concilio nono. Cum vero idem sensus proferatur etiam in concilio Carthaginensi undecimo anni 407, verba autem in synodo Bonifacii producta ( Vid. Cod. Afric. ) verbis hujus concilii plane conveniant, non vero illis concilii noni; in Bonifacii Synodo errorem irrepsisse [XCV] in vocem nono satis credibile est. Forte numerales litterae XI, initio scriptae, librarii oscitantia in IX transiere.

36. Decima synodus Carthaginensis anni 405 solo [Col. 0111B] compendio a Dionysio digesta fuit c. 4 Codicis Africani. Quoniam, inquit, magis ea quae in tempore necessaria fuerunt, quam aliqua generalia, constituta sunt. Unus canon ad disciplinam pertinens laudatur in synodo Bonifacii ex concilio decimo, qui in Dionysii breviatione penultimo loco indicatur: Ut episcopi ad transmarina pergere non facile debeant. Cum ex Dionysiano compendio liqueat, per hoc tempus Donatistas ad unitatem coepisse redire, et in hanc rem aliquid ab eadem synodo fuisse constitutum; huic adjudicandum suspicamur eum canonem quem Ferrandus indicat num. 50 conc. Carth. tit. 2, cuique respondet canon 23 in Isidori collecti ne Milevitano concilio perperam attributus, qui ad aliquam Africanam synodum pertinet anteriorem anno 419. Cum post imperiales leges latas mensibus Februario et Martio anni 405, Donatistae ad Ecclesiae gremium passim reverterentur, probabilius quidem videtur in hac synodo habita x k l. Septembris conditum fuisse [Col. 0111C] hunc canonem quo Donatistarum poenitentium receptioni consulebatur. Dionysius cum alios canones quandoque omiserit, nihil mirum si in abbreviatione hujus synodi hunc canonem praeterivit. Unum porro monendum est, in laudato Isidori canone 23 haereticos generatim appellari, ubi in breviatione Ferrandi Donatistae nominantur. Hanc lectionis mutationem auctori ejus collectionis quam Isidorus recepit, tribuendam patebit ex simili mutatione quam in alios canones synodi anni 407 numero sequenti annotabimus.

37. Synodus undecima Carthaginensis anni 407 idibus Junii apud Dionysium integra est a can. 95 Codicis Africani ad can. 106. Ferrandus prima parte numeri 144 canonem hujus synodi in Codice Afric. descriptum c. 95 compendio exhibet: quae prima pars cum non legatur in concilio Antiocheno ibidem allegato, ad quod pertinet pars secunda; concilii Carthaginensis titulique notationem vel auctoris, vel librariorum potius oscitantia omissam supplere necesse [Col. 0111D] est sic: Concil. Carth. tit. 1. Idem Ferrandus num. 13, dum allegat Concil. Carthag. in basilica tit. 5, respicit procul dubio canonem 98 Codicis Africani, qui in ejus codice erat laudatae synodi tit. 5. Verba enim quibus ad institutionem novi episcopatus concilii plenarii et primatis auctoritatem requirit, in hoc tantum concilio et canone indicato reperire licebit. Duos alios hujus synodi canones memorat idem Ferrandus num. 163 tit. 7, qui in Codice Afr. est c. 102; et num. 43 tit. 9, qui in eodem Cod. Afr. est c. 104. Ex serie numerorum Ferrandi, apud quem canon 98 Codicis Afr. est tit. 5, et canon 102 est tit. 7, duo canones 100 et 101 laudati Codicis Afric. vel in Ferrandi exemplis fuerunt omissi, eo quod ad particulares causas spectarent, vel cum antecedenti aut subsequenti copulabantur. Simile quippiam contigisse vidimus etiam in synodo anni 401 idibus Septembris. Concilium Bonifacii tres hujus [Col. 0112A] synodi canones, nimirum c. 103, 104 et 105 Codicis Africani, eodem ordine laudat ex concilio undecimo. Postremam quoque partem canonis 106 totidem verbis recitat, tametsi in vulgatis errore aliquo tribuatur concilio nono. Confer quae diximus paulo ante num. 4. In Isidori collectione novem canones Milevitanae synodo tributi ad hoc concilium pertinent; sed ordine perturbato ac diversa partitione efferuntur. Nam canon 95 Codicis Afric. inter Milevitanos affertur apud Isidorum c. 9. In canone 16 Isidori comprehenditur secunda pars canonis 96 et totus canon 97 Codicis Africani. Canon 102 hujus Codicis exhibetur in Isid. c. 17, et canon 103 ita legitur apud Isidorum c. 12, ut explicatior sententia sit. Canon 104 est in Isid. c. 19, canon vero 105 recitatur c. 18. Tandem canon 106 partitur apud Isidorum in tres canones 10, 11 et 20, sed ita ut canone 20 praeferatur prima pars canonis 106, canone 11 altera, ultima vero canone 10. In canone undecimo Isidori, adversus haereticos scriptum legitur, cum in [Col. 0112B] can. 106 Codicis Africani habeatur adversus Donatistas. Hinc auctor collectionis ab Isidoro receptae aliquid ex ingenio mutasse aut explicasse cognoscitur.

38. Synodo Carthaginensi anni 408 XVI kal. Julias, ac alteri ejusdem anni III idus Octobris, quae ex caeterarum serie sunt synodi XII ac XIII [XCVI] sub Aurelio, duae tantum legationes ad imperatorem ascribuntur a Dionysio post canonem 106 Codicis Africani.

39. In Codice Afric. c. 107 memoratur synodus Carthaginensis XIV anni 409, XVI kal. Julias, quae Dionysio teste non plenaria, sed provincialis fuit. Unus canon ibidem recitatur, quem laudat Ferrandus num. 52 his verbis: Ut autem unus episcopus cognitionem sibi non vindicet, hoc in alio concilio Carthaginensi actum est. Ubi cum tituli numerum praeter morem suum nequaquam praeferat, id ea de causa videtur contigisse, quia hoc Carthaginense concilium [Col. 0112C] non plenarium, sed provinciale fuit. Similiter quoque nullum titulum ac numerum signa in allegandis aliquot synodis provinciae Byzacenae, quas identidem laudat. Hic ergo canon apud Ferrandum recte ascribendus est synodo anni 409.

40. Meram legationem ad imperatorem in synodo XV Carthaginensi anni 410 decreta refertur a Dionysio Exiguo post canonem 107 Codicis Africani.

41. Synodus XVI Carthaginensis kalendis Maii anni 418, contra Pelagianam haeresim potissimum coacta, celebris est. Etsi vero aliquot ipsius canones ad eamdem haeresim spectant, plures tamen ecclesiasticam disciplinam respiciunt. Dionysius canones viginti eidem assignat a c. 108 Codicis Afric. usque [Col. 0112D] ad c. 127, in quibus praeter ejusdem Dionysii morem praefatio primo canoni ascribitur. Ferrandus quatuor ex his canonibus laudat. In Breviatione enim num. 190 allegat tit. 10, qui respondet canoni 117 Codicis Africani. Praeterea num. 191 citat tit. 11, qui in Cod. Afric. est c. 118. Cum porro num. 25 laudet tit. 12, qui in eodem Cod. Afric. est canon 120, duos canones ejusdem Codicis 118 et 119, de eadem re agentes, in unum copulatos invenisse intelligitur. Haec duorum canonum unio in Ferrandi codice confirmatur etiam ex num. 30, ubi notat ti. 18, qui in Cod. Afric. relatus canone 126, ex Dionysiana computatione est canon 19. In synodo Bonifacii canones 108 et 127 Codicis Africani, seu praefatio et canon ultimus hujus concilii, integri recitantur tom. V Concil. col. 777, ac dein compendio affertur canon 125 ex concilio sextodecimo.

42. Octo priores hujus concilii canones ad Pelagianos [Col. 0113A] pertinentes nec in Ferrando, nec in synodo Bonifacii indicantur. Uno autem canone auctiores separatim editi et inserti inveniuntur in collectione vetustissima canonum hoc tomo edenda cap. 13 cum hoc titulo: Concilium plenarium apud Carthaginem habitum contra Pelagium et Coelestium. Peculiaris praefatio, quae in hac collectione legitur, ex actis hujus synodi excerpta dignoscitur. Difficultatem ingeri canon de parvulis sine baptismo morientibus, qui in eidem collectione tertius censetur. Hunc non pauci in suspicionem adducunt, eo quod deest tum in Isidoro, tum in Dionysio, qui caeteros omnes canones contra Pelagianos editos exhibent. Illud praeterea majoris momenti accedit, quod in Capitulis de gratia Coelestini epistolae subjectis, quorum auctor S. Prosper probabilius videtur, dum tria hujus synodi capitula contra Pelagianos allegantur, tertium capitulum vocatur quod quartum esse deberet, si capitulum contra naturalem beatitudinem parvulorum sine baptismate decedentium in ejusdem synodi [Col. 0113B] exemplo locum habuisset. Qui vero hunc canonem vindicant, animadvertunt auctorem laudatae vetustissimae collectionis, cum a cap. 6 usque ad cap. 20 perrara documenta ediderit ad Pelagianorum causam spectantia, antiquiorem horum documentorum collectionem reperisse, quae Pelagianae controversiae tempore compacta videtur. Haec autem antiquitas quantum auctoritatis controverso canoni conciliet, nemo non videt. Accedit quod non unus auctor collectionis [XCVII] edendae invenit exemplum hujus synodi cum laudato canone, verum etiam Photius: quippe qui codice 53 suae Bibliothecae aliud simile exemplum ejusdem synodi laudans, eumdem canonem tertio loco pariter refert. Lectus liber, inquit, seu synodus adversus Pelagium et Coelestium Carthagine in magna ecclesia Fausti, etc.; productisque characteribus synodi anni 418, subdit: Damnat haec synodus eos qui asserunt Adamum mortalem esse conditum, non autem praevaricationis causa morte mulctatum. [Col. 0113C] Est primus canon. Sequitur: Similiter et eos qui recens natos infantes baptismo minime indigere dicerent, quod illos peccato originis ex Adamo non putarent obnoxios. Est canon secundus. Tertium vero designans addit: Eos quoque qui affirmarent medio quodam loco, paradisum inter et inferos, non baptizatos infantes beate vivere. Dein sex alia capita subnexa testatur in Pelagianos, ita ut exemplum quod habuit hujus synodi, novem capitula seu canones complecteretur, aeque ac in exemplo laudatae collectioni inserto legitur. Adde quod Photius leges imperiales ibidem postea commemorat, quae in eadem collectione pariter inveniuntur, adeo ut eamdem antiquiorem documentorum collectionem ad Pelagianam causam pertinentam prae oculis habuisse noscatur. Duo ergo distincta hujus synodi et caeterorum documentorum ad Pelagianos spectantium exempla, quorum alterum Graece redditum lectum est a Photio, alterum vero Latinum auctori nostrae collectionis praesto fuit, omnem fraudis suspicionem eliminant. [Col. 0113D] Non modicum praeterea vindiciarum pondus colligere licet ex Ferrando, qui sane codicibus Africanis usus, maximam auctoritatem conciliat. Etsi enim erre ejus non fuerit allegare canones adversus Pelagianos; cum tamen num. 190 titulum 10 ascribat ei canoni, qui capitulis contra Pelagianam haeresim editis primus subjicitur; non octo, sed novem canones ad eam haeresim pertinentes in suo codice praecessisse cognoscimus. Is quidem aliquando praefationes loco primi tituli recensuit. At id non accidit unquam, nisi cum praefationes aliquam interlocutionem aut aliquod decretum continent. Cum vero prooemium brevissimum hujus synodi solam notationem loci temporisque exhibeat, primi tituli vel canonis locum habere non potuit. Ferrandi itaque codex Africanus inter novem canones ad Pelagianos pertinentes illum etiam de parvulis sine baptismo decedentibus praeferebat, nec minus quam duo memorata exemplaria. [Col. 0114A] Haec autem tria testimonia sane pluris esse videntur quam ea argumenta quae pro omissione ejusdem canonis objecta aliquot exceptiones patiuntur.

43. Non multum laborandum est ob collectionem Isidori, quae integram hanc synodum non edidit, ejusque canones, non tamen omnes, Milevitanis accensuit. Quantum ad Dionysium, cum is nunquam praefationes synodorum Africae, etsi prolixis interlocutionibus propositas, inter canones numeris distinctos computaverit, ut pluribus animadvertit Quesnellus dissertation. 13, § 31, n. 5, in vulgatis vero numerus canonis affigatur uni brevissimo prooemio hujus synodi, quod nihil canone dignum continet; suspicio non levis exoritur canonem de quo agimus jam ab initio locum habuisse in ejus collectione, ac subinde fuisse expunctum, vel excidisse, cujus vacuus numerus, ut impleretur, prooemio affixus fuit. Auctori vero Capitulorum de Gratia illud reponi potest, in ejus codice canonem tertium ob materiei necessitudinem a secundo non fuisse distinctum. [Col. 0114B] Confer alias conjectationes apud Quesnellum loco laudato.

44. Illud saltem nemo inficiari poterit, diversa fuisse olim hujus synodi exemplaria: alia nimirum cum hoc canone, uti sane fuerunt illa duo quae Pholius et auctor collectionis huic tomo insertae adhibuerunt; alia vero eodem caruisse, quae, si ita malis, Dionysio et auctori Capitulorum de Gratia praesto fuere. In hac autem hypothesi illud unum dubitari potest, utrum alteris laudatus canon fuerit intrusus, an vero ab alteris exciderit. Inter haec praeter animadversa ex Africano Ferrandi Codice, Augustinus litem videtur dirimere. Is lib. II de Origine Animae c. 11, scribit: Novellos haereticos Pelagianos justissime conciliorum catholicorum et sedis apostolicae damnavit auctoritas, eo quod ausi fuerint non baptizatis parvulis dare quietis et salutis locum etiam praeter regnum coelorum. Etsi in aliis antecedentibus synodis proscripta fuit Pelagianorum doctrina qua parvulis non [Col. 0114C] baptizatis vitam aeternam [XCVIII] asserebant, ea tamen sententia qua locus salutis et quietis iisdem tribuebatur extra regnum coelorum, in nullo alio concilio catholicorum expresse proscripta invenitur nisi in concilio plenario kalendarum Maii anni 418, et fortassis etiam eam proscribendam iidem Patres Zosimo suggesserunt in antecedenti concilio Africano: idque cum ab eodem pontifice in tractoria fuerit approbatum, Augustinus praeter conciliorum catholicorum, sedis etiam apostolicae condemnationem laudavit. Sed hac de re satis.

45. Isidori collectio sexdecim canones hujus concilii inter Milevitanos retulit. Nam a c. 1 usque ad c. 8, exhibet canonem 109 Codicis Africani et sequentes usque ad can. 116. Dein c. 21 et 22 refert canones 120 et 125 ejusdem Codicis. Canone 24 jungit duos canones 121 et 122, et canone 25 alios duos ipsius Codicis canones, 123 et 124. Tandem canonibus 26 et 27 describit canones 126 et 127. Omittit autem, [Col. 0114D] praeter canonem de parvulis sine baptismate decedentibus, tres canones laudati Codicis Africani, 117, 118 et 119, qui Donatistarum causam respiciunt. Introductio quam praefigit, licet consules designet anni 402, indicat tamen numerum episcoporum CCXIV, qui competit synodo Africanae anni 418. Subscriptiones quoque trium episcoporum, in quibus Donatianus Teleptensis primae sedis secundo loco nominatur, ad synodum plenariam ejusdem anni 418 pertinent, cum Donatianus solum per haec tempora ad provinciae Byzacenae primatum pervenerit. Aurelius quidem et Donatianus inscripti inveniuntur in prooemio hujus synodi, quae refertur in collectione hoc tomo subjicienda, nec non apud Photium in Bibliotheca Cod. 53, Donatianique senis nomen inseritur canoni ultimo, qui est c. 127 in Codice Africano (Tom. II Conc col 1349. b) .

46. Decima septima synodus sub Aurelio est illa Carthaginensis omnium frequentissima anni 419 in qua Patres CCXVII ac tres apostolicae sedis legati, Faustinus, episcopus Potentinus, et Philippus atque Asellus Romanae Ecclesiae presbyteri interfuerunt. Hujus cogendae occasio fuit Apiarii Siccensis presbyteri causa, ob quam commonitorium Zosimi papae a legatis productum fuit. At praeter quaestionem ex hujus commonitorii lectione agitatam, aliquot canones in hac synodo editi, et praecedentium etiam conciliorum statuta repetita, confirmata ac gestis inserta [Col. 0115B] fuerunt, adeo ut pleraque istorum ex solis hujus synodi gestis ad nos pervenerint. Duo diversae originis fontes vulgo cogniti hanc synodum exhibent: Dionysius, seu vulgatus Codex canonum Ecclesiae Africanae, qui e Dionysii collectione sumptus fuit; et antiqua collectio synodorum Africae, quae ab Hispanicae collectionis auctore, et dein ab Isidoro suscepta, ac ex hujus collectione impressa, Isidori nomine circumfertur. Nos alium fontem nacti sumus in tribus pervetustis collectionibus Italicis, quarum una exstat in ms. Vat. Reginae 1997, altera in codd. Lucano 88 et Colbertino 784, tertia in mss. Vat. 1342 et Barberino 2888. Hae collectiones tres primos hujus synodi canones triginta tres, uti leguntur in Codice Africano, eodem modo dividunt in quadraginta, paresque variantes a vulgatis diversas suppeditant: quae duo peculiaria discrimina aliam hujus synodi originem astruunt. Christophorus Justellus in notis ad Codicem Ecclesiae Africanae duo alia mss. exemplaria [Col. 0115C] commemorat, Thuaneum et Bochardianum, quae etsi non describit, ex indiciis tamen quae producit, ad alteram ex laudatis Italicis collectionibus pertinere noscuntur. Immo codex, qui tunc erat Thuaneus, nunc est Colbertinus 784. Hujus synodi implexa notitia est, eo quod duo priores fontes plurimum differant. Isidori collectio, quae duas ejusdem [XCIX] synodi actiones in duo concilia dividit, nimirum in Carthaginense VI ac VII, non solum pauciora quam Dionysius praefert, verum etiam ea ipsa quae praefert, alio ordine aliaque ratione nonnunquam producit. Plures hinc atque hinc quaestiones exortae, quae maximam studiosis viris difficultatem facessunt. Nos, qui ex antea disputatis anteriorum synodorum canones constituimus, ac praeterea in laudatis Italicis collectionibus tertium fontem invenimus, aliquid afferemus, quo hujus quoque synodi notitia exploratior fiet.

47. Itaque post diem synodo praestitutam, dum exspectabantur aliquot provinciarum legati, quaedam [Col. 0115D] interim actitata et praeparata fuerunt. Forte tunc terminata est Apiarii causa, de qua Africani, Zosimo jam defuncto, ad Bonifacium ejus successorem scripsere. Restabat controversia de canonibus Sardicensibus, qui in Zosimi commonitorio Nicaenorum nomine fuerant allegati. Cum porro omnes convenissent, prima actio habita fuit VIII kal. Junias in secretario basilicae Fausti. Initio Aurelius ut Nicaeni concilii et praedecessorum suorum statuta legerentur postulavit. Id autem cum concilium approbasset, Daniel notarius recitavit: Nicaeni concilii fidei professio, vel statuta, ita se habent. Legit autem Nicaenum symbolum et canones; statimque subditur: Et cum diceret. Laudatae Italicae collectiones aliam originem praeseferentes aliquanto melius habent: Et cum recitaret. Antiquus [Col. 0116A] vero Africanorum canonum collector apud Isidorum: Et cum legisset. Hae formulae licet videantur differre, reipsa non discrepant. Nam et cum diceret, vel recitaret, idem est ac et cum legisset, vel recitasset, ut ex aliis sequentibus ejusdem synodi formulis quisque perspiciet. Sic enim post recitatum canonem ex commonitorio Zosimi additur: Et cum recitaret (pro recitasset) Alypius episcopus . . . dixit. Et similiter post pauca recitato alio canone subditur: Cumque recitaretur, Augustinus episcopus . . . dixit. Hinc porro Nicaenum concilium hoc loco recitatum liquet. Mox Faustinus apostolicae sedis legatus ex Zosimi commonitorio Nicaenorum titulo inscriptos produxit duos canones Sardicenses, qui inter Nicaenos ex Africanorum codice recitatos lecti non fuerant. Itaque ⁜ (a) disputatio de Nicaenis canonibus excitata est, quae aliquot interlocutionibus exponitur. Tum vero Aurelius Nicaenum concilium ex his exemplaribus quae Caecilianus in Africam attulerat, iterum recitari, et praedecessorum suorum etiam statuta, nec non quae [Col. 0116B] etiam nunc, id est in anteriori communi tractatu disposita fuerant, legi ac gestis inseri jussit: ex quibus intelligimus canones 33 inferius commemorandos ante hanc actionem ab episcopis communi tractatu praeparatos fuisse.

48. Dionysius et Isidori collectio statim subdunt: Daniel notarius Nicaeni concilii professionem fidei, vel ejus statuta recitavit in concilio Africano. Dein transcripto solo Nicaeno symbolo ex antiqua versione Africana, Dionysius hanc notationem profert: Statuta quoque Nicaeni concilii in 20 capitulis similiter recitata sunt, sicut in superioribus inveniuntur ascripta. Deinde quae in conciliis Africanis promulgata sunt, actis praesentibus inserta noscuntur. Et mox triginta tres primos canones subjicit. Haec notatio apud Isidorum non legitur, sicut nec canones triginta tres, qua de re postea redibit sermo. Eadem notatio deest etiam in ms. Vat. Palat. 577, qui primum Dionysianae collectionis fetum exhibet, ut explicabimus part. III, c. 1, [Col. 0116C] § 3, et similiter deest in aliis mss. Italicis collectionibus, quae hanc primam actionem continent. Omnes hi collectores diversi prae oculis habuerunt integra hujus synodi gesta, in quibus cum Nicaeno symbolo omnes ejusdem canones ex versione antiqua Africana hoc secundo loco erant inserti, ut Aurelius et caeteri Patres praeceperant. At transcriptionem eorum declinantes, notationes diversas, quae eodem recidunt, ex suo cujusque arbitrio apposuerunt, quae non actorum ipsius synodi, sed collectorum verba sunt. Melior vero videtur ea annotatio descripta in vetustissima omnium collectione ms. Vat. Reginae 1997, quae paragraphum Daniel notarius his verbis exprimit: Daniel notarius recitavit: Nicaeni concilii fidei professio, vel ejus statuta ita se habent, ut superius lectum est [C] tit. 21 (ubi titulo primo symbolum computatur), et ordine recitavit. Et cum recitaret, Aurelius episcopus dixit: Haec ita apud nos habentur exemplaria statutorum, quae tunc Patres nostri de concilio Nicaeno secum detulerunt, etc., qui est canon hujus plenariae [Col. 0116D] synodi primus (Tom. II Conc., col. 1260, d) . Haec notatio indicat repetitam fuisse lectionem concilii Nicaeni, quod ante dilectum fuerat, ac post iteratam ejusmodi lectionem statim Aurelium sua interlocutione canones inchoasse. Caeterum notatio Dionysii, qua adduntur inserta quae in conciliis Africanis promulgata sunt, nihil repugnat. Id enim unum significat, plerosque canones triginta tres mox subjectos ex anterioribus conciliis sumptos ac repetitos fuisse. Interlocutio quidem Aurelii canone primo exposita, statutorum Nicaenorum lectionem immediate praecessisse demonstrat, ut patet ex illis: Haec ita apud nos habentur exemplaria, etc.; unde congruentius et clarius in memorato cod. Vat. Reginae, Dionysiana notatione omissa, legitur: Et oraine recitavit (Nicaena [Col. 0117A] statuta); et cum recitaret, Aurelius episcopus dixit: Haec ita apud nos, etc.

49. Aurelius praeter Nicaena statuta petierat ut recitarentur actisque insererentur et quae hic salubriter a nostris decessoribus . . . vel quae nunc a nobis ordinata sunt, eo scilicet communi tractatu, qui ante hanc actionem habitus fuerat (Ibidem, col. 1257, d) . Duo hic canonum genera nominantur, alii praedecessorum Aurelii, qui repetendi et confirmandi erant; alii hujus concilii proprii, qui in anteriori tractatu parati fuerant. Hi porro in triginta tribus prioribus canonibus apud Dionysium continentur. Nam canon quintus, licet aliquibus verbis ab Aurelio propositus, ex duobus canonibus 10 et 13 synodi Carthaginensis sub Grato compactus agnoscitur. Canones vero 2, 3, 4 et 6, usque ad 13, sumpti sunt ex synodo sub Genethlio, ubi tamen sola episcoporum proponentium nomina fere mutantur. Porro canones a 14 usque ad 24 ex ipsius Aurelii concilio anni 397, aliis quandoque [Col. 0117B] verbis mutatis, derivati fuerunt. Canones tres sequentes eadem ratione excerpti ex concilio anni 401. Canon 28 repetitus ex concilio anni 418, cum parvo additamento in fine, de quo plenius diximus in Observationibus ad dissertat. 5 Quesnelli part. I, c. 6, n. 27. Quinque ultimi canones cum in nulla anteriori cognita synodo reperiantur, ii sunt hujus synodi proprii, qui nunc, id est in hac ipsa synodo, communi tractatu constituti fuerunt.

50. Isidori collectio hanc primam actionem referens sub titulo Concilii Carthaginensis VI, solas interlocutiones Patrum canonibus praemissas describit ac in decem capitula distribuit (Tom. III Conc., col. 443) . His autem tria alia capitula adjicit, ut ex editione Merlini ac ex nostris mss. didicimus. Nam cap. 11 describitur Africanorum epistola ad Bonifacium; cap. 12 referuntur duae epistolae Attici Constantinopolitani et Cyrilli Alexandrini ad Africanos cum Nicaenis canonibus, quos Latine redditos a Philone et Evaristo Atticus in Africam miserat: et cap. 13 [Col. 0117C] Africanorum litterae leguntur ad Coelestinum pontificem. Haec vero tria capitula, etsi ad primam actionem reipsa non pertineant, idcirco tamen antecedentibus capitulis primae actionis propriis subnexa fuerunt, quia controversiae in ipsa actione discussae de canonibus Sardicensibus seu Nicaenis prosecutionem designant.

51. Cum porro haec Isidori collectio omittat laudatos canones triginta tres, iidemque etiam desint in concilio Africano, quod separatim a Dionysii collectione editum, omnia Africana concilia sub Aurelio continere videtur, iidem canones apud nonnullos in suspicionem venerunt (Ibid. col. 498) . At auctorem collectionis ab Isidoro receptae hos canones habuisse et adhibuisse ex antea discussis manifestum est. Nam concilio Carthaginensi II sub Genethlio plures canones ex hac synodo anni 419 adeo evidenter inseruit, ut Aurelii, Alypii, aliorumque episcoporum nomina hujus synodi propria retinuerit, quae a germana [Col. 0117D] Genethlii synodo absunt. Similiter in concilio Carthaginensi III anni 397, aliquot canones retulit, non cum lectionibus ejusdem concilii propriis, sed cum illis quas invenit in synodo anni 419, quemadmodum patet inter caetera ex canone 47, de Scripturis canonicis. Vide supra § 3, n. 45. Tandem canonem 31 hujus synodi proprium descripsit inter canones concilii anni 397, c. 49. Ipsa igitur Isidori collectio hos canones recipit; et solum a synodo anni 419 [CI] perperam separatos aliorsum distraxit. Vulgatum vero concilium Africanum cum non aliud sit quam segmentum ex collectione Dionysii, contra ipsam Dionysii integram collectionem nihil movere potest. Qua in re observandum est, Dionysium quidem omnes Africanos canones una continuata numerorum serie descripsisse usque ad can. 138. Hanc seriem probat purus Dionysianus codex Vat. 5845, eamdemque confirmat etiam Graeca translatio ex [Col. 0118A] eodem Dionysio, quae Codex canonum Ecclesiae Africanae vulgo appellatur. At in posterioribus codicibus, qui Hadrianae collectionis nomine donantur, iidem Africani canones in duplicem numerorum seriem dispertiti inveniuntur. Prima series recenset canones triginta tres, posterior caeteros 105. Cresconius, qui unam Dionysii collectionem adhibuit, hanc bipartitam numerorum seriem in suo quoque codice reperit: ex quo ea divisio Hadriano anterior perspicitur. Qui vero ediderunt vulgatum concilium Africanum, priori serie omissa, secundam tantum exhibuere ex editione Moguntina anni 1525, in qua Dionysio-Hadriana collectio minus accurate, et alicubi etiam quantum ad hanc secundam seriem perturbate impressa fuit. Hinc igitur nihil praejudicii creari potest canonibus triginta tribus, quos idem Cresconius distincte allegat. Hos quoque praeter Dionysium luculentissime vindicant tres memoratae antiquissimae collectiones Italicae, quae cum ex diversa eorumdem canonum divisione in canones quadraginta, ac ex melioribus [Col. 0118B] lectionibus diversam et praestantiorem originem praeferant, eosdem canones inter documenta juris canonici veteris ex ipsis collectionibus imprimendos censuimus. Sed age jam synodi descriptionem prosequamur.

52. Post constitutos canones 33, recitata fuerunt gesta et canones anteriorum conciliorum sub Aurelio, quae scilicet celebrata fuerant ab anno 393 ad annum 418. Haec omnia actis erant inserta. At Dionysius, dum alios canones suo loco omisit, quia alibi erant repetiti; alios etiamsi nullibi ab eo productos, inconsiderate praeterivit, ut colligere est ex iis quae de singularum synodorum canonibus antea notavimus. Quaedam praeterea non iisdem verbis retulit, quibus in hujus synodi gestis erant descripta; sed compendio ea referens, lectores ad ipsa gesta remisit.

53. Secunda actio habita III kal. Junias in secretario basilicae Restitutae apud Dionysium incipit post [Col. 0118C] canonem 127 Codicis Africani. Sex canones continet (Tom. II Conc., col. 1349, c) . Hos Isidori collectio adjudicat concilio Carthaginensi VII; cumque ex duobus canonibus quintum et sextum, seu 132 et 133 Codicis Afric. unum conficiat, hujus concilii canones apud ipsum Isidorum sunt quinque. Ferrandus, qui primae actionis canones nullibi laudat, non negligit istos actionis secundae. Hos propriis numeris ita designat, ac si in suo codice haec actio separata synodus esset. Prooemium hujus actionis loco primi tituli seu canonis in ejus codice recensitum liquet ex ipsius Breviatione num. 199, ubi tit. 2 canonem primum designat, qui in Cod. Afr. habetur c. 128, num. 196, tit. 3, citat secundum canonem in eodem Cod. Afr. descriptum c. 129, et similiter num. 197, titulus 4, respondet canoni 130 Cod. Afric. Dum vero num. 73 allegat titulo 2 canonem 132 Codicis Africani, error ex praemissa caeterorum serie in numero 2 manifestus est, ac emendandum tit. 6.

54. Addit Dionysius canone 134 Codicis Africani [Col. 0118D] epistolam Africanorum Patrum ad Bonifacium, quae altero post secundam actionem die exarata fuit (Tom. II Conc., col. 1356, b) . Cum porro hac in epistola iidem Patres de sinceris Nicaenorum canonum exemplaribus inquirendis egerint, in hanc vero rem Innocentium presbyterum ad Cyrillum Alexandrinum, et Marcellum subdiaconum ad Atticum Constantinopolitanum direxerint, Dionysius c. 135 et 136 subjicit istorum episcoporum litteras, quibus ad Africanos Nicaenorum canonum exempla ex suae cujusque Ecclesiae scriniis educta et Latine reddita per eosdem legatos transmisere. Haec exemplaria VI kal. Decembris ejusdem anni 419 ad laudatum Bonifacium missa fuere. Sola versio a Philone et Evaristo Constantinopolitanis lucubrata superest. In primo Dionysii fetu, quem nacti sumus in ms. Vat. Palat. 577, et Nicaenum symbolum et canones hujus versionis describuntur. At idem Dionysius secundis curis, quae in ms. [Col. 0119A] Vat. 5845, et in vulgato Codice Ecclesiae Africanae exhibentur, praetermissis canonibus solum Nicaenum [CII] symbolum ejusdem interpretationis praebuit c. 137. Apud Isidorum vero leguntur soli canones quos in concilio Carthaginensi, uti appellat, sexto post Attici epistolam retulit: professio enim fidei Nicaenae, quam paulo ante ibidem dedit, non hujus versionis est, sed antiquae Africanae, de qua vide quae diximus cap. 2, § 1.

55. Tres antiquissimae Italicae collectiones, quas antea memoravimus, post Africanorum litteras ad Bonifacium pro laudatis Attici et Cyrilli epistolis ad Africanos hanc notationem praeferunt: Incipit epistola Attici episcopi Ecclesiae Constantinopolitanae ad Bonifacium urbis Romae episcopum, data cum exemplariis Nicaeni concilii de Graeco in Latino translatis a beatissimis Cyrillo et Attico episcopis Alexandrinae et Constantinopolitanae Ecclesiae, et directis per Innocentium presbyterum suum et Asellum (lege Marcellum) subdiaconum Ecclesiae Carthaginensis, ut superius recitatum [Col. 0119B] est. Fides Nicaeni concilii tum titulis 20. Epistola vero ita continetur: Atticus Episcopus Ecclesiae Constantinopolitanae sancto fratri Bonifacio urbis Romae episcopo salutem. Edidi canones sanctorum Patrum olographa manu et subscriptos a me. Amen. Dein formatarum scribendarum formula subjungitur, quae cap. 63 collectionis hoc tomo subjiciendae describitur. Atticus non ad Bonifacium, sed ad Africanos scripsit. Cum vero hi a Cyrillo et Attico Nicaena exemplaria sub astipulatione litterarum suarum postularint, ne falsam omnino credamus hanc notationem, quae cum in tot vetustissimis collectionibus legatur, antiquiorem profecto originem astruit, suspicamur ea Attici verba, quae Nicaenis canonibus immediate subnexa traduntur, Edidi canones sanctorum Patrum olographa manu et subscriptos a me, formulam quamdam fuisse ab ipso Attico canonibus subjectam, ut αὐθεντίαν exempli eorumdem canonum ad Africanos transmissi firmaret: cui quispiam antiquus collector epistolae [Col. 0119C] formam indidit. In mss. Additionum Dionysii (quae a Baronio Cresconiana collectio appellantur), nec non in ipsa pervetusta collectione quae in mss. Barberino 2888 et Vat. 1342 haec Attici verba post synodum Carthaginensem anni 419 in epistolae formam exhibet, ut mox vidimus, eadem verba post Nicaenos canones alia ratione interlocutionem praeferente referuntur sic: Factum est apud Nicaeam metropolim Bythiniae a die XIV kal. Julias, quod tenuit usque in diem VIII kal. Septembris, Paulino et Juliano coss., qui est apud Graecos XIX dies mensis eorum Desii secundus Alexandri anno (lege secundum Alexandri annos) 636. Et alia manu: Atticus episcopus Ecclesiae Constantinopolitanae dixit: Edidi canones sanctorum Patrum olographa manu a me subscriptos. Amen. Dein formata subsequitur, quae in edenda collectione proferetur cap. 63. In hac autem diversa forma, qua Attici verba per interlocutionem producuntur, si deleas verbum dixit, autographa ejusdem subscriptio exhibebitur, qua Nicaenos [Col. 0119D] canones ab se transmissos firmavit. Atticus episcopus Ecclesiae Constantinopolitanae edidi canones sanctorum Patrum olographa manu, a me subscriptos. Amen. Similiter quidem in ms. cod. 55 capituli Veronensis Aurelii subscriptio subjecta Breviario canonum Hipponensium per interlocutionem proponitur sic. Aurelius episcopus Carthaginensium dixit: His placitis a nobis confirmatis . . . . subscripsi, et caeteri similiter: ubi dixit perperam intrusum fuit. Voces autem olographa manu, quas Atticus adhibuit, antiqua sunt formula qua aliquid propria manu scriptum vel subscriptum authenticumque significat. S. Hilarius fragmento 2: Exemplum epistolae, inquit, quam post venunti itionem Orientalium, Athanasium reum non esse in urbe Roma OLOGRAPHA MANU Valens perscripsit, et Ursatius subscripsit. Antiquus auctor commentarii in epist. ad Galatas inter S. Ambrosii opera cap. 6: Ubi enim OLOGRAPHA MANUS est, falsum dici non potest. Julius papa I contra Arianos in epistola ad Orientales [Col. 0120A] apud S. Athanasium memorat Ischyrae χεῖρα ὁλόγραφον αὐθεντικὴν, scriptum ipsius manu authenticum (Athan. Apolog. 2). Subscriptio igitur Attici originalis illis ejus verbis exprimitur, cui subjecta fuit formata, de qua plura dicentur in cap. 63 collectionis edendae; ubi etiam videbimus post ipsam formatam appositam fuisse clausulam Expliciunt canones, quae verba confirmant, tum Attici subscriptionem, tum formatam versioni canonum Nicaenorum ab eodem Attico ad Africanos missae fuisse subjectas, ut ejusdem versionis [CIII] αὐθεντίαν probarent. Cum vero hujus versionis exemplar hac, ut videtur, Attici subscriptione et formata munitum, ad Bonifacium missum fuerit ab Africanis per Innocentium presbyterum et Marcellum subdiaconum una cum litteris ejusdem Attici et S. Cyrilli, antiquus laudatae annotationis auctor omissis Attici et Cyrilli litteris et indicatis tantum canonibus ex Attici subscriptione epistolam proprio arbitrio conflavit, cui praefixit rubricam, in qua titulum in mss. Africanis ante veras Attici et Cyrilli epistolas [Col. 0120B] exhibitum suae epistolae aptaturus, multa erronee traduxit. Verus autem titulus in collectionibus Hispanica et Isidoriana his verbis exprimitur: Incipiunt rescripta ad concilium Africanum Cyrilli Alexandrini episcopi (codex Scorialensis optime addit et Attici Constantinopolitani episcopi), ubi authentica concilii Nicaeni translata de Graeco per Innocentium presbyterum transmiserunt, quae etiam epistolae cum eodem concilio Nicaeno per memoratum presbyterum Innocentium et Marcellum subdiaconum Ecclesiae Carthaginensis, S. Bonifacio episcopo Ecclesiae Romanae sub die VI kal. Decembris sunt directae (Tom. II Conc., col. 1362, not. 2) . Eadem etiam Dionysius refert c. 135 Codicis Africani. Sicuti hunc titulum procul dubio in mss. hujus synodi invenit vetus ille auctor, qui eum in memorata annotatione suo modo transversum egit; ita illam subscriptionem Attici, cui epistolae formam perperam indidit, in iisdem codicibus reperisse dubitari non potest.

[Col. 0120C] 56. Post epistolas Cyrilli et Attici, ac post Nicaenum symbolum laudatae versionis Philonis et Evaristi, Dionysius, can. 138 Codicis Africani retulit aliam Africanorum epistolam ad Coelestinum, quippe quae ad eamdem controversiam in synodo anni 419 agitatam pertinet. Eadem de causa haec pariter epistola addita legitur apud Isidorum in fine concilii Carthaginensis VI. Cum vero hae litterae ad aliam posteriorem, seu, ut videbimus, synodum XX spectent, de ea paragrapho sequenti redibit sermo.

57. Decima octava synodus Carthaginensis sub Aurelio anno 421 celebrata est idibus Junii. Hanc [Col. 0120D] invenimus in uno ms. 55 capituli Veronensis, ex quo inter documenta juris canonici veteris prodibit. Ex prooemio discimus, necessitate aliqua, quae cujusmodi fuerit non explicatur, concilii solemnitatem per biennium cessasse, et statuta praecedentium conciliorum fuisse relecta, praesentis concilii paginis inserenda. Hinc quoque mos confirmatur Africanae Ecclesiae repetendi anteriora decreta. In manuscripto autem nullum ex anterioribus decretis insertum exhibetur. Solum subjiciuntur canones decem in eadem synodo constituti, qui tamen ex synodo praecedentis anni 419 repetiti fuere, excepto solo quarto canone, qui hujus synodi proprius videtur. Confer annotationes quas eidem synodo subjiciemus.

58. Decimam nonam synodum sub Aurelio laudat concilium Carthaginense anni 525, ejusque canonem recitat. Ferrandus (Tom. V Conc., col. 781) eumdem canonem allegat num. 34. tit. 3. Nullam aliam hujus synodi notitiam habemus. Quantum ad tempus, ea [Col. 0121A] collocanda videtur post annum 421, quo synodus XVIII habita fuit, et ante annum 425, quo synodus XX celebrata est. Ferrandus num. 47 canonem recolit praecipientem, ut episcopi rem Ecclesiae sine primatis consilio non vendant, citatque concil. Carthag. tit. 5, concil. Hippon. tit. 9. Cum hic canon non inveniatur inter Hipponenses anni 393, ac titulo 9 Hipponensis Breviarii alius canon recenseatur, ultima allegatione indicatur, ut paulo post annotabimus, concilium Hipponense anni 427. Anterior vero allegatio concil. Carthag. tit. 5. indicans anterius concilium Carthaginense, congrueret quidem concilio XVIII, in quo idem sane canon primatis expresso nomine legitur. Sed cum Ferrandus citet tit. 5, in synodo autem XVIII hic canon producatur tit. 9, nisi librariorum error in numero 5 lateat, alia Carthaginensis synodus [CIV] innuitur, qua idem canon titulo 5 repetitus fuit. Is ergo synodo Carthaginensi XIX vel XX ascribendus est. Idem Ferrandus num. 53 alium canonem afferens, [Col. 0121B] quo constitutum fuit, ut nullus episcopus, vel presbyter, vel diaconus excommunicatus communicet, laudat concil. Carth. tit. 8 vel, ut Corbeiensis codex habet, tit. 9. Hic canon legitur quidem in conciliis Carthaginensibus XVII anni 419, et XVIII anni 421; at non tit. 8 vel 9, sed in altero tit. 29, in altero vero tit. 1. Igitur tit. 8 vel 9 repetitus credi debet in alterutra synodo XIX vel XX, ex quarum altera illum Ferrandus allegarit.

59. Synodi Carthaginensis vigesimae unum canonem compendio recitat concilium sub Bonifacio: Ut nullus ad transmarina audeat appellare. Dum Ferrandus num. 143 alium canonem, Ut bis in anno per singulas provincias concilia fiant, citat concil. Carth. tit. 3, hanc synodum XX respicere credimus. Hoc enim decretum in synodis anterioribus usque ad decimam octavam omnino non exstat. Synodo vero XIX alius canon ab eodem Ferrando assignatur num. 84 titulo 3. Sola ergo synodus XX, quae desideratur, hunc canonem tit. 3 recipere potuit. Cum porro ex [Col. 0121C] canone quem abbreviatum retulit Synodus Bonifacii, in hoc concilio XX actum fuerit de appellationibus ad transmarina, satis verisimile est ab eodem concilio scriptam fuisse etiam ep stolam ad Coelestinum papam, in qua de appellatione quidem ad transmarina disputatio est: ac propterea haec vigesima synodus Carthaginensis habita fuit anno 425 vel 426, quo eam epistolam ad Coelestinum missam eruditi ostendunt. Vide inter caeteros P. Constantium tom. I Epistolarum Bom. pontif. col. 1058, not. 6.

60. Ferrandus numeris 34, 35, 38, 47, 54, 95 et 198, aliquot titulos seu canones synodo Hipponiregiensi tribuit, qui non leguntur inter canones concilii Hipponensis anni 393 nec in istorum Breviario. Alia igitur synodus Hipponensis quae deest admittenda est. Hanc posteriorem fuisse anno 421 idem Ferrandus satis indicat, cum num. 47 prius citet concil. Carth. tit. 5, qui titulus (ut vidimus n. 2) competit concilio XIX habito post annum 421, dein vero subjiciat [Col. 0121D] concil. Hippon. tit. 9, quod ex ipso ordine posterius esse debet concilio Carthaginensi XIX. Enimvero P. Harduinus duos codices memorat, alterum Petri Pithoei, alterum collegii Parisiensis Societatis Jesu; qui postremus codex epitomen canonum continens, maximi faciendus est, cum nec ex Dionysio, nec ex alia nobis cognita collectione, sed ex iisdem Africanis fontibus, ex quibus Ferrandus notitias synodorum Africae receperit, ut patet ex annotatis § 5, n. 4. In his autem duobus codicibus Hipponense concilium innuitur celebratum anno 427. Sic enim ibidem legitur: Pierio et Ardabure coss. VIII kal. Octobris in basilica Leontina, placuit universo concilio, etc. (Tom. II Conc., col. 1275 not. 4) , ubi Hipponensis basilica, quae appellabatur Leontina, designatur. Cum autem anno 427, quo Pierius et Ardabures consulatum gerebant, adhuc in vivis esset Aurelius, haec profecto synodus inter celebratas sub Aurelio referri debet, quae vigesima prima inscribi posse videtur. [Col. 0122A] Duo hujus synodi canones a Ferrando allegati num. 54 et 198 ex laudatis codicibus ab Harduino indicantur, eosque repetitos monet ex concilio Carthaginensi anni 419, can. 29 et 30 Codicis Africani. Nos vero omnes ejusdem synodi canones a Ferrando laudatos reperimus in alio concilio Carthaginensi anni 421, quod hoc tomo prodibit in lucem. Nam canon a Ferrando allegatus num. 54, tit. 3, qui etiam in Harduini codicibus concilio Hipponensi tribuitur, in synodo anni 421 est canon primus. Duo canones a Ferrando assignantur tit. 5, alter num. 34, alter num. 198. Error in numerum alterius irrepsit. Credimus vero in numero 198 corrigendum tit. 4, canon enim hoc numero indicatus congrue subsequitur canonem praecedentem signatum tit. 3, cui sane subjicitur tum in Codice Africano c. 30, tum in synodo anni 421 canone secundo. Porro titulus 5, apud Ferrandum allegatus num. 34, est in sola synodo anni 421 canone quarto. Alius canon, quem Hipponiregiensi synodo adjudicat Ferrandus num. 35, tit. 8, [Col. 0122B] habetur in Codice Africano c. 32, et in Concilio anni 421 canone quinto. Canonem nonum Hipponiregiensem, qui in Cod. Afric. legitur c. 33, in tres numeros partitur Ferrandus: num. 95, ubi primam partem laudat; num. 47, [CV] ubi secundam; et num. 38, ubi partem tertiam exprimit. Hic canon in synodo anni 421 duos canones 9 et 10 conficit: ubi animadvertendum est particulam illam a Ferrando indicatam num. 47, Ut episcopi rem Ecclesiae sine primatis consilio non vendant, in concilio anni 419 c. 33 Codicis Africani his verbis efferri: Episcopis non licet vendere praedia Ecclesiae, ignorante concilio vel presbyteris suis in quibus primatis nomen non apparet. Hoc vero nomen in repetendo eodem canone anno 421 vocibus presbyteris suis substitutum fuit, ut ex concilio hujus anni a nobis edendo patebit c. 9. Idem decretum similiter renovatum fuit in alia synodo Carthaginensi XIX vel XX, tit. 5, ac in Hipponiregiensi tit. 9, utramque enim synodum Ferrandus laudat eodem numero 47.

[Col. 0122C] 61. Idem Ferrandus octo alias synodos allegat provinciae Byzacenae: Suffetulensem num. 2, Thusdritanam num. 76 et 77, Juncensem num. 26, Macrianensem num. 11 et 23, Septimunicensem num. 11, 56, 76, 139, 212 et 215; Thenitanam num. 61, 76 et 194; Marazanensem seu Maradianensem num. 44, 76, 127 et 220; et Zellensem vel Tiellensem num. 3, 4, 6, 16, 65, 68, 130, 138, 174 et 218. Provinciales synodi omnes videntur. Id sane de Marazanensi evidens est. Hujus enim canon num. 220 allegatus unam Byzacenam provinciam respicit. Illud peculiari observatione dignum est, Ferrandum in his synodis indicandis numerum titulorum seu canonum nunquam designasse. Id autem ipsi in more fuisse videtur, quoties Africanae synodi non plenariae, sed provinciales essent, uti animadvertimus accidisse etiam synodo provinciali Carthaginensi anni 409. Quae animadversio plane confirmat caeteras synodos Africanas, etiam Milevitanam et Hipponiregiensem anni [Col. 0122D] 427, quas cum titulorum numeris Ferrandus laudat, plenarias fuisse. Haec autem concilia Byzacena repetunt identidem eumdem canonem more Africano, ut praesertim liquet ex Ferrandi numero 76, ubi idem decretum quatuor synodis Byzacenis tribuitur. Cum ab eodem Ferrando allegatur synodus Zellensis vel Tiellensis, quae ab aliis Tellensis seu Teleptensis vocatur, fere additur ex Siricii epistola, eo quod canones spectent ad duas epistolas hujus pontificis, quae in eadem synodo lectae ac gestis insertae fuerunt. Hujus concilii Zellensis pars nobis conservata in collectionibus Gallicanis, unam tantum Siricii epistolam exhibet. Quae vero praeterea Ferrandus ex eadem synodo vel ex altera Siricii epistola commemorat, recensebimus in Observationibus ad Quesnelli dissertationem 15, de synodo Teleptensi. ex praefatione huic synodo praefixa ipsius tempus liquet, nimirum annus 418. Num vero ad idem circiter tempus aliae memoratae synodi Byzacenae pertineant, [Col. 0123A] an vero, ut alii opinantur, ad posteriorem aetatem referendae sint, cum nihil ex ipsis supersit nisi quidam canones a Ferrando memorati (T. III Concil., col. 461) , quos diligenter collegit Baluzius, definiri nequit. Cum post Vandalorum irruptionem Africa nimium vexata fuerit, tanta Byzacenarum synodorum frequentia, quae pacificum tempus efflagitat, aevo anteriori tribuenda videtur. Quod si adhuc sub Vandalis synodus Carthaginensis anni 525 celebrata fuit, praefatio ejusdem synodi satis indicat, antiquam rediisse conciliorum consuetudinem reparata libertate, quam Hilderico referunt Victor Tunonensis in Chronico, et auctor Vitae S. Fulgentii cap. 28. In eadem praefatione quidam episcopus cujus nomen desideratur, Bonifacium antistitem Carthaginensem his verbis alloquitur: Imple, quaesumus, diligenter ministerii tui partes, ut Ecclesiae Africanae generalis utilitas sanctorumque canonum vigor iterum reflorescat: et quod beatissimae memoriae Aurelius hujus urbis antistes instituit, [Col. 0123B] tua nunc beatitudo restituat. Te enim Dominus ei constituit successorem honoris, libertatis et pacis. Haec profecto innuunt jam inde ab Aurelii morte cogendarum synodorum facultatem desiisse; ac propterea laudatae synodi Byzacenae Aurelii tempore celebratae videntur. Synodum quidem Thusdritanam ante Zellensem anni 418 coactam fuisse indicant illa Vincentii et Fortunatiani in prooemio synodi Zellensis: Etiam cum Thusdrum fuissemus, sicut mecum recolit memorialis auditio vestra, et epistolas sanctae memoriae Siricii sedis apostolicae episcopi dederamus recitandas, etc., quae concilium Thusdri paulo ante celebratum significant. Mirum videri potest, tot Byzacenae provinciae synodos a Ferrando laudari, nihil vero eum indicare de [CVI] conciliis quae in aliis Africae provinciis, ac praesertim in Numidia, Augustini, Alypii, ac Possidii zelo coacta fuisse dubitare non licet. Id autem eo referendum credimus, quia in perturbationibus Vandalicis, quibus tota Africa depopulata fuit, perierunt vel fuerunt dispersi synodici caeterarum [Col. 0123C] provinciarum codices, soliusque Byzacenae provinciae synodi in Ferrandi manus venere.

62. Ex hactenus disputatis patet quinam canones et quae concilia continerentur in Codice, seu in his codicibus canonum Ecclesiae Africanae qui sexto saeculo Ferrando Carthaginensis Ecclesiae diacono, ac in Synodo Bonifacii anni 525 usui fuere. Praeter duplicem versionem synodi Nicaenae, aliam nimirum antiquissimam a Caeciliano, aliam recentiorem ab Attico Constantinopolitano acceptam, complectebantur etiam synodos Grati atque Genethlii, integrum concilium Hipponense anni 393, ex quo duo integri canones in Bonifacii Synodo recitantur; praeterea viginti alias synodos sub Aurelio, aliam Hipponensem anni 427, et nonnullas etiam provinciae Byzacenae. Integer Codex canonum Ecclesiae Africanae has omnes synodos complecti deberet. Quae ex Africanis canonibus dedit Dionysius Exiguus, sumpta fuerunt ex synodo XVII, sub Aurelio celebrata anno 419, in [Col. 0123D] qua anteriores ipsius synodi cum suis gestis repetitae et insertae fuere a concilio Hipponensi anni 393, usque ad XVI, anni 418. At praeterquam quod omissa fuerunt concilia anteriora Aurelio, posteriora vero nondum celebrata referri non poterant; Dionysius in recensendis iis ipsis synodis, quae gestis concilii anni 419 erant insertae, etsi plurima descripsit integra, repetitionem tamen canonum Africanis familiarem vitaturus, aliquot canones semel propositos, alibi ubi erant repetiti, praeterivit, alios quandoque inconsiderate transiliit, quaedam compendio retulit, in aliis ad gesta lectores remisit, ut ex antea annotatis manifestum est, fuseque etiam animadvertit P. Coustantius in praefatione ad tom. I Epistolarum Romanorum pontificum pag. XCIV et seqq. Hoc vero Dionysii opus Graece redditum fuit et in Graecas collectiones traductum aliquanto ante synodum Trullanam habitam anno 692, quae c. 2 inter Graeci codicis canones Carthaginenses recenset.

[Col. 0124A] 63. Haec autem idcirco notanda censuimus, ut palam fiat quam perperam huic Graecae Africanorum canonum interpretationi Christophorus Justellus generalem titulum praefixerit: Codex canonum Ecclesiae Africanae, cum ne omnia quidem gesta inserta concilio Carthaginensi anni 419 exacte contineat. Ille quidem Graecam versionem ex collectione Graeca canonum a Tilio edita excerpsit, ac ex codicibus Regio et Palatino variantes lectiones adjecit, uti testatur in notis pag. 418. Textum vero Latinum sumpsit ex ipsa collectione Dionysii, quae in codice Nicolai Fabri continebatur, variantesque addidit ex duobus aliis mss. Thuaneo et Bochardiano, qui primos canones triginta tres synodi Carthaginensis anni 419 in quadraginta titulos distributos exhibebant. Titulum vero Codex canonum Ecclesiae Africanae, nec Graeca versio, nec isti aut ulli alii Latini codices praeferebant. Nam in collectione Graeca haec inscriptio legitur: Κανόνες τῶν ἐν Καρθαγένῃ συνελθόντων διακοσίων δέκα καὶ ἑπτὰ ἁγίων καὶ μακαρίων Πατέρων : Canones ducentorum et [Col. 0124B] XVII sanctorum et beatorum Patrum qui Carthagine congregati sunt. In Latino vero Dionysii textu apud ipsum Justellum: Synodus apud Carthaginem Africanorum, quae constituit canones 138. Idem Dionysius in epistola nuncupatoria ad Stephanum episcopum Salonitanum, non Codicem canonum, sed Statuta concilii Africani se daturum recepit. Haec ad illustrandos canones et concilia Africae uberius disputanda fuere.

IN NOM. ΠΑΤΡΗΣ ET ΦΙΛΙΗ ET ‚Ρ‚ ‚ΚΗ. Domino [Col. 0129D] sanctissimo atque venerantissimo et a nobis summa cum dilectione nominando III. episcopo illa provincia fratri in Christo Domino. Ego ill. episcopus servus Christi sanctae ill. Ecclesiae humilis episcopus vester confrater ac devotus orator paciferam transitoriae vitae atque futurae [CXII] in Domino salutem. Cognoscat denique a […] mitas vestra, quia iste clericus nomine ill. noster tonsuratus petiit nostrae humilitatis dimissoriam, sive formatam, ut a vobis ad sacrum ordinem promoveatur. Propterea nos ejus precibus inclinati, secundum statuta sanctorum Patrum Nicaeni concilii hanc dimissor am, sive, ut diximus, formatam, vestrae fraternitati atque sanctitati emittimus, ut eum ad sacerdotii onus consecrare non dubitetis. [Col. 0130A] et nobis remittatis. Et ut verius credatis ac cognoscatis, litteris Graecis cum earum numero subter eam jussimus juxta praefatum concilium roborari. Bene vale in Domino, dilectissime et amantissime frater. ΠΟ‚Α LXXX, LXX, CCI. ΠΔΜΟΛΛΩ Indict. XV, q. Θ XCVIIII. ΑΜΗΝ. I. XLVIII. L.»

Π. Υ. Α. Celerimo ( forte celeberrimo) vati fratrique sanctissimo et prompto in sapientia cum omni honore recolenda, et decorato in omnibus, in Domino fideli, et valde doctissimo, seu ab omnibus orthodoxis multiplici scientiae . . . . gratia decorato . . . . . dilecto in Christo Joanni M. speculator sanctae sedis Ecclesiae Theatinae episcopus . . . . . . Nos de ill. sanctae sedis Ecclesiae ill. episcopus in Domino Jesu Christo optamus [Col. 0130B] vobis magnam salutem atque honorem hic et in aevum. Propter incommoditatem, quod iter arreptus sum partibus Beneventi, sicut domina imperatrix per suos apices innotuit, ut in ejus servitio allaturi simus, quibus jam semper in molestia corporis diutius fatigamur, ad clericos nostrae dioeceseos sacris ordinibus sublimandos insufficientes arbitramur. Idcirco praesentibus nostrae mediocritatis apicibus exoramus. hunc praesentem clericum nostrum Luponem ad gradum levitarum promoveri, et ad vestram specialiter fraternitatem dirigimus. Et ut hoc certius probabiliusque credatur, Graeca huic elementa paginae secundum statuta sanctae ac magnae synodi Nicaenae inseri praecipimus, videlicet Patris et Filii et Spiritus sancti. Primas litteras ΠΟ‚Α, quae LXXX, LXX, CC et primum [Col. 0130C] significant numeros. Petri quoque apostolorum principis prima littera Π , quae LXXX significat. Nostrae quoque mediocritatis primam litteram Μ , sublimitatis vestrae secundam Ο ; ejus qui accipit tertiam Π ; civitatis nostrae quartam . . . . et indict. praesentis anni istius XV. Est autem nomen ejus Luponem clericum futurus levita. Addidimus etiam XCVIII, q Θ. Per haec Graeca elementa annotantur, ΑΜΗΝ. »

1. Gallicanam Ecclesiam non caruisse codicibus canonum, quibus episcopi in ea regenda uterentur, indubium est. Codicem aliquem publica auctoritate editum Quesnellus videtur exigere, ut canones promulgati sint. Hanc vero ejus sententiam refellemus [Col. 0148D] annot. II in dissertationem XII, c. 2. Nullo quidem certo aut probabili argumento hactenus probatum est aliquem ejusmodi codicem apud Gallos olim publica auctoritate fuisse digestum, editum, aut approbatum. Cum allegati fuerunt canones, aut constitutiones Romanorum pontificum a synodis aut episcopis Gallicanis, licet excerpti fuerint ex aliquo codice, non tamen ipse codex publicus aut publica auctoritate editus dici debet: neque constitutiones aut canones allegati, ex ipso codice auctorita em accipiebant, sed ex iis conciliis vel pontificibus a quibus editi fuerant. Confer. cap. I, § 4. Plures collectiones olim in Galliis digestae inveniuntur. Si quis codex fuisset publicus, quid oportuisset tot collectiones conscribere? Saltem harum collectionum auctores cavissent ne ullum documentum publici codicis praetermitterent. In una autem collectione plura desunt quae leguntur in alia. Adde quod in quibusdam codicibus, ut mox dicemus, Nicaeni canones leguntur [Col. 0149A] ex abbreviatione Rufini, in aliis, quos Sirmondus laudat, ex versione Dyonisii, vel ex alia antiquiori, quae Isidoriana vocatur. Num Gallicana Ecclesia diversos codices publice edidit? Haec affirmari facile poterunt, probari non poterunt. Codices quibusdam Ecclesiis particulares fuisse patet inter caeteras ex collectione Ecclesiae Arelatensis, quam explicabimus cap. 13. Nunquid omnes publica auctoritate exarati et editi credi debent? Sed quid moramur pluribus? P. Sirmondus, qui in edendis synodis Gallicanis plurimum laboravit, plurimosque codices Gallicanos in tota Gallia diligenter evolvit, ex hac ipsa varietate collectionum omnem de codice publico, qui uniformis esse debuisset, suspicionem adimit. Synodorum illos (Gallos) suarum, inquit in praefatione ad Concilia Galliae, canonumque nullum certum corpus, nullam statam collectionem habuisse, docet varietas ipsa exemplarium. Quot enim codices antiqui, totidem fere sunt diversae collectiones. Aliae in aliis plerumque synodi, vel plures numero, vel pauciores: raro [Col. 0149B] eaedem, aut paucae in omnibus cernuntur. Notat quod in rem suam erat codicum antiquissimorum discrimen in conciliis Galliarum. Discrimen etiam in versionibus canonum Graecorum notaverat paulo ante. Par varietas in aliis canonicis documentis ac in constitutionibus Romanorum pontificum designari potuisset. Adde et perturbatum ordinem, quem in nonnullis collectionibus animadvertit. Haec sane cum non congruant codici publica auctoritate vulgato, has omnes collectiones privato studio in Galliis digestas ostendunt.

2. Praeter collectiones Corbeiensem, Quesnellianam, et unam Colbertinam, quas in Galliis compactas recensuimus cap. 5 et 8, plures aliae a Gallis scriptoribus memorantur, Fossatensis, Tiliana, Pithoeana, Aniciensis, Lugdunensis, Reinensis, etc.; quae cum editioni Synodorum Galliae usui fuerint, peculiares Galliarum fuisse noscuntur. Sed harum distincta notitia ab iis qui ejusmodi codices adhibuerunt, [Col. 0149C] data non fuit. De Fossatensi id tantum accepimus, Nicaenos in ea canones ex Isidoriana, uti appellant, interpretatione cum Sardicensibus jungi ( Coust. praefat. t. I, Epist. R. P. ): ac praeterea tredecim Gallicanas synodos nullo ordine cum [CXXX] non paucis apostolicis constitutionibus exhiberi. Num etiam aliarum synodorum Graeciae canones praeferat, latet. Solum cum P. Coustantius manuscriptas Gallicanas collectiones distincte recensens, quae Graecos canones continent, Corbeiensem, Quesnellianam, et Colbertinam describat; Fossatensem autem, quam in editione Epistolarum Romanorum pontificum frequenter allegat, praetermittat ( Coust. praefat. in Concil. Gall. ); id nobis indicio est eam iisdem. Graecarum synodorum canonibus carere, et merum esse codicem qui praeter Nicaenos et Sardicenses canones Nicaenorum nomine inscriptos, solas Gallicanas synodos et constitutiones apostolicas exhibeat. Quod si P. Sirmondus in praefatione ad Concilia Galliae inter [Col. 0149D] Gallicanos codices qui Isidorianam antiquam versionem praeferunt, recenset etiam Fossatensem ( Sirmond. in ead. praefat. ); id ob Nicaenos canones affirmare potuit. Plura de hoc aut aliis Gallicanis codicibus distinctius proferre iis relinquimus quibus ipsos codices expendere licebit.

3. Etsi vero nobis desint plura id genus mss. exemplaria quae in Gallicanis bibliothecis custodiuntur, satis tamen notitiae ad cognoscendas antiquas collectiones proprias Ecclesiarum Galliae hic proferre possumus ex duobus Gallicanis codicibus quos in Vaticana bibliotheca invenimus. Primus est codex Vaticano Palatinus 574, quem similem esse deteximus codici Morbacensi ante annos nongentos exarato, cujus mentionem faciunt P. Martene tom. IV Anecdot., pag. 58, et P. Coustantius tom. I Epistolarum Romanorum pontificum pag. LXXI et alibi. Hoc Palatinum exemplum in ultimo folio dicitur Codex S. Nazarii in Laurissa. Hinc intelligimus pertinuisse [Col. 0150A] ad celebre monasterium Laurisshemiense S. Nazarii in dioecesi Wormatiensi, quod Chrodegandus Metensis episcopus construxit sub medium saeculum VIII. Hujus codicis praestantiam satis commendat celeberrima synodus Carthaginensis anni 525, quae ex ipso prodiit. Vetustissimum semper vocat Holstenius, antiquitatemque ipsa codicis forma et characterum figurae comprobant. Integra documenta plerumque non exhibet, sed tantummodo excerpta, et nonnunquam abbreviata: quae tamen cum e vetustiore Gallicana collectione integris monumentis instructa fuerint desumpta, quid haec contineret idem codex manifestissime indicat. Duae partes in hoc codice distinguendae: altera eorum quae cum in praemissa capitulorum tabula designantur, ad primigeniam collectionem referenda sunt; altera eorum quae praeter capitula indicata in tabula, posteriori additamento accessere. Alius codex olim Gallicanus est Vaticanus signatus num. 3827, de quo inferius plura. Nunc collectio in laudato Vat. Palatino contenta describenda est.

Titulus hic, seu praefatiuncula in codicis fronte praefigitur: In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit canon Nicaena de sacris canonibus breviatis studio, ut quod opus est celerius possit inveniri. Aliqua capitula quae praesenti tempore necessaria minime videbantur, omisimus. Totum tamen in hoc libellum transtulimus, quidquid opportunum ac necessarium omnibus Ecclesiis noveramus. Sequitur tabula capitulorum [Col. 0150C] XXXII, quae totius collectionis documenta indicant.

1. Synodus Nicaena CCCXVIII episcoporum. Soli canones sexdecim proferuntur ex abbreviatione Rufini; ac postea canon 13. Sardicensis sub Nicaeni titulo sic describitur: Incipit capitulum de suprascriptis canonibus, id est Nicanis CCCXVIII episcoporum. Osius episcopus dixit: Et hoc necessarium arbitror, ut diligentissime tractetis, etc. Idipsum legi in ms. Morbacensi dioecesis [CXXXI] Basileensis testatur P. Coustantius in laudata praefatione pag. LXXI. Duo hoc loco maximi momenti notanda sunt. Primo abbreviationes Rufini apud Gallos usitatas fuisse, ut Quesnellus dissert. XVI aliique nonnulli observarunt. Id palam fit ex duobus aliis Gallicanis documentis: 1 ^o ex titulis in causa Contumeliosi a Caesario Arelatensi excerptis, qui subjiciuntur epistolae 6 Joannis II ad eumdem Caesarium, ubi canon 9 Nicaenus a Rufino abbreviatus describitur; 2 ^o ex concilio secundo Arelatensi, quod verius collectionem canonum esse paulo post ostendemus, ubi aliquot canones ex [Col. 0150D] eadem Rufiniana abbreviatione compacti exhibentur. Ignotum vero esset undenam haec apud Gallos consuetudo prodierit. Ex nostro autem codice discimus fuisse olim Gallicanas collectiones canonum quae Nicaenos sic abbreviatos ex Rufino receperant; ac propterea ejus integrae collectionis ex qua haec excerpta traducta fuerunt, antiquitas apud Gallos cognoscitur. Eadem consuetudo posteriori etiam tempore obtinuit. Nam collectio Herouvalliana, quam octavo saeculo in Galliis compactam videbimus, abbreviationes Rufini ex antiquiori Gallicano canonum codice exscriptas exhibet. Secundo Gallicanam collectionem Fossatensem, quae Nicaenos canones integros ex Isidoriana versione continet, Sardicenses cum iisdem copulatos, ac Nicaenorum titulo inscriptos praetulisse monuimus § 1, n. 2. Utrosque vero eadem ratione junctos et inscriptos fuisse etiam in alia Gallicana collectione, quae Nicaenos ex Rufiniana abbreviatione [Col. 0151A] receperat, noster codex et Morbacensis testantur. Haec duplex collectionum Gallicanarum ratio, in quibus canones Sardicenses cum Nicaenis vel integris, vel abbreviatis conjunguntur, eosdem canones ab ipsa Gallicana Ecclesia pro Nicaenis habitos demonstrat. Quod si abbreviationes Rufini loco Nicaenorum canonum in solis Gallicanis collectionibus et codicibus canonum fuerunt receptae, Gallicana utique Ecclesia cum eas abbreviationes recepit, Sardicenses canones eisdem adjecisse videtur; eo quod vetustiori aetate aliorum codicum testimonio jungerentur cum Nicaenis, et pro Nicaenis haberentur.

II. Synodus Arelatensis sexcentorum episcoporum. Domino sanctissimo fratri Silvestro coetus episcoporum sexcentorum, qui adunati fuerunt in oppido Arelatensi, quid decreverimus communi consilio, charitati tuae significavimus. Subduntur canones XX. Est synodus Arelatensis I, anni 314. Eamdem epigraphen praebuit ex simili codice Morbacensi P. Coustantius col. 341, not. a.

[Col. 0151B] III. Auctoritas Innocente papae ad Exoperium Tolosanum episcopum. Et in corpore ipsius collectionis: Incipit auctoritatis, vel canonis urbicani, Innocentio Exsuperio episcopo Tolosano. Ad locum de supradicta auctoritate, quid de his observare debeat, etc. Abbreviatur caput primum ejusdem epistolae.

IV. Item auctoritas Innocente papae. Et in corpore: De supradicta auctoritate. Duo alia ejusdem epistolae capitula compendio exhibentur. Hic quoque duo animadversionem merentur. Primo Romanorum pontificum constitutiones auctoritates appellantur. Id Gallicanis usitatum ostendunt tum preces ad S. Leonem missae, quas dedimus tom. I Epist. 65, ubi cap. 2. Zosimi litterae pro sede Arelatensi auctoritates dicuntur; tum Caesarius Arelatensis, qui Joannis II epistolam ad se scriptam in causa Contumeliosi episcopi bis auctoritatem vocat; tum concilium Agathense, quod can. 9 Siricii episcopi auctoritatem ejus epistolam ad Himerium appellat. Secundo titulus canonis urbicani [Col. 0151C] concordat cum alio codice Parisiensi collegii Societatis Jesu, ubi laudatae Innocentii epistolae haec inscriptio praefigitur Harduino teste tom. III Concil., col. 13, not. 1; Incipiunt canones urbetani. Innocentius Exsuperio episcopo Tolosano.

V. Auctoritas Zosimi papae ad Isicium Tolosanum episcopum, melius in corpore Salonitanum. Exigit dilectio tua, etc. Duo priora capita ejusdem epistolae recitantur.

VI. Auctoritas Coelestini papae. Profertur in corpore fere tota epistola ad episcopos per Apuliam atque Calabriam usque ad verba congruentem regulis vindicemus. Dein sine ulla distinctione ac titulo eodem contextu subjicitur fragmentum ex cap. 3 epistolae ejusdem pontificis ad episcopos provinciae Narbonensis atque Viennensis: Debet enim antea esse discipulus, etc., nec non aliud fragmentum ex cap. 6.

[CXXXII] VII. Auctoritas decretalis S. Siricii papae. In corpore autem affertur fragmentum ex epistola ad [Col. 0151D] Emerium cap. 5 et 6. Tum aliud fragmentum ejusdem epistolae additur cum titulo: Item ad locum de ipsa synodo. Plurimos enim sacerdotes Christi, etc., uti habetur cap. 7. Et dein alia aliorum capitum excerpta. Notanda verba de ipsa synodo, quae hanc epistolam e Romana synodo scriptam innuunt. Ita etiam Siricii epistola Zellensi synodo subjecta in concilio scripta traditur: Data Romae in concilio episcoporum LXXX. Similiter epistola sive ejusdem Siricii, sive Innocentii, quae canones synodi Romanorum in Conciliorum editionibus inscribitur, hunc titulum habet in codice Fossatensi: Incipiunt capitula synodi Romanorum. Epistola synodi. Et post tabulam sex capitulorum subditur: Canones Romanorum (Coust. t. I Epist. Rom. pont. col. 685, not. a) .

VIII. Item auctoritas Innocente papae. Fragmenta ex cap. 16 epistolae ad Victricium.

IX. Auctoritas S. Damasi ad Paulinum. Unicum breve fragmentum exprimitur: Eos quoque qui de suis [Col. 0152A] Ecclesiis ad alteram Ecclesiam, etc. Vide hunc tomum col. 402, not. 18.

X. S. Augustini ad Competentes. In corpore Tractatus vocatur. Incipit: Audite, charissimi membra Christi et matris Ecclesiae filii, etc., ut in sermone 392 Augustini, c. 2, usque ad illa sub finem ejusdem capitis, quarum finis ad interitum ducit. In vulgatis et in plerisque mss. lectionariis hic sermo inscribitur ad conjugatos. Patres Benedictini notant in aliquibus codicibus incipere aeque ac in nostro codice a verbis: Audite charissimi. Unus locus vulgatorum defectuosus sic ex eodem codice supplendus: Quod dico fidelibus et competentibus, et poenitentibus, audiant catechumeni.

XI. Auctoritas S. Symmachi papae ad Caesarium episcopum. Hortatur nos aequitas, etc. Est integra epistola quinta ad Caesarium tom. V Concil., col. 424.

XII. Tituli infrascripti a S. papa Joanne de sede apostolica sunt directi. Indicantur tituli, sive canones a Joanne II subjecti suae epistolae ad Caesarium Arelatensem, [Col. 0152B] quae legitur tom. V Concil., col. 902. Noster vero abbreviator ipsam epistolam omisit. Solum ex titulis seu canonibus a Joanne papa ad Caesarium missis praeterivit primum ex epistola Siricii ad Himerium, caeteros sic exhibuit: Ex canonibus apostolorum XXV. Quod episcopus, aut presbyter, aut diaconus, si pro criminibus damnati fuerint, minime communione priventur. Est titulus canonis 25 apostolorum ex versione Dionysiana, qui in vulgatis Conciliorum inter titulos a Joanne missos desideratur. Tum ipse canon ejusdem versionis subjicitur. Dein additur alius titulus cum canone 29 apostolorum. Postea sequitur: Ex canonibus Neocaesariensis XCV. Titulus: De presbyteris qui fornicati sunt. Canon vero sic: Presbyter si fornicatus fuerit, aut adulterium perpetraverit, etc., ut in Neocaesariensi can. 1 interpretationis Dionysii. Hic canon Neocaesariensis in vulgatis titulis laudatae epistolae subjectis omissus, ex nostro codice supplendus est. Notandus praeterea numerus canonis XCV qui [Col. 0152C] huic primo canoni Neocaesariensi praefigitur. Indicat enim Dionysianum codicem, ex quo Joannes papa II hunc canonem exscripsit, continuam numerorum seriem praetulisse, ita ut numerus primus inciperet a canonibus apostolorum quinquaginta, post quos additis continua numerorum serie Nicaenis canonibus viginti, et Ancyranis viginti quatuor, primus canon Neocaesariensis est XCV. Cum vero Dionysius in epistola ad Stephanum aliam numerorum seriem indicet, quae a primo capite usque ad centesimum sexagesimum quintum progrediebatur, haec non a canonibus apostolorum, sed a Nicaenis inchoabat. Ita canon primus Neocaesariensis signandus erat XLV, facilique librarii lapsu, pro XLV scriptum fuisse videtur XCV. Quocumque vero modo id accipiatur, palam fit aliqua Dionysii vetustiora exemplaria eam numerorum seriem custodisse, quam in codicibus Dionysianis, vel Hadrianis qui ad nos pervenerunt, frustra requirimus. Dein proferuntur duo canones Antiocheni, qui [Col. 0152D] tamen non continua numerorum serie notantur, sed cum proprio ipsorum canonum numero, nimirum Ex canonibus Antiochenis capitulo IV, et postea ex canonibus suprascriptis capitulo XV, cum iisdem titulis et canonibus Dionysianae versionis qui in vulgatis leguntur. Num Dionysianus [CXXXIII] codex, quem Joannes papa II adhibuit, praeter seriem continuam numerorum proprios etiam cujusque synodi numeros exhibebat?

XIII. Synodus Africana episcoporum CCXIV. Statuta Ecclesiae antiqua. Qui episcopus ordinandus est, antea examinetur, etc., uti in statutis antiquis inter documenta Juris canonici veteris hoc tomo edendis. Dividuntur in cap. 95, paucis sub finem omissis. Synodus Africana episcoporum CCXIV indicat synodum Carthaginensem anni 418, in qua totidem episcopi interfuerunt, cui quidem eadem statuta ascribuntur in ms. Veron. 59, de quo agemus part. 4, c. 4. Vide quae de hisce statutis et de hac inscriptione fusius disseruimus supra cap. 3, § 4.

[Col. 0153A] XIV. Statuta synodi apud Ecclesiam Valentinam sub die IV idus Julias Gratiano IV et Equitio conss. Tres soli hujus synodi canones proferuntur. Chronica notatio erronea Gratiano IV similiter inventa fuit ab Harduino in duobus mss. collegii Parisiensis Soc. Jesu, tom. II Conc. Ven. edit., col. 1068, not. 2. Legendum Gratiano III.

XV. Synodus Forojuliensis. Quamvis ea benedictus frater noster Concordius, etc., ut ex simili codice Morbacensi P. Martene edidit tanquam ineditum documentum tom. IV Thesauri Anecdotorum, et exinde tom. IV Concil., col. 2073. Inscriptio mendosa est. Etenim est epistola praecedentis synodi Valentinae ad clerum et plebem Forojuliensem, edita tom. II Conc., col. 1069.

XVI. Synodus Reiensis. Cum in voluntate Domini apud Reiensem Ecclesiam convenissemus, etc., ut in vulgatis tom. IV Concil., col. 533, usque ad ultima verba animositate quaesissent, sine eo additamento quod ex ms. Urgellensi Baluzius edidit. Vide supra [Col. 0153B] cap. 1, § 2, n. 4. Sequuntur subscriptiones ejusdem concilii cum eadem chronica notatione quae in editis legitur.

XVII. Synodus Arausica. Viginti canones tantum excerpti ex concilio Arausicano I. In fine autem haec notatio habetur: sub die VI idus Nov. Ciro (supple Cos.) in Ecclesia Justianensi. Synodus Justianensis vocatur in titulis subjectis epistolae Joannis II ad Caesarium a Justiano vico territorii Arausicani, in cujus ecclesia hoc concilium celebratum fuit.

XVIII. Synodus Vasensis sub die id. Novembris Dioscoro v. c. (supple Cos. ). Sex canones proferuntur.

XIX. Synodus Arelatensis cum canonibus 31. In vulgatis Conciliorum post Sirmondum tom. V, col. 1, effertur cum canonibus LVI. Haec synodus pluribus ex capitibus difficultatem facessit. Canonum numerus et ordo in codicibus mirifice discrepat. Exemplaria vetustae collectionis Hispanicae et exinde etiam Isidorianae [Col. 0153C] priores tantum XXV canones exhibent, uti observavimus in duobus mss. pure Hispanicis, uno Vat. Palat. 575, altero cardinalis Passionei; in alio Hispanico originis Gallicanae Vat. 1341, in Vat. Isidoriano 630, et in Vat. 1338, in quod nonnulla ex Hispanica collectione traducta fuerunt. Collectiones vero manuscriptae Gallicanae Corbeiensis, Lugdunensis, Fossatensis et Tiliana, exclusis tribus vulgatis canonibus 10, 11 et 12, reliquis XXII undecim adjiciunt, nimirum XLVI, vulgatum et caeteros usque ad 56; et sic praeferunt canones XXXIII. Codex collegii Parisiensis Societatis Jesu ab Harduino laudatus tom. V Concil., col. 5, not. γ, habet canones XXXVI, nimirum priores XXV, et XI ultimos. Vulgati Conciliorum post Merlinum et ante Sirmondum habent canones XXXVII, videlicet priores XXV, et XII ultimos a can. 45 usque ad 56. Tandem Sirmondus e ms. Remensi edidit canones LVI, insertis post canonem 25 viginti canonibus, ante quos in eodem codice hic novus titulus intexitur: Capitula de synodo quae in territorio Arausico celebrata [Col. 0153D] est. Porro hi omnes canones praeter morem aliarum synodorum Galliae partim sunt e Nicaenis expressi, et nonnunquam ex abbreviationibus Rufini; partim sunt ex Concilio Arelatensi I, partim ex Vasensi, partim ex Arausicano I aliisque ejusmodi synodis, ut P. Sirmondus in notis animadvertit. Nulli quidem canones, excerptis perpaucis Arausicanis, totidem verbis ex iisdem synodis inveniuntur exscripti. At sententiae plane conveniunt. Immo praeter easdem sententias quaedam peculiaria vocabula in Nicaenis, abbreviationes Rufini auctori prae oculis fuisse manifestant. Cum vero in iisdem Nicaenis Rufinianas abbreviationes praeferentibus nonnullae particulae interserantur quae in Rufino non [CXXXIV] reperiuntur, praeter hujus abbreviationes aliam eorumdem canonum versionem scriptori usui fuisse apertissime liquet. Haec varietas codicum quantum ad numerum et ordinem canonum, hos omnes non uno tempore scriptos [Col. 0154A] manifestat, sed alias atque alias accessiones recepisse. Primum exemplum illud esse videri potest, quod pauciores canones XXV in collectione Hispanica descriptos exhibet. At vetustiores Gallicanae collectiones, quae in synodis Galliarum sinceriores et majoris auctoritatis esse deberent, tres ex iisdem XXV canonibus ignorant; et horum loco alios XII subjiciunt. Nihil dubium esse potest de additamento XX canonum, qui ex unico ms. Remensi adjecti fuerunt hoc novo titulo praefixo: Capitula de synodo quae in territorio Arausico celebrata est. Diversa quidem verba quibus sententiae plurium canonum exprimuntur, non merum exscriptorem canonum e diversis synodis, sed scriptorem indicant qui diversorum conciliorum canones suis verbis exposuit. Num vero id in synodo Arelatensi gestum fuerit, nec ne, vehementer ambigimus. Probabilius autem credimus istius modi opus nulli Gallicanae synodo convenire, sed collectionem esse privatam, cui accessiones aliquot factae fuerint. Hinc nec praefatio, [Col. 0154B] seu introductio synodorum propria in hoc documento invenitur, nec chronica nota, nec idonea clausula, nec subscriptiones ullae. Nullam aliam synodum Gallicanam his omnibus expertem invenire licebit. Episcoporum catalogus, qui in quibusdam mss. codicibus ab Hispana collectione proficiscentibus post epigraphen et titulos canonum hujus synodi seu collectionis subjicitur, perperam huc traductus, eidem epigraphi fuerat praemittendus, ac subnectendus Arelatensi primae synodo, quae in iisdem mss. immediate praecedit: ad hanc enim eum catalogum pertinere manifestum est. Hujus autem collectionis quae Arelatensis secundae synodi nomine inscribitur, auctorem fuisse aliquem Arelatensem, aut Arelatensi sedis studiosum, prodit canon 18, in quo ejusdem sedis praerogativa constituitur. Tempus posterius est Vasensi synodo anni 442, quae canone 47 nominatur; anterius vero concilio Arelatensi III, anni 524, cui in plerisque mss. collectionibus hi canones Arelatensis secundi nomine praemittuntur. Sub S. Caesario autem [Col. 0154C] hanc collectionem digestam indicat canon quartus, ubi habetur: Nullus diaconus, vel presbyter, vel episcopus AD CELLARII SECRETUM intromittat puellam, vel ingenuam, vel ancillam. Verba ad cellarii secretum peculiarem formulam exhibent, quae similiter usurpatur in concilio Agathensi anni 506, eodem Caesario praeside can. 2: Ancillas, vel libertas A CELLARIO, vel A SECRETO ministerio, et ab eadem mansione in qua clericus manet, placuit removeri. Quis ex hac non tam sententiae quam peculiaris formulae concordia idem circiter tempus non suspicetur?

XX. Auctoritas S. Bonifacii papae, per quam infrascripta synodus (id est Arausicana II) confirmata est. In tabula praemittitur hujus epistolae titulus titulo ipsius synodi, uti ipsa epistola in aliis mss. collectionibus Gallicanis Fossatensi, Laudunensi, et Hardyensi eidem synodo praeponitur cum hac antiqui collectoris Galli annotatione: Et quamvis synodus Arausica prius sit facta quam auctoritas ista, tamen pro reverentia sedis apostolicae hoc mihi justum visum est, [Col. 0154D] ut prius domini papae auctoritas scriberetur. Vide Sirmondi et Labbei notas tom. V Conc. col. 814 e, et 815 a. In corpore vero nostri codicis eadem epistola synodo subjicitur. Incipit autem: Per filium nostrum Armenium, etc., uti ibidem legitur col. 830, ubi ejusdem praestantissimi codicis lectiones ex Holstenio in margine describuntur. Eadem notatio chronica ibidem signatur, ac in aliis mss. Sirmondi: VIII kal. Febr. Lampadio et Oreste v. c. cons.

XXI. Synodus Arausicana de gratia et libero arbitrio. Cum in dedicatione basilicae, etc., uti tom. V Conc. col. 808.

XXII. Synodus Agathensis. Est synodus anni 506, quae profertur ibidem col. 521. Soli canones XXVII abbreviati leguntur.

XXIII. Synodus Aurelianensis anni 511, quae integra edita est ibidem col. 543, in nostro autem codice exhibentur tantum abbreviati canones XXII.

[Col. 0155A] XXIV. Synodus Epaonensis anni 517, quae eodem tomo legitur col. 712, cum canonibus XL; canones autem XXXI in nostro codice excerpti sunt.

[CXXXV] XXV. Synodus Arelatensis anni 524. Incipit: Cum in voluntate Dei, etc. Ibidem col. 763. Profertur subscriptio Caesarii, in qua inserta est data VII (non VIII) idus Julii, Opilione cons. Aliorum quoque episcoporum subscriptiones subjiciuntur.

XXVI. Synodus Carpentoractensis anni 527. Omittitur prima periodus, et incipit: Carpentoracte convenientes hujusmodi ad nos querela pervenerat, etc., cum subscriptionibus episcoporum, uti tom. V Conc. col. 805.

XXVII. Synodus Vasensis anni 529, cum primi tantum canonis excerpto.

XXVIII. De constituto synodali Apostolicae sedis, ut nullus Episcopus res Ecclesiae vendere praesumat. Affertur in corpore solus canon 4 concilii Romani sub Symmacho anni 502: His ergo perpensis, etc., uti, habetur ibidem col. 475. Post laudatum canonem in [Col. 0155B] solo corpore additur: Incipit praeceptum, immo lex a gloriosissimo rege Theodorico, quae ex nostro codice edita fuit ab Holstenio, et exinde tom. V Conc. col. 539.

XXIX. Tituli contra Manichaeos. In corpore autem sic: Incipiunt capitula S. Augustini, quae debeant publica voce relegere, etc. Afferuntur capitula XXI cum subscriptione Prosperi sub die XIII kal. Decembris, Olibrio, juniore v. c. cons., quemadmodum ex duobus aliis mss. Gallicanis impressa sunt ibidem col. 800.

XXX. Synodus Arverna anni 535, distincta in canones XVII.

XXXI. Synodus Aurelianensis anni 538, cum canonibus XXXVI. Unus enim vulgatus in duos, alius in tres dividitur. In prima subscriptione habetur: Quarto post consulatum (supplendum Paulini) junioris, indictione secunda, sine notatione annorum regni Childeberti, ut alii codices et vulgati praeferunt. Indictionem [Col. 0155C] secundam similiter notat etiam exemplum Lugdunense laudatum a P. Sirmondo. Error creditur, propterea quod alii codices signent diem nonarum mensis tertii, quo anno 538 decurrebat indictio prima (T. V Conc. col. 1233, not. 12) . At nec noster codex, nec Lugdunensis diem aut mensem indicant.

XXXII. Aurelianensis synodus anni 541. Est integra, uti habetur tom. V Conc. col. 1363.

In his capitulis XXXII tabula desinit, quae primae collectionis indicium est. Sequentia vero, licet in codice eodem charactere subdantur, posteriora additamenta sunt, quorum in praemissa tabula nulla fit mentio: unde nulla etiam numerorum continuatione in corpore describuntur. Hinc prima collectio ab origine facta fuit ante medium saeculum VI, nimirum post synodum Aurelianensem IV, anni 541, et ante Aurelianensem V, anni 549, quae in additamentis refertur. Cum porro Gallicanae collectiones Corbeiensis et Fossatensis, quae omnium antiquissimae creduntur, [Col. 0155D] Aurelianense V concilium prima manu comprehendant, uti testatur P. Sirmondus in praefatione ad Concilia Galliae, manifestum fit collectionem primigeniam, ex qua noster codex excerptus fuit, paulo vetustiorem fuisse, cum Aurelianense V ignoret, ac inter posteriores additiones receperit.

Constitutio apostolicae sedis. Silvester episcopus universis episcopis per Gallias et septem provincias. Placuit apostolicae sedi, ut si quis ex quolibet ecclesiastico gradu, etc., ut in epist. 5. Zosimi toto capite primo, nisi quod pro metropolitani Arelatensis habetur metropolitani Austodunensis, et pro Patroclo substitutum est Retitio, quemadmodum ex nostro ms. notatur tomo III Concil. col. 409. Idem etiam habet similis codex Morbacensis teste P. Coustantio in Appendice tomi I Epist. Rom. pontif. col. 35. Supposititia inscriptio [Col. 0156A] et interpolatio, quibus privilegium Zosimi pro sede Arelatensi ad Augustodunensem traductum fuit, ac Silvestro papae perperam attributum. Haec eadem Zosimi epistola simili impostura Silvestro inscripta, ad Viennensem Ecclesiam in ms. Floriacensi traducitur, ut videre est apud laudatum P. Coustantium loco allegato col. 37.

[CXXXVI] Zosimus universis in Viennensi et Narbonensi et septem provinciis episcopis constitutis; Praecipuum, sicuti semper habuit metropolitanus episcopus Arelatensium civitatis, etc., uti capite 2 et 3 laudatae epistolae Zosimi. Sincera est haec epistola, sed diminuta primo capite, quod epistolae antecedenti Silvestro suppositae attributum fuit.

Avitus episcopus Victori episcopo ae basilicis haereticorum non recipiendis. Petisti, immo potius praecepisti, etc., ut in epist. 6 Aviti editionis Sirmondi.

Canones Aurelianenses facti indictione 13. Ad divinam gratiam referendum est, etc. Est integra synodus quinta Aurelianensis anni 549 cum canonibus 24 et [Col. 0156B] subscriptionibus, uti habetur tom. V Concil. col. 1375. Haec omnia similiter praefert etiam codex Morbacensis. In nostro autem codice adduntur sequentia.

Epistola Dionysii Exigui ad Stephanum cum peculiaribus lectionibus, quarum notitiam exhibebimus part. 3, c. I, § 3. Subnectuntur autem ex ejus versione soli canones apostolorum.

Anno secundo gloriosissimi regis Kilderici nonas Februarias Carthagine in secretario basilicae S. Martyris Agilei. Cum Bonifacius episcopus, etc. Est synodus Carthaginensis anni 525, quae rebus pluribus ac praesertim ordinandis et illustrandis canonibus Africanis maxime utilis, ex hoc solo codice Holstenii opera prodiit, et recusa est tom. V Concil. col. 772 usque ad 792. Fine caret haec synodus, ac desinit in documentis ad libertatem monasteriorum pertinentibus: ex quo conjicere licet hanc synodum olim exscriptam fuisse ab aliquo monacho, ut monasteriorum [Col. 0156C] libertatem tueretur. Vulgata erat eadem synodus in Gallicanis codicibus, eodemque consilio in tribus Gallicanis monumentis allegata sub medium septimum saeculum, 1 ^o in Vita S. Baboleni ad an. 647; 2 ^o in privilegio monasterii S. Dionysii Parisiensis anno 658; 3 ^o in alio privilegio monasterii Corbeiensis an. 664. Vide eumdem tomum Conciliorum col. 771. Dividitur haec synodus in duas actiones. Actioni autem secundae perperam inseruntur duo, nimirum Actio 15 synodi Chalcedonensis cum titulis et canonibus XXVII ejusdem synodi ex versione Dionysii.

Item ex Concilio Carthaginensi sub domno Aurelio episcopo. Proferuntur autem brevia excerpta ex canonibus concilii Carthaginensis anni 397, cum amplioribus subscriptionibus, quas dedimus cap. 3 § 3.

Dein sequitur. Incipit fides catholica B. Athanasii episcopi. Quicunque vult salvus esse, etc., ut in symbolo Athanasiano.

De incestis. Homo si incestum commiserit, de istis [Col. 0156D] causis, etc. Finis pro causa sua commiserit, ut in vulgatis Conciliorum tom. VIII col. 409, et in Capitularibus regum Francorum tom. I edit. Baluzii col. 177, ubi hoc decretum in canones decem distinguitur. P. Martene in Thesauro Anecdotorum tom. IV pag. 58 hujus decreti fragmentum ex ms. Morbacensi edidit usque ad verba ut caeteri emendentur. In vulgatis Conciliorum hujus documenti canones tribuuntur concilio vel capitulari Metensi, et in margine notatur col 410 priores canones tres in uno ms. Vat. Palatino ascribi synodo Compendiensi, caeteros autem concilio Vernensi anni 753. At in hoc nostro Palatino, sicut etiam in Morbacensi aliisque mss. a Sirmondo et a Baluzio laudatis nec synodi seu capitularis locus, nec tempus designatur. Baluzius vero tom. II col. 1030, ad verba Capitulare Metense, notat locum incertum, tempus vero affigit anno 756.

Sequuntur Augustini Anglorum episcopi interrogationes duae, et S. Gregorii papae responsiones, quae [Col. 0157A] leguntur lib. XI Registri editionis Maurinae epist. 64, interrogat. 3 et 11.

Breviarium Ecclesiastici ordinis. Incipit: Qualiter in coenobiis fideliter Domino servientes tam juxta auctoritatem catholicae atque apostolicae Romanae Ecclesiae, quam et juxta dispositionem regulae S. Benedicti missarum solemniis, etc. Est ordo monasticus.

Cum recentius documentum hujus appendicis sit capitulare anni 756, haec additamenta in saeculum VIII referenda videntur.

Altera Gallicana collectio, quam in bibliotheca Vaticana vidimus, exstat in ms. Vat. 3827. Codex est formae quadratae, scriptus ante annos circiter octingentos. Pertinuit ad Ecclesiam Bellovacensem, ut liquet ex notatiuncula subjecta paginae 92: S. Petri [Col. 0157B] Bellovacensis est liber iste. Eo autem libentius hunc codicem describimus, quia praeter nonnullas Gallicanas synodos in antecedenti codice comprehensas posteriorum synodorum Galliae seriem prosequitur. In hoc manuscripto synodi integrae, non autem excerpta continentur. Incipit a synodo Carpentoractensi anni 527. Dein profert Arausicanam anni 529, Regensem anni 439, Aurelianensem I, anni 511; Aurelianensem III, anni 538; Aurelianensem IV, anni 541; Aurelianensem V, anni 549, et Aurelianensem II anni 533, quas in praecedenti codice memoravimus. Hoc eodem perturbato ordine quinque Aurelianenses synodi describuntur etiam in vetustissimo Colbertino exemplo, de quo paragrapho sequenti.

Postea sequitur concilium Veneticum habitum circa annum 465, quod editum invenies tom. V Concil. col. 79; Vasense II, anni 529, et Epaonense anni 517.

Turonense I, anni 461, tom. V Conc. col. 73.

[Col. 0157C] Turonense II, anni 567, tom. VI col. 533.

Matisconense I, anni 581, ibidem col. 657.

Matisconense II, an. 585, ib. col. 671.

Concilium Telenense per tractatus S. Siricii episcopi papae urbis Romae per Africam. Est concilium Zellense, alias dictum Teleptense provinciae Byzacenae, quod videsis hoc tomo col. 446. Hoc idem concilium inter easdem Gallicanas synodos et cum iisdem lectionibus insertum praefert Colbertina collectio, quam sequenti paragrapho explicabimus.

Concilium Parisiacum, quod celebratum creditur circa annum 557, tom. VI Concil., col. 491.

Aliud Parisiacum anni 555, ib. col. 487.

Autisiodorense anni 578, ibidem col. 641.

Cabilonense anni 650, tom. VII Conc. col. 395.

Synodus Verno in palatio facta an. 755, tom. VIII Conc. col. 415.

Suessionensis anni 744, ibidem col. 290.

Epistola Paulini Aquileiensis ad Carolum regem, et [Col. 0157D] synodus Forojuliensis, cui idem Paulinus interfuit, anni 791 vel 796, tom. IX Concil. col. 31.

Hadriani papae epistola ad eumdem Carolum de imaginibus, tom. VIII Conc. col. 1553.

Theodulphi Aurelianensis Capitulare a Baronio typis datum, et recusum tom. IX Concil. col. 183.

Concilium Parisiense anni 829, ibidem col. 702.

Leonis IV epistola ad Prudentium episcopum Tri […] assinum, et alia ad Britannos episcopos, quae ambae ex hoc ms. impressae sunt, et ibidem leguntur col. 1625 et seqq.

Concilium Tullense apud Saponarias anni 859, ex hoc codice vulgatum a Sirmondo tom. III Conciliorum Galliae, et exinde insertum tom. X Conciliorum P. Labbei editionis Venetae, col. 113.

Hic desinunt Gallicana documenta. Subjiciuntur autem in eodem codice XVI epistolae Nicolai I summi pontificis, quae in editis sunt priores XVI ejusdem Nic lai, tom. IX Concil., a col. 1289 usque ad col. 1407. Adduntur ejusdem pontificis responsa ad consulta [Col. 0158A] Bulgarorum, quae exstant eodem tomo col. 1534.

In fine charactere antiquo describuntur hi versus scripti in funere Lotharii I imperatoris, qui paulo post Leonem IV pontificem obiit, an. 855.

[Col. 0158C] Caeteri versus desiderantur.

Hunc codicem duas partes seu potius collectiones complecti monuimus cap. 8, ibique primam descripsimus. Nunc restat altera, quam Gallicanas praesertim synodos continentem huc reservavimus. Hujus notitiam debemus P. Coustantio in praefatione ad tom. I Epistolarum Romanorum pontificum n. 102. Praecedit tabula, quae subsequentium synodorum nomina et canonum titulos recenset. Initio referuntur Gallicanae synodi hoc ordine: Arelatenses prima, quarta et secunda; Carpentoractensis, Aransicanae secunda et prima; Taurinensis, Regensis, Aurelianenses prima, tertia, quarta, quinta et secunda; Epaonensis, Turonensis I, Matisconenses I et II; concilium Telenense, Parisiense tertium, Autisiodorense [Col. 0158D] I et Cabilonense I, quod postremum concilium habitum fuit anno 650. Haec Gallicanarum synodorum collectio multum concordat cum praecedenti Vat. 3827, uti superiori paragrapho animadvertimus; ac proinde ex iisdem Gallicanis fontibus utraque dimanat. Solum haec ab illa in eo discrepat, quod Colbertinus codex praefert initio tres synodos Arelatenses, Arausicanam I, et Taurinensem, quae desunt in laudato codice Vaticano; contra vero Vaticanus codex quatuor concilia exhibet, Veneticum, Vasense II, Turonense II, et Parisiense II, et alia quaedam posteriora documenta addita post concilium Cabilonense, quae omnia in ms. Colbertino non inveniuntur.

In hoc autem post Gallicana monumenta adjiciuntur synodi Hispanicae, Eliberitana, Tarraconensis, Gerundensis, Caesaraugustana, Herdensis, Toletana I, [CXXXIX] Valentina, Toletana II, III, IV, V, VI et VII seu VIII (notatur enim celebrata XVII kal. Jan. aera 691, id est die 16 Decembris anni 653); Bracarensis I et II. Dein Sententiae, quae in veteribus exemplaribus Conciliorum [Col. 0159A] non habentur, sed a quibusdam in ipsis insertae sunt. Hae autem sunt canones XXIII quos Agathensibus adjectos legimus in vulgatis a can. 48 usque ad 70, tom. V Concil. Ven. edit. col. 529.

Sequuntur Martini Bracarensis Capitula. Tandem Ecclesiae antiquae Statuta, quae hoc tomo edentur. In his tabula desinit. At in corpore ipsius collectionis subduntur tres aliae synodi Toletanae, XI, XII et XIII. Item fragmenta quaedam ex Theodori Poenitentiali, ex S. Gregorii Magni scriptis, et ex epistola Gregorii III ad Bonifacium decerpta. Synodi Hispanae ex aliquo codice Hispano exscripta fuerunt. Statuta autem Ecclesiae antiqua titulus est quem in solis Gallicanis collectionibus invenimus: cumque haec statuta hoc titulo et ordine inferius edendo non legantur in mss. Hispanis, additamentum sunt, quod ex alio Gallicano fonte derivat. Hinc ejusmodi collectionem in Galliis exaratam dubitare non licet. Et si quidem non computentur additamenta quae praeter [Col. 0159B] documenta in tabula indicata posterius accessere, haec collectio ab origine lucubrata cognoscitur septimo saeculo: recentior enim est synodus Toletana VIII, anni 653.

1. In Nestorii causa duae collectiones potissimum celebrantur. Prima est illa quae cum antiqua versione Ephesini concilii plura documenta ante et post gesta ejusdem synodi exhibet. Baluzius in ea edenda consilium ceperat insistendi antiquissimo exemplari Bellovacensi; eo quod ipsi ⁜ (a) constitisset, simili plane [Col. 0159C] exemplo usum fuisse concilium V, melius dixisset antiquum interpretem concilii V. Cum vero idem codex esset valde mutilus et imperfectus, coactus fuit sequi alios duos, qui sani et integri erant, licet a Bellovacensi et in documentorum numero atque ordine, et in ipsis lectionibus nonnunquam dissentirent. Aliqua etiam, quae deerant, aliunde supplere debuit. Ejus editionem videsis tom. IV Concil. Venetae editionis col. 1 et seqq., in qua cum alia hinc et hinc decerpta fuerint, primigeniae collectionis forma non exhibetur. Nos unum vetustissimum codicem Bellovacensi plane similem, sed integrum, nacti sumus in ms. 56 capituli Veronensis, ex quo plura emendari et suppleri poterunt. Titulum ac tabulam capitum, quae primaevam hanc collectionem et documentorum numerum atque ordinem exhibet, hic appendimus. Epigraphes haec est: Synodus Ephesena cum epistolis suis. In hoc corpore continentur.

I. Coelestini papae epistola prima ad Cyrillum episcopum [Col. 0159D] Alexandrinum ante collectionem synodi in Epheso contra Nestorium. Tristitiae nostrae, etc. Tom. IV Concil. col. 38.

II. Ejusdem Coelestini papae ante synodum ad Nestorium episcopum CP. Aliquantis diebus, etc. Ibidem.

III. Epistola Nestorii ad Coelestinum. Fraterna nobis, etc. Ibidem.

IV. Epistola secunda Nestorii ad Coelestinum. Saepe scripsi, etc. Ibidem.

V. Coelestini ad Constantinopolitanos. Ad eos, etc. Ibidem.

VI. Ejusdem ad Joannem, Juvenalem, Rufum, etc. Optaremus, etc. Ibidem col. 40.

[CXL] VII. Coelestini ad synodum Ephesinam. Spiritus sancti testatur praesentiam, etc. Ibidem col. 88.

VIII. Commonitorium papae Coelestini episcopis et presbyteris euntibus in Orientem. Cum Deo nostro, etc. Tom. III Concil. col. 560.

IX. Ejusdem epistola ad Theodosium Augustum [Col. 0160A] de colligenda synodo. Sufficiat licet, etc. Tom. IV col. 90.

X. Ejusdem ad Cyrillum Alexandrinum. Intelligo sententiam, etc. Ibidem.

XI. Exemplaria gestorum quae acta sunt in sancto synodo Ephesena metropoli de recta fide. Post Consulatum, etc., cum data XI kal. Augustarum, uti allegatur in concilio Chalcedonensi actione 1, non vero X kal. Julias, uti in vulgato habetur tom. IV Concil. col. 51.

XII. Theodosii imperatoris epistola ad Cyrillum Alexandrinum. Imperatores Caesares Theodosius, etc. Ibidem col. 53, usque ad illa col. 58 d, consequens est et haec (Cyrilli epistola) legi: et lecta est: ac desunt, et posita in praecedentibus; nam ipsa Cyrilli epistola in nostro codice hoc loco inserta legitur, ut ex sequenti numero patebit.

XIII. Incipit epistola S. Cyrilli ad Nestorium prima. Viri modesti, etc. Ibi col. 15; additurque in nostro [Col. 0160B] codice annotatio: Istam primam epistolam, etc., quam Baluzius ex ms. Bellovacensi subjecit col. 16.

XIV. Altera epistola ad eumdem. Obloquuntur quidam, etc. Ibidem col. 19. Lectiones praefert noster codex quae leguntur in concilio Chalcedonensi, in quinta synodo, ac in ms. Bellovacensi. Postea sequuntur gesta Ephesina, quibus hae duae epistolae erant insertae: Et postquam lecta est epistola, etc., uti col. 58 d, usque ad illa col. 60 c, quae in Nicaea a SS. Patribus exposita sunt.

XV. Nestorii ad Cyrillum. Injurias quidem, etc., ipsis actis suo loco inserta. Exstat eodem tom. IV col. 23. Sequuntur porro interlocutiones: Et postquam lecta est epistola, etc. Ibi col. 60 d, usque ad interlocutionem Juvenalis col. 62 d, postquam sequens epistola lecta fuit.

XVI. Coelestini ad Nestorium. Aliquantis, etc. Ibidem col. 37. Subjiciuntur interlocutiones Petri et [Col. 0160C] Flaviani col. 62 d, et 63 a, post quas sequens epistola inserta.

XVII. Cyrilli ad Nestorium. Salvatore nostro dicente, etc. Ibi col. 27. Sequuntur interlocutiones et alia, quae ibidem leguntur a col. 63 a, usque ad col. 76 c.

XVIII. Epistola Capreoli Carthaginensis ad synodum. Orabam, etc. Eadem col. 76 c. Dein sequitur usque ad illa col. 78 c, ab episcopali dignitate et omni conventu sacerdotali. Postea caeteris omissis subditur in codice: Petrus presbyter Alexandriae et primicerius notariorum dixit: Charisius quidam nomine presbyter et dispensator sanctae Ecclesiae Philadelphiae, etc., cum lectionibus ms. Bellovacensis. Ibidem col. 122 d, usque ad ipsius Charisii subscriptionem col. 124 d.

XIX. Exemplum expositionis symboli transformati. Quisquis vel nunc, etc., col. 125, usque ad verba fore anathema, sicut supra dictum est, col. 128 c; post quae omissis caeteris, quae perperam hoc loco [Col. 0160D] in vulgatis intrusa sunt, statim subduntur inscriptiones Cyrilli et caeterorum Patrum a col. 129 usque ad col. 134 c.

XX. Acta excommunicationis episcopi Joannis Antiocheni et episcoporum qui cum eo fuerunt. Post consulatum dominorum, etc., ibidem col. 94 d, usque ad ea col. 104 c, agnoscant quae consecuta sunt; et loco subscriptionum legitur ut in ms. Bellovacensi: Et subscripsit synodus per episcopos CXCVIII.

XXI. Relatio S. synodi, etc., ut in laudato codice Bellovacensi, ibidem col. 111 a, usque ad col. 113 b, cum eadem clausula: Et subscripsit synodus per episcopos CXCVIII.

XXII. Exemplar epistolae scriptae a S. synodo ad archiepiscopum Romanum Coelestinum, significans omnia quae gesta sunt in ipsa Ephesina synodo, etc. Ibidem col. 159.

XXIII. Coelestini ad Theodosium juniorem. Causis suis, etc. Tom. III Concil. col. 1591.

[Col. 0161A] [CXLI] XXIV. Ejusdem ad Maximianum CP. Vidimus et amplexi sumus, etc. Ibid. col. 1593.

XXV. Ejusdem clero et plebi consistentibus Constantinopoli. Exsultatio matris, etc. Ibidem col. 1594.

XXVI. Ejusdem ad synodum Ephesinam. Tandem malorum fine, etc. Ibid. col. 1588.

XXVII. Exemplar sacrae epistolae per Aristolaum tribunum et notarium ad Joannem episcopum Antiochiae de pace et adunatione Ecclesiarum. Intentio nostra, etc., ex versione quae luxata edita est ex ms. Bellovacensi tom. IV Conc. col. 176; sed ex nostro codice duas lacunas supplemus sic. Prima lacuna col. 177 lin. 1: Animadvertimus omnibus ad nos concurrentibus tam sanctissimo episcopo gloriosae hujus urbis, et omnibus qui inventi sunt hic reverentissimis episcopis, et universo eorum clero ad bene pridem adunita acerba passione incedente, quae devulsa sunt rectae fidei membra coaptare; quatenus vos et reverentissimum et sanctissimum episcopum Alexandrinorum Cyrillum convenientes, invicem deponatis inter vos factam difficultatem [Col. 0161B] et ambiguitatem, promittentibus his quos praediximus, reverendissimis viris, quod, si subscripseris in depositione Nestorii, et ejus anathematizaveris doctrinam, nulla residebit altercationis occasio; sed slatim sanctissimus episcopus Cyrillus, et tua reverentia, et qui cum ea sunt, et sanctissimus . . . . . gloriosae Romae episcopus Coelestinus, et omnes qui ubique sunt rectae fidei sacerdotes, tuae reverentiae communicabunt, etc. Secunda lacuna ibidem litt. d: nulla ex episcopalibus constitutionibus, aut depositionibus, aut ex quacunque ordinatione novitas assumatur: sed si quid interea fieri contigit, hoc in quiete manens, imperturbatum catholicae Ecclesiae custodiat statum. Sufficiunt enim qui sunt religiosi clerici, donec perfecta adunitio consequatur ad divina ministeria peragenda. Habere (leg. Habe) a nobis haec; et non ambigimus, quod omni robore et omni virtute sinceram et immutabilem videns nostram intentionem, et dignam christiana constantia, pariter acturus et ipse, nullum laborem aut fatigationem, nec [Col. 0161C] injuriae contemptum, nec oblivionem irae suscipere recusabis, quatenus ea quae a nostra pietate causa rectae fidei et sanctarum Ecclesiarum unitatis praecepta sunt, termino tradas. Si autem (quod non credimus) hanc nostram sententiam et secretam voluntatem contemnere propria quadam intentione, aut instantia humanae passionis conatus fueris, et alia quae a nobis jussa sunt neglexeris, tibi imputabis, quia alacritatem circa continentiam Dei Ecclesiarum tua sanctitas aspernata dignas vicissitudines recipiet.

XXVIII. Epistola Joannis episcopi Antiochiae ad Cyrillum de pace. Ante hoc, etc., uti ibidem col. 180, ex eodem codice Bellovacensi, cujus lacunas ex nostro codice supplemus. Eadem coll. 180. litt. d: Pro ampliori autem cautela hoc fecimus, quia non poteramus convenientes, quae decreta fuerant a piissimis nostris imperatoribus coram ad effectum perducere, demandavimus ei ut vice nostra et pro nobis et pro persona nostra disponeret quidem quae pertinent ad pacem, quod praecipuum est; intimaret autem reverentiae tuae expositionem [Col. 0161D] quae a nobis consonanter facta est, de humanatione Dei nostri Jesu Christi, quam direximus reverentiae tuae per praedictum religiosum virum, quae est haec. De Dei autem Genitrice Virgine, quemadmodum et sapimus et dicimus, et de modo humanationis unigeniti Filii Dei, necessarie, non additamenti causa, sed ad satisfactionem proprie desuper tam de divinis Scripturis, quam de traditione sanctorum Patrum assumentes habuimus, breviter dicimus, nihil omnino addentes fidei sanctorum Patrum quae in Nicaea exposita est. Sicut enim jam diximus, ad omnem sufficit et pietatis cognitionem et omnem haereticae perfidiae abdicationem. Dicimus autem non praesumentes illicita, sed confessionem propriae infirmitatis, excludentes eos qui exsurgere volunt contra ea quae ultra hominem disceptamus. Confitemur igitur Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, Deum perfectum, et hominem perfectum, etc. Dein col. 181. litt. c; Consentimus [Col. 0162A] autem et ordinationi sanctissimi et reverentissimi episcopi Maximiani Constantinopolitanae sanctae Dei Ecclesiae, et omnibus communicamus, qui [CXLII] per universum orbem terrarum sunt Deo amabiles episcopi, quanti sunt qui rectam et impollutam habent et custodiunt fidem. Et subscriptio: Salvus pro nobis orans permaneas, domine Deo amantissime et sanctissime, et omnium charissime frater.

XXIX. Epistola S. Cyrilli ad Joannem Antiochenum. Exsultent coeli, etc. Ibidem col. 181.

XXX. Epistola S. Xysti episcopi Cyrillo Alexandrino post pacem factam inter Cyrillum et Joannem. Magna sumus laetitia, etc. Exstat tom. III; Conc. col. 1689.

XXXI. Xystus Joanni Antiocheno. Si ecclesiastici corporis, etc. Ibidem col. 1695. Tandem haec clausula apponitur: Explicit sancta synodus Ephesena cum epistolis ad se pertinentibus.

Alia vero posteriori manu in fine ejusdem codicis legitur concilium Lateranense sub Stephano III, quod [Col. 0162B] a P. Josepho Blanchinio diligenter transcriptum V. c. Cajetanus Cennius novissime edidit, et P. Dominicus Mansius recusit tom. I Supplementi Conciliorum col. 641.

2. Altera collectio est illa quae a P. Christiano Lupo vulgata fuit e duobus mss. Cassinensibus. Est versio plurium documentorum ad Nestorii causam pertinentium, cujus auctor sub Justiniani imperium scripsit, et sese trium Capitulorum defensorem prodidit. Baluzius eam recusurus doluit, Patrem Lupum ne admonuisse quidem quem titulum habeat illa collectio in libris Cassinensibus, qui ordo illic custoditus sit, quid a se omissum, quid mutatum. Permulta enim ab eo omissa ac mutata fuisse satis intelligent eruditi lectores. Sed cum nihil per amicos et per litteras potuisset obtinere, eam collectionem ex Lupo exscribere compulsus fuit, solumque titulum conjectura ductus praefixit: Synodicon adversus tragaediam Irenaei. Vide tom. IV Concil. col. 235 et seqq. Aliud [Col. 0162C] vero ejusdem collectionis exemplar indicatum nobis fuit in ms. Vat. 1319, ex quo alii quibus vacabit proficere poterunt. In eo haec inscriptio legitur: In nomine Domini nostri Jesu Christi. Incipit translatio primi Ephesini concilii contra prava dogmata Nestorii almae Constantinopolis Ecclesiae. Lege feliciter.

3. Duae item collectiones ad Eutychis causam spectant, de quibus, cum satis sint pervulgatae, pauca indicare sufficiet. Una est collectio Chalcedonensis editionis Rustici, quae pluribus documentis ante et post gesta instruitur, et a Baluzio exacte descripta est tom. IV Concil. Ven. edit. col. 1980 et seqq. Confer quae de Graeca hujus collectionis origine ac tempore, nec non de ratione qua eadem Latine compacta fuit, pluribus disseruimus in praefatione ad Epistolas S. Leonis § 18, tom. I pag. 537. Vide pariter quae de Rustici editione atque codicibus animadvertimus tom. II in annotatione subjecta col. 1518 et 1519. Peculiarem autem et omnium vetustiorem [Col. 0162D] collectiunculam quorumdam documentorum ad Eutychianam causam spectantium, quam reperimus in unico ms. Vat. 1322, descripsimus in Observationibus ad dissert. 9. Quesnelli, eodem tom. II col. 1218 et seqq.

4. Alia porro collectio ad eamdem causam pertinens est Codex encyclius continens plures epistolas synodicas ad Leonem Augustum, quibus doctrina concilii Chalcedonensis contra Eutychianos vindicata fuit. Hujus collectionis ordo a Baluzio exhibetur tom. V Conciliorum col. 33 et seqq. Sed de his satis.

1. Plura dicenda sunt de peculiaribus collectionibus ad Acacii causam spectantibus, quae cum magnam varietatem recipiunt, tum vero non satis exploratae sunt. Eas collectiones, quae aliquot ejusdem causae documenta aliis item collectionibus inserta [Col. 0163A] continent, jam recensuimus, vel deinceps suo loco memorabimus. Nunc duae quae monumenta solummodo in eadem causa recepere, praecipuam mentionem requirunt. Primo referendus est Virdunensis [CXLIII] codex. Ex hoc P. Sirmondus plura documenta antea inedita typis dedit.

I. Edictum sententiae Felicis papae propter Acacii episcopi damnationem, quod subjectum reperit Breviculo historiae Eulychianistarum, seu, ut codicum inscriptio praefert, Gesta de nomine Acacii. Exstat tom. V Concil. Ven. edit. col. 177.

II. Felicis papae epistola in vulgatis nona ad Zenonem Augustum. Ibidem.

III. Ejusdem epist. 10, ad clerum et plebem Constantinopolitanam. Ib. col. 178.

IV. Ejusdem epist. 11, ad Rufinum et Thalasium, caeterosque monachos circa Constantinopolim et Bithyniam constitutos. Ib. col. 179.

V. Ejusdem epist. 12, ad Zenonem imperatorem. Ib. col. 208.

[Col. 0163B] VI. Ejusdem epist. 13, ad Flavitam Constantinopolitanum episcopum, quam licet codex tribuat Gelasio, Sirmondus tamen Felici ascribendam putavit. Ib. col. 210.

VII. Ejusdem epist. 14, ad Thalasium archimandritam. Ib. col. 213.

VIII. Ejusdem epist. 15, ad Vetranionem episcopum. Ibidem.

IX. Fragmentum epistolae ejusdem pontificis ad Andream episcopum Thessalonicensem. Ib. col. 216.

X. Gelasii tractatus acephalus, qui inter hujus pontificis epistolas describitur num. 14. Ibidem col. 338.

Alia antea impressa idem codex continet, in quorum editione identidem allegatur. Sed cum eorum seriem, quae in eo codice exhibetur, nec Sirmondus, nec alius quispiam prodiderit, plura de eo dicere nequimus.

2. Codex Veronensis Capituli signatus num. 46, [Col. 0163C] qui Acacianorum documentorum praestantissimam collectionem continet, est formae quadratae. Characteris specimen dedit P. Joseph Blanchinius tomo IV Operum Sirmondi editionis Venetae post paginam 579. Initio una tantum pagina caret, quae catalogum pontificum praeferebat usque ad Anastasium II. Altera pagina, quae nunc prima est, eumdem catalogum prosequitur ad Vigilium usque. Hujus fragmentum editum est a v. c. Francisco Blanchinio tom. III Anastasii pag. 209, a Muratorio tom. III Rerum Italicarum, et emendatius a P. Josepho Blanchinio in Enarrat. Pseudo-Athanasiana in symbolum, pag. 104. Hinc autem codicis aetas, videlicet paulo post Vigilii mortem, colligere licet. Huic pontificum catalogo libri S. Hieronymi et Gennadii de Viris Illustribus una numerorum serie subjiciuntur. Tandem haec Acaciana monumenta proferuntur.

I. Narrationis ordo de pravitate Dioscori Alexandrini. Est in collectione hoc tomo impressa cap. 43.

II. Dilectissimo fratri Achacio Simplicius. Est in [Col. 0163D] eadem collectione cap. 44.

III. Exemplum epistolae quem (lege quam) misit Achacius ad S. memoriae Simplicium papam Romanae urbis, ubi damnatum retulit Petrum Alexandrinum. Ibidem cap. 45.

IV. Felix episcopus sanctae Ecclesiae catholicae v. r. Achacio. Ibid. cap. 46.

V. Thomus de anathematis vinculo papae Gelasii. Ibid. cap. 47.

VI. S. Gelasii commonitorium Fausto magistro fungenti legationis officium Constantinopolim. Ibid. cap. 48.

VII. Epistola S. Gelasii episcopi ad Anastasium imperatorem. Et in fine: Explicit papae Gelasii ad Anastasium principem. Ibid. cap. 49.

VIII. Incipit rationis reddendae Achacium a sede apostolica competenter fuisse damnatum. Dilectissimis fratribus universis episcopis per Dardaniam constitutis Gelasius. Haec autem clausula in fine additur: Expl. [Col. 0164A] rationis reddendae Achacium a sede apostolica competenter fuisse damnatum, nec posse quemquam sine discrimine animae suae ejus communionis participem effici. Ibid. cap. 50.

IX. Inc. de eadem ratione reddenda ad episcopos Orientis. Ibid. cap. 51.

X. Exemplar rationis reddendae B. Gelasii papae de evitanda communione Achacii missa ad Orientales episcopos. Et in fine: Explicit B. Gelasii de evitanda communione Achacii. Hic prolixus tractatus ex hoc unico codice editus est [CXLIV] a marchione Maffeio sub nomine Felicis III, tom. V Concil. Ven. edit. col. 185, ac eodem tempore cum titulo Gelasii a Josepho Blanchinio tom. IV Operum Sirmondi Venetae edit. pag. 553, ac tandem repetitus in Appendice Historiae Theologicae laudati marchionis Maffeii pag. 220 editionis Tridentinae.

XI. Inc. epistola S. Gelasii ad Ephimium (lege Euphemium) Constantinopolitanum. Dilectissimo fratri Euphimio Gelasius. Edita fuerat a Merlino ex ms. Additionum [Col. 0164B] Isidori. Est ejusdem pontificis epistola prima tom V. Conc. Ven. edit. col. 284.

XII. Epistola papae Gelasii ad Succonium episcopum Afrum apud Constantinopolim constitutum, qui persecutionem Arianorum de Africa fugiens Constantinopolim, improvide communicando, in praevaricationem Chalcedonensis synodi arguitur corruisse, ut corrigat. Ex hoc eodem codice primum prodiit curante Francisco Blanchinio tom. III Anastasii col. 50, dein recusa a march. Maffeio tom. V concil. col. 205, et a Josepho Blanchinio tom. IV Sirmondi col. 572, ac tandem in Appendice Hist. Theolog. pag. 234.

XIII. Incipit epistola B. papae Gelasii ad Natalem abbatem. Dilectissimo filio Natali abbati Gelasius episcopus. Prodiit ex eodem pariter codice in eisdem editionibus post praecedentem. Codicis antiqua manus in hac epistola desinit.

Quatuor documenta in hac collectione sunt quae in mss. collectionis hoc tomo edendae desiderantur. Inter [Col. 0164C] haec autem tria in uno codice Veronensi nobis conservata fuerunt.

1. Si quis omnium quae ad Acacianam causam spectant integram collectionem vellet compingere, decem et septem monumenta sub Simplicio praemittenda essent, nimirum ab epist. 4 ejusdem pontificis usque ad 19. Tum sub Felice III documenta duodecim, nimirum epistolae prima, secunda, sexta ipsius Felicis, atque decima usque ad decimam quintam. Praeterea libellus citationis ad Acacium per Vitalem et Misenum transmissus, qui legitur tom. V Conc. col. 217. Item alius libellus a Felice papa decreto concilii ad Leonem imperatorem transmissus. Ibidem col. 218. Hi vero libelli in mss. duarum collectionum Barberinae [Col. 0164D] 2888 ac Additionum Dionysii, unde editi fuerunt, sic inscribuntur: Item epistola Felicis papae ad Acacium supradictum Constantinopolitanae urbis episcopum. Item ad imperatorem Zenonem ad libellum episcopi Joannis Ecclesiae Alexandrinae. Mox subjicienda epistola synodi Romanae ad presbyteros et archimandritas Constantinopolis et Bithyniae. Ibidem col. 247. In Appendice autem addendae erunt, si libeat, undecim alia epistolae, quas supposititias probabimus, nimirum epistolae tertia et quarta Felicis III ad Petrum Antiochenum, ac quinta ad Zenonem imperatorem. Tum epistola Quintiani episcopi Asculani ad Petrum Antiochenum. Ibid. col. 219. Alia Justini episcopi Siciliae ad eumdem. Ib. col. 225. Alia Flaviani, sive Flacciani episcopi Rhodopensis ad eumdem. Ib. col. 227. Item Acacii episcopi CP. ad eumdem Petrum, col. 230; Antheonis episcopi Arsinoes ad eumdem, col. 233; Fausti, seu Faustini episcopi Apolloniadis [Col. 0165A] ad eumdem, col. 235; Pamphili episcopi Abydorum ad eumdem, col. 239; et Asclepiadis episcopi Tralliani ad eumdem, col. 241. Post haec describenda erunt quindecim documenta sub Gelasio, videlicet epistola ejusdem prima in editione Conciliorum Veneta tom. V, secunda, tertia, quarta, octava, undecima, decima tertia, decima quarta, decima quinta, tomus de anathematis vinculo, alia epistola ex schedis P. Hieronymi Vignerii. Ibidem col. 384. Tria documenta ex codice Veronensi post Felicis III epistolas ibidem edita col. 185 et 205, [CXLV] quae licet in codice Gelasio ascribantur, primum tamen et secundum Felici adjudicata fuerunt; ac tandem synodus Romana, in qua Misenus absolvitur. Ibidem col. 397. Nec praetermittenda erit epistola Anastasii II ad Anastasium Augustum, ibid. col. 406, addendusque libellus Apocrysariorum Alexandrinorum apud Constantinopolim degentium traditus legatis Romanae sedis, col. 412. Postea jungendae duae epistolae sexta et [Col. 0165B] octava Symmachi, et alia epistola Orientalium ad Symmachum, col. 433. Collectionem claudeat plures epistolae Hormisdae, quibus pax conciliata fuit, cum aliis documentis praemissis vel insertis inter ejusdem pontificis epistolas, quae incipiunt ab epistola Anastasii ad Hormisdam col. 561, et prosequuntur usque ad relationem Epiphanii Constantinopolitani ad Hormisdam, col. 685.

2. Inter epistolas sub Felice III, undecim veluti supposititias in appendicem rejiciendas monuimus. Decem ex his, quas antea recensuimus, Graece et Latine editas habemus: illa enim Flaviani seu Flacciani Latine tantum prodiit. Latinus textus etiam epistolarum Felicis III originalis non est, sed versio antiqua ex Graeco. Duplex autem versio distinguenda. Alia enim a Merlino impressa eum Graecum textum pro originali habuit qui a Binio et Frontone Ducaeo inventus in mss. exemplaribus, quae Constantinopolitanam synodum sub Menna continebant, typis datus fuit anno 1618. Haec versio antiqua, sed valde barbara, [Col. 0165C] Flaviani seu Flacciani epistola caret, sicut in Graeco etiam vulgato inventa non fuit. Legitur vero haec epistola ex alia vetustiore interpretatione, quam exhibent codices collectionis. Avellanae. Haec autem tres ex iisdem epistolis praeterit, duas Felicis papae, tertiam et quintam, nec non illam Acacii. Post versionem vero epistolae quartae Felicis ad Petrum Antiochenum haec notatio in eadem collectione subjicitur, quae versionem ex Graeco confirmat. Quia cum aliorum litteris ad eumdem Petrum directis in Graeco volumine invenimus de Latino translatas, quas nunc iterum de Graeco in Latinum necessitate compulsi transferentes descripsimus propter haereticorum insidias, et supradictis epistolis ejusdem papae connectimus. Hanc notationem profecto vidit ac respexit Anastasius, cum in epistola praemissa Collectaneis scripsit: Unde notandum, quod nonnulla quae Latine fuerunt edita, latinitas funditus mole oblivionis obruta deplorasset, nisi ex Graecorum post fonte librorum haec hausta sitibundo [Col. 0165D] pectore resumpsisset; sicut epistolam B. papa Felicis in Petrum sententiam proferentem Antiochenum damnationis. Ipse ergo vetustissimus auctor collectionis Avellanae inter tot rarissimas Romanorum pontificum epistolas quas e Romanis, ut videtur, scriniis hausit paulo post Vigilium papam, hanc Felicis III epistolam quartam Latine scriptam invenire non posuit: eamque cum caeteris memoratis ad Petrum Fullonem Antiochenum scriptis e Graeco derivare compulsus fuit. Hoc non leve suppositionis indicium est.

3. Has quidem omnes epistolas supposititias esse luculenter probavit Henricus Valesius cap. 4 Dissertationis de Petro Antiocheno et de synodis adversus eum congregatis. Evidens imposturae argumentum quantum ad tres epistolas Felici III attributas illud est, quod cum is anno 484 communione et episcopali gradu privasset Acacium, fieri non potuit ut in litteris postea scriptis, tertia et quinta, ipsum vocaret Dei amantissimum ac religiosissimum antistitem, et [Col. 0166A] epist. 4 velut legitimum Constantinopolitanae sedis episcopum praeferret. Frustra vero hanc rationem elidere nititur P. Antonius Pagius ad annum 478 n. 4, ubi pro Felice III Simplicium substituit. Nam praeter quam quod Felicis nomen constanter exhibent tum Graecus textus, tum utraque Latina antiqua versio; ipsae ad Petrum Fullonem epistolae in litteris Quintiani et Justini non Simplicio, sed Felici tribuuntur. Multis episcopis praemonentibus, inquit Quintianus, maxime sanctissimo archiepiscopo Felice: quibus verbis epistola tertia Felicis jam scripta innuitur. Et Justinus: Ne qui nobis praeest Felix, sententiam secundum canones contra te ferat: ubi epistola Felicis quarta jamjam scribenda indicatur, cui quidem epistolae Felicis nomen praefixum legit etiam Cyrillus Scythopolitanus in S. Sabae Vita num. 32, cum eumdem Petrum a Felice papa perculsum tradit propter additamentum trisagii, de quo omnes hae supposititiae epistolae disserunt. Adde quod neque Simplicius [CXLVI] cum Petro Fullone communicavit unquam, [Col. 0166B] eidemque, cum Antiochenam sedem, se pontifice, secundo invasit, maxime obstitit ut ne ad ipsum amicas litteras dederit. Alia plura vide apud P. Michaelem Lequien dissert. 4 Damascenica: qui jure etiam conjecit, omnes has epistolas Graece compactas fuisse ab aliquo monacho Acoemeta, cum ante quintam synodum effervescebat controversia circa propositionem Unus de Trinitate passus, quam cum Acoemetae impugnarent acerrime, his litteris additamentum trisagii reprobantibus sese munire sategerunt. Graecum quidem, non vero Latinum harum litterarum auctorem fuisse, nonnulla confirmant. Primo in epist. 3 Felici papae tributa commemoratur illa hominum sponsio, qua sancti baptismatis tempore promiserunt credere IN UNUM DEUM omnipotentem . . . IN UNUM DOMINUM JESUM CHRISTUM, etc. (Tom. V Concil. col. 158) . Haec Nicaenum utique symbolum indicant, quod etsi Graeci in baptismate recitarent, hic tamen ritus Latinis adeo erat ignotus, ut S. Leo olim ex [Col. 0166C] Latinorum ritu crediderit, apostolicum symbolum per totum mundum omnium regenerandorum voce depromi. Vide epist. 28 ad Flavianum cap. I. Nonne hinc Graecus auctor Graeci ritus peritus proditur? Porro in epistola quinta Felicis ad Zenonem Augustum legitur: Eustathiique confessoris ac praesidentis προέδρου trecentorum decem et octo Patrum qui in Nicaea convenerunt (Ibidem col. 166 a) . Quis Romanum pontificem Eustathio Antiocheno praesidendi in generali synodo praerogativam tribuisse existimet? Quintiano, qui Asculanus, seu Latinus episcopus praefertur, haudquaquam congruunt illa quae, cum Graecis vocibus Euthychis et Atychis, earumque Graecis significationibus innituntur, Graecum scriptorem referunt (Ib. col. 222 a, b) . Cyrillus porro Scythopolitanus S. Sabae discipulus, quem Felicis litteras commemorasse vidimus, harum suppositionem synodo quintae anteriorem satis declarat: quod idcirco monuimus ne cui mirum sit si epistola quarta Felicis ab [Col. 0166D] eodem Cyrillo laudata in manus venerit auctoris collectionis Avellanae, qui paulo post concilium V eam cum aliis ad eamdem causam pertinentibus latinitate donavit, suaeque praestantissimae collectioni inseruit.

4. De epistolis perperam inscriptis pauca. Epistola quarta Simplicii ex mss. laudatae collectionis Avellanae ad Zenonem Augustum data praefertur, ex codice autem Virdunensi ad Basiliscum. Hanc secundam inscriptionem veram esse late probarunt P. Antonius Pagius ad annum 466, num. 11, ac Tillemontius not. 2 in Vitam Acacii. Epistola 13 Felicis ad Flavitam CP. in codice Virdunensi, ex quo edita fuit, Gelasio perperam ascribitur, uti manifeste probavit P. Sirmondus (Tom. V Concil. col. 411) , qui idcirco Felicem pro Gelasio substituit. Tria fragmenta epistolae Anastasii II ad Ursicinum ex duobus mss. Bellovacensi et Corbeiensi vulgavit Baluzius. Hic Ursicinus Dardaniae, aut alicujus Illyricianae provinciae episcopus fuisse videtur; ejus enim meminit Gelasius [Col. 0167A] in epist. 3 ad Dardanos, inquiens: His igitur incitati per fratrem et coepiscopum nostrum Ursicinum, praesentia dirigere scripta curavimus. Eadem vero tria fragmenta inserta leguntur epistolae secundae ejusdem pontificis ad Laurentium de Lignido: in qua tamen secundum fragmentum praecedit, tum duo alia sequuntur primum et tertium. Cum vero Lignidum urbs locata in Macedoniae finibus, seu in Epiro novo ad Illyricum pertineat, eam Gelasii epistolam encyclicam credimus ad Illyricianos directam, quae proinde tum ad Ursicinum, tum ad Laurentium de Lignido pervenerit, ac proinde tria illa fragmenta Anastasio II perperam inscripta sunt.

I. Non pauca dicenda sunt de iis documentis in Acaciana causa editis quae, licet sincera sint, in suspicionem tamen a nonnullis adducuntur. Nihil opus est divagari contra Dupinium, qui singulari confidentia [Col. 0167B] ausus est veluti spurias traducere tres epistolas, unam Felicis III ad Acacium, quae in vulgatis Conciliorum inscribitur libellus citationis, etc. (Tom. V Conc. col. 217) , alteram ejusdem pontificis [CXLVII] ad Zenonem imperatorem, quae ibidem edita est cum titulo libellus, etc. (Ib. col. 218) , ac tandem epistolam ad universos presbyteros et archimandritas Constantinopoli et in Bithynia consistentes, quae scripta fuit ex Romana synodo anni 485 adversus Acacium (Ib. col. 247) ; simulque hanc synodum supposititiam declarat. Duo enim priora documenta satis superque vindicant duae antiquae collectiones, in quibus continentur, nimirum collectio Vaticano-Barberina, et Additiones Dionysii; tertium vero tuetur praestantissima collectio Avellana. Dupinii autem cavillationes luculenter disjicit P. Bernardus de Rubeis in dissertatione de una sententia damnationis Acacium, § 12 et 19. Nihil pariter laboramus circa epistolam Gelasii ad Succonium e ms. Veronensi typis edita, quae si [Col. 0167C] ab eo scripta dicatur antequam episcopi Afri ab exsilio revocarentur, nihil oberit quin eidem pontifici, ut codex praefert, adjudicetur. Gelasius enim ad pontificatum promutus fuit anno 492, illi vero fuerunt revocati mense Augusto anni 494.

2. Gelasii epistola ad Dardanos, quae brevior describitur in codicibus collectionis hoc tomo edendae cap. 50, sicut et in ms. Veronensi, et apud Isidorum, in quem ex laudata collectione traducta fuit, in recentioribus editionibus Conciliorum non exigua additamenta recepit. Haec additamenta interpolationis accusavit Quesnellus ea notatione quam laudato capiti 50 ab ipso subjectam hic inserimus: Gelasii non esse dimidiam illam paginam, et superiores, quibus alias editiones ista ampliores esse antea monuimus, vehementer suspicor. Ad hanc quod attinet, nihil aliud habet quam varia exempla pontificum qui saeculares principes christiana libertate vel adierunt ipsi, vel litteris adhortati sunt, quae facile addita sunt aliena manu. Deinde quod ait S. Ambrosium Theodosio communionem [Col. 0167D] suspendisse, recentioris styli esse mihi videtur. Quod a Leone papa asserit Theodosium Ephesino latrocinio excedentem libere esse correptum, falsissimum est. Quod denique se ipsum ait Odoacri iniqua praecipienti non paruisse, cum temporum ratione conciliari non potest. Odoacer enim anno 490, hoc est biennio antequam Gelasius papa sedem apostolicam teneret, a Theodorico ita devictus est, et ad mortem usque Ravennae inclusus, ut Gelasio papae nihil vel justi vel injusti praecipere potuerit. Hanc eamdem opinionem suscipiens marchio Maffeius in Supplemento Acaciano, aliam objectionem adjecit ex iis addititiis verbis: Ecce nuper Honorico regi Vandalicae nationis vir magnus et egregius sacerdos Eugenius Carthaginensis episcopus, multique cum eo catholici sacerdotes constanter restiterunt saevienti . . . hodieque persecutoribus resistere non omittunt. Cum epistola ad Dardanos signetur anno 495, haud videt vir clarissimus quomodo nuper contigisse [Col. 0168A] dici potuerit quod ante annos saltem XI evenerat (Hunericus enim anno 484 e vivis excessit); nec ei anno 495 competere posse existimat, hodieque resistere non omittunt, cum praecedenti anno 494 Guntamundus Hunerici successor episcopos ab exsilio revocasset. Cum porro ex iis quae inseruntur ad defensionem sententiae in Acacium, concinant cum alio tractatu seu epistola e ms. Veronensi ab eodem vulgata ac Felici tributa, haec ex Felicis litteris sumpta ac Gelasii epistolae intrusa suspicatur.

3. Haec quoque nos olim movebant, quandiu hujus auctioris epistolae fontem ignoravimus. At Romae inspicere et expendere licuit codices praestantissimae collectionis Avellanae, ex quibus ea edita fuit. Ipsius collectionis antiquitas, et multo magis ea rarissima et sincera documenta quae auctor collegit, quaeque a nemine vocantur in dubium, hanc quoque auctiorem epistolam ex sincero fonte haustam satis defendunt. Antiquius vero testimonium accedit ex Facundo Hermianensi, qui ante hanc collectionem eamdem [Col. 0168B] epistolam ex auctiori exemplo allegavit lib. V, c. 4: Gelasius, inquit, scribens universis episcopis per Dardaniam constitutis . . . . . sic dicit: Sit clara urbs illa potestate praesentis imperii: et prosequitur longum textum describens additamenti, quod in vulgatis Conciliorum legitur tomo V col. 333 b c. Ante collectionem igitur Avellanam haec epistola cum additamentis prodierat.

4. Neque novum est unius ejusdemque epistolae duo exempla aliquando reperiri, quorum alterum secunda ipsius auctoris manu additamenta receperit. Vide quae diximus in admonitione ad Leonis epistolam 12, num. 10 et 14. [CXLVIII] Hoc vero auctius exemplum cum et clausulam et chronicam notam praeferat, ad ipsos Dardanos missum videtur: alterum vero brevius primum fuisse, quod Gelasius prioribus curis paraverat, non tamen perfecerat. Auctoris quidem manus in epistola perficienda satis aperte detegitur, cum quaedam loca aliis verbis reformata [Col. 0168C] in auctiori epistola deprehendantur, alia nunc paucis, nunc pluribus aucta, alia etiam omissa, aliterve expressa, cum additamentis insertis prioris exempli verba non congruerent: quod praesertim observavimus not. 14, 33, et 35, in cap. 50 collectionis edendae. Interpolatores tanta circumspectione ac libertate uti non solent.

5. Quae autem objiciuntur, non tanti sunt, ut interpolationem a Gelasio alienam evincant. Quod Quesnellus recentioris styli notat formulam communionem suspendit, levissimum est. Miramur porro falsissimum traduci a Leone papa Theodosium juniorem latrocinio Ephesino patrocinantem libere fuisse correptum, cum correctio modesta quidem, sed libera palam elucescat in ejus ad eumdem Theodosium epistolis, quibus sese Ephesino latrocinio apertissime opponens, ipsum imperatorem ab ejus pseudo-synodi patrocinio removere studuit. Difficilius videtur quod de Odoacre Gelasius scribit: Nos quoque Odoacri barbaro haeretico regnum Italiae tunc tenenti, cum aliqua [Col. 0168D] non facienda praeciperet, Deo praestante nullatenus paruisse manifestum est. Pronomen nos de pontificia dignitate accipi potuit, quae in omnibus Romanis pontificibus una eademque est. Vide admonitionem in epist. I S. Leonis, num. 25. Ita cum Bonifacius I in epist. 15 ad Rufum ait: Theodosius Nectarii ordinationem, propterea quia in NOSTRA notione non esset, habere non existimans firmitatem, missis e latere suo aulicis cum episcopis, formatam huic a sede Romana dirigi regulariter depoposcit, quae ejus sacerdotium roboraret: voces in nostra notione, quae ad praedecessorem Damasum referuntur, non de se, at de apostolica dignitate sibi et Damaso communi accepit. Similiter Leo II, in epistola ad episcopos Hispanos scribens: De diversis autem conciliis huic sanctae apostolicae sedi, cujus ministerio fungimur, subjacentibus archiepiscopi sunt A NOBIS destinati (Tom 7 Conc. col. 1456. c) , ut sextae synodo oecumenicae interessent [Col. 0169A] qui tamen a praedecessore suo Agathone destinati fuerant: pronomen nobis pro apostolica sede, cujus ministerio fungebatur, perspicue sumpsit. Ut autem aliis aliorum pontificum exemplis omissis ad Gelasium accedamus, cum is in epistola ad Orientales inserta cap. 51 collectionis edendae, num. 2, ait: Nec apud NOS Petro ullatenus absoluto, quem damnasse NOS novimus; et n. 12: Queruntur A NOBIS Acacium fuisse damnatum (quae sub Felice III contigerant): pronomina nos et nobis pro apostolica et pontificia dignitate certissime accepit; neque enim ipse, sed Felix III utrumque damnaverat. Quod si quis hac de causa dubitandum putet num haec quoque epistola Gelasii sit, aliud exemplum afferri potest ex commonitorio ad Faustum, quod cum decessorem Felicem memoret, Gelasii esse nemo dubitare potest. In hoc vero cap. 4 legitur: Illud autem nimis est impudens, quod Acacium veniam postulasse confingunt, et NOS exstitisse difficiles; ac mox de Andromaco, quem Felix in Orientem direxerat, ait: A NOBIS abundanter instructus [Col. 0169B] est, ut cohortaretur Acacium deposita obstinatione resipiscere, etc. Has periodos interpolationi tribuere imbecillimum est. Aliud exemplum exploratius proferemus ex alio tractatu seu epistola ad Orientales e Veronensi codice edita, quae, licet Gelasii nomen in ms. praeferat, Felici tamen in vulgatis Conciliorum ascripta fuit. In rem vero praesentem animadvertenda sunt haec verba, quae Orientalium objectionem exprimunt: Sed et tunc, inquit, (leg. inquis) Acacius TECUM communicabat, quando Timotheus haereticus, vel iste Petrus sub tyranno Basilisco Alexandrinam tenebat Ecclesiam. Respondet pontifex: Vere dicis, sed is tunc Acacius minime communicabat, et in MEA communione durabat. Voces tecum et mea non ad scribentis personam, sed ad apostolicam sedem et pontificiam dignitatem apertissime referuntur. Sive enim Gelasius, sive Felix hujus epistolae auctor credatur, haec quae de Timotheo Aeluro, ac Petro Mongo narrantur, Simplicii tempora respiciunt. Felix nimirum Simplicio [Col. 0169C] successit anno 483. Basiliscus occupato imperio anno 476, eodem anno Timotheum in Alexandrina sede locavit; qui pulso Basilisco anno 477, exinde in exsilium [CXLIX] ejectus fuit, ibidemque veneno interiit. Hoc dejecto Petrus Mongus eamdem sedem invasit; sed is quoque paulo post exturbatus fuit ab imperatore Zenone, Timotheusque Solofaciolus episcopus catholicus restitutus: qua de re ad Simplicium pontificem Acacius scripsit anno 478. Solofaciolo vita functo anno 481 subrogatus fuit a catholicis Joannes Talaja. Tum Acacius cum Zenone Augusto egit ut Petrum Mongum revocaret, quod inter Romanam Ecclesiam et Acacium magni dissidii origo fuit. His praemissis palam fit voces tecum et mea, nimirum Acacium sub tyrrano Basilisco, id est inter annum 476 et 477, TECUM communicasse, et in MEA communione durasse, quae unius Simplicii aetati conveniunt, nedum ad Gelasii, sed nec ad Felicis personam posse referri. Quod si nihilominus haec epistola Simplicio [Col. 0169D] vel illius pontificis, sed de dignitate omnibus communi sumpta fuisse manifestum est. Cum porro vox tecum hoc sensu ab Orientalibus usurpata sit in litteris sub Felice, vel Gelasio scriptis, nihil mirum si Gelasius eorumdem Orientalium objectis respondens simili ratione sibi utendum credidit, ut voces nos et mea de pontificia dignitate in eorum sensum acciperet.

6. Cum vero in additamentis epistolae ad Dardanos, de quibus nunc agimus, Gelasius quaedam gesta commemoret praedecessorum suorum Leonis, Hilari, Simplicii atque Felicis propria, voces nos quoque ad Odoacris tempus relatae, aliquid ipsius Gelasii peculiare videntur innuere. Quamvis Odoacer ante Gelasii pontificatum Ravennae obsidionem passus fuerit, nondum tamen victus, nec omnes ejus copiae superatae; nec ante ejus mortem, quae incidit in annum 493, Theodoricum intra Italiam proprie dictam Romaeque [Col. 0170A] regnum obtinuisse probatur. Fieri ergo potuit ut Gelasio ad pontificatum evecto ineunte anno 492, Odoacris ministri, quibus Roma suberat, aliquod praeceptum ejus urgerent, cui ille obstiterit. Forte etiam de praecepto sermo est, quod non solum pontificem, sed Romanum quoque clerum respiceret, cuique Gelasius ipse ante pontificatum inter digniores clericos parere noluerit.

7. Illud porro, quod nuper contigisse traditur, ita rem quae ante annos undecim evenerat, indicare potest; sicut in alia Gelasii epistola ad Anastasium cap. 7, illa verba, Nestorio nuper ejecto, factum exprimunt quod acciderat ante annos sexaginta. Illa vero hodieque (id est anno 495) persecutoribus resistere non omittunt, non de Hunerico, sed de Arianis episcopis accipienda sunt, quos persecutorum appellatione designatos, et apud Guntamundum potentes, adversus catholicos episcopos ex exsilio revocatos plura tentasse dubitare non licet. Procopius quidem de Bello Vandalico cap. 8, persecutionem sub Guntamundo [Col. 0170B] haud omnino conquievisse tradit. Nihil ergo superest ex quo haec Gelasianae epistolae additamenta, antiquissimae collectionis Avellanae ac Facundi Hermianensis auctoritate probata, in suppositionis aut interpolationis suspicionem vocentur.

8. Integra hac epistola ad Dardanos in tuto posita, facilius erit de reliquis judicium promere. Cum in eadem epistola cap. 10 Gelasius spondeat fore ut eadem latius, si Dominus concesserit facultatem, studeamus exponere; ampliorem de eadem causa tractatum pollicetur. Hunc tractatum esse credimus illum qui cap. 51 collectionis huic tomo inserendae statim post eam epistolam subjicitur. Quod si non ita prolixus est ut vox latius significare videtur, animadvertendum est acephalum esse, adeo ut plura initio desiderentur. Forte etiam Gelasius eum nec perfecit, nec edidit; sed ut in schedis ejus inventus fuit, prodiit in lucem. Tria alia opuscula acephala Gelasio inscripta in vetustissimis mss. exemplaribus reperta [Col. 0170C] fuere, quae majorem difficultatem facessunt. 1 ^o Tomus de anathematis Vinculo, qui in edenda collectione exhibebitur cap. 47; 2 ^o exemplar rationis reddendae B. Gelasii papae de evitanda Communione Acacii ad Orientales episcopos; quod e Veronensi codice editum fuit; 3 ^o fragmentum longum ejusdem Gelasii a Sirmondo erutum e ms. Virdunensi. Tomum de anathematis Vinculo in dubium revocat Tillemontius art. 6 in Euphemii CP. Vita. Negari quidem nequit quin hoc opusculum, praeter abruptum initium, quaedam contineat quae neque cum titulo de anathematis Vinculo, neque cum reliqua oratione cohaerere videntur. Capite primo et [CL] secundo de decretis Chalcedonensibus agitur, quae vel omnia probanda, vel si ex parte repudianda sint, ex toto firma esse non posse dicebantur. Tum capite tertio ad thema de excommunicationis vinculo sine ullo apto nexu et sine idonea introductione transitur. In fine autem sexti capitis verba quod sedes apostolica, etc., [Col. 0170D] ad argumentum primi et secundi capitis redeunt, eaque hoc loco perperam inserta sunt. Quae enim in sequentibus capitibus subjiciuntur, ad propositum de anathematis Vinculo pertinent. Si vero animadvertatur hoc opusculum imperfectum esse, facile erit intelligere cur de omnibus ratio afferri non possit. Conjicere tamen licebit. Cum in antiquissimis collectionibus atque codicibus qui a Gelasii aevo modicum distant, idem opusculum huic pontifici ascribatur, eidemque tum materies, tum sententiae ac stylus conveniant, jure dubitari nequit quin ex schedis ejus sumptum fuerit. Forte vero cum in iisdem schedis non esset perfectum, sed prima manu paratum, et, ut fit in primis fetibus, aliquot separatis foliis scriptum, nec omnino compactum atque connexum; collector non omnes partes nactus est, easque quas invenit minus apte disposuit. Duo prima capiti eatenus ad anathematis Vinculum pertinere possunt, si Orientales opposuisse credantur, [Col. 0171A] ita a pontifice solvi posse anathema in Acacium ex synodi Chalcedonensis decreto editum, sicut canon ejusdem synodi de Constantinopolitanae sedis praerogativis a Romanis pontificibus solutus fuerat. Huic objectioni respondet Gelasius, aliam rationem esse de decreto fidei Chalcedone edito, quod Scripturae ac traditioni consonum Romana sedes confirmavit, ac inconcussum robur obtinuit; aliam vero de canone quem multis ex capitibus infirmum eadem sedes rejecit. Sententia autem in Acacium cum decretum fidei respiciat, solvi non posse contendit, nisi error ob quem lata fuit, deseratur. Si non intercidisset opusculi initium, haec, ut credimus, manifestius paterent. Ea porro quae leguntur in fine capitis sexti, Quod sedes apostolica non consensit, etc., extra proprium locum inserta, capiti secundo annectenda videntur. Tum vero illa capitis tertii, Peccatori homini mors illata est, etc., aliquo nexu indigent ut cum praecedentibus ac subsequentibus connectantur, ac [Col. 0171B] transitus fiat ad sententiam in Acacium latam ac praefixam errori qui in Chalcedonensi synodo damnatus fuerat. Hinc ergo opusculum quidem imperfectum et a collectore minus apte dispositum, non vero idcirco Gelasio adimendum est.

9. Aliud opusculum e Veronensi codice editum cum Acacium, Petrum Mongum, ac Zenonem imperatorem adhuc vivos praeferat, Felici quidem tertio potius quam Gelasio adjudicandum videtur, uti march. Maffeio ac P. Bernardo de Rubeis placuit. At non solum codex Veronensis post Vigilii obitum scriptus illud Gelasio asserit, verum etiam Nicolaus I in epist. 42 ad archiepiscopos et episcopos Galliae, initium recitans ejusdem vulgati opusculi cum titulo Ad episcopos Orientales, cardinalis Deusdedit part. I, S. Anselmus lib. IV, c. 27, et Gratianus caus. XVI. q. 3, c. 9. Similiter Ivo part. XIV, c. 8, aliud ejusdem opusculi testimonium recitans, quod legitur tom. V [Col. 0171C] Concil., col. 200 b, ipsum opusculum Gelasio ascribit hac epigraphe: Gelasius episcopis Orientalibus de communione Acacii vitanda. Item testimonium Gelasio inscriptum Gratianus repetit caus. XI, q. 3, c. 46, ex quibus alios pariter codices Gelasium auctorem praetulisse manifestum est. Accedunt praeterea mss. alterius collectionis saeculo VIII digestae, quam nos Additiones Dionysianas vocamus. In his enim fragmentum hujus opusculi profertur cum titulo: Ex epistola B. papae Gelasii ad Orientales de vitanda communione Acacii, ubi datur intelligi nullum esse vinculum insolubile, nisi circa illos qui in errore persistunt. Incipit autem fragmentum: Nos non in Acacium ideo sententiam tulimus, etc., uti habetur tom. V Concil., col. 195 a. Stylus quoque et sententiae cum iis congruunt quae in Gelasii epistola ad Dardanos, et in tomo de anathematis Vinculo continentur. Objectae autem difficultates conciliari queunt, si dicatur Gelasius lucubrasse hoc opusculum ut refelleret [Col. 0171D] libellum Orientalium Felicis tempore exaratum, dum Acacius, Petrus Mongus et Zeno imperator in vivis erant; ipsi autem libello ita respondendum putasse, perinde ac si haec responsio illis viventibus digesta fuisset. Cum in hoc opusculo brevius et aptius explicentur illa sententiae in Acacium latae nunquamque anathematis vinculis [CLI] exuendus, quae fusius et implexius exponuntur in tractatu imperfecto Gelasii de anathematis Vinculo, cumque eadem Scripturae testimonia, eaedem sententiae in eamdem rem utrobique afferantur; si tractatus de anathematis Vinculo Gelasio asserendus est, hoc quoque opusculum eidem est vindicandum, ne tantopere et confuse laborasse credatur Gelasius in re quam Felix pressius et clarius antea definivisset. Duo autem haec documenta Felici III ascribere sine ullius codicis aut antiqui testis auctoritate, ut adimantur Gelasio, cui et codices et testes antiqui utrumque attribuunt, nimiae confidentiae est. Credimus vero Gelasium non publicasse eum tractatum, quem imperfectum reliquit; huic autem posteriori opusculo ex eodem tractatu [Col. 0172A] pleraque inseruisse, ut laudata sententiae verba explicaret. Sed cum hoc opusculum nunc acephalum, olim vero perfectum edendum esset, uti sane ad Orientales missum traditur, in ea re brevius et clarius digerenda studium ac diligentiam adhibuit, uti adhibuisset procul dubio in eo tractatu, si ipsum perficiendum et vulgandum putasset.

10. Ad opusculum e Virdunensi codice impressum quod pertinet, fatendum videtur cum Tillemontio loco laudato, quaedam continere quae privatum hominem potius quam Romanum pontificem decent; uti sunt illa: Non est quidem nostrae humilitatis de totius orbis dissensione ferre sententiam; est tamen nostrum de propria salute esse sollicitos. Illa porro, Optamus qualiacunque et quantacunque super nos importaverit inimicus, tolerare discrimina in saeculo praesenti; et illa pariter in fine: Me enim credo, spero, confido in Christo, quod ab ejus charitate nec tribulatio, nec angustia, nec gladius, nec persecutio, nec vita, nec mors [Col. 0172B] unquam poterit separare. Incumbat persecutio, saeviant leges: militi Christi gloriosius est mori quam vinci; fraudari praesentium commodis melius quam carere futuris: haec, inquam, hominem exhibent qui in Oriente violentiae suberat, non vero Romanum, qui sub Theodorico tutus, ab imperatore Orientis nihil metueret. Aliunde hoc opusculum, seu verius fragmentum opusculi, non versionem e Graeco, sed Latinum originale manifestissime praesefert. Quid igitur? Si Gelasii nomen in codice erat praefixum, quod non ita clare a Sirmondo traditur; vel si inter Gelasii opera inventum, ac ex ejus schedis ab origine sumptum fuit; illud verisimile est, quod Tillemontius conjecit, idem opusculum scriptum quidem fuisse a Gelasio, a cujus stylo non abhorret; at non suo, sed eorum Orientalium nomine qui in Oriente vexabantur, ut eos a profana communione alienos in proposito confirmaret.

1. Quoniam de Gelasii opusculis quae in Acacii causa aliquot collectiones proferunt, hoc capite disseruimus, appendicis cujusdam loco nonnulla addere liceat de celebri illo decreto de libris recipiendis vel non recipiendis, quod in pluribus collectionibus alia atque alia ratione atque inscriptione propositum, non exiguam controversiam apud eruditos excitavit. De hac controversia non pauca quidem scripsimus lib. II Observationum in cardinalis Norisii Opera cap. 12. At cum in evolvendis multis codicibus et collectionibus plura de eodem decreto invenerimus quae ad rem apertius explicandam maxime conferent, in eodem [Col. 0172D] argumento iterum versari non inutile futurum confidimus. Hoc decretum in diversis collectionibus aliter atque aliter producitur. Triplicem decreti formam nacti sumus. Auctius hoc decretum Damaso papae inscriptum reperimus in codice Casanatensi D IV 23, saeculi circiter undecimi, qui excerpta continet ex canonibus conciliorum et constitutis Romanorum pontificum. Sic enim ibidem, pag. 46: Incipit concilium urbis Romae sub Damaso papa de explicatione fidei. Initio profertur decretum de Spiritu sancto [CLII] quod alii quoque codices, ut postea dicemus, Damaso adjudicant. Dictum est prius agendum de Spiritu septiformi, qui in Christo requiescit, et reliqua, uti ex Holstenio edita sunt tom. II Conc., Ven. edit. col. 1047 e; nisi quod loco verborum multiformis autem nominum Christi dispensatio est, hic codex habet: Item de multiformi dispensatione nominum Christi. Post ultima autem hujus decreti verba et annuntiabit vobis, in eodem ms. canon sacrarum Scripturarum additur sic: Item dictum est. Nunc vero de Scripturis divinis agendum est, quid universalis catholica [Col. 0173A] recipiat Ecclesia, et quid vitare debeat. Incipit ordo veteris Testamenti. Ac descriptis veteris Testamenti libris adduntur libri Testamenti novi, ut in vulgato Gelasiano tom. V Conc., col. 385 a. Sequitur porro: Item dictum est. Post has omnes propheticas et evangelicas atque apostolicas, quas superius deprompsimus, Scripturas, quibus Ecclesia catholica per gratiam Dei fundata est, etc., ubi post breve trium praecipuarum sedium Romanae, Alexandrinae, atque Antiochenae encomium, generales synodi recensentur cum decreto de libris recipiendis vel non recipiendis, ut in eodem Gelasiano decreto, col. 386 et seqq. Solum inter synodos omittuntur illa, quae in vulgato leguntur: Sanctam synodum Constantinopolitanam mediante Theodosio seniore augusto, in qua Macedonius haereticus debitam damnationem excepit; nec non illa post mentionem synodi Chalcedonensis subjecta: Sed et si qua sunt concilia a SS. Patribus hactenus instituta, post horum (conciliorum generalium) auctoritatem, [Col. 0173B] et custodienda, et recipienda, et decernimus et mandamus. Hanc eamdem decreti formam Damaso item attributam exhibet etiam antiquum exemplar regium teste P. Coustantio in Monito ad Damasi epist. 5 num. 5 col. 503. Codex 61 capituli Veronensis saeculi IX vel X, in quo abbreviatio canonum, Halitgarii libri, et alia nonnulla describuntur, eam solam partem hujus decreti Damaso item inscripti e fusiori decreto excerptam praefert, quae incipit a verbis: Post has omnes propheticas et evangelicas, atque apostolicas Scripturas, etc., ubi vox demonstrativa, has canonem Scripturarum in integro decreto, ex quo haec pars sumpta fuit, praecessisse demonstrat. Reliqua sunt eadem ac in laudato ms. Casanatensi usque ad finem, omissis pariter illis quae in eodem codice Casanatensi praetermissa notavimus. Hic autem titulus ibidem exhibetur: De concilio in urbe Romana sub Damaso papa edito: et in fine: Explicit concilium sub Damaso papa.

2. Altera decreti forma aliquanto brevior est illa in [Col. 0173C] Conciliis vulgata loco citato, quae cum eam partem ad Spiritum sanctum pertinentem ab Holstenio editam ignorat, tum vero idem decretum Gelasio asserit. Incipit a canone Scripturarum. Inter synodos approbatas duas particulas recipit, alteram de Constantinopolitana synodo, alteram de recipiendis aliis SS. Patrum synodis, quae in ampliori forma antea descripta haudquaquam leguntur. Hanc formam vulgatam reperire licuit tantummodo in posteriorum collectionum exemplaribus, videlicet in ms. Vat. Palatino 584, qui collectionem sequioris aetatis in libros duodecim distributam complectitur, nec non apud Burchardum lib. III, a cap. 117 ad cap. 121. In nullo autem codice chronicam notam quae in vulgatis titulo affigitur nancisci potuimus. Hincmarus Remensis codice usus est qui hanc eamdem formam referebat, hac una exceptione quod canones apostolorum non adjungebat apocryphis. Sic enim ille in opusculo capitulorum 55 ad Hincmarum Laudunensem cap. 24: Sed et B. Gelasius in catalogo, qui libri ab Ecclesia [Col. 0173D] catholica recipiantur, descripto, authenticis Scripturis, et Nicaenae, Constantinopolitanae ac Ephesinae, Chalcedonensis quoque synodi, et aliis conciliis a SS. Patribus institutis, et orthodoxorum opusculis atque decretalibus epistolis apostolicae sedis pontificum, aliisque scrupturis discrete commemoratis, de his apostolorum canonibus penitus tacuit; sed nec inter apocrypha eos misit. Confer etiam ejusdem opusculi caput 25. In mss. additionum Isidori, uti sunt Vat. 1340 et Venetus S. Marci 169, sub nomine item Gelasii eadem vulgatorum forma habetur cum duplici discrimine. Nam deest concilium Constantinopolitanum; canones vero apostolorum inter apocrypha non recensentur. Animadversionem etiam meretur duplex titulus, alter praefixus catalogo Scripturarum: Ordo de sacris libris digestus a Gelasio papa cum 70 episcopis; [CLIII] alter ante decretum de aliis libris: Incipiunt decreta Gelasii papae. Decretum cum 70 episcopis habitum de apocryphis [Col. 0174A] scriptis. Idem invenitur in codice quem Merlinus in editione adhibuit. Exemplum Vat. 1339, qui collectionem canonum profert in quinque libros distinctam, lib. IV capite ultimo describit sub Gelasii nomine idem decretum vulgatum, sed in priori parte de libris recipiendis duas particulas synodi CP. et aliorum conciliorum praeterit, in altera vero parte de apocryphis canones apostolorum nequaquam refert. Haec eadem secunda forma e vetusto ms. Florentino S. Marci impressa est a P. Josepho Blanchinio tom. IV Anastasii pag. 61, eaque ibidem etiam Gelasio papae tribuitur. Cum vero auctor Historiae Litterariae Italicae tom. VII ejusdem codicis descriptionem afferens, pag. 529 epigraphen praebeat, qua illud decretum non Gelasio, sed Damaso ascribitur; amicum conventus Florentini S. Marci per litteras interrogavimus, qui rescripsit primo quidem hanc inscriptionem legi: Incipit concilium urbis Romae sub Damaso papa de exemplaribus fidei, et de recipiendis et non recipiendis [Col. 0174B] libris: qui titulus totum decretum juxta primam formam comprehendit: subjicitur vero immediate ea sola decreti pars quae de Spiritu sancto agit: Prius agendum est de Spiritu sancto, cum reliquis usque ad illa, et annuntiabit vobis, quemadmodum ab Holstenio editum est. Dein alius titulus sequitur a Blanchinio editus: Incipit decretum de abjiciendis et recipiendis libris, quod scriptum est a Gelasio papa cum 70 eruditissimis viris episcopis in sede apostolica in urbe Roma: et subnectitur canon Scripturarum cum reliquis juxta secundam formam, quae hic quoque omittit duas memoratas particulas de CP. synodo et de aliis Patrum conciliis, at canones apostolorum apocryphis annumerat.

3. Tertia forma omnium brevissima catalogum Scripturarum ignorat, praemissisque elogiis de tribus sedibus, atque de synodis, decretum exhibet de libris recipiendis vel non recipiendis. Huic tertiae formae Gelasius inscribitur. Ita in ms. Vat. 3832, saeculi circiter XII: Incipiunt decreta de recipiendis et [Col. 0174C] non recipiendis libris, quae scripta sunt a Gelasio papa cum 70 eruditissimis viris episcopis in sede apostolica urbis Romae. Post propheticas et evangelicas, etc., ut in vulgato, nisi quod concilium CP. non inseritur, ut in editis, post Nicaenum, sed post Chalcedonense, his verbis: Constantinopolitanum quoque concilium, in quo Eunomii et Macedonii error convincitur; et statim subditur particula de caeteris conciliis: Et si qua sunt concilia a SS. Patribus constituta, post horum quatuor auctoritatem et custodienda et recipienda decrevimus. Canones vero apostolorum inter apocrypha nequaquam referuntur. In vetustioribus autem exemplis, quae hanc breviorem formam continent, non solum omittuntur hi canones, verum etiam duae illae particulae quae ad CP. synodum et ad alia concilia pertinent. Ejusmodi est codex Vat. 630 purae Isidorianae collectionis, ex quo palam fit vulgatum decretum quod aliquot additamenta recepit, ab Isidoro non proficisci. Idem est in aliis codicibus qui e puro Isidoro hoc decretum derivarunt. Alii quoque [Col. 0174D] Isidoro antiquiores idipsum praeferunt. Justus Fontaninius in Appendice de Antiquitatibus Hortae pag. 317, hanc eamdem prorsus formam edidit ex antiquissimo ac praestantissimo codice Vat. Palat. 493, qui missale Gallicanum vetus a ven. cardinali Thomasio vulgatum nobis conservavit. Haec autem ibidem inscriptio legitur: Incipit decretalem sancti Gelasii papae. Post propheticas, etc. Idipsum invenitur in pervetusta collectione ms. Lucano-Colbertina, ex qua P. Mansius hoc decretum impressit tom. I Supplementi Conciliorum col. 357, cum titulo: Incipit decretale ab urbe Roma editum de recipiendis sive non recipiendis libris factum synodum sub Gelasio papa urbis Romae cum septuaginta episcopis.

4. Antiqua collectio Additionum Dionysii praecipuam animadversionem efflagitat. Auctius enim decretum quod n. 1 exposuimus partitur in duo, eaque aliis interjectis documentis ac titulis separatim producens, [Col. 0175A] unum Damaso, alterum Gelasio vindicat. Primo post epistolam quam Damasus ad Paulinum direxit, decretum de Spiritu sancto ac de Scripturis, ejusdem Damasi nomine describitur hoc titulo: Concilium urbis Romae sub Damaso de explanatione fidei. [CLIV] Dictum est, prius agendum est de Spiritu septiformi, etc., uti Holstenius hoc decretum impressit ex vetustissima canonum collectione bibliothecae Vaticanae, id est ex Vat. ms. 5845, qui Dionysii additamenta recepit. Post ultima autem verba ab Holstenio edita annuntiabit vobis, eodem numero additur: Item dictum est. Nunc vero de Scripturis divinis agendum est, quid universalis catholica recipit Ecclesia, et quid vitari debeat: ac subjecto Scripturarum catalogo, uti supra n. 1 notavimus, eodem numero subjicitur: Item dictum est: Post has omnes propheticas, et evangelicas, et apostolicas quas superius deprompsimus, Scripturas, etc., usque ad ea verba vulgati decreti Gelasiani primum nomen Christianorum novellae gentis [Col. 0175B] exortum est: quibus trium praecipuarum sedium mentio concluditur (T. V. Conc., col. 387, a) . Hoc ultimum fragmentum eminentissimus Baronius ex alio ms. Vat. 1353 ac ex Vallicellano A 5 hujus collectionis, quam ipse Cresconianam appellavit, publici juris fecerat ad an. 382 num. 19. Cum porro hocce fragmentum Damaso inscriptum in laudatis verbis desinat, careatque reliquis quae ad generales synodos pertinent falsa hypothesi laborant qui hoc decretum a Damaso expungendum tradunt, propterea quod in eo Ephesina et Chalcedonensis synodi, Coelestini et Leonis papae, Eutychetis ac Nestorii nomina Damaso posteriora memorentur. Hac eadem falsa hypothesi, quod hoc decretum adjunctum habeat generalium synodorum indicem, P. Coustantius col. 601 miratus est quo pacto idem Annalium parens vir oculatissimus, titulo cujus falsitas est tam manifesta, decipi tam facile potuerit. Haec autem pars de synodis, quae ea nomina Damaso posteriora exprimit, in iisdem mss. exemplaribus [Col. 0175C] post aliquot interpositos titulos inchoat aliud decretum de libris recipiendis vel non recipiendis, quod Gelasio asseritur hac epigraphe: Incipit decretalis de recipiendis et non recipiendis libris, qui scriptus est a Gelasio papa cum 70 viris eruditissimis episcopis in sede apostolica urbis Romae. Post propheticas et evangelicas, etc., cum reliquis de generalibus synodis, de libris recipiendis, et de apocryphis, uti in tertia forma ante laudata: ubi est observandum, non scribi quemadmodum in antecedenti decreto Damasi nomine inscripto, Post has omnes propheticas et evangelicas, quia Scripturarum catalogus hic praemissus non fuit. In his praeterea exemplis desunt particulae de CP. synodo et de caeteris Patrum conciliis; canones vero apostolorum inter apocrypha referuntur. Hoc decretum Atto Vercellensis inseruit capitulari cap. 100, nihilque dubii est quin ipsum exscripserit ex vetustissimo ms. capituli Vercellensis Ecclesiae, in quo Additiones Dionysianae [Col. 0175D] continentur.

5. Tandem commemorandi sunt codices auctioris collectionis Hispanicae, qui soli hoc decretum Hormisdae tribuunt. In tabula titulorum codicis Vat. 1341 collectionis Hispanae num. 102 habetur: Decreta Romanae sedis de recipiendis et non recipiendis: qui titulus tabulae ultimus cum non inter Gelasii, sed post S. Gregorii titulos subjiciatur, addititius agnoscitur. Enimvero hoc decretum licet indicatum in tabula, in corpore ipsius codicis, qui certe non est mutilus, nuspiam invenimus. Immo tabula ejusdem collectionis, quam ex aliis codicibus profert P. Coustantius in praefatione ad tom. I Epistolarum Rom. pontif. pag. 109, hujus decreti titulum ignorat. Porro in codice Vat. 4587, quo Jo. Baptista Perezius notitiam dedit manuscriptorum auctioris collectionis Hispanicae, tabulam ex iisdem exhibuit, in qua num. 103 hic titulus legitur: Decreta Romanae sedis de recipiendis et non recipiendis libris ab Hormisda papa edita. Hanc vero notationem affixit: Sic in omnibus mss., licet in [Col. 0176A] impressis et a Gratiano Gelasio tribuantur. Baluzius in notis ad epist. 132 Lupi Ferrariensis ad Carolum Calvum, et ad dialogos Antonii Augustini de emendatione Gratiani pag. 444, Urgellensis Hispanicae Ecclesiae exemplar commemorat in quo idem decretum Hormisdae tribuitur. Hoc decretum eidem pontifici inscriptum ex ms. Jurensi vulgavit P. Franciscus Chiffletius in notis ad Vigilium Tapsensem pag. 149, cum hac inscriptione: Incipit decretale in urbe Romae ab Hormisda papa editum. Et in fine: Explicit decretale editum ab Hormisda papa urbis Romanae. P. Harduinus idem decretum Hormisdae ascriptum reperit in alio simili codice collegii Parisiensis soc. Jesu, ex quo solam clausulam produxit tom. V Concil., Ven. edit. col. 391, not. 1. Hi duo [CLV] codices profecti videntur ex mss. libris Hispanicis, qui soli hoc decretum Hormisdae inscriptum inter additamenta auctioris collectionis Hispanicae receperunt. Hoc autem decretum, ut ex Jurensi codice a Chiffletio impressum fuit, secundam formam superius explicatam [Col. 0176B] et cum vulgato Gelasiano prorsus concinnentem repraesentat. Nam et duas particulas ad CP. aliasque synodos pertinentes exhibet, et apostolorum canones apocryphis interserit. Num vero caeteri codices Hispanici idipsum habeant, aliis quibus hujusmodi librorum copia est conferendum relinquimus.

6. In tanta varietate codicum quid vel certum vel probabilius nobis videatur exponendum est. Certum imprimis esse debet primam decreti formam Damaso in Casanatensi codice ascriptam ipsi tribui non posse, saltem pro ea parte quae de libris recipiendis vel non recipiendis statuit; cum praeter synodos Ephesinam et Chalcedonensem inter eosdem libros recenseantur plures auctorum qui multo post Damasum floruere. Num vero ejus sit ea pars quae de Spiritu sancto, de Scripturis canonicis, ac de tribus sedibus agit, uti haec sola ipsi ascribitur in mss. Additionum Dionysii, non levis est quaestio. Prima quidem particula, quae [Col. 0176C] de Spiritu sancto disserit, eidem competere potest. Equidem idem Damasus adversus Macedonii errores Spiritus sancti divinitatem constituit. Hac de re duo fragmenta supersunt, quae Holstenius subjecta invenit epistolae Romanae synodi sub Damaso ad Orientales cum titulo singulis fragmentis praefixo, Item ex parte decreti, quaeque nos similiter nacti sumus in vetustissimo ms. 55 capituli Veronensis. Vide supra cap. 9, n. 3. Forte igitur ejusdem decreti pars est etiam haec particula Damaso inscripta qua de eodem Spiritu sancto decernitur. Hanc quidem Gelasio restituendam esse, et ad illam synodum Romanam in qua iste papa decretum de libris edidit, pertinere, praevio in hoc ipsum Gelasii decretum monito sese demonstraturum P. Coustantius pollicitus est tom. I Epistolarum Rom. pont., pag. 495. Tomus vero secundus, cui hoc monitum cum Gelasii epistolis inserendum erat, nondum prodiit. Cum vero quotquot codices hactenus nancisci potuimus hanc decreti particulam Damaso, [Col. 0176D] nullus autem Gelasio ascribat, nullaque peculiaris ratio, quod sciamus, Gelasio pontifici fuerit ob quam de Spiritu sancto decerneret, quemadmodum Damaso fuit; haud intelligimus quibus argumentis vel documentis illud demonstrare potuerit.

7. Dubitari potest de catalogo Scripturarum qui decreto de Spiritu sancto in laudatis codicibus Damasum praeferentibus (excepto Florentino S. Marci, qui solam particulam de Spiritu sancto eidem adjudicat) subjicitur. Ne autem Damasum hujus catalogi credamus auctorem, illa plane evincunt quae prooemii loco ei catalogo in iisdem mss. praemittuntur. Item dictum est. Nunc vero de Scripturis divinis agendum est, quid universalis catholica recipiat Ecclesia, et QUID VITARE DEBEAT. Haec postrema verba evidenter indicant decretum de libris non recipiendis, seu de apocryphis, quod Scripturarum catalogo erat subjiciendum; haecque praefatiuncula unum eumdemque tum catalogi Scripturarum, tum decreti de apocryphis auctorem esse significat. Sicut autem decretum [Col. 0177A] de apocryphis Damaso, ut vidimus, ascribi nequit, ita nec Scripturarum catalogus, neque haec praefatiuncula, quae tum catalogum tum decretum praesumit. Hinc porro tria consequuntur: 1 ^o in mss. Additionum Dionysii mutilum et imperfectum esse illud caput quo post laudatum prooemium catalogus Scripturarum subjicitur sine decreto de apocryphis; 2 ^o eumdem catalogum ibidem cum eo prooemio addititium esse antecedenti decreto de Spiritu sancto, si hoc ad Damasum pertinere probabilius credatur; rectiusque hoc unicum decretum Damaso inscriptum exhiberi in ms. Florentino S. Marci; 3 ^o addititiam in iisdem codicibus multo magis esse, ac Damaso perperam attributam eam partem catalogo Scripturarum subnexam, quae de tribus praecipuis sedibus Romana, Alexandrina et Antiochena, paucis disserit: eam siquidem Gelasio certissime referendam mox videbimus.

8. De Gelasio itaque ut statuamus, decretum de libris [Col. 0177B] ipsi et Patribus synodi quam hac de causa habuit, non autem Hormisdae esse asserendum, dubitare non licet. Explorate enim Hormisda hoc decretum a Patribus jam antea conditum indicat in epist. 70 ad Possessorem. Scribens enim de operibus [CLVI] Fausti Regensis, quae in eo decreto rejiciuntur, neque illum recipi affirmat, neque quemquam, quos in auctoritate Patrum non recipit examen catholicae fidei: ubi auctoritas Patrum decretum de apocryphis innuit. Et post nonnulla idem decretum apertius respiciens ait: Non improvide veneranda Patrum sapientia fideli potestati quae essent catholica dogmata definiit; certa librorum etiam veterum in auctoritatem recipienda sancto Spiritu instruente praefigens. His utique decretum non absise, sed a praedecessoribus suis in aliqua Patrum synodo constitutum significat. Cum porro Damaso ex dictis tribui nequeat, reliquum est ut Gelasio vindicetur, cui sane ipsum pleraeque collectiones et codices asserunt. Hinc eidem Gelasio adjudicanda [Col. 0177C] est etiam commemoratio de praecipuis sedibus, quae initio decreti de libris brevi perstringitur.

9. Solum ambigi potest num secunda hujus decreti forma, quae catalogum Scripturarum praemittit, an vero tertia tantum, quae eodem catalogo caret, Gelasio ascribenda sit. Vetustiores quidem codices et collectiones hanc tertiam praeferunt. Inter has collectionis Lucano-Colbertinae origo a Gelasio non multum distat. Collectio Additionum Dionysii, quae saeculo VIII compacta fuit, ex antiquioribus collectionibus dimanat. Codex Vat. Palat. 493 originis Gallicanae summam antiquitatem praesefert. Ipse Isidorus Mercator, qui ineunte saeculo IX suam collectionem digessit, non aliud Gelasii exemplum reperit. Cum his codicibus et collectionibus comparandi non videntur illi qui secundam decreti formam, id est Scripturarum etiam catalogum Gelasio inscribunt: inter quos unus collegii Parisiensis ab Harduino laudatus tom. V Concil., col. 385, dum hanc epigraphen exhibet: [Col. 0177D] Notitia sacrarum Scripturarum, seu librorum canonicorum cum descriptione vel annotatione Gelasii papae, solam annotationem (decretum de libris intelligit) a Gelasio scriptam significare videtur. Alia quoque collectio Additionum Isidori, quae catalogum Scripturarum Gelasio inscriptum praeferunt, hunc ab eodem quibusdam indiciis abjudicant. Hujus enim collectionis codices post descriptum uno capitulo catalogum Scripturarum cum titulo, Ordo veteris Testamenti . . . digestus a Gelasio papa cum 70 episcopis, non statim eodem capitulo subjiciunt decretum de libris cum initio, quod praemissum catalogum respicit: Post HAS OMNES propheticas, et evangelicas, atque apostolicas Scripturas, uti habetur in caeteris libris qui ex utraque parte unum decretum conficiunt; sed in alio capitulo hanc epigraphen praefigunt. Incipiunt decreta Gelasii papae. Decretum cum 70 episcopis habitum de apocryphis scripturis, cui hoc initium est: Post propheticas et evangelicas, etc. Notetur verbum Incipiunt, et initium Post propheticas, uti in exemplis quae canonicas [Col. 0178A] Scripturas non praemiserunt. Difficultas quae ad abjudicandum a Gelasio ipsum decretum de libris nonnullos movebat, ex chronica notatione pendet, nimirum ex consulatu Asterii atque Praesidii anni 494, quo anno posteriores sunt quidam libri in eodem decreto recensiti. Hanc autem consularem notam cum in nulla collectione, in codice nullo nacti simus, perperam affixam nihil ambigimus; ac propterea jure P. Coustantius (teste P. Mopinot in epistola edita anno 1724) quinto loco probandum sibi proposuerat, expungendam, quae tot hactenus rixis locum dedit, chronologicam notam, utpote nulla satis firma auctoritate nixam, immo temere ex alia Gelasii epistola advectam.

10. Quid porro dicendum sit de mss. libris collectionis Hispanicae, qui hoc decretum Hormisdae asserunt, paucis indicabimus. Hoc decretum non ad primaevam collectionem Hispanicam, sed ad auctiorem et ad posteriora ejusdem additamenta pertinet, ut superius monuimus. Cum porro sincera sint quae [Col. 0178B] huic collectioni auctiori addita fuere, hoc decretum Hispanorum causa repetitum fuisse ab Hormisda, et in Hispanias missum, conjiciendum videtur. Hinc in solis mss. libris Hispanicis, vel qui ab Hispanicis aliqua sumpserunt, Hormisdae nomen huic decreto praefigitur. Forte etiam hic pontifex catalogum Scripturarum praemisit, siquidem in Gelasiano decreto defuisse credatur. Cum porro duae saepius memoratae particulae de synodo Constantinopolitana, et de aliis Patrum conciliis non legantur in pluribus ac vetustioribus diversarum collectionum mss. decreti Gelasiani antea laudatis, easdem particulas in quibusdam inferioris notae exemplaribus Gelasiano decreto insertas putamus. Additamentum [CLVII] quidem elucescit in ms. Vat. 3832. Mentio enim Constantinopolitanae synodi ibidem extra proprium locum post Chalcedonensem intrusa fuit, ac mox alia particula addita de caeteris synodis, uti suo loco annotavimus. Haec porro additamenta in Hormisdae decreto suo loco apte collocata, eumdem pontificem [Col. 0178C] fortassis habent auctorem; ac ex ejus decreto quidam postea eadem adjecere vel extra proprium locum, vel suo loco in exscribendo decreto Gelasii. Cum scilicet Hormisda pontifice pax cum Orientalibus composita fuisset, hi autem Constantinopolitanam synodum inter generalia concilia referrent in professionibus fidei quas ad eumdem Hormisdam direxere, ut patet ex relatione Epiphanii episcopi CP. tom. V Concil., col. 666; forte idem pontifex eam synodum quantum ad symbolum atque definitionem fidei inter generalia primus adjecit, ac exinde sub Vigilio, Pelagio atque Gregorio quatuor oecumenicarum synodorum mentio apud Latinos audiri coepit. Quantum ad symbolum diximus atque definitionem fidei qua Macedonius haereticus debitam damnationem accepit, id enim unum in additamento decreti praefertur, ut ne opus sit hoc idem transferre ad canones ejusdem synodi, quos nondum suo aevo a Romana Ecclesia receptos S. Gregorius testatur lib. VII, epist. 34. Confer quae scripsimus [Col. 0178D] cap. 1, § 2. Quantum ad alterum vero additamentum, Sed et si qua sunt concilia a SS. Patribus hactenus instituta, etc., observandum est nullam certam ac peculiarem synodum quasi in codice canonum a Romana Ecclesia receptam his verbis indicari, sed conditionate et confuse approbari concilia, si qua sunt a sanctis Patribus instituta. Id forte in gratiam Hispanorum ab Hormisda additum fuit, ne Hispanica concilia, aut Africana, aut alia, quae apud ipsos robur habebant, reprobare videretur. Licet autem hoc decretum, ut initio monuimus, in primaeva collectione Hispanica non fuerit, exstitisse tamen ejus exemplaria apud eosdem Hispanos, cum haec primaeva collectio condita fuit, colligere licet ex praefatione quam auctor ejusdem collectionis praefixit, ac S. Isidorus Hispalensis in libris Originum fere totam descripsit. In hac enim auctor post memoratas quatuor synodos, alia catholicorum Patrum concilia ita recipienda tradit, ut idem decretum prae oculis habuisse ac eadem fere verba exscripsisse videatur. [Col. 0179A] Particula quoque de canonibus apostolorum, qua plerique et praestantiores codices Gelasianum decretum continentes carent, nulli autem carent qui Hormisdam exhibent, inter additamenta hujus pontificis, accensenda videri potest. Cum enim ante versionem Dionysii iidem canones Latinis non essent cogniti, forte solum post Gelasii decretum a Dionysio Latinitate donati et apud Latinos editi, ab Hormisda apocryphis accensiti fuerunt: et hac de causa auctor laudatae collectionis Hispanicae, qui omnia documenta Dionysii praeter conciliorum canones aliunde haustos in suum codicem transtulit, solos apostolicos canones ex solo Dionysio ipsi cognitos praeterivit, quia auctoritate apostolica, seu Hormisdae decreto, inter apocrypha relatos invenit, ut in fine memoratae praefationis non obscure significat. Enimvero si a Gelasio papa iidem canones inter apocrypha fuissent rejecti, Dionysius, qui post eumdem pontificem Romae suam collectionem adornavit, vel non commisisset, ut [Col. 0179B] quos idem pontifex inter apocrypha rejecerat, suo codici praemitteret; vel saltem, dum in praefatione hanc admonitionem inserendam credidit, quibus quia plurimi consensum non praebuere facilem, hoc ipsum vestram noluimus ignorare sanctitatem, multo magis notasset eos a Gelasio, quem in epistola ad Julianum presbyterum summis laudibus commendat, inter apocrypha fuisse censitos. Post editum ergo Dionysii codicem Hormisda ejus verbis edoc us quod plurimi inter ipsos Graecos iisdem canonibus non assentirentur, eos apocryphis adjiciendos putavit. Ex his vero Gelasio papae asserenda videtur ea tantum tertia decreti forma, quae in vetustioribus mss. collectionibus praeterit duas particulas de CP. concilio et de aliis Patrum synodis, canonesque apostolorum inter apocrypha nequaquam refert.

1. Quis esset Dionysius Exiguus, quantaque ejus [Col. 0195C] esset in Graecis Latinisque litteris peritia, ac in studio totius sacrae eruditionis celebritas, satis exposuit Cassiodorius, qui eo familiariter usus, post ejusdem mortem, circa annum 556, hoc insigne de eo testimonium inseruit libro de Divinis Lectionibus, cap. 23: Generat etiam hodieque catholica Ecclesia viros illustres probabilium dogmatum decore fulgentes. Fuit enim nostris temporibus et Dionysius monachus, Scytha natione, sed moribus omnino Romanus, in utraque lingua valde doctissimus, reddens actionibus suis quam in libris Domini legerat aequitatem: qui Scripturas divinus tanta curiositate discusserat atque intellexerat, ut undecunque interrogatus fuisset, paratum haberet competens sine aliqua dilatione responsum: qui mecum dialecticam legit, et in exemplo gloriosi magisterii plurimos annos vitam suam Domino praestante transegit. Pudet me de consorte dicere quod in me nequeo reperire. Fuit enim in illo cum sapientia magna simplicitas, cum doctrina humilitas, cum facundia loquendi parcitas: ut in nullo se vel extremis famulis anteferret, cum dignus [Col. 0195D] esset regum sine dubitatione colloquiis. Interveniat pro nobis, qui nobiscum orare consueverat, ut cujus hic sumus oratione suffulti, ejus possimus nunc meritis adjuvari. Qui petitus a Stephano episcopo Salonitano, ex Graecis exemplaribus canones ecclesiasticos moribus suis, ut erat planus atque disertus, magnae eloquentiae luce composuit, quos hodie usu celeberrimo Ecclesia Romana complectitur. Hos etiam oportet vos assidue legere, ne videamini tam salutares ecclesiasticas regulas culpabiliter ignorare. Alia quoque multa ex Graeco transtulit in Latinum, quae utilitati possunt Ecclesiae convenire. Qui tanta Latinitatis et Graecitatis peritia fungebatur, ut quo cunque libros Graecos in manibus acciperet, Latine sine offensione transcurreret; iterumque Latinos Attico sermone legeret, ut crederes hoc esse [Col. 0196B] conscriptum, quod os ejus inoffensa velocitate fundebat Longum est de illo viro cuncta retexere: et prosequitur alia de ejus virtutibus disserens.

2. Celeberrimum in rem nostram Dionysii opus est Collectio Canonum et Constitutionum sedis apostolicae, quae ab auctoris nomine Dionysiana vocatur. [CLXXV] Haec distinguitur in partes duas: quarum altera synodorum canones, altera Romanorum pontificum epistolas complectitur. Non uno, sed distincto tempore separatim digestae et editae; ac propterea distinctis nuncupatoriis litteris in puris Dionysianis exemplaribus discernuntur. Primo collectioni canonum [Col. 0196C] operam dedit. Cum nimirum Romam accessisset post Gelasii mortem, quem se praesentia corporali non vidisse testatur, ibidemque plura dedisset suae peritiae in Graecis ac Latinis litteris argumenta; Laurentius confusione priscae translationis offensus, assidua et familiari cohortatione ab eo flagitavit ut Graecarum synodorum canones accuratiore et nitidiore interpretatione Latine redderet. Priscam translationem, quae Laurentium offenderat, illam esse quam hoc tomo edituri sumus, alibi probabilius conjecimus. Laurentius porro, quem fratrem nostrum Dionysius appellat, forte fuit aliquis Romanae Ecclesiae presbyter, quo nomine duo subscripti inveniuntur concilio Romano sub Symmacho an. 499. Ingestum autem a Laurentio laborem non suscepit Dionysius, nisi postquam Stephani episcopi Salonitani preces accessissent, uti partim ex epistola ad ipsum Stephanum, partim ex Cassiodorii testimonio colligimus.

3. In principio itaque canones qui dicuntur Apostolorum, [Col. 0196D] de Graeco, inquit in epistola ad Stephanum, transtulimus, quibus quia plurimi consensum non praebuere facilem, hoc ipsum vestram noluimus ignorare sanctitatem. Deinde regulas Nicaenae synodi, et deinceps omnium conciliorum, sive quae ante eam. sive quae postmodum facta sunt, usque ad synodum 150 pontificum, qui apud Constantinopolim convenerunt sub ordine numerorum, id est a primo capite usque ad centesimum sexagesimum quintum, sicut habetur in Graeca auctoritate, digessimus. Graeca auctoritas Graecum quo utebatur codicem indicat. In hoc series numerorum ita continuata erat, ut in eo codice fuit, qui in nonnullis synodi Chalcedonensis actionibus Antiochenos canones eadem fere numerorum serie notatos praeferebat. Confer quae in hanc rem observavimus part. I, cap. 6. Idem vero Graecus Dionysii codex solos continebat [Col. 0197A] Nicaenos canones 20, Ancyranos 24, Neocaesarienses 14, Gangrenses 20, Antiochenos 25, Laodicenos 59, et Constantinopolitanos 3, qui canones 165 conficiunt. Cum autem in eo codice deessent canones Chalcedonenses 27, eos ex alio Graeco exemplo Dionysius Latinitate donatos adjecit, qui Graecarum synodorum statuta claudebant. Tum vero ex Latinis exemplis subtexuit statuta Sardicensis concilii atque Africani, quae Latine sunt edita. Sardicenses siquidem canones, quos duplici originali exemplo tum Graece, tum Latine editos probavimus part. I, cap. 5, non reddidit ex Graeco, sed ex Latino originali exemplo aeque ac Africanos sumpsit. Vide quae de hoc peliari Sardicensium exemplo annotavimus part. II, c. 1, num. 17. Concludit porro Dionysius epistolam nuncupatoriam hac monitione: Universarum vero definitionum titulos post hanc praefationem strictius ordinantes, ea quae in singulis sparsim sunt promulgata conciliis, sub uno aspectu locavimus, ut ad inquisitionem cujusque rei compendium aliquod attulisse videamur. [Col. 0197B] Indicat titulos canonum exactius lucubratos, et in praemissa tabula descriptos, quos postea suo cujusque canoni iterum praefixit. Hinc ergo primae partis series haec est. Praefationis locum obtinet epistola ad Stephanum. Tum sequitur tabula titulorum. Dein canones apostolorum 50. Postea sub una numerorum serie Nicaeni, Ancyrani, Neocaesarienses, Gangrenses, Antiocheni, Laodiceni et Constantinopolitani. Deinde Chalcedonenses, quos omnes nova versione e Graeco Latine transtulit. His subjecti ex originali Latino Sardicenses 21 ac tandem Africani distincti in numeros 138. Priores scilicet numeri 33 sunt canones concilii Carthaginensis anni 419. In quo cum postea lecta et inserta fuerint decreta praecedentium synodorum Africae sub Aurelio, haec a num. 34 perveniunt usque ad num. 127. Tum sequuntur sex alii canones ejusdem concilii anni 419 a num. 128 usque ad 133. Dein epistola ejusdem synodi ad Bonifacium pontificem, alia Cyrilli Alexandrini ad [Col. 0197C] Africanos, alia Attici CP. ad eosdem cum symbolo Nicaeno, et postremo epistola posterioris synodi Africanae ad Coelestinum: quae omnia inchoant a num. 134 ac desinunt in num. 138. Eam porro continuatam numerorum seriem, quam in Graecis canonibus se expressisse [CLXXVI] testatus est, nulli codices exhibent, et ne illi quidem quos puros Dionysianos inferius memorabimus. Neque eam seriem praeferebat ille codex quo Cresconius usus est. Fuisse tamen initio aliquos codices cum hujusmodi serie, patet ex titulis subjectis epistolae Joannis II ad Caesarium Arelatensem, in quibus ex Dionysio canon Neocaesariensis juxta eam numerorum seriem describitur. Vide quae in hanc rem ex ms. Vat. Palat. 574 annotavimus part. II, c. 10, § 2, n. 12. Cum porro in iisdem titulis Joannis II duo alii canones Antiocheni, non juxta seriem memoratam, sed propriis numeris allegentur, perspicuum fit Dionysianum ejusdem pontificis exemplum duplici numerorum ordine fuisse distinctum, nimirum tum ea continua serie quae ex Graeco a Dionysio [Col. 0197D] recepta fuit, tum peculiari canonum cujusque synodi numero, quem si non a Dionysio, certe a quibusdam librariis olim appositum ex hac ipsa Joannis II epistola suspicatus est P. Coustantius in praefatione ad tom. I Epist. Rom. pont., num. 109, ubi praeterea non improbabiliter conjecit idcirco in codicibus qui ad nos pervenere nuspiam inveniri eam continuam numerorum seriem, quia librarii deinde consecuti, omissis Dionysii numeris, alios retinuere utpote magis vulgares magisque ad distinctionem rerum accommodatos. Ea vero numerorum series, qua in Bibliotheca juris canonici, Voello et Justello curantibus, Dionysii editio prodiit, non ex aliquo puriori Dionysii codice, qualem non fuisse Justellianum ex defectibus ejusdem editionis a puro Dionysiano codice alienis inferius patebit, sed ex ipsa Dionysii epistola, qua eamdem seriem a se custoditam testatur, originem ducit.

4. Haec prima Dionysianae collectionis pars cum [Col. 0198A] omnium plausu, ac praesertim Juliani tituli S. Anastasiae presbyteri fuisset excepta, hic ipsi Dionysio auctor fuit ut apostolicae quoque sedis constituta quae ad ecclesiasticam disciplinam pertinent pari studio colligeret. Citius morem illi gerens, ea (inquit in epistola ad eumdem Julianum) qua valui cura diligentiaque collegi, et in quemdam redigens ordinem, titulis distinxi compositis: ita duntaxat ut singulorum pontificum quotquot a me praecepta reperta sunt, sub una numerorum serie terminarem, omnesque titulos huic praefationi subnecterem, eo modo quo dudum de Graeco sermone Patrum transferens canones ordinaram. In hac parte una numerorum series in singulorum pontificum decretis, non autem in toto corpore a primo pontifice ad ultimum visitur. Chronologicum vero pontificum ordinem, qui in aliis anterioribus collectionibus perturbatus invenitur, Dionysius exacte secutus est. Praemittitur epistola ad Julianum, quae praefationis vicem gerit. Sequitur tabula titulorum.

Tum profertur epistola Siricii ad Himerium Tarraconensem [Col. 0198B] in 15 numeros distincta, quae in vulgatis Conciliorum tom. II est epist. 1.

Subduntur Innocentii epistolae 22, quae dispertiuntur in numeros, 57, nimirum:

I. Ad Decentium Eugubinum, unde priores num. 8. Est tom. III Concil. epist. 1.

II. Ad Victricium Rothomagensem, ex qua sequentes numeri 12. Est epist. 2.

III. Ad Exsuperium Tolosanum aliis numeris 7, a 21 ad 27. Est epist. 3.

IV. Ad Felicem Nucerinum, secta in numeros 5, a 28 ad 32. Est epist. 4.

V. Ad Maximum et Severum episcopos per Brutios sub unico numero 33. Est epist. 5.

VI. Ad Agapitum, Macedonium, et Marianum episcopos Apuliae, unico numero 34. Est epist. 6.

VII. Ad Rufum, Gerontium, et alios Macedones, item unico numero 35. Est epist. 7.

VIII. Ad Florentium Tiburtinensem numero 36. [Col. 0198C] Est epist. 8.

IX. Ad Probum numero 37. Est epist. 9.

X. Ad Aurelium et Augustinum num. 38. Est epist. 10.

XI. Ad Julianum num. 39. Est epist. 13.

XII. Ad Aurelium num. 40. Est epist. 11.

XIII. Ad Bonifacium presbyterum numero 41. Est epist. 14.

[CLXXVII] XIV. Ad Alexandrum Antiochenum num. 42. Est epist. 15.

XV. Ad Maximianum episcopum num. 43. Est epist. 16.

XVI. Item ad Alexandrum Antiochenum num. 44. Est epist. 17.

XVII. Item ad eumdem tribus num. 45, 46, et 47. Est epist. 18.

XVIII. Ad Acacium episcopum Beroeensem num. 48. Est epist. 19.

XIX. Ad Laurentium Seniensem num. 49. Est epist. 20.

[Col. 0198D] XX. Ad Marcianum episcopum Naissitanum, num. 50. Est epist. 21.

XXI. Ad Rufum, Eusebium, et caeteros episcopos Macedones, reliquis septem numeris, a 51 ad 57. Est epist. 22.

Zosimi epistola ad Hesychium Salonitanum in tres numeros distributa. Est in editione Conciliorum hujus pontificis epist. 1.

Bonifacii I papae decreta quatuor numeris comprehensa, quorum 1 est epistola ejusdem ad Honorium augustum, 2 est rescriptum Honorii, 3 epistola ejusdem pontificis ad Patroclum, Remigium aliosque episcopos Gallicanos, 4 alia epistola ad Hilarium Narbonensem. Sunt in Conciliis epistolae 1, 2 et 3, et rescriptum Honorii post epist. 1.

Coelestini tres epistolae distributae in numeros 22.

I. Epistola ad Venerium, Marinum et caeteros Galliarum episcopos, additis praeteritorum sedis apostolicae [Col. 0199A] episcoporum auctoritatibus de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio. Dividitur in numeros 13. Est in conciliis epist. 1.

II. Ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provincias constitutos, a num. 14 ad 19. Est epist. 2.

III. Ad episcopos per Apuliam et Calabriam reliquis tribus numeris 20 21 et 22. Est epist. 3.

Leonis epistolae septem distinctae in numeros 48.

I. Ad episcopos Campaniae, etc., numeris quinque. Est in nostra editione epist. 4.

II. Ad Italos unico numero 6. Est epist. 7.

III. Ad Siculos a num. 7 ad 13. Est epist. 15.

IV. Ad Januarium Aquileiensem num. 14. Est epist. 18.

V. Ad Rusticum Narbonensem a num. 15 ad 30. Est epist. 167.

VI. Ad Anastasium Thessalonicensem a num. 31 ad 41. Est epist. 14.

VII. Ad Nicetam Aquileiensem a num. 42 ad [Col. 0199B] 48.

Gelasii decreta de constitutis ecclesiasticis in numeros 28. Exstant in collectione hoc tomo edita cap. 58.

Tandem epistola Anastasii II ad Anastasium augustum in numeros octo divisa. Est tom. V Conciliorum epist. 1.

5. Haec purae Dionysianae collectionis integra descriptio est. Nemo autem opponat Christophori Justelli editionem a Gullielmo Voello, et Henrico Justello ejus filio insertam Bibliothecae juris canonici tomo primo, in qua inter recensita secundae partis documenta duo alia praeferuntur: nimirum decretis Zosimi annectitur ejusdem epistola ad presbyteros legatos Ravennae, quae numerum 4 conficit; decretis autem Leonis subditur epistola ejusdem ad Africanos, quae numerum adjicit 49. Has enim duas epistolas codices puri Dionysii ignorant, quales hactenus inventi sunt duo, Regius Parisiensis 3887 et Vaticanus 5845. [Col. 0199C] Caeteri qui easdem epistolas referunt, uti a Justello prodierunt corpori ipsius collectionis insertae, non puri Dionysiani codices sunt, sed Hadrianei, qui haec et alia praeter Dionysium additamenta recepere, uti capite sequenti pluribus explicabimus. Quod si in tabula titulorum praemissa codici Vaticano 5845 earumdem epistolarum tituli referuntur; cum ipsae epistolae desint in corpore collectionis, et solum post ipsum collectionis corpus una cum caeteris additamentis separatim in eodem codice describantur; iidem tituli in ipsam tabulam perperam irrepsisse noscuntur. Enimvero in eadem tabula initio titulorum Leonis habetur: Incipiunt tituli decretorum papae Leonis num. 48, non vero 49, ac propterea titulus 49 ipsi tabulae in fine titulorum Leonis adjectus perspicitur. Adde quod tituli memoratarum epistolarum Zosimi ac Leonis ab aliis titulis Dionysianis maxime abhorrent, uti Quesnellus animadvertit in notis ad epist. 12 ejusdem pontificis tom. II, col. 1338. Adde quod iidem duo tituli in codice Regio non [Col. 0199D] [CLXXVIII] solum in corpore, sed etiam in titulorum tabula non leguntur, uti colligere licet ex P. Coustantio, qui not. c in epist. 14 Zosimi, col. 969: Neque cam, inquit, etiam genuinum Dionysianae collectionis exemplum regium aut in generali titulorum indice memorat, nec in ipso operis corpore exhibet. Accedit tandem hasce duas epistolas nec allegari in collectione Cresconii, nec in Hispanica, in quibus cum omnia Dionysianae collectionis documenta recepta fuerint, hae quoque epistolae fuissent in ipsis descriptae, si eas Cresconius et Hispanicae collectionis auctor in suo cujusque Dionysiano codice nacti fuissent. Hinc porro a Justelliana editione, ut purum referat Dionysii codicem, hae duae epistolae tum in tabula titulorum, tum in corpore canonum praecidendae sunt, ac inter alia ejusdem additamenta rejiciendae. Hic autem addemus delenda quoque esse in epigraphe Antiochenorum canonum verba in encaeniis, quae a [Col. 0200A] puris Dionysii codicibus abesse animadvertimus part. I, cap. 4, § 2, ubi duos codices puri Dionysii quos inspicere licuit laudavimus: Vat. 5845, qui totam Dionysii collectionem continet, et Vat. Palat. 577, qui solos conciliorum canones exhibet. Descriptionem prioris codicis, qui praeter integrum Dionysium qualem hactenus explicavimus, plura additamenta complectitur, dabimus capite tertio, ubi de Dionysianis additionibus erit sermo. De altero autem ms. Vat. Palat. 577 pluribus agemus hoc ipso capite, § 3.

6. Dubitari non potest quin Dionysii collectio caeteris antiquioribus et distinctione canonum a decretis pontificum, et perspicuitate versionis canonum [Col. 0200B] Graecorum, et documentorum ordine, et titulis aptioribus, non modicum praestet, nec non ipsa omnium decretorum sinceritate, quae nihil apocryphum recepit, exceptis canonibus apostolicis, quos tamen Dionysius non sine peculiari admonitione a caeteris genuinis canonibus distinguendos putavit. Neque vero dicendum est cum nonnullis Dionysium primum fuisse qui apostolicae sedis decreta collegerit. Fuit quidem ille primus qui ea tomo separato a canonibus conciliorum sejunxit ordinatimque recensuit; cum in anterioribus collectionibus una cum synodorum decretis, vel inter se confuse permiscerentur, uti cernere est in collectionibus quas antecedenti parte descripsimus. Qui vero hac Dionysiani codicis distinctione utuntur, perinde ac si ante Dionysium soli canones, non vero apostolica constituta auctoritatem obtinerent, nimium falluntur. Etsi enim verum esset (quod non concedimus) vetustiores Dionysio codices qui ad nos non pervenere, solos canones Graecorum conciliorum [Col. 0200C] Latine redditos praetulisse, quid inde? Cum hi privati essent codices, nullus autem publicus, ut alibi ostendimus; cumque inter canones Graecarum synodorum soli Nicaeni cum Sardicensibus olim essent apud Latinos recepti, quemadmodum probavimus part. II, cap. 1, nihil ex his codicibus ad auctoritatem astruendam vel adimendam decretis Romanorum praesulum elici potest. Apostolicis certe constitutionibus satis per sese manebat auctoritas, sive eae essent privatis illis codicibus insertae, sive non essent. Perspicua sunt testimonia Coelestini I in epistola ad episcopos Apuliae et Calabriae, nec non Leonis epist. 4 ad episcopos Campaniae, in quibus non canonum tantum, verum etiam decretalium auctoritas commendatur. Auctor Vitae S. Hilarii Arelatensis cap. 16 accusatum tradit Coelidonium episcopum ac si viduam olim duxisset uxorem, quod apostolicae sedis auctoritas, et canonum prohibent statuta: ubi perspicitur et canones, et apostolicas constitutiones apud Gallicanos viguisse. Confer ea quae animadvertemus [Col. 0200D] not. 11 in caput 2 dissertationis 12. Quesnelli huic tomo inserendae col. 697. Ex epistola ipsa Dionysii decretalium collectioni praemissa manifestum fit eum idcirco a Juliano fuisse excitatum ad colligenda praeter canones, apostolicae sedis decreta, quia non soli [CLXXIX] canones, sed haec etiam decreta ad ecclesiasticam disciplinam regendam pertinebant. Id enim satis indicant haec ejusdem epistolae verba: Sanctitatis vestrae piis excitatus studiis, quibus nihil prorsus eorum quae ad ecclesiasticam disciplinam pertinent omittit inquirere, praeteritorum sedis apostolicae praesulum constituta qua valui cura diligentiaque collegi. Hinc et canones et haec decreta simul in aliis anterioribus collectionibus descripta. Cum vero Dionysius priori parte solos canones dedisset, Juliani suasionibus, ne quid disciplinae ecclesiasticae studiosis deesset, apostolicas quoque epistolas altera parte collegit et edidit.

[Col. 0201A] 7. Etsi vero haec collectio Dionysii caeteras antecellit, non tamen usquequaque perfecta est. Prima pars, quae ad canones conciliorum pertinet, aliquot defectibus laborat. In Nicaenis enim symbolum et catalogus episcoporum desiderantur. Subscriptiones quoque seu nomina episcoporum desunt in canonibus Ancyranis, Neocaesariensibus, Gangrensibus, Antiochenis, et Constantinopolitanis; nec non duae synodicae Gangrensis et Antiocheni concilii: quae omnia ex aliis vetustis collectionibus suppetunt. Id unum Dionysio excusationi esse potest, Graecum codicem quo ille usus est his omnibus caruisse. Canones Africanos sumpsit ex codice qui continebat integra gesta synodi Carthaginensis anni 419. Huic autem cum omnes anteriores synodi sub Aurelio insertae fuerint, plura in eo erant quam quae Dionysius transcripsit. Is enim brevitati consulens, in referendis quibusdam conciliis nonnulla se omisisse testatur, quae Africanorum more in aliqua sive anteriori sive posteriori [Col. 0201B] synodo repetita deprehendit; et in aliis nonnullis compendio uti maluit quam ipsa verba aut gesta describere: et dum ita se gereret, quosdam etiam canones non repetitos inadvertenter transcurrit, quos ex aliis fontibus expiscari opus fuit. Vide quae in hanc rem observavimus part. II cap. 3. Quantum ad decretales epistolas Romanorum pontificum, nonnullis persuasum est Dionysium, qui Romae collectionem lucubravit, eas quas collegit ex apostolicis scriniis eduxisse. Id autem omnino improbabile, immo etiam falsum credimus. Multa in eo desiderantur pontificia constituta celeberrima, quae in aliis vetustioribus collectionibus passim leguntur; dedisset autem praeter haec alia multo plura, si apostolica scrinia consuluisset. Nonne vel in solo Leone plures maximi momenti epistolae ad disciplinam pertinentes ab eo omissae fuerunt, nimirum epist. 1 ad Aquileiensem episcopum, 9 ad Dioscorum, 10 ad Viennenses, 12 ad Africanos, 15 ad Turribium, 19 ad Dorum Beneventanum, 108 ad Theodorum Forojuliensem, [Col. 0201C] 119 ad Maximum Antiochenum, 166 ad Neonem Ravennatem, et 168 ad episcopos Campaniae? Quid quod in epist. 167 ad Rusticum Narbonensem, quam descripsit, ob titulos cuique capiti ab eo praefixos praetermissae fuerunt ipsius Rustici inquisitiones, quae ad probe intelligenda Leonis responsa necessariae sunt? Vide praefationem ad Leonis epistolas num. 13 tom. I col. 517. Lectiones tandem Dionysii non semper meliores esse, in edendis Leonis epistolis et Codice canonum evidenter deprehendimus: unde aliarum collectionum textum identidem praeferendum putavimus. Hinc licet Dionysius in epistola ad Julianum omnem qua valuit in colligendis apostolicis epistolis curam ac diligentiam se adhibuisse significet, aliarum tamen vetustiorum collectionum, quae multa ab eo omissa praeferunt, notitiam ipsi defuisse manifestum est. Idem in praefatione ad versionem epistolae S. Cyrilli ad Nestorium, se primum ejus interpretem qui eam epistolam Latinis dederit, indicat his verbis: Opportunum prorsus hoc tempore [Col. 0201D] existimans, quo tanti doctoris apostolica fides Graecis jamdudum bene comperta, sed IGNORATA LATINIS HACTENUS innotescat (Tom. III Concil., col. 959) . Duae autem erant anteriores versiones, una Marii Mercatoris, alia inserta interpretationi antiquae synodi Ephesinae, quas Dionysius ignorasse dicendus est. Videant igitur quam leve sit illud nonnullorum argumentum, quo ex silentio vel praetermissione Dionysii in dubium vocare non dubitant quaedam pontificia documenta, quae aliis ex fontibus in lucem producta, nisi quid gravius aliunde opponatur, satis in tuto sunt.

8. Illae autem praeclarae collectionis Dionysianae dotes, quas paulo ante recensuimus, adeo perstrinxerunt et rapuerunt oculos omnium, ut statim a cunctis [CLXXX] passim exquiri ejus exemplaria, ac ipsa in Urbe mox in usum induci coeperint, praesertim ob versionem Graecorum canonum, quae priscam translationem [Col. 0202A] inconcinnam, prius ibidem cognitam, antiquavit. Hinc paucorum annorum spatio ita passim adhibebatur, ut sub medium saeculum VI Cassiodorius scripserit: Quos (Graecos canones a Dionysio Latinitate donatos) hodie usu celeberrimo Ecclesia Romana complectitur. De solo usu loquitur qui ei collectioni nullam auctoritatem publicam vindicavit, nec eam publicum Romanae Ecclesiae codicem reddidit. Hunc quidem Romanae Ecclesiae usum demonstrant inter caeteros duo ejusdem saeculi pontifices Joannes II atque Vigilius. In titulis canonum quos Joannes II ad Caesarium Arelatensem direxit, duo canones apostolici, unus Neocaesariensis, ac duo Antiocheni ex Dionysii interpretatione, atque cum iisdem Dionysianis titulis descripti fuerunt, uti ex ms. Vat. Palat. 574 probavimus part. II, c. 10, § 2, num. 12. Vigilius papa in damnationis sententia adversus Rusticum et Sebastianum, quae inserta legitur collationi VII concilii quinti, tom. VI Concil. edit. Ven., col. 187 c, recitat canonem 29 synodi Carthaginensis cum eo titulo qui [Col. 0202B] Dionysianae collectionis proprius est. Haec de ea Dionysii parte quae conciliorum canones exhibet. Unum vero quantum ad decretales exemplum nacti sumus laudati Joannis II, qui in memoratis canonum titulis ad Caesarium Arelatensem directis textum retulit epistolae Siricii ad Himerium cum titulo: Ex epistola Siricii papae urbis Romae Himerio episcopo Tarraconensi inter caetera ad locum capitulo 7. Cum divisio epistolarum decretalium in capitula non sit propria originalium, sed collectionum; in collectionibus autem alia atque alia divisio inveniatur; relatus textus a Joanne II ex eadem Dionysiana collectione ex qua caeteri canones, sumptus videtur: in ea enim capitulo quidem septimo descriptus legitur. Hoc autem exemplum Romanorum pontificum singulare. Alii enim pontifices apostolicas constitutiones ex Romanis scriniis allegare solebant, nec praeter Joannem II ex Dionysio eas quisquam retulisse deprehenditur, nisi post saeculum VII, uti mox videbimus. E Romana [Col. 0202C] autem urbe exempla hujus collectionis citius in alias regiones divulgata. Auctor collectionis Hispanicae ex ea omnes apostolicas constitutiones cum iisdem Dionysii titulis recepit. In Africa Cresconius ex solo Dionysio suam collectionem in locos communes distributam digessit. Apud ipsos Graecos cum deesset notitia canonum Africanorum sub Aurelio, ex Dionysio iidem canones Graece redditi sunt ante synodum Trullanam, in qua ex Graeca versione ipsi canones Graeco codici jam inserti laudantur c. 2 (Tom. VII Concil., col. 1346) . In Galliis quoque et Britanniis eamdem collectionem vulgatam ante Caroli Magni aetatem probabimus in Observationibus ad dissert. 16 Quesnelli, cap. 1. Adeo vero haec Dionysiana collectio et canonum praesertim Graecorum versio omnibus placuit, ut nonnunquam amanuenses in exscribendis aliis collectionibus alias interpretationes alicubi ad Dionysianam exegerint. In ms. Lucano 88, ubi canones Chalcedonenses describuntur ex versione prisca, canones 6 et 7 ex Dionysiana emendantur; et [Col. 0202D] canonis 16 postremum membrum e Dionysio sumitur. Similiter in ms. Vat. 1342, qui eamdem interpretationem priscam in iisdem canonibus exhibet, canon 18 totus Dionysianus est. Codex Barb. 2888 canones Neocaesarienses et Gangrenses versionis Isidorianae cum Dionysianis lectionibus alicubi praefert: et codex Thuaneus Colbertinus 932 in canonibus Chalcedonensibus translationis priscae aliquot particulas ex Dionysio sumptas recepit canone 10. Similia in aliis codicibus et collectionibus observare licebit. Ex his autem patet qua licentia usi sint quidam librarii ut ne facile tribuendae sint antiquo interpreti quaedam lectiones quae, a plerisque mss. discrepantes, ex quorumdam amanuensium arbitrio originem ducunt. Celebrior tandem haec Dionysii collectio evasit, postquam paucis quibusdam additamentis aucta, ab Hadriano pontifice in Gallicanarum Ecclesiarum usum Carolo Magno tradita fuit. Tunc enim fere [Col. 0203A] ubique passim recepta, Codex canonum vocari coepit.

9. Superest ut nonnulla dicamus de tempore quo Dionysius hanc collectionem digessit. Is in epistola paschali prima ad Petronium scripta anno 525, Antiochenum canonem recitat: In sanctis canonibus sub titulo 79, qui primus est Antiocheni concilii, his verbis invenitur expressum: Omnes, qui [CLXXXI] ausi fuerint, etc. Hic canon sumptus est ex versionis Dionysianae codice. Ex hoc eodem codice capitula de gratia et libero arbitrio Coelestini litteris subjecta allegarunt Petrus diaconus et caeteri monachi Scythae in epistola quam ad episcopos Africanos in Sardinia exsules Romae scripserant an. 520, uti probavimus in Observationibus ad dissert. 3 Quesnelli, tom. II, col. 719. Ante hoc ergo tempus ea collectio edita fuerat. Porro Dionysius, qui Gelasium non vidit, cum Anastasio II pontifice Romam accesserit; sub hoc, ut videtur, Latine reddidit eum libellum apocrisiariorum Alexandrinae Ecclesiae eidem Anastasio offerendum, [Col. 0203B] cui haec notatio in ms. Vat. 4961 collectionis Avellanae subjicitur: Dionysius Exiguus Romae de Graeco converti. Vide part. II, cap. 12, num. 102. Forte etiam idem Dionysius auctor quoque fuit Latinae versionis aliquot aliorum Graecae originis documentorum; quae eidem collectioni inserta, ad Hormisdae pontificatum pertinent. Quesnellus, dissert. 16, num. 13, Dionysii collectionem lucubratam contendit post synodum Agathensem anni 506. Unum tantummodo satis probabiliter astruit, secundam partem collectionis epistolarum Romanorum pontificum compactam non fuisse vivente Anastasio II. Cum enim, inquit, non nisi praeteritorum sedis apostolicae praesulum constituta, ut ipse scribit Dionysius, hoc est eorum qui jam vivere desierant, collegerit, et tamen Anastasii II epistolam referat; consequens est ut non ante 16 diem Novembris anni 498, quo obiit Anastasius, opus istud inchoaverit. Igitur hanc partem secundam digessit vel sub Symmacho, vel sub Hormisda. [Col. 0203C] Quod si Ennodius in Apologia pro concilio Romano anni 501, quae non multo post scripta fuit, dum adversariis opponit Carthaginense concilium, quod apostolicae sedis per Faustinum episcopum, qui tunc ab ea missus interfuit, approbavit auctoritas (Tom. V Concil., col. 483 d, 484) ; licet more suo liberius verba recitet canonum 129, 130 et 131, Dionysii tamen collectionem prae oculis habuisse credatur: jam certum fieret priorem saltem partem ad canones pertinentem sub Symmacho vulgatam fuisse, et forte etiam sub Anastasio II. Cumque pars altera epistolarum desinat in Anastasio et nihil habeat ex Symmacho, eam sub Symmacho compactam probabilius credimus, cum praesertim Julianus presbyter tituli S. Anastasiae, quo petente hanc partem composuit, subscriptus inveniatur synodo Romanae anni 499, sub eodem pontifice.

10. Codex Vat. Palat. 577 maxime insignis et notus quantum ad Gallicana documenta quae ex eodem vel edita vel emendata fuere: at quantum ad primam partem collectionis Dionysianae in eo contentam ignotus. Est formae quadratae, ex quo cum nonnulla exscripsisset Lucas Holstenius, ex ejus schedis quaedam ad P. Labbeum misit P. Possinus: hocque ex iisdem schedis de eo codice testimonium dedit idem Labbeus tom. VIII Conciliorum, col. 269, in margine concilii Germanici anni 742: Hujus concilii et sequentis Liptinensis canones habentur descripti in vetustissimo codice Palatino bibliothecae Vaticanae antiquo charactere Francico exarato, unde nonnulla annotavit Holstenius. Gallicanum quidem codicem demonstrant documenta quae partim initio describuntur [Col. 0204A] ante collectionem Dionysii, partim vero ipsi subjiciuntur. Initio legitur laudatum concilium Germanicum, et dein canones Liptinenses. Tum proferuntur nomina episcoporum qui missi sunt a Romana urbe ad praedicandum in Galliam. Quae autem subduntur nomina, eadem sunt ac illa quae apud Gregorium Turonensem recensentur. Dein sequitur: Nomina episcoporum seu abbatum qui apud villam publicam Attiniacum, etc., uti ex hoc codice edita sunt tom. VIII Concil., col. 861. Est synodus anni 765. Postea habetur: Abrenuntiatio diaboli operumque ejus et superstitionum: quae lingua Theotisca veteri postea descripta ex hoc eodem codice prodiit laudato tomo, col. 278, ubi per errorem numerus codicis notatur 542. Deinde: Ex Clemente [CLXXXII] ad Jacobum praecepta S. Petri, quae hoc tomo inter antiqui juris canonici documenta edidimus. Haec collectioni Dionysianae praemittuntur. In fine autem alio charactere habetur hoc documentum: Sufficerent quidem priscorum Patrum regulae, etc. Est concilium Vernense [Col. 0204B] sub Pippino celebratum anno 755, cui ex nostro codice variantes additae sunt in margine tomi VIII Concil., col. 417. Haec autem omnia documenta cum codicem Gallicanum probant, tum vero ante Caroli Magni aetatem exaratum demonstrant: adeo ut Dionysii collectionem ante Carolum Magnum in Gallias delatam hic quoque codex confirmet.

11. Sola vero prima Dionysianae collectionis pars in eo continetur, quae pag. 11 incipit cum ipsius Dionysii epistola hic omnino inserenda, cum non uno nomine a vulgata discrepet. Primum enim non Stephano, sed Petronio episcopo inscribitur. Dein vero brevior est multo, et non exiguam varietatem in fine exhibet.

Domino venerando mihi patri Petronio episcopo Dionysius Exiquus in Domino salutem.

Quamvis charissimus frater noster Laurentius assidua et familiari cohortatione parvitatem nostram regulas ecclesiasticas de Graeco transferre pepulerit, imperitia, [Col. 0204C] credo, priscae translationis offensus; nihilominus tamen ingestum laborem tuae beatitudinis consideratione suscepi, cui Christus omnipotens Deus, solita populis pietate prospiciens, summi sacerdotii contulit dignitatem. Ut inter plurima virtutis ornamenta quibus Ecclesiam Domini morum sanctitate condecoras, etiam sacratissima jura, pontificalibus per Dei gratiam digesta conventibus, intemerata conservans, perfecto regimine clerum plebemque modereris: nullatenus nostri saeculi more contentus, quo pronius desideramus recta nosse quam facere; sed divino junctus auxilio, quae fieri praecipis, ante perficias, ut efficacissimo fidelibus prosis exemplo. Magna est siquidem jubentis auctoritas, eadem primitus jussa complentis, quatenus inconvulsa ecclesiastici ordinis disciplina servata, ad capessendam perennem beatitudinem et praeviis cuncti illustrentur officiis, et spiritualibus populi locupletentur augmentis. Incolumem beatitudinem vestram et orantem pro nobis gratia divina custodiat. Explicit prologus.

Desunt hac in epistola illa omnia quibus Dionysius [Col. 0204D] suae collectionis methodum et documentorum seriem describit. Haec eadem brevior epistola cum iisdem lectionibus et clausula legitur etiam in alio vetusto ms. codice Vat. Palat. 574, qui pariter Gallicanus est. Solum in hoc omittitur inscriptio Dionysii ad Petronium, ejusque loco habetur titulus a librario praefixus: Praefatio Dionysii Exigui ad Stephanum.

12. Alia porro in ipsa canonum collectione tum quantum ad numerum, tum quantum ad ordinem canonum a caeteris puris Dionysii codicibus discrepant. Tabula capitulorum duplex distinguitur. Prima exhibet capitula canonum apostolorum, cui ipsi canones subjiciuntur. Altera est generalis caeterorum conciliorum; sed non exiguum in aliquot titulis verborum discrimen ab aliorum codicum textu. Sequuntur canones Nicaeni, Ancyrani et Neocaesarienses, quibus postremis haec notatio apponitur: Et hi canones post [Col. 0205A] eos quidem probantur esse qui apud Ancyram (perperam additur et Caesaream) constituti sunt; sed Nicaenis regulis anteriores existunt. Tum Gangrenses cum hac notatione: Hae Gangrenses regulae post Nicaenam synodum probantur expositae. Dein Antiocheni, Laodiceni et Constantinopolitani. His non subduntur canones Chalcedonenses, ut in aliis mss. Dionysii; sed Sardicenses, qui sunt 20, non 21: omittitur enim canon quartus incipiens Gaudentius, et pars praecedentis, qui desinit in verbis sancti Petri memoriam honoremus. Hinc quintus canon aliorum codicum in hoc ms. quartus efficitur, et similiter caeteri uno numero deficiunt. Hic vero quarti canonis defectus et mutilatio tertii ex aliquo librariorum saltu fortassis originem ducunt. Hi autem omnes canones lectiones praeferunt quae in puris Dionysianis codicibus deprehenduntur, nec illa additamenta recipiunt quae in Hadrianeis mss. accessere. Sequuntur acta concilii Carthaginensis anni 419, canonibus praemissa, uti in aliis mss. Dionysii et in vulgatis leguntur [Col. 0205B] usque ad illa de hoc in sequenti tractabimus. Dein subditur: Daniel notarius Nicaeni concilii professionem fidei, [CLXXXIII] vel ejus statuta recitavit in concilio Africano: quae nos cum rescriptis episcoporum Alexandrini et Constantinopolitani conscripsimus. Omissis autem caeteris quae sunt in vulgato, sequuntur tantum priores ejusdem concilii canones 33; qui etsi in praemissa tabula sint pariter 33, in corpore tamen ob diversam divisionem sunt 35, ac desinunt in verbis, nec presbytero rem tituli sui usurpare. Omittuntur porro omnia quae ex aliis synodis lecta fuerunt in eodem concilio, nec non canones secundae actionis, id est, omnia post canonem 33 vulgatum usque ad canonem 133. Sequitur autem: Aurelius episcopus dixit: Juxta statuta totius concilii, etc., cum subscriptionibus Patrum, ut in vulgato post canonem 133. Dein epistola ipsius concilii ad Bonifacium. Postea epistolae Cyrilli et Attici ad Africanos. Tum subditur professio fidei Nicaenae cum canonibus [Col. 0205C] item Nicaenis, quibus hic titulus praeponitur: Incipiunt constituta Patrum in magna et sancta synodo apud Nicaeam civitatem Bithyniae, quae de Graeco translata sunt a Philone Evares ad Constantinopolitanos: lege Evaristo Constantinopolitano, vel, ut alii malunt, et Evaristo Constantinopolitanis. Cum in mss. et vulgatis Dionysii solum symbolum ex hac versione proferatur, loco hujus tituli et canonum, qui omittuntur, quaedam notatio substituitur qua ipsa omissio indicatur. Nicaenos canones excipit epistola Africanorum ad Coelestinum papam. Tandem concluditur cum canonibus Chalcedonensibus, quos Dionysius Latine reddidit; finisque indicatur his verbis: Deo gratias, fiat, fiat.

13. Hoc tantum hujus partis discrimen a puris Dionysii codicibus, et a vulgatis hunc primum ejusdem fetum fuisse dubitare non sinit. Ordo quo ille canones sui Graeci codicis primum Latine redditos dedit, dein Sardicenses et Africanos ex originali Latino, ac tandem versionem Chalcedonensium, chronologicam [Col. 0205D] seriem Dionysium sibi initio proposuisse indicare videtur. Secundis autem curis Chalcedonenses canones caeteris Graecis synodis subnectendos credidit. In canonibus vero Africanis praeter gesta primae actionis concilii Carthaginensis anni 419, solos initio exhibuit canones 33, nulla mentione facta caeterarum synodorum quae in eodem concilio recitatae et insertae fuerant. Cumque describendam constituisset integram versionem symboli et canonum Nicaenorum quam Philo et Evaristus lucubraverant, hinc in notatione triginta tribus canonibus praemissa, post verba Daniel notarius Nicaeni concilii professionem fidei, vel ejus statuta recitavit in concilio Africano, haec adjecit: Quae nos cum rescriptis episcoporum Alexandrini et Constantinopolitani conscripsimus. Haec additio praetermissa fuit curis secundis, quibus mutato consilio canones ejusdem versionis praeterivit. Hac autem in re illud suspicamur, Dionysio primum [Col. 0206A] ob oculos fuisse codicem ejusdem synodi Africanae, in quo sola gesta primae actionis cum canonibus 33 et sola rescripta episcoporum cum integra versione Philonis et Evaristi continerentur. Simili quidem codice usi videntur alii collectores, qui ea gesta et canones eosdem 33, alia divisione dissectos in canones 40, nec non episcoporum rescripta exhibuerunt. Confer admonitionem in documenta infra col. 629, n. 1. Dum vero Dionysius secundis curis suam collectionem adornavit, alium codicem nactus videtur, in quo integrum illud concilium anni 419 comprehendebatur: cumque recitatos et insertos in eo aliarum Africae synodorum canones exscribendos duxerit, versionem laudatam canonum Nicaenorum suppressit, aliasque notationes substituit quae primo fetui non congruebant. Hinc in epistola ad Stephanum ea adjecit quae secundis curis conveniunt. Illa vero brevior primi fetus epistola Petronio inscripta indicare potest eum Petronium episcopum cui Dionysius unam ex Paschalibus dedit anno 525. [Col. 0206B] Cum autem eadem brevior epistola in alio cod. Vat. Palat. 574 Stephano data dicatur, de errore aliquo librarii in Petronii nomine suspicandum videtur.

1. Aliquot perantiquas, nunc autem deperditas collectiones ab ea diversas quae vocari solet Hispanica, [Col. 0218C] apud Hispanos olim exstitisse patebit ex dicendis part. IV, c. 4, ubi de abbreviatione vetustissima canonum quae continetur in ms. 59 capituli Veronensis erit sermo. Idem etiam comprobant duae synodi antiquiores collectione Hispanica, in quibus canonum codices producti et lecti traduntur. In Bracarensi I anni 563 habetur: Relecti ex codice coram concilio tam generalium synodorum canones quam localium: et in Hispalensi II anni 619, c. 2, Prolatis canonibus synodalia decreta perlecta sunt. Nunc vero de collectione Hispanica, cujus aliquot supersunt mss. exemplaria, dicendum. Haec post Dionysianam est caeteris ordinatior et locupletior. Primus, qui hujus collectionis brevem quidem, sed satis distinctam notitiam praebuit, fuit Antonius Augustinus archiepiscopus Tarraconensis in opusculo de quibusdam veteribus canonum Collectoribus, cap. 17. Non pauca de eadem prodidit Petrus de Marca in Opusculis, ubi tamen ejus originem et usum minus cognitos habuit. Stephanus Baluzius aliique post ipsum ejusdem collectionis [Col. 0218D] exempla adhibuere: at de iisdem ita pauca indicarunt, ut ex ipsis fere nihil distinctum elici possit. Cum vero Antonii Augustini opera rarissima, et a plerisque inobservata sint, haec praeclara collectio minus nota fuit antequam P. Coustantius in praefatione ad tomum I Epistolarum Romanorum pontificum de eadem latius dissereret § 10, a num. 132 usque ad 152. Etsi vero hic accuratam ejus descriptionem dedit, cum tamen plures codices invenire et conferre nobis licuerit, aliquid amplius, quo haec collectio plenius illustretur, nos proferre posse confidimus.

2. Haec aeque ac Dionysiana divisa est in partes duas, quarum altera conciliorum canones, altera Romanorum pontificum epistolas exhibet. In secunda parte collector ex Dionysio profecit: omnes enim quas in ipso epistolas reperit, cum iisdem titulis ex eodem descripsit, ac suae collectioni inseruit. Alias [Col. 0219A] vero pontificias epistolas, quas alibi invenit, suis locis in eamdem Dionysii rationem cum titulis abs se conditis addidit. At quantum ad canones, qui in prima parte continentur, nihil a Dionysio accepit. Cum enim quantum ad Graecos canones obtineret in Hispaniis alia antiquior versio, quae ex hac collectione ab Isidoro Mercatore suscepta, et ex Isidori codicibus edita, Isidoriana vocari solet; noluit novam Dionysianam translationem tametsi meliorem et castigatiorem recipere, metuens ne Hispanis antiquae illi versioni assuetis hac novitate offensionem pareret. Usum quidem inolitum veteris ejus versionis apud Ecclesias Hispanicas satis probat concilium Toletanum III anni 589, in quo tres ejusdem versionis particulae referuntur. Simili de causa dicendus est noluisse canones Africanos, etsi apud Dionysium accuratius descriptos, ex eodem mutuari: quia nimirum in Hispanis regionibus invalescebat alia peculiaris canonum Africanorum collectio quae ex Hispaniis in Gallias videtur transisse, et idcirco laudatur in concilio [Col. 0219B] Turonensi II anni 567, uti probavimus part. II, c. 3, § 2, n. 4, qua ex re etiam collegimus, errores aliquot, quos in recensione Africanorum canonum hujus collectionis eodem paragrapho diligenter notavimus, non collectori Hispanico, sed antiquiori ejusdem Africanae collectionis auctori esse ascribendos. Id autem saltem in Graecis canonibus beneficii praestitit collector Hispanicus, quod in Dionysii methodum decretis singulis titulos addidit, quos in antiqua versione initio defuisse ex ms. 58 capituli Veronensis manifestum est. Neque vero solos canones conciliorum Graeciae et Africae, qui tantum leguntur apud Dionysium, Hispanicus collector protulit; [CXCVI] sed Gallicanos et Hispanicos adjecit. Magna apud Hispanos fuit Gallicanarum synodorum auctoritas. Hinc vulgatae erant apud ipsos ejusmodi synodi, quarum saepe verbis et sententiis, etiam ubi eos non nominant, canones suos instituunt, et saepe etiam non dissimulanter et nominatim earum sibi exemplum et auctoritatem [Col. 0219C] sequendam proponunt, uti observavit Sirmondus in praefatione ad Concilia Galliae, et indicatis testimoniis confirmat. His ergo pervulgatis Gallicanarum synodorum exemplis Hispanicus collector suum codicem locupletavit. Duos errores apud eumdem in concilio Toletano I deteximus tom. II, col. 1379 ac 1380, not. 5, quorum alterum quatenus collectori obrepserii, congruentiori ratione explicabimus in Observationibus ad dissert. 14 Quesnelli, § 2, n. 3. Alium errorem in eo episcoporum catalogo, qui perperam attributus est concilio Arelatensi II, cum ad Arelatense I pertineat, indicavimus in Observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, tom. II, col. 1018 et 1019, not. 14. Concilia autem Hispanica ex codicibus Ecclesiarum Hispaniae colligere perfacile fuit.

3. Antequam vero ipsam collectionem describamus, codicum ex quibus ejus descriptio pendet, brevis notitia praemittenda est. In Italia rara sunt hujus collectionis exempla. Unum reperimus in bibliotheca Vaticana signatum num. 1341, quod ex Heduensi seu [Col. 0219D] Augustodunensi Gallicana Ecclesia traductum manifestat haec professio Theotardi abbatis S. Martini, quae paulo post initium recentiori charactere scripta legitur: Ego Theotardus S. Martini coenobii nunc ordinandus abbas subjectionem et reverentiam a SS. Patribus constitutam, et obedientiam secundum praeceptum S. Benedicti S. Dei Heduensis Ecclesiae in praesentia D. episcopi Aganonis (qui floruit sub medium saeculum XI) perpetuo me exhibiturum promitto, et propria manu firmo. Et dein: Istud legat super altare. Duos alios codices videre licuit, alterum Vat. Palat. 575, confusum et mutilum, qui quondam pertinuit ad coenobium S. Martini Moguntiae; alterum in bibliotheca eminentissimi card. Passionei qui pariter mutilus saeculo X et fortassis etiam IX scriptus videtur. Omnium vero praestantissimum et vetustissimum exemplum quod in Leonis epistolis conferendum curavimus, est Caesareum Vindebonense signatum num. [Col. 0220A] 41, quod Lambecius lib. II Comment. Biblioth. Caesar., c. 8, pag. 932, n. 281, appellat volumen membranaceum admirandae vetustatis in-folio, totum antiquis litteris Gotticis, sive Toletanis anno 736 exaratum. Plura sunt ejusmodi manuscripta in Galliis et in Hispania. Joannes Baptista Perezius inter multa Hispanica quatuor praesertim describit, Lucense, Hispalense, Alveldense, et S. Aemiliani, de quibus inferius plura. Garsias Loaisa in praefatione ad Concilia Hispaniae duos alios Toletanos codices laudat; Vigilanum autem vocat eum qui Alveldensis a Perezio appellatur, eo quod a Vigila presbytero scriptus fuerit. Quem vero Hispalensem nominat, ex notatione anni 962 ac ex documentis in eo contentis eumdem esse cognovimus ac illum quem Perezius S. Aemiliani codicem nuncupavit. Petrus de Marca et Stephanus Baluzius mss. libros Rivipullenses duos, et Urgellensem memorant, nec non Colbertinos, et Lugdunensem, qui cum iisdem Hispanicis exemplis conveniunt. P. Coustantius laudat Hispanicum exemplum [Col. 0220B] Gerundense, et quatuor Gallicana Laudunense, Noviomense, Bellovacense, et Suessionense. Indicat etiam Coislinianum, atque unum Colbertinum, quae ad hujus collectionis codices Hispanicae magis quam Gallicanae originis videntur accedere: de quorum discrimine § 5 dicetur.

4. Cum inter tot codices alii aliis locupletiores sunt, tum vero nullus primigeniae collectionis exemplum posterioribus additamentis expers repraesentat. Primigenia autem collectio ex indice seu tabula capitulorum colligi solet, ita ut si quae capitula praeter eamdem tabulam in corpore inveniantur [CXCVII] descripta, ea posteriori additamento accessisse noscantur. Quod si inter tabulas diversorum codicum [Col. 0220C] ejusdem collectionis aliae pauciora, aliae plura capitula praeferant; tabula quae ex paucioribus capitulis constat, primigeniae collectionis indicium exhibet. Inter memoratos autem codices collectionis Hispanicae pauciora capitula leguntur in tabula codicum Vindebonensis, Hispalensis Perezii, Rivipullensium, Vat. 1341, aliorumque Gallicanorum, qui, etsi aliqua capita corpori habeant inserta, nullam tamen additionem in praemissa capitulorum tabula receperunt, ut quibusdam aliis Hispanicis exemplaribus accidit. Hinc illorum intacti indices seu tabulae ad primigeniam hujus collectionis editionem pertinere jure creduntur. Primam igitur ipsius collectionis editionem imprimis descripturi, harum breviorum tabularum indicio utemur: de additamentis autem quae postea accessere, deinceps dicetur.

5. Primae partis tabula in 45 capitula distinguitur. Praefationem hujus partis integram praemittimus.

Canones generalium conciliorum a temporibus Constantini [Col. 0220D] coeperunt. In praecedentibus namque annis, persecutione fervente, docendarum plebium minime dabatur facultas. Inde Christianitas in diversas haereses scissa est, quia non erat licentia episcopis in unum convenire, nisi tempore supradicti imperatoris. Ipse enim dedit facultatem Christianis libere congregari. Sub hoc etiam SS. Patres in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes, juxta fidem evangelicam et apostolicam secundum post apostolos symbolum tradiderunt. Quatuor autem principalia esse concilia ex quibus plenissimam fidei doctrinam tenet Ecclesia tam de Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitate, quam de praedicti Filii et Salvatoris nostri incarnatione. Prior harum Nicaena synodus est 318 episcoporum Constantino augusto imperante peracta, in qua Arianae perfidiae blasphemia condemnata, qua inaequalitatem (al. de inaequalitate) sanctae Trinitatis idem Arius asserebat. Ita consubstantialem Deo Patri Deum Filium [Col. 0221A] eadem sancta synodus per symbolum definivit. Secunda est 150 Patrum sub Theodosio seniore Constantinopolim congregata, quae Macedonium, sanctum Spiritum Deum esse negantem, condemnans, consubstantialem Patri et Filio eumdem Paraclitum demonstravit: quam tota Graecia et Latinitas in Ecclesiis praedicat. Tertia synodus Ephesina 200 episcoporum sub juniore Theodosio augusto edita, quae Nestorium duas personas in Christo asserentem justo anathemate condemnavit, ostendens manere in duabus naturis unam Domini Jesu Christi personam. Quarta est synodus Chalcedonensis 630 sacerdotum sub Marciano principe habita, in qua Eutychen CP. abbatem, Verbi Dei et carnis unum naturam pronuntiantem, et ejus defensorem Dioscorum quondam Alexandrinum episcopum, et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis una Patrum sententia praedamnavit, praedicans eadem synodus Christum Deum sic natum de Virgine, ut unam personam et divinae et humanae confiteamur naturae. Hae sunt, ut praediximus, quatuor principales et venerabiles synodi totam fidem [Col. 0221B] catholicam complectentes. Sed et si qua sunt concilia quae SS. Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita vigore, quorum etiam gesta in hoc corpore condita continentur. In principio autem hujus voluminis Nicaenam synodum constituimus pro auctoritate ejusdem magni concilii. Deinceps diversorum conciliorum Graecorum ac Latinorum, sive quae antea, sive quae postmodum facta sunt, sub ordine numerorum ac temporum capitulis suis distincta sub hujus voluminis aspectu locavimus. Subjicientes etiam decreta praesulum Romanorum, in quibus pro culmine sedis apostolicae non impar conciliorum exstat auctoritas: quatenus ecclesiastici ordinis disciplina in unum a nobis coacta atque digesta, et sancti praesules paternis constringantur (al. instituantur) regulis, et obedientes Ecclesiae ministri vel populi spiritualibus imbuantur exemplis. Canones autem, qui dicuntur apostolorum, seu quia eosdem nec sedes apostolica recipit, nec sancti Patres illis consensum praebuerunt, [Col. 0221C] pro eo quod ab haereticis sub nomine apostolorum compositi dignoscuntur, quamvis in eis quaedam inveniantur utilia, auctoritate tamen canonica atque apostolica eorum gesta constat esse remota, et inter apocrypha deputata.

[CXCVIII] Post haec subditur: Canon autem Graece, Latine regula nuncupatur. Regula autem dicta, etc., ut apud Gratianum dist. 3, c. 1 et 2, et post illa in fine capitis secundi pravumque corrigat, sequitur: Synodum autem ex Graeco interpretari, etc., uti apud eumdem Gratianum dist. 15, c. 1, in fine. Post ultima autem verba, a societate multorum in unum, subditur: Explicit praefatio.

Tabula porro capitulorum hujus primae partis haec est.

INCIPIUNT CAPITULA CONCILIORUM GRAECIAE.

I. Canones Nicaeni concilii, 318 episcoporum. In corpore post canones, Symbolum, et catalogum episcoporum Nicaenorum antiquae versionis, seu, uti [Col. 0221D] vocant, Isidorianae, a collectore addita fuit Fides S. Gregorii Majoris, cujus initium Unus Deus principium. Est autem vetusta interpretatio fidei scriptae a S. Gregorio Neocaesariensi, quae post Graecum textum edita est tom. I Concil., col. 863.

II. Canones Anchyritani concilii, 12 episcoporum.

III. Canones Neocaesariensis concilii, 19 episcoporum.

IV. Canones Gangrensis concilii, 14 (al. 15) episcoporum.

V. Canones Sardicensis concilii.

VI. Canones Antiocheni concilii, 31 episcoporum.

VII. Canones Laodiciae Frygiae.

VIII. Canones Constantinopolitani concilii, 150 episcoporum.

IX. Synodus Ephesina I, 200 episcoporum. In corpore [Col. 0222A] hoc titulo proferuntur duae celebres epistolae S. Cyrilli ad Nestorium ante Ephesinum concilium scriptae, at in eo lectae atque insertae, quarum altera duodecim anathematismis clauditur. Annotatio collectoris Hispanici his litteris praemissa in observatione P. Labbei exhibetur tom. III Concil., col. 959, prima autem epistola col. 960, quae cum sit versionis a Dionysio Exiguo separatim vulgatae, hanc ex ipso sumptam liquet. Altera vero epistola, seu potius fragmentum epistolae incipiens a verbis: Ait igitur sancta et magna synodus: Ipsum qui est ex Deo Pater naturaliter natus, etc., sumptum est ex vetustiori interpretatione, ex qua S. Leo longum testimonium iisdem verbis inchoans subjecit epist. 165, tom. I nostrae editionis col. 1397, et hoc tomo col. 291. Haec est antiquior collectio, in qua hae duae Cyrilli epistolae concilii Ephesini nomine inscribantur. Id tamen vetustius esse collectione Hispanica liquet ex ms. cod. 59 capituli Veronensis, qui excerpta continet [Col. 0222B] antiquiorum exemplarium Hispaniensium, in quibus eodem Ephesini concilii titulo illae epistolae inter concilia Graeciae describebantur. Vide quae annotabimus part. IV, c. 4

X. Synodus Chalcedonensis concilii, 630 episcoporum. In corpore praeter canones additur versio actionis 6, ex qua allocutio imperatoris Marciani et definitio fidei producuntur, uti tom. IV Concil., col. 2051. Subduntur etiam subscriptiones Patrum, ac tres imperiales leges, 1 ^o universis populis, quae incipit: Tandem aliquando, et legitur etiam in collectione hoc tomo edita, cap. 26; 2 ^o ad Palladium praef. praetorio, cujus initium: Divinae semper potentiae. Vide tom. IV Concil., col. 1811, not. e. 3 ^o ad eumdem Palladium inchoans: Licet jam sacratissimam constitutionem, etc., uti in nostra collectione, cap. 28.

XI. Epistola formata Attici CP. episcopi. Est ea quae in nostra collectione invenietur cap. 63. Vide not. 1, col. 451.

CONCILIA AFRICAE.

[Col. 0222C] XII. Synodus Carthaginis Africae I. Est concilium sub Grato editum t. II Conc., col. 745, de quo vide part. II, c. 3, § 1, n. 7.

XIII. Synodus Carthaginis Africae II. Est concilium sub Genethlio, eodem t. II Conc., col. 1389. Vide ibidem, n. 8.

XIV. Synodus Carthaginis Africae III, 48 episcoporum. Est concilium sub Aurelio anni 397, eodem t. II, col. 1397. Vide ibidem, § 3, n. 1.

XV. Synodus Carthaginis Africae IV, 210 episcoporum. Eodem t. II, col. 1433. [CXCIX] Hoc titulo proferuntur statuta antiqua. Confer quae diximus eadem part. II, cap 3, § 4.

XVI. Synodus Carthaginis Africae V, 33 episcoporum. Tom. II Conc., col. 1453. Vide part. II, c. 3, § 5, n. 2.

XVII. Synodus Carthaginis Africae VI, 217 episcoporum. Tom. III Concil., col. 441. Confer eamdem part. II, c. 3, § 8, n. 4.

[Col. 0222D] XVIII. Synodus Carthaginis Africae VII, 19 episcoporum. Tom. III Conc., col. 459. Consule laudatum, c. 3, § 8, n. 7.

XIX. Synodus Africae in Milevitana urbe habita, 214 episcoporum. Tom. III Conc., col. 379. Vide part. II, c. 3, § 6.

CONCILIA GALLIAE.

XX. Concilium Arelatense I.

XXI. Concilium Arelatense II, 113 episcoporum. Duo in hoc notanda: 1 ^o post tabulam capitulorum describi episcoporum catalogum, qui ad Arelatense I pertinet, et numerum quoque episcoporum 113 in titulo notatum ad idem Arelatense I referendum esse, uti colligimus ex pervetusio ms. 54 Novariensis Ecclesiae, in quo Arelatensi I hic titulus praemittitur: Incipit concilium Arelatense tempore Marini actum a 123 episcopis, qui et papae Silvestro scripserunt; [Col. 0223A] 2 ^o viginti quinque tantum canones exhiberi, non vero 37, uti in vulgatis Conciliorum ante Sirmondum; nec 56, uti Sirmondus edidit. Vide part. II, c. 10, § 2, n. 19.

XXII. Concilium Arelatense III, 14 episcoporum.

XXIII. Concilium Valentinum, 20 episcoporum.

XXIV. Concilium Taurinantium.

XXV. Concilium Regiense, 13 episcoporum.

XXVI. Concilium Arausicum, 16 episcoporum.

XXVII. Concilium Vasense.

XXVIII. Concilium Agathense, 25 episcoporum.

XXIX. Concilium Aurelianense, 20 episcoporum.

CONCILIA HISPANIAE.

XXX. Concilium Eliberinum, 18 episcoporum.

XXXI. Concilium Tarraconense, 10 episcoporum.

XXXII. Concilium Gerundense, 7 episcoporum.

XXXIII. Concilium Caesaraugustanum, 12 episcoporum.

XXXIV. Concilium Ilerdense, 9 episcoporum.

[Col. 0223B] XXXV. Concilium Valentinum, 6 episcoporum.

XXXVI. Synodus I Toletana, 18 episcoporum.

XXXVII. Synodus II Toletana, 9 episcoporum.

XXXVIII. Synodus III Toletana, 62 episcoporum.

XXXIX. Synodus IV Toletana, 46 episcoporum.

XL. Synodus Bracarensis I, 9 (al. 8) episcoporum.)

XLI. Synodus Bracarensis II, 12 episcoporum aera 610.

XLII. Capitula ex Orientalium Patrum synodis a Martino episcopo Galliciae ordinata atque collecta.

XLIII. Synodus Spalensis I, 8 episcoporum.

XLIV. Synodus Spalensis II, 8 episcoporum.

XLV. Sententiae quae in veteribus exemplaribus conciliorum non habentur, sed a quibusdam insertae sunt. Hae autem sententiae sunt canones 23 in vulgatis subjecti concilio Agathensi a can. 48 usque ad 70. Quo loco monendum est has sententias omitti in corpore codicum Vindebonensis, Vaticani 1341, et aliorum similium, licet in praemissa tabula capitulorum [Col. 0223C] notentur num. 45, quo ex defectu capitula hujus primae partis esse deberent solum 44. Cum vero eaedem sententiae in iisdem mss. subnectantur canonibus Agathensibus 47, forte ne superflue repeterentur capitulo 44, in corpore omissae fuerunt. At cum in tabula primigeniae collectionis indice, hae sententiae affigantur [CC] eidem capitulo 45, nihil ambigimus quin in primigeniis exemplis ita hoc loco fuerint descriptae, uti eas separatim descriptas invenimus in ms. auctioris collectionis Hispanicae cardinalis Passionei, nec non in ms. Vat. 4587 Joannis Baptistae Perezii, qui notat eas legi in fine omnium conciliorum in codice Lucensi: ac ex aliis item Hispanicis codicibus ipsas post concilium Toletanum XVII typis dedit Garsias Loaisa, ac ex ipso recusae sunt tom. VIII Conciliorum edit. Venetae, col. 91. Confer quae de canonum Agathensium numero dicemus part. IV, c. 4, n. 21.

Post praemissam primae partis tabulam ipsa documenta [Col. 0223D] subjiciuntur.

6. Tum profertur tabula partis secundae cum capitulis 102, in quam haec brevior praefatio legitur.

Hactenus digestis conciliis SS. Patrum, sequentur decreta praesulum Romanorum. Praefatae sedis apostolicae praesulum constituta quae ad fidei regulam, vel ad ecclesiasticam pertinent disciplinam, in hoc libro diligenti cura collecta sunt: ita ut singulorum pontificum, quotquot decreta a nobis reperta sunt, sub uniuscujusque epistolae seriem propriis titulis praenotarentur eo modo quo superius priscorum Patrum canones nostro studio ordinati sunt: quatenus lectoris industria facilius intelligere possit, dum capitulis propriis distincta intendit.

DECRETA QUORUMDAM PRAESULUM ROMANORUM AD FIDEI REGULAM ET DISCIPLINAM ECCLESIASTICAM CONSTITUTA.

I. Epistola papae Damasi ad Paulinum Antiochenum episcopum.

[Col. 0224A] II. Confessio fidei ejusdem papae ad eumdem Paulinum. Haec duo capitula sunt in collectione hoc tomo impressa, cap. 55.

III. Epistola Siricii papae ad Himerium episcopum Tarraconensem. Est in editione Conciliorum epist. 1 ejusdem pontificis.

IV. Ejusdem Siricii per diversos episcopos missa. Ibid., ep. 3.

V. Ejusdem Siricii per diversos episcopos directa, epist. 2.

VI. Epistola Innocentii papae ad Decentium episcopum Eugubinum. In Conciliorum editione est Innocentii epist. 1.

VII. Cujus supra ad Victoricum Rothomagensem: ep. 2.

VIII. Cujus supra ad Exsuperium Tolosanum episcopum: ep. 3.

IX. Cujus supra ad Felicem episcopum: ep. 4.

X. Ad Maximum et Severum episcopos: ep. 5.

XI. Ad Agapitum, Macedonium et Marinum episcopos: [Col. 0224B] ep. 6.

XII. Ad Rufum et coeteros per Macedoniam constitutos: ep. 7.

XIII. Ad Florentinum Tiburtinensem episcopum: ep. 8.

XIV. Ad Probum: ep. 9.

XV. Ad Aurelium et Augustinum Africanos episcopos: ep. 10.

XVI. Ad Aurelium Carthaginensem: ep. 11.

XVII. Ad eumdem: ep. 12.

XVIII. Ad Julianam nobilem exhortatoria: ep. 13.

XIX. Ad Bonifacium presbyterum: ep. 14.

XX. Ad Alexandrum Antiochenum episcopum: ep. 15.

XXI. Ad Maximianum episcopum: ep. 16.

XXII. Ad Alexandrum Antiochenum: ep. 17.

XXIII. Ad eumdem: ep. 18.

XXIV. Ad Acacium Beroeae episcopum: ep. 19.

XXV. Ad Laurentium Seniensem episcopum: ep. [Col. 0224C] 20.

Supplenda esset in hac tabula alia epistola Innocentii ad Marcianum Naissitanum episcopum, quae in corpore omnium codicum hujus collectionis legitur, et in Conciliis est epist. 21. At cum index eorumdem codicum illam non notet, satis sit id monuisse, ut ne numeros caeterarum epistolarum immutare cogamur.

XXVI. Ad Rufum, Eusebium caeterosque episcopos: ep. 22.

XXVII. Ad universos Toletanos episcopos: ep. 23.

[CCI] XXVIII. Epistola Zosimi ad Hesychium episcopum Salonitanum. In edit. Concil. epist. 1 ejusdem pontificis.

XXIX. Ejusdem papae ad clerum Ravennensem: ep. 2.

XXX. Epistola Bonifacii papae ad Honorium Augustum: in Conciliis ep. 1.

XXXI. Rescriptum Honorii ad eumdem Bonifacium: ibidem post praedictam epistolam.

[Col. 0224D] XXXII. Item epistola Bonifacii ad episcopos Galliae: ep. 2.

XXXIII. Ejusdem papae ad Hilarium Narbonensem episcopum: ep. 3.

XXXIV. Epistola Coelestini papae ad episcopos per Gallias constitutos. In Conciliorum editione ep. 1.

XXXV. Cujus supra ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provinciam constitutos: ep. 2.

XXXVI. Cujus supra ad episcopos per Apuliam et Calabriam constitutos: epist. 3.

XXXVII. Epistola Leonis papae ad Eutycem presbyterum: in nostra editione epist. 20.

XXXVIII. Cujus supra ad Flavianum CP. episcopum: ep. 23.

XXXIX. Rescriptum Flaviani ad supradictum Leonem papam: ep. 22

XL. Leonis rescriptum ad supradictum Flavianum: ep. 28.

[Col. 0225A] XLI. Epistola Petri episcopi Ravennensium ad Eutycem presbyterum: epist. 25.

XLII. Epistola Leonis ad Ephesinam synodum: ep. 33.

XLIII. Cujus supra ad Theodosium augustum: ep. 44.

XLIV. Cujus supra ad Pulcheriam augustam: ep. 45.

XLV. Cujus supra item ad Pulcheriam augustam: ep. 60.

XLVI. Ad Martinum et Faustum presbyteros: epist. 61.

XLVII. Ad Theodosium augustum: ep. 69.

XLVIII. Ad Pulcheriam augustam: ep. 70

XLIX. Ad Faustum, Martinum, Petrum, Manetem, et caeteros: ep. 71.

L. Ad Pulcheriam augustam: ep. 79.

LI. Ad Anatolium CP. episcopum: ep. 80.

LII. Ad Marcianum imperatorem: ep. 82.

LIII. Ad eumdem Marcianum augustum: ep. 83.

[Col. 0225B] LIV. Ad Anatolium episcopum: ep. 85.

LV. Ad Marcianum augustum: ep. 90.

LVI. Ad synodum Chalcedonensem: ep. 93.

LVII. Ad Marcianum imperatorem: ep. 104.

LVIII. Ad Anatolium CP. episcopum: ep. 106.

LIX. Ad Marcianum augustum: ep. 115.

LX. Ad eumdem Marcianum augustum: ep. 130.

LXI. Ad eumdem Marcianum: ep. 134.

LXII. Ad Leonem imperatorem, subjunctis testimoniis per rescripta de libris Patrum: ep. 165.

LXIII. Ad Turibium Asturicensem episcopum: ep. 15.

LXIV. Ad universos episcopos per Italiam provinciam constitutos: ep. 7.

LXV. Ad episcopos per Siciliam constitutos: ep. 16.

LXVI. Ad episcopos per Campaniam, Samnium et Picenum constitutos: epist. 4.

LXVII. Ad Januarium Aquilegensem episcopum: ep. 18.

LXVIII. Ad Rusticum Narbonensem episcopum: [Col. 0225C] ep. 167.

LXIX. Ad Anastasium Thessalonicensem episcopum: ep. 14.

LXX. Ad Nicetam Aquilegensem episcopum: ep. 159.

LXXI. Ad Africanos episcopos: ep. 12 editionis decurtatae.

LXXII. Ad Theodorum Forojuliensem episcopum: ep. 108.

LXXIII. Ad Leonem Ravennensem episcopum: ep. 166.

LXXIV. Ad Dioscorum Alexandrinum episcopum: ep. 9.

LXXV. Ad episcopos per Campaniam, Samnium et Picenum constitutos: ep. 168.

LXXVI. Hilari papae synodale decretum: in edit. Conciliorum epist. 1.

[CCII] LXXVII. Cujus supra ad Ascanium, et ad universos Tarraconensis provinciae episcopos: ep. 2.

LXXVIII. Cujus supra ad eumdem Ascanium Tarraconensem [Col. 0225D] episcopum: ep. 3.

LXXIX. Epistola Simplicii papae ad Zenonem Spalensem episcopum: in Conciliis ep. 1.

LXXX. Acacii CP. episcopi ad praedictum Simplicium Romanae urbis episcopum: ibidem post epist. 8 Simplicii.

LXXXI. Epistola Felicis papae ad episcopos per Siciliam. Est Felicis III epist. 7.

LXXXII. Cujus supra ad Acacium CP. episcopum: ep. 6.

LXXXIII. Ad Zenonem Spalensem episcopum: ep. 8.

LXXXIV. Decreta Gelasii papae generalia: in edit. Concil. ep. 7.

LXXXV. Ad Sicilienses episcopos: ep. 10.

LXXXVI. Epistola Anastasii papae ad Anastasium imperatorem directa. Est epist. 1 Anastasii II.

LXXXVII. Epistola Symmachi papae ad Caesarium: in edit. Concil. ep. 5.

[Col. 0226A] LXXXVIII. Epistola Hormisdae papae ad Justinum augustum: ibidem ep. 79 ejusdem pontificis.

LXXXIX. Sacra Justini imperatoris ad Hormisdam papam: ibid. post ep. 40.

XC. Epistola (seu libellus) Joannis CP. ad Hormisdam papam directa: post eamdem ep. 40 tom. V edit. Ven., col. 621.

XCI. Hormisda papa ad Joannem episcopum Illicitanae (al. Milicitanae) Ecclesiae: ep. 24.

XCII. Item Hormisdae papae ad eumdem Joannem episcopum: ep. 64.

XCIII. Ad episcopos per Spaniam constitutos: ep. 25.

XCIV. Item Hormisdae papae ad eosdem Spaniae episcopos subjunctis exemplaribus libelli Joannis CP. episcopi: ep. 51.

XCV. Item Hormisdae papae ad Salustium Spalensem episcopum: ep. 26.

XCVI. Ad Epiphanium episcopum CP.: ep. 80.

XCVII. Item Hormisdae papae ad universos provinciae [Col. 0226B] Boeticae episcopos: epist. 65.

XCVIII. Vigilii papae ad Profuturum episcopum: in edit. Concil. epist. 2.

XCIX. Epistola Gregorii papae ad Leandrum Spalensem episcopum: in editione Maurina lib. I Regesti, ep. 43.

C. Cujus supra ad eumdem Leandrum: lib. V, ep. 49.

CI. Cujus supra ad praedictum antistitem: lib. IX, ep. 121.

CII. Cujus supra ad Recaredum regem Gothorum: ibidem, ep. 122.

Notandum est hanc tabulam capitulorum partis secundae in mss. ex quibus illam vulgavit P. Constantius, sicut etiam in alio simili codice Vat. 1341, duplici vitio laborare. Nam num. 17 post duas epistolas Innocentii ad Aurelium per saltum transilit aliam ejusdem pontificis ad eumdem episcopum, quae in corpore eorumdem codicum legitur. Hanc epistolam, [Col. 0226C] quae in editione Conciliorum est duodecima, laudatus P. Constantius in notitia epistolarum Innocentii num. 41, col. 932, refert inter suppositas ab Isidoro Mercatore. At eam reperiri in sincera collectione Hispanica, quae anterior est Isidoro, et nullum spurium documentum continet, nobis certissimum est. Non solum enim exstat in codicibus ejus collectionis originis Gallicanae, quos pauca quaedam supposititia ex Isidoro recepisse monebimus num. 16, verum etiam in exemplaribus originis Hispanicae, quae hanc collectionem sine ullo spurio Isidoriano additamento repraesentant, qualia sunt ms. Vindebonense, et alia quae Joannes Baptista Perezius adhibuit, ac ex iis quidem illam in tabula ejusdem collectionis descripsit num. 17, uti didicimus ex cod. Vat. 4587. Id vel maxime confirmat antiqua abbreviatio collectionis Hispanicae edita a cardinali de Aguirre, quae e genuinis exemplis originis Hispanicae excerpta fuit. In ea enim eadem epistola allegatur lib. I, tit. 34, his verbis: Ut nullus contra ordinem [Col. 0226D] canonum efficiatur episcopus. Epistola Innocentii ex integro 16, sed corrigendum 17; nam epistola ad Julianam nobilem, quae post ipsam ad Aurelium subjicitur in eadem abbreviatione lib. X, tit. 6, notatur num. 18. Est autem ille ipsemet titulus epistolae 12 ad Aurelium. Adde quod similiter laudatur in alia antiquiore [CCIII] abbreviatione contenta in ms. 59 capituli Veronensis, quam ex codicibus Hispanica collectione vetustioribus excerptam videbimus part. IV, cap. 4. Haec enim ibidem leguntur: Item Innocentii ad Aurelium episcopum. Facile non imponatur manus. Episcopus ex laico non ordinetur: quae sententiae in ea sola ad Aurelium epistola 12 continentur. Neque ad suppositionis suspicionem moveat mendosa consularis nota in vulgatis sic expressa: Julio quarto et Palladio viris clarissimis consulibus: corrigenda enim est: Junio quarto Palladio v. c. consule, qui fuit consul Occidentalis anni 416 Econtra [Col. 0227A] vero idem P. Coustantius in sua tabula inter Leonis epistolas ad Marcianum unam addit, quae in collectione deest: nam a num. 58 ad 61 quatuor ejusdem pontificis ad Marcianum epistolas refert, cum in corpore sint tantum tres, et praetermittit unam ad Anatolium affigendam numero 58. Quos errores nos in praemissa tabula emendantes, numeros capitulorum ad seriem epistolarum, quae in collectione leguntur, revocavimus. Haec interim documenta nec plura, nec pauciora in primigenia collectione fuere descripta.

7. Cum recentius descriptae primigeniae collectionis Hispanicae documentum sit concilium Toletanum IV, celebratum anno 633, haec collectio post hunc annum digesta perspicitur. Cum porro praefatio primae partis fere tota inveniatur in libro VI Originum S. Isidori Hispalensis, cap. 16, dubium esse potest num praefationis auctor ex S. Isidoro sumpserit, an potius S. [Col. 0227B] Isidorus ex praefatione ita profecerit, sicut idem ex aliis auctoribus, tacitis identidem nominibus, alia atque alia derivare consuevit. Hoc autem posterius omnino dicendum suadent illa praefationis aeque ac Isidoriani excerpti verba: Quorum (conciliorum) etiam gesta in hoc opere continentur. Haec enim, ut post Antonium Augustinum recte animadvertit P. Coustantius, congruunt quidem praefationi collectionis gestis conciliorum praemissae, non vero Originum libris, qui nulla synodorum gesta repraesentant: ac propterea certum esse debet S. Isidorum illud praefationis fragmentum traduxisse in suos Originum libros, et dum illud exscriberet, ea quoque verba, quae in Originum opere erant omittenda, inadvertenter recepisse. Haec ergo praefatio cum annexa collectione lucubrata fuit ante aliquanto quam S. Isidorus libros Originum scriberet. Porro Originum seu Etymologiarum libros postremum S. Isidori opus fuisse, quod moriens imperfectum reliquit, S. Braulio in praenotatione ad eosdem libros testatur. Ille autem [Col. 0227C] obiit anno 636. Hinc collectionis tempus clare deducitur nimirum inter annum 633, quo habita fuit synodus IV Toletana, et annum 636.

8. Hanc autem collectionem, ex cujus praefatione S. Isidorus Hispalensis episcopus memoratum fragmentum decerpsit, in Hispaniis lucubratam fuisse dubitare non licet. Vetustiores quidem hujus collectionis codices, qui ad originem magis accedunt, Hispani sunt, et antiquo charactere Gothico Hispanorum proprio scripti. Aerae notatio Hispanorum peculiaris, quae in pluribus etiam non Hispanis documentis post consulares notas signatur, Hispanicam originem palam declarat. Quid dicendum de synodis Hispanis, quibus haec collectio abundat? Quid de decretalibus Romanorum pontificum epistolis in eadem exhibitis, quae ad Hispanos datae fuere? Qua in re omittenda non est praeclara animadversio P. Coustantii in praefatione tom. I Epistolar. Roman. pontif., n. 147. Quod autem e veteribus hisce litteris nullam omisit [Col. 0227D] quam ad Hispanos datam norimus, id sane, vel ipso etiam tacente, Hispanum illum fuisse docet. Primus omnium in lucem edidit epistolas Hilari ad Ascanium Tarraconensem, Simplicii et Felicis ad Zenonem Hispalensem, Hormisdae duas ad Joannem Illicitanum, ejusdem papae unam ad Salustium Hispalensem, alteram ad episcopos Boeticae, alias itidem duas ad episcopos Hispaniae cum Joannis CP. libello missas, Vigilii denique ad Profuturum Bracarensem. An non et Hispanum se prodit, cum . . . . . e Gregorii litteris, quas fere [CCIV] innumeras habemus, quatuor demum exhibet, tres videlicet ad Leandrum Hispalensem, unam ad Gothorum regem Recaredum, relictis aliis, utpote ad Hispanos non datis? Illa tandem praefationis, ubi traditur symboli Constantinopolitani fides a tota Graecia et Latinitate in ECCLESUS praedicari, palam faciunt ejus praefationis et collectionis subnexae auctorem Hispanum esse, qui quod Toletana synodus III per omnes [Col. 0228A] ECCLESIAS Hispaniae fieri jusserat canone primo, id apud eas sua aetate jam receptum videns, omnibus Latinis Ecclesiis aeque usitatum credidit. Certe cum ejusmodi usus non nisi serius a caeteris Occidentalibus admissus fuerit, quemadmodum idem P. Coustantius probavit num. 139, nemo nisi Hispanus eam sententiam praefationi inserere potuit. Ex his autem corruit opinio Petri de Marca, qui in Opusculis pag. 201 hanc collectionem post Chalcedonense Leonis auctoritate editam et Occidentalibus Ecclesiis communem putavit.

9. Nunc de Hispano auctore conjicere liceat. Nonnullos in Hispania hunc codicem canonum attribuisse S. Isidoro Hispalensi testatur Antonius Augustinus in judicio ac censura de quibusdam veteribus canonum ecclesiasticorum collectoribus. Duo autem hac in re difficultatem facessere queunt: 1 ^o quod S. Braulio in praenotatione ad libros Originum, et S. Ildefonsus de Viris illustribus cap. 9, qui catalogum operum S. Isidori contexunt, nullam hujus collectionis mentionem [Col. 0228B] faciunt; 2 ^o quod cum in libros Originum traducta fuerit pars non exigua praefationis eidem collectioni praefixae, incredibile sit S. Isidorum, qui ex aliis scriptoribus non pauca excerpsit, ex sua quoque praefatione quaedam transcripsisse. Cum vero S. Isidori aetati maxime conveniant recentiora ejusdem collectionis documenta, nimirum synodus Hispalensis II, anni 619, ac Toletana IV, anni 633, quibus ipse praefuit; non incongrue ejus auctor jamdiu creditus est idem S. Isidorus, ut ex Gratiano colligitur, qui fragmentum praefationis in primam partem proprium ejusdem collectionis Isidoro tribuit dist. 16, c. 1. Certe vero si non ipse Isidorus, alius saltem jussu ejusdem collectionem concinnasse videtur; et hac de causa accidit ut pseudo-Isidorus, qui hanc collectionem in suam traduxit, usurpaverit Isidori nomen, praefationique suae titulum affixerit S. Isidori episcopi, eo quod eam collectionem vel a S. Isidoro episcopo Hispalensi, vel ejus consilio digestam fama tradiderat. Fuisse [Col. 0228C] quidem antiquiores codices canonum, eosque lectos in anterioribus Hispanis conciliis liquet ex § 1, n. 1. Cum porro nonnulla in ipsis deessent, et forte etiam quae in eisdem continebantur non omnino essent ordinata, sed confusa; veteres codices recognoscendi et augendi ac in meliorem formam redigendi consilium S. Isidoro in mentem venit: cui fortassis occasionem et stimulum praebuit canon quartus concilii Toletani IV, in quo ea generalis conciliorum celebrandorum regula praescripta fuit, ut omnibus in suis locis in silentio considentibus, diaconus alba indutus, Codicem canonum in medio proferens, capitula de conciliis agendis pronuntiet.

10. His de primigenia Hispanica collectione perscriptis, additamenta quae eidem deinceps fuerunt inserta [Col. 0228D] explicanda sunt. Antiquiores additiones leguntur in vetustissimo codice Vindebonensi 41, aliisque similibus. Hi post Bracarensis primae synodi initium, quae in praemissa tabula notatur num. 40, inserunt sine ullo numero ac extra locum proprium novem synodos Toletanas, nimirum quintam et caeteras usque ad decimam tertiam anni 683, ac postea repetunt Bracarensem I, et integram afferunt; et post Martini Bracarensis capitula addunt aliam synodum Bracarensem anni 675, et reliqua subjiciunt quae in laudata tabula primaevae collectionis indicantur. Cum ejusmodi codices, qui Toletanas synodos diligentiori cura collectas receperunt, recentiorem praeferant Toletanam XIII anni 683, careant autem Toletana XIV, [CCV] celebrata anno sequenti 684, exploratum videtur haec additamenta in primo ejusmodi additionum exemplo accessisse paulo post ipsam synodum Toletanam XIII, antequam XIV haberetur.

[Col. 0229A] 11. Novas additiones deinde suscepit haec collectio, quas exhibent codices quos Antonius Augustinus prae oculis habuit, exemplum Lucense quod Perezius laudat, codex Urgellensis ecclesiae, aliique nonnulli, ita tamen ut in his synodi omnes cujusque urbis simul ex ordine, continua numerorum serie describantur. In Graecis enim conciliis post Constantinopolitanum I additur Constantinopolitanum II, aera 720, cum quinque epistolis ad ipsum pertinentibus, videlicet una Leonis II ad episcopos Hispanos, alia ejusdem ad Quiricum, tertia ejusdem ad Simplicium comitem, quarta Benedicti presbyteri post Leonem electi ad Petrum notarium regionarium, et quinta praedicti Leonis II ad Ervigium regem. In Gallicanis synodo Vasensi I subjicitur Vasensis II anni 529, et post Aurelianensem I describitur altera anni 533, nec non quinque alia Gallicana documenta, id est concilium Epaunense anni 517, Carpentoratense anni 527, Arvernense I anni 535, ejusdem Arvernensis epistola ad Theodebertum regem, et Arvernense II anni 549; [Col. 0229B] quod tamen cum eamdem praefationem eosdemque canones habeat ac Aurelianense V, recte monuit Perezius potius dicendum esse quintum Aurelianense. In Hispanicis, post Toletanum IV subduntur ordinatim propriis item numeris distincta tredecim alia ejusdem urbis concilia a V ad XVII, quod coactum fuit anno 694, et post duas synodos Hispalenses additur Emeritensis anni 666; nec omittuntur Sententiae quae in veteribus exemplaribus conciliorum non habentur: adeo ut capitula hujus partis in his codicibus sint 68, quorum seriem videsis part. IV, c. 5, n. 3. Cum his mss. concinunt cod. Vat. Palat. 575, etsi imperfectus sit et ordine perturbatus; exemplum ms. cardinalis Passionei, quod tamen cum sit mutilum, caret conciliis Graeciae et Africae, ac in Gallicanis post duo Vasensia et Agathense deficit. Hi quoque codices synodo Toletanae II subnectunt duas epistolas Montani episcopi Toletani, unam ad fratres et filios territorii Palentini, alteram ad Turribium; et synodo [Col. 0229C] Toletanae III adjiciunt homiliam S. Leandri episcopi ob conversionem gentis post constitutos canones habitam, et alia nonnulla. In secunda vero parte post S. Gregorii epistolas, quae primigeniam collectionem claudunt, num. 103 adduntur decreta Romanae sedis de recipiendis et non recipiendis libris ab Hormisda papa edita. Est decretum de apocryphis, quod in vulgatis Conciliorum Gelasio tribuitur, de quo vide part. II, c. 11, § 5.

12. Haec auctior collectio, cujus recentius documentum est synodus Toletana XVII anni 694, usui fuit auctori ejus breviationis seu indicis canonum collectionis Hispanicae, de quo plura dicemus parte IV, c. 5. Numeri enim capitulorum, quibus documenta ejusdem collectionis ibidem allegantur, cum iis numeris plane congruunt qui in hac auctiori collectione inveniuntur. Haec est illud Corpus canonum, quod Alexander III authenticum appellavit, ut patet ex his verbis Innocentii III in epist. 121 ad Petrum Compostellanum lib. II: Emeritense vero concilium authenticum [Col. 0229D] esse multis rationibus astruebat: tum quia cum aliis conciliis continetur in libro qui Corpus canonum appellatur, quem Alexander papa per interlocutionem authenticum appellavit; tum quia, etc. Concilium Emeritense in memorata tantum auctiori collectione describitur. Omnia quidem ejus documenta sincera sunt, et nothis quibusque eadem collectio est expers. Difficultatem quispiam ingeret ex Constantinopolitano II, quod, ut ibidem profertur, nonnulli post magnum Baronium in suspicionem adduxerunt ob eas praesertim epistolas quae ipsi subjectae leguntur. Constantinopolitana synodus quae in hac collectione inscribitur secunda, est concilium sextum generale Constantinopoli contra Monothelitas celebratum: secundum autem Constantinopolitanum dicitur ex ordine ipsius collectionis, in qua Constantinopolitano I statim subjicitur, vel etiam quia synodus V Hispanis erat ignota; ac propterea in concilio Toletano XIV [Col. 0230A] haec synodus CP. (sexta generalis) post Chalcedonensem recipienda et codici ex ordine inserenda decernitur. Non omnia ejusdem synodi gesta ad Hispanos missa, sed definitio fidei, acclamationes episcoporum, quae et prosphoneticus [CCVI] dicuntur, et edictum fidei ab imperatore directum, tantummodo transmissa fuerunt. Neque enim initio cuncta gesta, sed praecipua capita (idipsum Chalcedonensi pariter accidisse vidimus tom. II, col. 1218) Latine reddita, et in Hispanias directa, ut Leo II in epistola ad Hispanos episcopos tradit. Ex hac autem epistola, non vero ex interpretatione totius synodi, se omnem ordinem gestorum, gestaque ordinum cognovisse iidem episcopi in laudato Toletano concilio pronuntiant. Sola vero definitio quae ad actionem 17 sextae generalis synodi pertinet, Codici canonum auctiori inserta fuit. Quod si huic CP. concilio habito an. 680 et 681, in eodem Codice affigitur aera 720, quae respondet anno 682, id errori collectoris tribuendum, qui ex transmissa ejusdem concilii definitione notis chronicis experte, verum [Col. 0230B] annum colligere nequaquam potuit. Opponunt in Leonis II litteris tradi concilium celebratum indictione 9, cum tamen acta novissimarum actionum 17 et 18 indictionem 10 praeferant. Verum etsi apud Graecos mense Septembri anni 681 inchoaret indictio 10, Leo tamen uti voluit nona indictione, quae apud Romanos adhuc decurrebat. Neque moveat in epistola ejusdem pontificis ad regem Ervigium (quam Benedicti epistolae in codicibus subjectam, Loaisa eidem Benedicto tribuendam praeter nostrorum codicum fidem perperam credidit) scribi imperatorem de congreganda synodo dedisse litteras ad Agathonem, cum ad Domnum dederit. Cum enim eaedem litterae ad Domnum scriptae, post ejus mortem Romam allatae, Agathoni ejus successori traditae fuerint; Leo has ad Agathonem directas scribere potuit. Nihil igitur grave opponitur quominus haec documenta septimi saeculi ad Hispanos data, et ab Hispanis huic vetustissimae Hispanicae collectioni sub finem ejusdem [Col. 0230C] septimi saeculi, aut sub octavi initium adjecta, sincera credantur: adeo ut hoc canonum corpus his aliisque additamentis auctum Alexander III authenticum jure affirmaverit.

13. Codex S. Aemiliani, cujus Perezius meminit, alia peculiaria documenta in Hispaniensibus conciliis praebuit, nimirum Caesaraugustanum II anni 592, et III anni 691; Barcinonensia duo, unum circa annum 540, alterum anni 599; Oscense anni 598, Egarense anni 614, duo Toletana a decem et septem jam memoratis distincta, unum anni 12 Recaredi regis, id est anni 597; aliud sub Gundemaro anni 610 et legem regis Chintillae, quae Toletanam V synodum confirmavit; ac synodum Narbonensem anni 589, quae idcirco inter Hispanica concilia inserta fuit, quia tunc provincia Narbonensis I Gothis principibus in Hispania regnantibus suberat et una erat ex sex provinciis Hispaniae, ac Narbonensis metropolita cum suis suffraganes Hispanis conciliis intererat ac subscribebat. Stephanus Baluzius in praefatione ad novam conciliorum [Col. 0230D] collectionem num. 13 scribit: Joannes Baptista Perezius suspicionem facit de falsitate duorum conciliorum Toletanorum, ejus nimirum quod sub Gundemaro rege celebratum dicitur, et alterius quod sub Recaredo, ut patet ex secunda praefatione ejus ad concilia Romam missa. At Perezii verba nullam falsitatis suspicionem injiciunt. Solum ea proprio numero et loco una cum caeteris nequaquam notata admiratur, et cur id acciderit conjicere studet. Illud porro (inquit in laudata praefatione secunda edita in Apparatu I Conciliorum editionis Venetae col. 50) mihi magis est dubium, cur hoc concilium sub Gundemaro, et alterum Toletanum anno 12 Recaredi, hic etiam a nobis descriptum, non sint relata in numerum Toletanorum, cum ex ordine temporum quartum et quintum inscribi debuissent: qui numerus sequentibus conciliis constanter tribui solet. Neque vero additum nostra aetate numerum conciliis Toletanis affirmare quispiam potest; cum Gothos [Col. 0231A] eodem numero usos ex cap. 9 concilii XIII Toletani discamus, ubi quod nobis est duodecimum, plane etiam vocatur duodecimum. Neque rursus ignorata fuisse haec duo concilia a posterioribus Gothis in tam recenti memoria fit verisimile. Itaque mihi nondum causa liquet, nisi forte horum duorum brevitas et exiguitas impedivit quominus in majorum conciliorum numerum referrentur. His autem documentis laudati codicis S. Aemiliani fidem adjicit alia multo ve ustior collectio seu abbreviatio antiquioris collectionis in ms. Veronensi contenta, de qua dicemus part. IV, c. 4, ubi ex conciliis memoratis quatuor recensentur, nimirum Caesaraugustanum II, Barcinonense I, Oscense et Narbonense. [CCVII] Similiter Caesaraugustanum II inventum fuit in alio ms. codice Alveldensi, quem Vigila presbyter scripsit; et Toletanum sub Gundemaro rege repertum fuit etiam tum in eodem cod. Alveldensi, tum in alio Soriensi, uti Perezius in secunda praefatione testatur. Addemus tandem in eodem exemplo S. Aemiliani inveniri epistolam Turribii [Col. 0231B] postea Asturicensis episcopi ad Idacium et Ceponium, abjurationem haeresis Priscillianae factam ab episcopis Dictinio et Symposio, et concilii Toletani I sententiam de communione quibusdam episcopis reddenda, vel neganda. Haec documenta, quae Ambrosius Moreles ex eodem S. Aemiliani codice ediderat, a Baluzio aliisque in dubium vocata, defendimus tom. I, col. 1475, et plenius tom. II, col. 1376 et seqq.

13. Duas species codicum hujus collectionis distinguere permagni interest, quorum alii sunt Hispanicae originis, alii Gallicanae. Hispanicae originis appellamus codices qui in Hispania frequentiores, vel ex Hispania in alias regiones traducti, puram repraesentant collectionem Hispanicam. Sunt autem quidam alii codices qui, etsi eamdem collectionem contineant, duobus tamen ab ea quam puri illi codices [Col. 0231C] exhibent, non minimum discrepant, nimirum tum ob non paucas lectiones ex ingenio emendatas, quae a vera lectione maxime absunt, tum ob quaedam addititia capita, vel etiam integra documenta, quae in puris ejusdem collectionis exemplaribus non inveniuntur. Hos autem codices Gallicanae originis idcirco vocamus, quia omnes quos hujus generis esse deprehendimus, in Galliis frequentiores sunt, et qui alibi exstant, e Galliis provenerunt; adeo ut horum origo Galliis tribuenda videatur. Tales sunt codex Vat. 1341, quem ad Augustodunensem Ecclesiam pertinuisse vidimus, ac tres Gallicani memorati a P. Coustantio, Laudunensis, Bellovacensis, et Noviomensis, quos cum laudato Vaticano omnino concordare, ex iis quae idem Coustantius notavit, plane perspeximus. Hi vero codices nec primigeniam breviorem, nec illam auctiorem collectionem Hispanicam continent, quam num. 11 explicavimus, sed illam quae additamenta praefert recensita num. 10, qualem in Vindebonensi originis Hispanicae invenimus.

[Col. 0231D] 14. Quantum ad arbitrarias emendationes quibus codices Gallicanae originis ab exemplaribus originis Hispanicae potissimum differunt, dum nos in paranda editione Epistolarum S. Leonis conferendos curavimus tum codicem Vindebonensem originis Hispanicae, tum Vaticanum 1341 originis Gallicanae, deteximus in Vindebonensi plures lectiones erroneas esse atque corruptas, quae in laudato Vaticano emendatae, idoneum sensum reddunt. Nisi quid nobis aliunde praesto fuisset, has ita emendatas germanas esse S. Leonis lectiones credidissemus. At cum earumdem epistolarum alia diversarum et vetustiorum etiam collectionum exempla nobis suppeterent quae veras Leoninas lectiones concorditer conservarunt cognovimus [Col. 0232A] ad has frequentius accedere ipsas erroneas lectiones codicis Vindebonensis originis Hispanicae, multum autem abesse ab iisdem emendationes quae in Vaticano exemplo proferuntur. Hinc manifestum fit aliquem antiquum Gallicanum studiosum virum, qui collectionem Hispanicam ex codice originis Hispanae ita mendoso, uti est Vindebonensis, exscribendam susceperat, erroneas illas lectiones liberiori licentia correxisse ex ingenio, novasque illas lectiones ab omnibus aliis codicibus discrepantes induxisse. Plura hic possemus afferre Leonina ejusmodi exempla; sed cum ea suis locis notavimus tomo primo, quae simul indicantur in ejusdem tomi indice, col. 1539, verbo Collectio Hispanica, eo lectores remittimus. Qua autem libertate usus est studiosus ille vir in Leonis epistolis, usum quoque fuisse in caeteris documentis quae in mss. originis Hispanicae Vindebonensi similibus frequentia menda praeferunt, nihil est dubitandum. Id perspicuum fit ex editione Conciliorum Severini Binii, in qua Hispanica concilia duplici editione [Col. 0232B] producuntur, nimirum ex editione antea vulgata, et ex editione Garsiae Loaisae. Vulgata editio ex Isidoro dimanat, qui e codicibus Gallicanae originis Hispanicam [CCVIII] collectionem in suam derivavit. Loaisae vero editio ad codices Hispanicae originis exacta fuit. Insignis lectionum varietas quae in vulgata illa editione perspicitur, ad arbitrarias correctiones referenda est veteris ejus antiquarii, qui mendosum Hispanicum exemplum describens, marte suo emendandum credidit. Loaisae vero contigit puriora et emendatiora Hispanica exemplaria invenire, ex quibus ejus editio iis mendis caret quae in Vindebonensi aliisque similibus occurrunt. Exemplum autem quod adhibuit primus ille Gallicanus librarius, qui collectionem Hispanicam emendavit, vel ipsum ⁜ (a) Vindebonense fuit, vel aliud simile Vindebonensi, cujus frequentiora sphalmata tot arbitrariis emendationibus occasionem dedere. Has vero emendationes liberiores a studioso viro in aliquem codicem [Col. 0232C] ante Isidorianae collectionis editionem fuisse inductas duo nobis indicio sunt: 1 ^o quia ipsas receptas invenimus in collectione Herovalliana, quam Isidoriana anteriorem videbimus part. IV, c. 7; 2 ^o quia ipse Isidorus dum Hispanicam collectionem in suam transtulit, documenta ejusdem cum iisdem emendationibus descripsit.

15. Hac porro in re illud animadvertere libet, Isidoro Mercatori tribui corrupisse epigraphen epistolae Vigilii papae ad Profuturum, quae apud ipsum et in memoratis Gallicanis exemplis collectionis Hispanicae Eutherio inscribitur, etsi in praemissa eorumdem codicum tabula ad Profuturum data dicatur. Verum lectionem Eutherio induxit ille antiquior librarius qui erroneas lectiones codicis Hispanicae originis emendavit. In Vindebonensi enim hic mendosus titulus in corpore legitur: Epistola Vigilii papae ad Futurum episcopum; et in epigraphe: Dilectissimo fratri Futuro Vigilius. Pro voce autem Futuro, quae insuetum nomen referebat, Euturo legere, et Eutherio corrigere [Col. 0232D] facile fuit. Isidorus ergo, cum codicem exscripserit originis Gallicanae, Profuturi nomen non mutavit, sed lectionem, quam in eodem codice emendatam invenit, in suam collectionem traduxit.

16. Rursum vero post Isidorum in eamdem collectionem Hispanicam originis Gallicanae manus immissae sunt. Nam praeter lectiones ex arbitrio emendatas, quas Isidoriana collectione anteriores vidimus, laudati codices quaedam additamenta receperunt partim sincera, partim apocrypha, quae ex collectione Isidori sumpta dignoscuntur. Primo ante praefationem non solum praemittuntur annotationes de synodis, libellus provinciarum, et notitia Galliarum, quae item in Isidoro praecedunt; sed etiam describitur [Col. 0233A] Ordo de celebrando concilio, quem Isidorus suo codici se inseruisse in praefatione testatur. Dein post tabulam primae partis intrusi sunt canones apostolici, quos collectionis Hispanicae auctor in praefatione uti apocryphos rejecit. In codice Vat. 1341 iidem canones indicantur initio praemissae tabulae, sed sine numero (nam numerus capitulorum a Nicaenis canonibus incipit): quod eosdem canones in hisce codicibus addititios confirmat. Additi autem videntur ex mss. Isidori Mercatoris, qui ipsos canones cum caeteris documentis collectionis Hispanicae primus conjunxit. In secunda autem parte, quae inchoat a duabus epistolis Damasi, alteri hujus pontificis epistolae ex spuriis Isidori mercibus intermixtae sunt epistolae tres, una Stephani archiepiscopi et trium conciliorum ad Damasum papam, alia Damasi ad eumdem Stephanum et ad concilia Africae, tertia ejusdem ad episcopos Numidiae: et hae quidem epistolae iisdem Damasi genuinis litteris in partes dissectis [Col. 0233B] ita sunt intermixtae, ut in Isidoriana collectione cap. 6, §, 5 distinctius notabimus. Mirum porro accidit eum qui has tres epistolas spurias in Damaso addidit, ab aliis pluribus quae in sequentibus pontificibus ex eodem Isidori fonte suppetebant abstinuisse. Solum in litteris Vigilii ad Profuturum ex Isidoro attexuit duo capitula sextum et septimum, quae in puris Hispanicis codicibus desunt. Tandem ex genuinis unum in fine subjecit praeter fidem tabulae omniumque codicum originis Hispanicae, Gregorii scilicet Junioris decretum, seu concilium Romanum cum 17 anathematismis et subscriptionibus episcoporum, quod ex eodem Isidoro sumptum videtur. His autem paucis partim supposititiis, partim genuinis additamentis exceptis, laudati codices [CCIX] originis Gallicanae eam in caeteris collectionis Hispanicae auctiorem formam exhibent, quae in ms. Vindebonensi originis Hispanae novem Toletana concilia, et Bracarense anni 575, primigeniae collectioni addita recipit. Hinc librarius primi ejus exempli, ex quo memorati quatuor [Col. 0233C] codices originis Gallicanae, id est Vat. 1341, Laudunensis, Bellovacensis, et Noviomensis proficiscuntur, duo prae oculis habuit exemplaria, unum collectionis Hispanicae liberius emendatae, ex quo ipsam perinde emendatam descripsit, alterum Isidori, ex quo illa additamenta decerpsit. Quod si e tribus epistolis S. Gregorii Magni ad Leandrum quae in praemissa tabula indicantur, duas tantum exhibent laudati codices originis Gallicanae (secundam enim ignorant); id vel saltui tribuendum est primi ejus librarii ex quo ejusmodi codices prodeunt, vel certe ille librarius codicem Hispanicae originis adhibuit, in quo similis saltus amanuensis oscitantia inciderat. Hic autem defectus codicum Gallicanae originis memoria retinendus est ob ea quae de Isidoro dicturi sumus cap. 6.

17. Unum vero hic animadvertendum credimus. Si omnes codices collectionis Hispanicae originis Gallicanae ejusdem rationis essent ac Vaticanus 1341 et alii tres recensiti et allegati a P. Coustantio, ita ut praeter [Col. 0233D] emendationes liberiores indicata quoque additamenta ex Isidoro excerpta omnes exhiberent, nec unum hisce additamentis expertem, solisque emendationibus liberioribus distinctum liceret reperire (quod illis inquirendum relinquimus qui in Galliis plura ejusmodi exemplaria invenire et conferre queunt); tunc vehemens suspicio ingereretur ipsum fortassis Isidorum Mercatorem, quem Gallicanum fuisse videbimus, eorumdem exemplarium Gallicanae originis fuisse auctorem, qui scilicet codicem Hispanae originis exscribens, suo arbitrio emendavit simul, et indicatis tum sinceris, tum supposititiis additionibus auxit, antequam digereret suam collectionem pluribus imposturis refertam, cui ipsam Hispanicam collectionem abs sese jam emendatam inseruit. Qua tamen in re caute deliberandum erit, si praesertim quaedam collectiones Isidoriana anteriores, uti est Herovalliana, ex codicibus Hispanicis Gallicanae originis aliquot [Col. 0234A] quidem emendationes arbitrarias, nihil autem ex recensitis additamentis receperint.

18. Prima editio documentorum collectionis Hispanicae est illa Merlini quae, cum ex Isidori codice prodeat, eadem documenta ab Isidoro recepta exhibet cum lectionibus codicum originis Gallicanae, quibus Isidorus usus est. Hinc lectiones hujus editionis, quae in vulgatis Conciliorum repetita fuit, suspectae esse debent, eo quod liberiores emendationes num. 14 indicatas contineant. Ad distinguendas ac restituendas germanas lectiones collectionis Hispanicae, opus esset conferre codices qui Hispanicam originem praeferunt. Primus qui hac in re perutilem operam posuit est Joannes Baptista Perezius. Gregorius XIII, cum in editionem ac emendationem librorum Gratiani vetera exemplaria canonum et decretalium describenda vel conferenda undique [Col. 0234B] conquireret, intelligens in Hispania praestantissimos hujus generis codices inveniri, Gaspari Quirogae tunc episcopo Conchensi, postea archiepiscopo Toletano et cardinali, id negotii dedit, ut eosdem codices quantum ad concilia praecipue Hispanica cum vulgatis conferendos, et inedita ex iisdem transcribenda curaret. Is vero hanc curam commisit viro doctissimo familiari suo Joanni Baptistae Perezio, qui postea fuit canonicus et a bibliotheca Ecclesiae Toletanae, ac dein episcopus Segobricensis. Hic autem ob temporis angustias uno ms. Lucensi usus, qui omnium antiquissimus et locupletissimus videbatur, et interdum duobus aliis, quingenta loca insignia in laudatis conciliis emendavit, ac sex ineditas synodos et fragmenta item in aliis multa descripsit, nec non abbreviationem seu indicem canonum collectionis Hispanicae, de quo dicemus part. IV, c. 5. Haec omnia anno 1575 ad pontificem missa fuere scripta in libro [CCX] qui est inter mss. Vaticana num. 4887. Ex hoc ms. Quirogae [Col. 0234C] epistolam ad Gregorium XIII, Perezii praefationem, et aliam peculiarem ejusdem Perezii notationem, quae rebus pluribus utiles futurae sunt, in calce hujus capitis subjiciemus. Cum hoc primum opus Romano antistiti placuisset, et Perezius ob hunc egregium laborem munificentissime remuneratus, ad alia quae pollicitus fuerat impendenda fuisset impulsus; anno sequenti 1576 alias synodos Hispanas nondum impressas ex codice potissimum S. Aemiliani transcripsit, et chronologiam conciliorum Hispaniae a cardinali de Aguirre (T. I Concil. Hisp., pag. 13) postea typis impressam exactissime digessit in altero libro, ex quo alia tum Quirogae epistola ad pontificem, tum Perezii praefatio ad lectorem editae invenientur post Stephani Baluzii praefationem ad novam Conciliorum editionem, ac exinde in Apparatu I ad Concilia Labbeana editionis Venetae, col. 48 et 49. Aliud horum duorum librorum exemplum idem Perezius miserat etiam ad Antonium Augustinum tunc episcopum Herdensem, et electum Tarraconensem, uti discimus ex [Col. 0234D] duabus ejusdem Augustini epistolis ad ipsum Perezium, quae a cardinali de Aguirre editae sunt tomo IV Conciliorum Hispaniae, pag. 650 et 651 Romanae editionis anni 1692. Hi libri deinde transierunt in bibliothecam nobilissimi Gasparis Mendozae Ibannez marchionis Mondexarensis et Tendillae comitis, qui eosdem postea communicavit Stephano Baluzio, dein vero dono dedit laudato cardinali de Aguirre.

19. His praeclaris Perezii laboribus usi sunt Romani correctores Gratiani, cum plura loca auctoritate codicis Lucensis emendarunt. Cardinalis Baronius et ex eo Binius Narbonensem synodum anni 589 ediderunt, uti in secundo Perezii tomo ex S. Aemiliani codice descripta fuerat. Anno 1593 Garsias Loaisa ordinis Praedicatorum tum Philippi III Hispaniarum regis praeceptor, postea vero archiepiscopus Toletanus, in Hispaniensium Conciliorum editione eosdem fere codices quos Perezius adhibuit. Sunt [Col. 0235A] qui suspicantur Loaisam ex Perezii libris profecisse. At eum non vidisse hos libros, quaedam indicia nobis satis aperte manifestant. Si enim illos evolvisset, haud affirmasset in praefatione Lucensem codicem fuisse descriptum ac missum Romam, cum Perezius non totum eum codicem, sed solas variantes, et quae erant inedita Conciliorum Hispaniae in suis libris Romam missis expresserit. Praeterea ex quatuor praecipuis codicibus quos Perezius laudat, tres tantum Loaisa agnovit, et in his Hispalensem vocat, quem rectius S. Aemiliani appellasset, si Perezium legisset. Alias animadversiones praetermittimus, cum hae duae Loaisam a plagii nota satis purgent. Quod si in multis hujus editio cum Perezii libris convenit, nihil mirum, quippe iisdem codicibus Hispanicis uterque usus est. Hinc autem sola concilia Hispaniae ad codices Hispanae originis emendata vel edita dici possunt. Reliqua vero sunt alia tum Graeciae, tum Africae, tum Galliarum concilia, quae ex Isidoro, seu ex codicibus originis Gallicanae vulgata, lectionibus exemplarium [Col. 0235B] Hispanicae originis carent: ac praeterea eamdem opem exspectant pleraque decretalia pontificum, quae in secunda collectionis Hispanicae parte continentur. Nos in Leonis epistolis hanc diligentiam adhibuimus. Alii germanas lectiones tum in caeteris conciliis, tum in epistolis pontificum ex aliis optimae notae collectionibus et exemplaribus edidere. At quae sint lectiones codicum originis Hispanicae, ex quibus patefiat sincerus textus ejusdem collectionis in plerisque adhuc desideratur.

20. Nunc ex ms. Vat. 4887 appendenda sunt quae antea recepimus.

Gasparis Quirogae episcopi Conchensis epistola ad Gregorium XIII.

«Sanctissimo domino nostro Gregorio XIII pontifici maximo Gaspar Quiroga episcopus Conchensis post humillima pedum oscula S. P. D.

«Cum multa quotidie beneficia a vestrae sanctitatis [Col. 0235C] sollicitudine Ecclesia catholica accipiat, quae vestrae beatitudinis nomen immortalitati consecrabunt; tum nihil, ut puto, erit apud omnem posteritatem illustrius quam quod juris canonici fontes, hoc est Gratiani collectionem et Romanorum pontificum epistolas repurgandas curet. Cum enim eorum librorum auctoritate omnis pene ecclesiasticae gubernationis disciplina nitatur; cum nulli [CCXI] magis libri omnium manibus terantur, nulli frequentius in scholis citentur; non sine magno nostro pudore audiebamus infinitis mendis esse refertissimos, quae vel ex rudis aetatis vitio, vel impressorum negligentia contraxerant. Quanta porro sollicitudine eorum librorum emendationem vestra sanctitas faciendam curet, satis magno testimonio illa sunt quod doctissimorum hominum congregationem ad hoc ipsum Romae institutam habet; quod exemplaria vetera undique conquirat, vel illorum exempla descripta ad se perferri jubeat. Cum vero audisset exstare in Hispania aliquot vetustos conciliorum codices in S. Laurentii bibliotheca, quam Philippus [Col. 0235D] rex catholicus non minori studio quam Ptolomeus ille Philadelphus omni librorum genere in dies magis magisque instruit, illico mihi vestra sanctitas, brevi apostolico de ea re misso, mandavit ut ex iis codicibus librum quemdam canonum exscribendum, et concilia cum impressis conferenda curarem, ad vestramque beatitudinem mitterem. Quod statim est a me pro mea erga vestram sanctitatem sedemque apostolicam observantia fieri coeptum et jam tandem, Deo juvante, ad finem perductum. In quo propter summas meas occupationes magna ex parte usus sum opera domestici ministri mei Joannis Baptistae Perezii juvenis docti, et in hoc genere litterarum valde exercitati: qui (ni fallor) suam in hoc opere fidem et diligentiam egregie praestitit. Nunc sanctitatem vestram supplex oro, et hanc meam in se observantiam summumque obsequendi studium benigne accipiat; et quaecunque a me praestari posse viderit, mihi frequenter [Col. 0236A] pro suo jure imperet. Deus Opt. Max. beatitudinem vestram Ecclesiae suae quam diutissime incolumem conservet.

«Madriti XV kal. Aprilis MDLXXV.»

Joannis Baptistae Perezii praefatio in tomum I Collationum quas in laudato ms. Vat. 4887 descriptas Romam misit.

«Descriptor harum Collationum Lectori.

«Reverendissimus dominus meus Gaspar Quiroga episcopus Conchensis, generalis per Hispaniam inquisitor, jussus a SS. domino nostro Gregorio XIII collationes conciliorum Hispaniensium faciendas curare, me inter caeteros suos ministros elegit cui id opus committeret. Quod munus etsi scio me non satis pro dignitate implesse, sed fidem tamen et diligentiam in eo meam, quisquis haec legeris, non omnino improbabis. Ut vero quae hoc volumine contineantur, vel a me praestita sint cognoscas, necesse est me hoc loco paucis praefari. Quantum utilitatis [Col. 0236B] afferant vetusti codices manuscripti ad puros fontes omnium disciplinarum retinendos, frustra nunc persequar, cum id tam multi castigationum libri a viris doctis nostrae aetatis in lucem editi, cum magno litterarum fructu persuaserint. Neque vero ejus laboris summas utilitates diffitebuntur, nisi qui vel ita fuerint caeci, ut non videant semper in deterius abire posteriora quaeque ab uno exemplari saepe descripta, vel ita excordes, ut nihilo plus ament lucem quam tenebras; nihil interesse putent affirmeturne aliquid an negetur. Quae diligentia, si in restituendo Cicerone, Galeno vel Aristotele laudatur, multo quidem laudabilius in ecclesiasticos libros conferetur, et conciliorum atque Romanorum pontificum canonicas sanctiones, quarum summa est post Scripturae sacrae libros auctoritas. Multi quidem per Hispaniam sunt conciliorum codices vetustissimi, omnes litteris Gothicis descripti, qui magnum imprimis adjumentum afferre possent ad hanc conciliorum emendationem. [Col. 0236C] Nam praeter quatuor codices veteres qui in bibliotheca regia S. Laurentii studio regis catholici Philippi constructa asservantur (de quibus ante concilium Eliberitanum dicam), et duos in Ecclesia Toletana, multi praeterea alii in antiquis ecclesiis adhuc exstant, ut in Ovetensi et Urgellensi, atque in monasteriis S. Facundi, S. Zoili, S. Petri Montensis, Oniae, et aliis fortasse quae mihi nondum cognita sunt. Quos omnes codices si quis consuleret, mirabile est quantum lucis conciliis afferretur. Ego quidem in his conciliorum collationibus uno fere Lucensi codice usus sum, tum quod ad festinationem [CCXII] urgebat, tum quod hic codex antiquissimus et copiosissimus domino meo episcopo est visus. Quanquam et interdum alios duos adhibui, sed id quidem paucis locis, ut in ipsis castigationibus testor. Quod si ex uno libro quingenta loca insignia in conciliis Hispaniensibus emendavi; quid futurum quis putet, si reliquos adhibuissem codices, si non modo Hispaniensia concilia, sed Graeca, Africana et Gallica contulissem? [Col. 0236D] Jam vero si ex hoc codice sex addidi concilia nondum impressa, nempe quinque posteriora Toletana, et unum Emeritense, et fragmenta item in aliis multa; quaenam fieret accessio, si ex codice S. Aemiliani addidissem quae in eo sunt, tria Toletana, unum sub Gundemaro, alterum anno duodecimo Recaredi, aliud vero anno primo Chintillae; et Caesaraugustana item secundum et tertium, Barcinonensia duo, Oscense et Egarense, omnia haec Hispaniensia? Mitto enim illa Hispaniae excidio posteriora, sed antiqua tamen, Compostellanum, Legionense, Vallisoletanum, Cojancense, et multa ejusmodi quae apud nos habemus. Sed de his omnibus alteri et tempori et volumini reservatis, nunc de hoc nostro volumine quod est in manibus agamus, in quo haec a nobis sunt descripta. Imprimis librum cui titulus est Excerpta canonum (hoc enim nomen singulae paginae praeferebant) ex codice Lucensi transcripsimus, quanquam et is in [Col. 0237A] aliis vetustis conciliorum codicibus legitur, ut in Vigilano et Ovetensi. Id opus collectio quaedam est, sive index canonum omnium qui in conciliis vel epistolis Romanorum pontificum ad ea usque tempora continebantur: digestus non quidem ordine alphabetico, sed per locos communes distributis rerum generibus, de cujus auctore nihil, quod sciam, hactenus constat. Certe antiquior est Burchardo, Ivone et Gratiano, qui jus canonicum in locos communes digesserunt. Non vero esse hoc Isidori vel illud argumento est quod hic concilia Toletana ad duodecimum usque passim citentur, cum constet Isidorum ante sextum Toletanum obiisse. At mihi quidem, si ex conjecturis loqui fas est, illud potius Juliano archiepiscopo Toletano tribuendum videtur, qui illis temporibus floruit, et quatuor conciliis Toletanis praefuit magna doctrinae celebritate. Quod indicant ejus tria opera jam hactenus typis mandata, nempe Prognostica, Contra Judaeos, et Antikimena, praeter alia quae ab ejus successore Felice enumerantur: [Col. 0237B] qui etiam prodit hunc versibus lusisse, ut vel ex eo suspicari liceat ab eodem conscripta ea carmina quae aliquibus libris hujus operis praeponuntur. Nam quod illa inania et boatu tantum contexta sint, id vitium rudi illi aetati condonandum merito videatur. In eo libro admonendus est lector, quod passim ibi scribitur a cap. XX aut XXX, hoc significare illud nempe concilium, cujus pars aliqua tum citatur, esse a capite vel ab initio conciliorum vigesimum aut trigesimum in ordine eorum quae in Lucensi codice continebantur: et eodem modo in pontificum epistolis, quas ex ordine quoque enumerat. Id quod ex indice conciliorum et epistolarum pontificiarum intelliges, quem mox ipsi operi praeponemus. Sequuntur concilia Hispaniensia, quae ex codice Lucensi cum impressis anni 1567 contulimus. In his brevitatis causa aliquibus notis usi sumus, ut his L. H. A. AE. de quibus ante concilium Eliberitanum mox dicemus. Quanquam vero omnia loca quibus impressa a manuscriptis [Col. 0237C] distabant observaverimus, ea tamen solum quae plane et omnino in impressis emendari debere judicabamus, asterisco in margine notavimus, ut festinus lector caetera si vellet praeteriret. Nam illud mirari nemo debet, quod non modo loca melius in mss. habentia descripserimus, sed ea etiam quae plane in his depravata esse videbamus. Quis enim neget multis locis mendosos quoque esse manuscriptos, et veram lectionem ex multis inter se collatis eruendam? Nos tamen in eo summam fidem adhibere maluimus, et in partem peccare tutiorem: quod usu edocti speremus non defuturos, qui vel in depravata scriptura plerumque vestigia alicujus verae lectionis pervestigando reperiant. Itaque et in caeteris conciliis Toletanis et Emeritensi, quae integra hinc descripsimus, relicta in ipso contextu saepe depravata (ut erat in ipso codice) scriptura, adhibito tantum verae interpunctionis labore (quae nulla omnino in codice erat), conjecturas nostras in margine ascripsimus; et fortasse [CCXIII] multis locis desperatissimis medicinam [Col. 0237D] fecimus. Reliquum illud est, ut si quid in nostra sententia exponenda alicubi peccatum sit, id totum correctioni catholicae Romanae Ecclesiae (quod obsequentissimo facimus animo) subdamus.»

Ejusdem Perezii annotatio ante variantes concilii Eliberitani, ubi agit de quatuor insignioribus codicibus collectionis Hispanicae.

(Inter aliquot egregias annotationes quas Perezius in memorato Vaticano codice scripsit, illam praecipue hic subnectimus, qua codicum notas L. H. A. AE. sese explicaturum in antecedenti praefatione spopondit. Cum nota L. codicem Lucensem, H. Hispalensem, A. Alveldensem, et AE. S. Aemiliani exemplum indicet, de singulis haec habet.)

[Col. 0238A] «Quatuor hi codices sunt in membranis manuscripti litteris Gothicis, servanturque in monasterio D. Laurentii regii apud Escurialium, quod nuper exstruxit Philippus II rex Hispaniarum catholicus.

«Lucensis est allatus ex Ecclesia Lucensi. Non habet annum quo scriptus sit; sed certe ante sexcentos vel septingentos annos. In eo sunt praeter impressa haec concilia, quae nondum prodierunt, Emeritense et quinque Toletana ⁜ (a) a decimo tertio ad decimum septimum.

«Hispalensis coepit ita a nostris appellari, quod ex conjecturis credatur scriptus Hispali. Fuit Martini Ajalae archiepiscopi Valentini, scriptus aera 949, ut in eo dicitur, id est anno Christi 911. In hoc sunt concilia quae vulgo habentur etiam in veteribus impressionibus, sub recepta illa in omnibus mss. divisione, ab Isidoro [S. Isidorum episcopum Hispalensem intelligit], ut puto, primum usurpata, nempe in Orientalia, Africana, Gallica et Hispaniensia. In hoc [Col. 0238B] autem codice, quod quidem non exstet, tantum est decimum tertium Toletanum.

«Alveldensis fuit scriptus a Vigila presbytero in monasterio S. Martini de Alvelda aera 1014, ut in eo dicitur, id est anno Christi 976. In hoc praeter impressa sunt Toletanum XV et XVI, et Caesaraugustanum II.

«S. Aemiliani codex allatus ex monasterio S. Aemiliani de la Cogolla prope Najaram, scriptus anno Domini 962, ut ibi dicitur. Est vero omnium locupletissimus. Nam praeter communia habet haec nondum impressa, Caesaraugustanum II et III, Barcinonensia duo, Oscense, Egarense, Toletanum sub Gundemaro, alterum Toletanum anno duodecimo Recaredi, et item aliud Toletanum anno primo Chintillae.»

Alia porro, quae in hoc eodem ms. legebantur nondum impressa, quaeque ad Priscillianistarum causam pertinent, non solum indicat in alia notatione, ex qua excerptum dedimus tom. II, col. 1376, verum [Col. 0238C] etiam in eodem tomo descripsit.

1. Collectio Isidori Mercatoris praecedentium locupletior eo praesertim titulo distinguitur, quod pluribus supposititiis documentis referta est. Vetustissimorum Romanorum pontificum a S. Clemente ad S. Silvestrum usque, quorum nulla exstant decreta, plures epistolas praefert: aliisque pontificibus usque ad Gregorium Magnum aliquas item imponit, ac genuinis interserit. Mirum est tam insignem imposturam, quae non sensim, nec per partes, sed uno in libro tota simul prodiit, non statim fuisse detectam. Aliquid [Col. 0240B] suspicionis suboluisse creditur Hincmaro Remensi aliisque Gallicanis episcopis qui ad Nicolaum I scripserunt. Verum hi nullam falsitatis dubitationem in animum induxisse videntur, sed eo tantum nomine ipsis epistolis auctoritatem adimendam putarunt, quia, inquiebant, in codice canonum non haberentur ascriptae: nimirum quia non erant in collectione Hadriana, quam hoc tempore Ecclesiarum usu receptam Codicem canonum appellabant. Jure autem Nicolaus ad eosdem rescribens (Nicolaus I, epist. 42 ad episc. Gall.) , hanc solam rationem nihili faciendam credidit, cum non omnes Romanorum pontificum sincerissimae caeteroquin constitutiones, sed admodum paucae in ea collectione legantur; iidemque Gallicani episcopi, ubi suae intentioni haec (priorum pontificum decretalia) suffragari conspiciunt, illis indifferenter utantur. Cum vero illi easdem decretales epistolas, etsi in canonum codice non descriptas, ac minus acceptas traderent, non tamen spurias, sed genuinas [Col. 0240C] haberent, adeo ut ipsis, cum libebat, uterentur; idem pontifex, qui illas ex sola Gallicanorum relatione cognoverat, nihil de impostura suspicatus (quandiu nihil aliunde affulgeret), repudiare non potuit; nec ejus verba quibus eas quodammodo videtur approbasse, ei praesumptioni subnixa, quam Gallicani episcopi ingesserant, pro vera ac legitima approbatione accipi queunt, quae sine ipsarum epistolarum, quibus carebat, lectione praestari non poterat. Illis autem Nicolaum caruisse evidens ex eo fit, quod in suis epistolis, ubi eas allegandi multiplex fuit occasio, alia documenta sollicitius exquisita laudet, quae in canonum codice non inveniuntur; et laudet etiam quaedam apocrypha, quae olim conficta atque vulgata in antiquiores collectiones irrepserant, uti sunt synodus S. Silvestri, alia Sinvessana, gesta de purgatione Xysti III et de Polycronio: nunquam vero Pseudo-Isidorianis decretalibus usus sit. Has sane Leoni IV immediato ejus praedecessori cognitas non fuisse patet ex ejus epistola ad Britannos, in qua decretalia [Col. 0240D] in codice canonum contenta recensens, a Silvestro exorditur, et caetera Hadrianae collectionis ita commemorat, ut si quid negotii incurrat, quod illis dirimi nequeat, ad sanctorum Patrum Hieronymi, Augustini, etc., scripta confugiendum tradat; nec de aliis vulgatis decretalibus indicium praebeat.

2. Plures quidem imposturae characteres in his decretalibus aliisque Isidorianis [CCXVI] mercibus continentur, quae ad earum falsitatem in ipso ortu detegendam attentos et peritos homines facile inducerent. At ea erat illorum temporum et sequiorum conditio, ut pauci essent qui puram remotioris antiquitatis haberent notitiam, et sanioris critices usum facere vellent aut possent. Primus qui earum suppositionem praesensit et indicavit, fuit cardinalis de Cusa in opere Concordantia catholica lib., III, c. 2. Wiclefus enim, qui ante ipsum effutivit: Decretales epistolae sunt apocryphae, et seducunt a Christi fide, et clerici sunt [Col. 0241A] stulti qui student eas: non solas decretales ab Isidoro confictas in suspicionem adducere, sed omnium decretalium auctoritatem evertere nitebatur. Post Cusanum vero sensim alii plures excitati, adeo multa et firma ad suppositionem probandam attulerunt in medium, ut nemo jam de imposturis ejusmodi jure possit ambigere.

3. Nonnulla imposturae argumenta satis sit hic delibare. Non leve est illud quod ex ipsa praefatione proditur. Haec in titulo inscribitur sancto Isidoro episcopo, quem quidem episcopum etiam declarat illa ipsa formula praefationi inserta, qua episcopos fratres nostros appellat. Hispanum vero praeferunt illa ejusdem praefationis verba: In principio vero voluminis hujus qualiter concilium APUD NOS celebretur, posuimus: subditur autem post praefationem ordo celebrandi concilii sumptus ex synodo Toletana IV, c. 4. Quis autem alius Isidorus Hispanus, et episcopus, et sanctus, nisi celebris ille S. Isidorus episcopus Hispalensis cui quidem eamdem collectionem vix editam, id est nono saeculo, [Col. 0241B] ex eadem utique praefatione vulgo fuisse ascriptam satis cognoscitur ex Hincmari Remensis epist. 7, c. 12? Quae autem major impostura quam S. Isidoro Hispalensi episcopo collectionem tribuere octo Toletana concilia continentem a V ad XIII, et unum Bracarense, quae post ipsius mortem celebrata fuerunt; et eodem anachronismo in ipsa praefatione mentionem facere concilii VI oecumenici, quod S. Isidoro vivente nondum habitum fuerat? Quid quod in epistolis quae affiguntur priscis trium priorum saeculorum pontificibus, plura sacrae Scripturae testimonia leguntur ex versione S. Hieronymi, quae posterius edita fuit? Quid quod pleraeque consulares notae iisdem epistolis appensae vel consules referunt, qui in fastis consularibus nunquam fuerunt, vel si inveniuntur in fastis, cum pontificis epistolae auctoris aetate nequaquam concordant? Adde magistratuum conficta nomina, archiflaminum, primorum flaminum, etc., et voces primatuum, archiepiscoporum, apocrisiaricorum, quae ab [Col. 0241C] aetate ac usu veterum illorum pontificum omnino aliena quisque vel leviter in antiqua historia et disciplina ecclesiastica versatus facile intelliget. Adde quod nullum priscorum morum indicium, plurima autem posterioris disciplinae in iisdem litteris continentur. Alia non pauca argumenta alii uberius notarunt, quae referre nec vacat, nec opus est.

4. Duo tantum omittenda non credimus, quae licet seorsim aliquam responsionem possint recipere, simul tamen juncta evidentem imposturae demonstrationem praeseferunt. Primo aliae ex his epistolis datae traduntur ad omnes episcopos, aliae ad orthodoxos omnes, ad omnes Ecclesias, ad episcopos Italiae, Galliae, Hispaniae, Africae, Germaniae, etc. Plura ergo earum exemplaria per orbem disseminata esse debuerunt. Qui autem fieri potuit ut e tot epistolis toto orbe divulgatis ne una quidem ante nonum saeculum a quopiam inventa et laudata fuerit? Secundo eaedem epistolae posteriorum quarti, quinti, sexti, septimi et octavi etiam saeculi auctorum non sententias solum, sed voces, et [Col. 0241D] integras periodos satis prolixas et multas exscriptas exhibent, uti accurate post Blondellum P. Philippus Labbeus in margine earumdem epistolarum notavit. Primo argumento responderi potest eas epistolas usque ad nonum saeculum latuisse, et idcirco a nemine fuisse laudatas. Secundo autem non nemo respondit eos posteriores auctores qui indicatas sententias iisdem verbis praeferunt, eas ex ipsis epistolis ad verbum exscripsisse. Neutra vero responsio probabilis est: immo altera cum altera pugnat. Si enim epistolae statim post earum ortum usque ad nonum saeculum ita delituissent, ut nemo idcirco eas allegare potuerit; posterioribus ergo scriptoribus non patuerunt, ut ex iisdem possent periodos exscribere. Quod si ex ipsis periodi integrae a pluribus multo et temporis et locorum intervallo dissitis fuerunt excerptae, in [CCXVII] tenebris ergo diutius fuisse sepultae dici nequeunt. Alterutrum malis, semper impostura [Col. 0242A] convincitur, ac ex ipso responsionum conflictu magis multo elucescit. Si enim plures antiqui scriptores ex ipsis epistolis sumpsissent sententias, verba atque periodos; notae igitur fuissent, et frequenti usu tritae, rebusque pluribus utiles, ita ut laudari possent a multis, et ab iis praesertim qui ex ipsis profecissent: inter quos sane summi pontifices, et synodi, et Patres, qui eadem verba et easdem periodos praeferunt, ita has vetustissimorum pontificum epistolas allegassent, uti alias aliorum, quae genuinae sunt, laudasse inveniuntur. Si vero inter tam multos nono saeculo anteriores viros et sanctissimos, et doctrina celebres, qui easdem sententias iisdem verbis in suis operibus afferunt, ne unus quidem inventus est qui illarum mentionem fecerit, quia ex ipsis reipsa nihil sumpserunt; sententiae ergo et periodi pares, quae in epistolis quoque inveniuntur, ex iisdem procul dubio scriptoribus derivatae fuerunt ab epistolarum artifice; quod spuriam earum originem clare demonstrat. Hinc etiam a nullo alio auctore ante nonum [Col. 0242B] saeculum fuerunt laudatae, non quia latuerunt, aut earum allegandarum materies et occasio non esset; sed quia nondum natus erat qui easdem confingeret: alias sicut illas post hoc tempus quo suppositae et vulgatae fuerunt, passim laudatas, et in collectiones etiam non pauca ex iisdem traducta reperimus; ita idipsum antiquis etiam temporibus factum deprehenderemus, si a priscis illis pontificibus quibus affictae sunt, vere scriptae et editae fuissent.

5. Neque vero ex solis documentis spuriis abs se [Col. 0242C] consarcinatis Pseudo-Isidorus suam collectionem condidit. Plura scilicet sincerissima et aliunde nota monumenta falsis intermiscuit. Fontes autem e quibus haec sincera documenta derivavit detegendi sunt; id enim non modicum juverit ad ea ipsa secernenda quae ille e suo cerebro commentus est. Praecipuus fons est collectio Hispanica, quam totam suae collectioni inseruit. Cumque vulgata esset opinio S. Isidorum Hispalensem fuisse auctorem collectionis Hispanicae, hinc Isidori nomen, quod omnibus venerationi erat, libenter arripuit et praefationi inscripsit. Illam vero collectionem Hispanicam sumpsit, non quae primitus prodiit, ac ultra Toletanam IV synodum non progrediebatur, sed illam paulo auctiorem quae novem Toletanas synodos et Bracarensem anni 675 receperat. Neque iis hujus collectionis exemplaribus usus est quae Hispanicam originem habent, sed illis quae sunt originis Gallicanae, uti pluribus statuemus num. 14. Alter fons est collectio Hadriana, ex qua a Pseudo-Isidoro excerpta fuerunt nonnulla quae in [Col. 0242D] Hispana collectione desunt. Fons tertius est vetus collectio a Quesnello edita, et a nobis hoc tomo recusa. Non pauca enim documenta quae sunt in Isidoriana collectione, nec leguntur in Hadriana, nec in Hispanica, ex eo fonte eodem quandoque ordine derivata fuere. Alia pauca auctor delibavit ex Historia Tripartita, aliisque ex fontibus quos in catalogo inferius suo cujusque loco indicabimus.

6. Adeo vero utile est hos fontes cognovisse, ut quaecunque in his non invenientur, ea a Pseudo-Isidoro supposita certissime dicenda sint. Quod si quae documenta per se genuina in illis fontibus breviora sint, apud Pseudo-Isidorum vero auctiora; quidquid additamenti accessit quod in illis fontibus non reperiatur, id ejusdem impostoris opera suppositum affirmare licebit. Ita supposititia sunt duo postrema capitula, sextum et septimum epistolae Vigilii ad Profuturum, quae absunt a sinceris Hispanicae collectionis [Col. 0243A] codicibus, in Isidoriana autem collectione leguntur. Immo cum in hac eadem collectione auctiora pariter sint [CCXVIII] quaedam vetusta documenta caeteroquin apocrypha, quae in aliquibus antiquioribus collectionibus recepta, sed breviora sunt; horum quoque additamenta ipsi impostori ascribenda. Sic nemo jam dubitare potest, quin ab hoc supposita fuerint aliquot fusiora capitula duarum epistolarum S. Clementis ad Jacobum, quae olim apud Graecos confictae, et a Rufino Latine redditae, in nonnullas veteres collectiones irrepsere, sed in his breviores sunt multo, apud Pseudo-Isidorum autem tantummodo cum illis additamentis inveniuntur auctiores. Neque omittenda hoc loco est ea brevis interpolatio qua in sincera synodo Hispalensi II canoni septimo nonnulla inseruit de quibus diximus capite praecedenti, num. 3. Hic porro animadverte, quaesumus, impostoris indolem, qui adeo ad fingendum erat propensus, ut ne ipsis quidem sive sinceris, [Col. 0243B] sive apocryphis documentis parceret, in quibus sua commenta ex collatione vetustiorum codicum detegi facile poterant. Quanto ergo audentius is confingeret integras epistolas, quae nullam antiquiorum exemplarium collationem qua fraus detegeretur metuebant?

7. Ea porro generali regula quam proposuimus, deteguntur apocryphae duae synodi, quinta, uti appellant, et sexta sub Symmacho, nec non capitula Hadriano papae in vu gatis et in plerisque mss. attributa, quae in sola Isidoriana collectione reperiuntur. Mirum nobis accidit plerosque etiam acerrimos caeteroquin criticos, qui singula ejusdem collectionis documenta ad calculos revocarunt, de duabus memoratis synodis atque capitulis nihil dubii movisse. Immo Blondellus, qui omnium maxime Isidoriana figmenta perstrinxit, adeo de illis nihil dubitavit, ut inter ea vetustiora monumenta ex quibus Pseudo-Isidorus apocryphas epistolas conflavit, laudatas synodos atque Hadriani capitula identidem referat, [Col. 0243C] perinde ac si haec genuina ac vetustiora sint, nec ipsum Pseudo-Isidorum habeant auctorem. Et primo quantum ad duas synodos sub Symmacho, non solum Hadriana collectio istas ignorat, verum etiam vetustissima omnium contenta in ms. Vaticano Reginae 1997, quae paulo post ejusdem pontificis aetatem omnes genuinas ipsius synodos et documenta caetera ad easdem pertinentia accuratissime protulit. Quod si tres synodi tantum ibidem afferuntur, non quatuor; quartam sinceram in eo codice omissam nemo suspicetur: quatuor enim synodorum opinio ex quadam notula dimanat, quae in antiquioribus et praestantioribus codicibus abest, uti animadvertimus part. II, c. 4, n. 5. Praeterea si tres, quae tantum editae sunt sincerae synodi, conferantur cum duabus in solo Isidoro descriptis, manifestum introductionis, styli, ac totius orationis discrimen quisque deprehendet: quod diversum auctorem satis demonstrat. Adde quod in sexta, quam vocant. [Col. 0243D] synodo Gangrenses canones apostolica auctoritate conditi dicuntur; quod falsissimum est. Referuntur autem duo ejusmodi canones ex interpretatione Dionysii, cum tamen Romani pontifices per id tempus praeter Nicaenos et Sardicenses nullos Graecarum synodorum canones recepissent. Vide part. II, c. 1. Accedit tandem quod in synodo, uti appellant, quinta legantur quaedam decreta quae ab antecessoribus suis constituta idem Symmachus pronuntiat: Est enim, inquit, a multis antecessoribus nostris synodaliter decretum atque firmatum. Producuntur autem decreta quae totidem verbis recitantur in pseudo-epistolis Zephirini, Stephani, Eusebii et Julii. Idem ergo et istarum epistolarum, et ejus synodi fabricator agnoscitur. Symmachus enim laudare non poterat epistolas quae tanto post confictae fuerunt. Neque vero cuipiam incredibile videatur, Pseudo-Isidorum in ea synodo compingenda ex epistolis abs se confictis verba exscripsisse, ac pontificum quibus eas [Col. 0244A] affixit auctoritatem allegasse. Id enim usitatum ipsi fuit in epistolis quas posterioribus pontificibus attribuit, ex litteris fictitiis antecessorum nomine inscriptis decreta iisdem quandoque verbis repetere, eorumdemque decessorum auctoritatem ingerere. His argumentis suppositione ejusmodi synodorum detecta, nihil erit ambigendum quin subscriptiones ipsis pseudosynodis appensae, et partim ex sinceris Symmachi conciliis, partim ex Chalcedonensi sumptae (quae imposturam maxime declarant), ex eodem impostore provenerint.

8. Nunc de capitulis quae Hadriano papae I in vulgatis inscribuntur (T. VIII Concil. Ven. edit. col. 597) . Vidimus in bibliotheca Vaticana codicem signatum num. 631 in quo ea capitula [CCXIX] non Hadriano pontifici, sed Ingelramno, seu Angilranno Metensi ascripta sunt. Incipiunt capitula collecta ex diversis conciliis seu decretis Romanorum pontificum ab Angilranno Metensi episcopo et Adriano papae oblata. Eamdem plane inscriptionem praefert alius codex bibliothecae [Col. 0244B] S. Victoris Parisiensis, uti testatur Baluzius in praefatione ad libros Antonii Augustini de emendatione Gratiani: qui dein in notis ad eosdem libros pag. 492 aliud ms. exemplum laudat monasterii Laetiensis, ubi similis epigraphes his verbis exprimitur: Liber capitulorum ex diversis conciliis sive decretis Romanorum pontificum collectorum ab Anilramno Metensi episcopo. At plerique et praestantiores codices Vat. 630, 1340, 1344, 3791, etc., vulgatam lectionem tuentur: Ex Graecis et Latinis canonibus, et synodis Romanis, atque decretis praesulum, ac principum Romanorum haec capitula sparsim collecta, et Agilramno Mediomatriciae urbis episcopo Romae a B. papa Adriano tradita sub die XIII kalendarum Octobrium indictione IX, quando pro sui negotii causa agebatur. Quem titulum omnino praeferendum demonstrat Hincmarus Remensis Pseudo-Isidoro suppar, qui similiter in suo codice legit. Scribit enim in opusculo contra Hincmarum Laudunensem cap. 24: De [Col. 0244C] sententiis vero quae dicuntur ex Graecis et Latinis canonibus atque decretis praesulum et ducum Romanorum collectae ab Adriano papa, et Engelramno Metensium episcopo datae, quando pro sui negotii causa agebatur, etc. Ipsa plenior inscriptio, qua capitulorum tempus et occasio notatur, et non ex solis decretis pontificum atque canonibus conciliorum, sed ex principum etiam Romanorum legibus capitula collecta traduntur, verior agnoscitur: ac propterea ambigendum non est quin haec capitulorum collectio Hadriano ascripta fuerit. Porro Hadrianus papa nullam aliam collectionem suo nomine ornavit nisi eam quae Carolo Magno ab ipso tradita Hadriana vocatur. Hinc Leo IV in epistola ad episcopos Britanniae ecclesiasticos canones referens, eos praesertim, per quos et episcopi judicant, et episcopi judicantur, canones in Hadriana contentos recenset; de istis autem capitulis Hadriano attributis (quae cum nihil fere aliud exhibeant quam quae ad episcoporum judicia pertinent, maxime commemoranda fuerant) ne verbum quidem. Quaedam praeterea in ipsis capitulis insunt quae Romanus pontifex nequaquam proposuiset; ut illud c. 6, quo appellationum causae ad Constantinopolitanam, et non potius ad apostolicam sedem deferendae traduntur, nec non illud c. 49 ex lib. X codicis Theodosiani, tit., 10, n. 2, seu ex Breviario Aniani sumptum: Delatoris aut lingua capuletur, aut convicto caput amputetur; quod quam a lenitate ecclesiastica sit alienum, nemo est qui non videat. Angilramnus quoque Metensis episcopus, qui vir mitissimus et pietate praecipuus a coaevo auctore Paulo diacono vocatur lib. IV de Gestis Longobardorum, c. 6, ab hac sanctione collectioni canonum inserenda quam maxime abhorruisset. Illud addemus ad pleniorem imposturae probationem, quod pontificum decreta, ex quibus praesertim ea capitula dicuntur collecta, non alia fere sunt nisi decretates apocryphae Isidorianae, in quibus eaedem sententiae et eadem identidem verba [Col. 0245A] recitantur, ut ex Antonii Augustini notis in eadem capitula colligere licet. Quem earum epistolarum et capitulorum consensum quicunque perpenderit, eumdem tum illarum, tum istorum architectum facile perspiciet. Hujus argumenti vim plerique hactenus non perceperunt, eo quod crediderint pseudoepistolarum auctorem ex capitulis, uti videbantur, sinceris profecisse. At nos econtra capitula post pseudoepistolas condita, et ubi cum ipsis pseudoepistolis totidem sententiis aut verbis conveniunt, ex iisdem derivata manifestissimum facere possumus. Plura in id afferri queunt. Unum autem maxime evidens brevitatis gratia sufficiet. Idem prolixum synodi Romanae decretum, quod in capitulis legitur, c. 5, totidem verbis continetur etiam in epistola supposititia Felicis I ad episcopos Galliae. Hoc vero decretum ex hac epistola traductum in capitula, non autem ex capitulis in eam epistolam transisse, ex eo liquet quia Romana synodus, cui idem decretum in capitulis tribuitur, alia vere non est nisi supposititia synodus sub [Col. 0245B] eodem Felice I descripta in eadem epistola quae ipsius synodi relationem continet. Id manifestum fit ex his ejusdem epistolae verbis (T. I Concil., col. 924) : Nos vero (ait Pseudo-Felix) ad supplementum vestrum fratres et coepiscopos [CCXX] nostros vocavimus amplius quam septuaginta, cum quibus haec quae subter habentur inserta, regulariter tractanda decrevimus. Vestris enim epistolis in omnium audientia perlectis, quae multas, ut nostis, querimonias et oppressiones in se continebant vestras, decretisque quae sunt de accusationibus episcoporum, sancta synodus dixit: Haec sunt quae deinceps propter malorum hominum insidias, etc. Quo decreto relato pseudo-Felix synodi habitae relationem concludens ait: Haec, fratres, ad vestram et omnium coepiscoporum opem in synodo unanimiter sunt decreta, ut si forte aliqui stultorum vos accusare, etc. Itaque haec Romana synodus ejusque decretum in capitulis recitatum aliunde peti non potuit quam ex hac Felicis I pseudoepistola, ex qua [Col. 0245C] tantum in lucem prodiit. Si vero auctor capitulorum ex hac pseudoepistola idem decretum hasuit, posteriora ergo sunt illa capitula iisdem litteris, et similiter posteriora sunt caeteris decretalibus apocryphis, ex quibus alia bene multa loca similiter decerpta fuerunt. Non igitur Hadriano I, immo nec Angilramno Metensi episcopo eadem capitula ascribi possunt, quorum aetate sicut nondum illae pseudodecretales, ita nec capitula exinde derivata prodierant. Hinc nemo assentiri poterit Stephano Baluzio, qui in laudata praefatione ad Antonii Augustini libros de emendatione Gratiani ea capitula Angilramno Metensi tribuens scripsit: Ea ex novitiis veterum pontificum epistolis ut plurimum collegit, et Adriano obtulit, ut suae causae praesidium quaereret. Eorum artifex ille idem Pseudo-Isidorus est qui ipsas epistolas finxit; ac proinde in sola ejus collectione inveniuntur. Enimvero in codice Vat. 630 omnium vetustissimo inveniuntur quidem in appendice collectionis Isidorianae, [Col. 0245D] eo quod ea ex documentis apocryphis in primo collectionis fetu contentis expressa, posterioribus Pseudo-Isidori curis condita fuerint, et veluti appendix in prioribus exemplis accesserint, ut ex annotandis § 5 patebit. In primo quidem fetu, quem usque ad sanctum Gregorium se perduxisse idem impostor in praefatione testatur, haec capitula Hadriano I attributa locum habere non poterant; ac propterea posterius tantum conficta et addita confirmantur.

9. Illud autem ad impostoris indolem apertius dignoscendam hoc loco animadvertendum credimus, nimirum eum in exscribendo ex pseudoepistola Felicis eo synodi Romanae decreto, quod paulo ante memoravimus, nonnulla ejusdem decreti verba licentius immutasse. Cum enim in pseudoepistola legatur, Tempore congruo, id est autumnali, vel aestivo concilium regulariter convocare debebunt; in capitulis scripsit c. 5: Tempore a canonibus praefixo Nicaenis concilium canonice convocare debebunt. Viderat impostor [Col. 0246A] Nicaenam synodum allegari non posse in epistola et synodo Felicis I, qui Nicaenum concilium praecessit. Cum vero hoc decretum ei synodo tributum hac in particula quae concilia congreganda praescribit, reipsa sumpserit ex concilio Nicaeno; hoc concilium in capitulis ascriptis Hadriano, qui postea floruit, indicare non timuit. Sic duplicem imposturam prodit, unam cum Romanae synodo affixit quod Nicaenae convenit; alteram cum allatum ex ea Romana pseudosynodo decretum, mutatis nonnulis, interpolavit.

10. Quo autem spiritu, quo consilio, Pseudo-Isidorus tot documenta confinxerit omittendum non est. Non desunt qui eum amplificandae vel defendendae auctoritatis Romanorum pontificum studio ductum ad ea procudenda excitatum fuisse arbitrentur. At falluntur manifeste. Licet enim in iis apostolicae sedis [Col. 0246B] amplitudo et auctoritas pluribus commendetur, non tamen hic impostoris scopus fuit, nec eadem sedes, cujus privilegia et jura quamplurimis sinceris et vetustis documentis nituntur, illis apocryhpis indigebat, ut cardinalis Baronius ad annum 865 n. 8 notavit. Pseudo-Isidori autem consilium longe aliud fuisse ex ipsa collectionis praefatione satis dignoscitur. Postquam enim indicavit documenta quae suae collectioni erant inserenda, hanc [CCXXI] eorum colligendorum rationem subjicit: Quatenus ecclesiastici ordinis disciplina in unum a nobis coacta atque digesta et sancti praesules paternis instituantur regulis, et obedientes Ecclesiae ministri, vel populi spiritualibus imbuantur exemplis, et non malorum hominum pravitatibus decipiantur. Multi enim pravitate et cupiditate depressi, ACCUSANTES SACERDOTES OPPRESSERUNT. Et multis prosequitur in eos acriter invehens qui episcopos accusare audent, ut se per illos excusent, vel eorum bonis ditentur: ac plura ejusmodi judiciorum [Col. 0246C] incommoda referens, illud urget, non posse cogi episcopos ad dicendam causam, si fuerint accusati, et rebus suis exspoliati, aut gradu dejecti, et a sede pulsi, nisi prius fuerint restituti; additque nonnulla de accusatoribus et accusationibus rejiciendis: quibus omnibus palam significat se ea potissimum mente collectionem confecisse, ut episcopis qui accusabantur prospiceret. Id quidem in apocryphis quae conflavit documentis multo clarius elucet. Eamdem enim semper de accusatis episcopis curam ac sollicitudinem praefert; cumque apostolicae sedis auctoritatem praedicat, eo semper omnia refert ut episcopi accusationibus impetiti et condemnati, si se gravatos sentiant, ad illam confugiant, quae synodorum sententias retractare et, si justum putaverit, irritas reddere potest. Idem quoque consilium maxime perspicitur in capitulis Hadriano tributis, quae ex apocryphis praesertim epistolis decerpta, apocryphorum documentorum velut compendium et compilatio vocari queunt. Pleraque enim illorum capitulorum eo spectant [Col. 0246D] ut ne episcopi accusari a quibuslibet possint, nec, si accusentur, accusatoribus facile deferatur, sed ex multis causis tum accusatores repellere, tum judices liceat recusare; ut synodorum retractentur judicia, et alia ejusdem generis in apocryphis similiter ingesta, ex quibus si omnia ad episcoporum qui accusantur, exspoliantur, deponuntur, patrocinium, defensionem atque praesidium conlata et conficta credantur, nemo jure possit revincere.

11. Non pauci de Pseudo-Isidoro severius conqueruntur, perinde ac si ejus imposturis disciplina vetus abolita, et nova fuerit introducta, adeo ut hinc desertos antiquos canones, fractos disciplinae nervos, perturbata episcoporum et provincialium conciliorum jura, sublatas judiciorum leges, aliaque rei ecclesiasticae damna illata contendant. Haec autem novae et immutatae disciplinae reprehensio quam minus aequa sit, quisque facile intelliget si duo animadvertat, nimirum [Col. 0247A] pleraque pseudoepistolarum Isidori excerpta esse ex sententiis sanctorum Patrum, ex sinceris constitutionibus Romanorum pontificum post Siricium, ex canonibus conciliorum, ac ex Romanis legibus: quae sane novi juris, novaeque disciplinae non sunt; caetera vero eam disciplinam plerumque exhibere quae vel jamdiu inoleverat, vel jam ante aliquanto induci coeperat. Impostura autem in eo sita est, quod Pseudo-Isidorus eas sententias iis auctoribus imposuerit quorum non sunt, et posterioris aevi disciplinam antiquioribus pontificibus affixerit, quasi prioribus Ecclesiae saeculis aeque viguisset. Caeterum quod de novae disciplinae introductione ingeritur, stultus quidem plane fuisset impostor, si sperasset suam collectionem acceptum iri ab hominibus quae novam omnino disciplinam a sui quoque saeculi moribus et consuetudinibus abhorrentem contineret. Quod si quaecunque contra consuetudinem ingeruntur, etiamsi bona et utilia sint, ipsa novitate perturbare solent; multo magis de iis timendum est quibus disciplinam per se [Col. 0247B] optimam et sanctioribus fultam legibus, longoque usu ab omnibus receptam, quispiam evertere et immutare contenderet. Nulli autem tumultus, clamores nulli auditi sunt ob inductas decretales apocryphas, nisi in ea parte quae ad episcoporum causas et judicia pertinet: de quibus aliqua apud Hincmarum leguntur, et in epistolis Nicolai I. At in his ipsis causis atque judiciis quod in pseudoepistolis ac synodis Isidorianis traditur, non erat omnino novum. Nonne causae majores quae circa accusationes episcoporum versantur, certis antiquorum pontificum decretis apostolicae sedi reservatae, sine ejus assensu definiri non poterant? Vide inter caetera Leonis epistolas 6, 13 et 14, et Gregorii IV epistolam primam ad universos episcopos. Nonne episcoporum appellationes ad eamdem sedem antiquis canonibus et consuetudini, ac primatus etiam juri innixas probavimus in Observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. I, c. 5, 6 et 7? Ne omnes promiscue admittantur [CCXXII] ad accusandum [Col. 0247C] episcopum, cautum fuerat in canonibus Codicis Africani 128, 129, 130 et 131, nec non etiam canone sexto concilii CP., quem ex Graeco codice Nicolaus I laudat epistola octava. Episcopos ejectos et suis rebus exspoliatos non cogendos ad judicium, nisi prius in suum gradum restituantur et omnia eisdem ablata redintegrentur, colligitur ex codice Ecclesiae Africanae, c. 87. Haec et alia ejusdem generis, quae novae disciplinae a Pseudo-Isidorianis decretalibus inductae tribuuntur, legere licebit in epistolis 8, 9 et 38 Nicolai I, qui tamen ea non ex illis apocryphis, quibus carebat, sed ex antiquioribus documentis confirmat: quemadmodum ante ipsum fecerat etiam Gregorius IV in epist. 1 ad universos episcopos, in qua Venilonis episcopi judicium sibi reservat. Fieri quidem potuit ut haec disciplina, antiquis licet juribus ac decretis constituta, non multum, seu rarius obtinuerit in quibusdam locis quae aliis consuetudinibus et canonibus uterentur. Fieri etiam potuit ut eadem disciplina in favorem proborum ad fraudes [Col. 0247D] praecavendas instituta, a quibusdam traheretur in abusum, et malorum impunitati serviret. Pseudo-Isidori vero concilium ab hac improbitate alienum, non aliud fuisse nisi ut episcopis injuste oppressis subveniret, ex ejus praefatione intelleximus. Forte etiam in ea Galliarum parte in qua est Moguntia, ubi hae Pseudo-Isidori merces, ut mox dicemus, fabricatae fuerunt, disciplina in ipsis proposita jamdiu ante invaluerat S. Bonifacii episcopi est Moguntini opera, qui apostolica legatione functus, quantum apostolicae auctoritati deferret, eamdemque observantiam in ea loca inducere studuerit, ex ejus epistolis liquet. Vide inter caeteras ejus epistolam 105 ad Cudberthum archiepiscopum [Col. 0248A] Cantuariensem, in qua aliquot praecipua disciplinae capita ab eodem sancto martyre et Germaniarum apostolo iis in regionibus instituta, ac in pseudoepistolis Isidorianis postea repetita exhibentur. Idem quoque spiritus in successores ejus Lullum, Riculfum, Autgarium transiit, ut ex aliis monumentis constat. Quod si Pseudo-Isidorianae decretales eam disciplinam praeferunt, quae et antiquioribus decretis atque canonibus fulciebatur, et jamdiu ante saltem iis in regionibus vigebat, ubi Pseudo-Isidorus illas condidit; num aequa sit illa reprehensio qua novae disciplinae introductio ipsis decretalibus attribuitur, quisque intelliget. Negari tamen non posse videtur, quin eadem disciplina latius propagata magis multo inoleverit, postquam eaedem decretales editae et divulgatae fuerunt, ac mox in quibusdam conciliis laudatae, atque subinde insertae in collectiones Reginonis, Burcardi et aliorum, quae ob suam brevitatem ac methodum magno usui fuere.

[Col. 0248B] 12. Isidori nomen praefationi ab impostore fuisse inscriptum eo concilio, ut S. Isidoro Hispalensi episcopo opus tribueretur, innuimus num. 3, ubi etiam probavimus hanc collectionem eidem sancto ascribi non posse. Plerique eam adjudicant Riculfo episcopo Moguntino, quem collectionem, uti putabatur Isidori Hispalensis, ex Hispania allatam Moguntiae edidisse, et in vicinas Galliarum regiones evulgasse Hincmarus Remensis tradidit in opusculo contra Hincmarum Laudunensem, cap. 24. Si vero ideo talia, inquit, quae tibi visa sunt, de praefatis sententiis (Angilramni) ac saepe memoratis epistolis detruncando, et praeposterando, atque disordinando collegisti, quia forte putasti neminem alium easdem sententias, vel ipsas epistolas praeter te habere, et idcirco talia libere te existimasti posse colligere; res mira est, cum de ipsis sententiis plena sit ista terra, sicut et de libro collectarum Epistolarum ab Isidoro, quem de Hispania allatum Riculfus Moguntinus episcopus in hujusmodi, sicut et in [Col. 0248C] capitulis regiis studiosus, obtinuit, et istas regiones ex illo repleri fecit. Cum vero Riculfus Moguntinus, qui Lullo successit anno 786 vel 787, e vivis excesserit anno 814, in collectione autem Isidoriana epistolae quaedam contineantur, ex. gr. Urbani I et Joannis III, quibus ab impostore insertae fuerunt ad verbum aliquot sententiae concilii Parisiensis celebrati [CCXXIII] anno 829, hasce imposturas ⁜ (a) Riculfo attribui non posse liquet. Hincmarus vero excusandus est, quippe quem haec bona fide sumpsisse credimus ex Benedicto levita. Is enim in praefatione ad tres libros Capitularium V, VI, et VII, ab ipso digestos et editos circa annum 845, scripserat: Haec vero capitula, quae in subsequentibus tribus libellis coadunare studuimus, in diversis locis, et in diversis schedulis, sicut in diversis synodis ac placitis generalibus edita erant, sparsim invenimus, et maxime in sanctae Moguntiacensis metropolis Ecclesiae scrinio a Riculfo ejusdem sanctae sedis metropolitano recondita, et demum ab Autcario secundo ejus successore atque consanguineo inventa reperimus, [Col. 0248D] quae in hoc opusculo tenore suprascripto inserere maluimus. Inter capitula vero ab hoc inserta libris laudatis nonnulla occurrunt ex epistolis apocryphis priscorum pontificum, quaedam ex pseudosynodis Symmachi, et fere omnia capitula ad Angilramnum Hadriano papae afficta: quae tamen sine ullo auctoris nomine recitantur. Neque vero haec Benedictum levitam sumpsisse existimes ex aliquo capitulari regum Francorum, ex quo item eadem Pseudo-Isidorus excerpens, priscis illis pontificibus, synodis Symmachi, ac Hadriano I attribuerit. Si enim ea decreta in sinceris capitularibus fuissent constituta, inventa sane fuissent, si non omnia, saltem aliqua ejusmodi capitularia, [Col. 0249A] in quibus illa legerentur. Sic quidem cum Ansegisus ex veris capitularibus suos libros quatuor compegerit, studiosi homines eadem capitularia nacti sunt, in quibus fere omnia Ansegisi capitula continentur, nec non illa quae, ab Ansegiso praetermissa, idem Benedictus levita ex veris capitularibus in suis libris adjecit. Quid vero causae est cur ne unum quidem capitulum ex apocryphis illis documentis in ullo antiquiori capitulari reperitur, nisi quia ea Benedictus non ex veris capitularibus, sed ex Pseudo-Isidorianis mercibus, in quibus duntaxat inveniuntur, derivavit? Haec ergo Pseudo-Isidorianae collectionis capitula inter illa esse videntur quae in Moguntinae Ecclesiae scrinio a Riculfo recondita tradidit. Cum porro haec collectio ab ipso Benedicto tribuatur, seu saltem involvatur cum aetate Riculfi, quem obiisse jam vidimus antequam ea conderetur et ederetur; non alia de causa id videtur fecisse, nisi ut iisdem documentis auctoritatem crearet, et imposturae, quae ipsi ignota non esset, suspicionem removeret. Hinc [Col. 0249B] cum ejusmodi imposturis ipse primus, aut fere primus usus sit, et levita fuerit Ecclesiae Moguntinae, ex qua ea collectio prodiit; nonnulli suspicantur cum Blondello ipsum fortassis earumdem imposturarum fuisse architectum.

13. Hoc certe tempore collectio condita, et in Germania quidem, quae in Galliis veteri dispositione censita, Francorum regibus suberat, non vero in Hispania; ac proinde aliquem Germano-Francum habet auctorem. Cum recentius documentum ex quo impostor integras sententias in apocryphis compingendis decerpsit, sit concilium Parisiense anni 829, ante hunc annum editio ejusdem collectionis collocari nequit. Porro concilium Aquisgranense anni 836, cap. 2, n. 8, decernens ut per singulos annos sanctum oleum in coena Domini juxta traditionem apostolicam ac statuta decretalium, in quo de eadem re praecipitur, ab episcopis conficiatur, secundam Fabiani pseudoepistolam indicare creditur. Hinc ea editio post annum [Col. 0249C] 829 et ante annum 836 statuenda videtur. Mirum vero est Rabanum, qui paulo post annum 841 Otgario, seu Autcario Moguntino episcopo Poenitentiale nuncupavit, nihil ex apocryphis Isidorianis produxisse. Num id fecerit quia ipsis nihil fidebat, an vero quia nondum prodiissent, ita ut Aquisgranensis concilii decretum ad Fabiani pseudoepistolam perperam referatur, alii judicent. Quod si hoc secundum probabilius judicetur, et multo magis si cum Blondello credatur impostor quasdam formulas et phrases excerpsisse ex epistola Jonae Aurelianensis ad Carolum Calvum, qui regnum obtinuit anno 839, Isidoriana collectio vulgata dicenda esset circa tempus quo Benedictus levita libros Capitularium edidit, [CCXXIV] nimirum circa annum 845, unde prima apocryphorum expressa mentio legitur in epistola Caroli Calvi ad episcopos in conventu Carisiaco scripta anno 857. Neque vero moveat collectio Remedio Curiensi attributa et a Goldasto edita cum hac epigraphe: Alamannicae Ecclesiae veteris canones ex pontificum epistolis [Col. 0249D] excerpti a Remedio Curiensi episcopo jussu Karoli Magni regis Francorum et Alamannorum (T. II Rer. Alamann. part. II, p. 134, edit. 1730) . Hic rex cum obierit anno 814, Goldastus ipsam collectionem conditam putat circa annum 813. Amplior erat haec collectio, eique additamenta accesserunt Notingi Constantiensis episcopi, qui vita functus est anno 934. At hae Notingi additiones cum non exigua parte canonum a Remedio collectorum ex suo codice excisa atque sublata idem Goldastus tradit. Capita ab eodem edita quae supersunt, sunt tantum quadraginta novem; eaque ex ordine exhibent excerpta ex solis pseudoepistolis priscorum pontificum a S. Clemente ad S. Urbanum usque. Haec vero ipsa excerpta, quae auctor ex Pseudo-Isidori collectione post Carolum Magnum, ut vidimus, compacta derivavit, palam faciunt errorem esse in titulo vel in explicatione tituli Karoli Magni, et Remedium, qui horum excerptorum [Col. 0250A] auctor traditur, ad posteriorem aetatem referri oportere. Forte pro Carolo Magno intelligendus est Carolus Crassus, qui ita Carolus Magnus fuerit nuncupatus, uti Ludovicus Magnus dictus invenitur imperator Ludovicus II. Carolus nimirum Crassus vulgata jam Pseudo-Isidori collectione primo Alemannorum rex fuit, et postea imperium obtinuit.

14. Pseudo-Isidorum vero non fuisse Hispanum, sed Germano-Francum, multa convincunt. Ex Moguntia quidem collectionem prodiisse, et per Gallias disseminata fuisse exemplaria Hincmaro teste accepimus: qui licet in eo falsus sit, quod praesumens auctorem S. Isidorum Hispalensem, eam ex Hispania allatam tradidit; in eo tamen quod e Moguntia eadem collectio vulgata fuerit, collato Benedicti levitae testimonio maxime confirmatur. Hac de causa, qui apocrypha illa nono saeculo primum laudarunt, Germano-Galli sunt, nulli autem Hispani, aut aliarum regionum scriptores. Hispanos quidem hanc collectionem diutius ignorasse vel non suscepisse colligere [Col. 0250B] licet ex epist. 121 Innocentii III, lib. II. Hinc enim discimus eos in quadam causa Alexandro III obtulisse suum codicem canonum, in quo cum aliis conciliis describebatur Emeritense. Hoc autem concilium cum aliis non in Isidoriana collectione, sed in auctiori Hispanica describitur: ac proinde corpus canonum per id quoque tempus apud Hispanos receptum erat collectio Hispanica. Vetustiores codices Isidoriani sunt Germano-Franci, adeo ut ii quoque qui in alias regiones traducti nonum saeculum attingunt, e Galliis provenerint, ut de duobus Vaticanis nono saeculo scriptis paragrapho sequenti patebit. Adde quod in pseudoepistolis plures Germano-Francorum idiotismi inveniuntur, eademque styli barbaries quae in aliis ejusdem aetatis scriptoribus Gallicanis et Germanis deprehenditur; idiotismi autem Hispanorum proprii, qui in Etherio et Eulogio notari queunt, nulli. Evidentius est illud, quia impostor non pauca transcripsit ex epistolis S. Bonifacii episcopi Moguntini, et [Col. 0250C] ex litteris Cangith abbatissae ad eumdem Bonifacium, quae non in Hispania, sed Moguntiae et in Germania, ubi illi versati sunt, inveniri potuerunt. Accedit tandem argumentum omnium, ut nobis quidem videtur, gravissimum. Dum impostor Hispanicam collectionem suae inseruit, non usus est codicibus Hispanae originis, sed illis originis Gallicanae. Id nobis innotuit in conferendis epistolis S. Leonis. Duos enim codices collectionis Hispanicae adhibuimus, Vindebonensem 41, originis Hispanae, ac Vaticanum 1341, Gallicanae originis. Insignem horum codicum varietatem in lectionibus jam notavimus cap. 4, n. 13, ita ut in Vindobonensi corruptae quidem sint, sed ad veram lectionem ipsi errores accedant; in Vaticano autem manifestae sint emendationes arbitrariae, quae a germano textu recedunt. Huic autem Vaticano codici, qui ex Gallia in bibliothecam Vaticanam pervenit, similes plane in lectionibus seu emendationibus agnovimus tres alios codices Gallicanos laudatos a P. Coustantio, ex quibus ejusmodi codices in Galliis inventi ac disseminati, [Col. 0250D] a studioso aliquo Gallicano antiquario Hispanicum corruptum codicem olim exscribente et emendante provenire nemo dubitare potest. Vide quae in hanc rem annotavimus loco laudato. Porro easdem [CCXXV] Leonis epistolas contulimus cum editione Merlini quae e ms. Isidoriano prodiit, nec non cum aliis codicibus Isidorianis, ac praesertim cum Vat. 630, qui inter Isidorianos omnium vetustissimus et Pseudo-Isidoro suppar puriorem ejus collectionem continet. Horum autem lectiones cum plurimum absunt a lectionibus Vindobonensis exempli originis Hispanae; tum easdem omnino lectiones et emendationes repraesentant quae sunt in codice Vat. 1341 originis Gallicanae: idque adeo evidenter patuit, ut conferentibus codicem Isidorianum Vat. 630 cum Hispanico Vat. 1341 in eisdem Leoninis epistolis, alter ex altero ad verbum exscriptus visus sit. Nihil ergo dubitandum est quin Pseudo-Isidorus in inserendis [Col. 0251A] suae collectioni documentis collectionis Hispanicae codicem adhibuerit non Hispanae originis, sed Gallicanae. Quid ita? nisi quia in Galliis, ubi erant hujusmodi codices, non autem in Hispania suam collectionem digessit. Quis ergo post tot ac tam manifesta indicia de auctore Gallicano, seu Germano-Franco adhuc ambigendum putet?

15. Cum mss. codices Isidorianae collectionis in bibliothecis frequentiores sunt; tum vero plerique ita inter se discrepant, ut quid contineret primitiva collectio plures dubitent. Multi enim codices solas decretales epistolas praeferunt, carent vero canonibus conciliorum, quos tamen Pseudo-Isidorum suae collectioni inseruisse ex ejus praefatione liquet. In his alii plures, alii pauciores epistolas continent, alii [Col. 0251B] etiam ordine ipsarum nonnunquam discrepant. Qui autem canones cum epistolis exhibent, non semper conveniunt. Quidam enim auctiores sunt in epistolis, quas vel Isidorianis inserunt, vel in fine adjiciunt. Nobis tredecim exemplaria invenire licuit, e quibus quinque conciliorum canonibus expertes tum numero, tum ordine epistolarum plerumque dissentiunt. Hujusmodi sunt codices Vat. 629, 3788, 3791, 4873, et Vallicellanus D 38. Codices autem cum epistolis atque canonibus, e quibus ne unum quidem reperire contigit P. Coustantio, nobis hi octo praesto fuere, Vat. 630, 631 et 1340; Vat. Ottobonianus 93, Casanatensis A 11, 14; Florentinus PP. Praedicatorum S. Marci 182, Patavinus 100 canonicorum Lateranensium S. Joannis in Viridario, et Venetus bibliothecae ducalis S. Marci in duos tomos divisus, quorum alter signatur n. 168, alter 169. Ex his tamen nonnulli mutili, aliquibus epistolis initio vel in fine carent.

16. Ut in tanta manuscriptorum varietate discernitute [Col. 0251C] possit, quaenam vere fuerit Pseudo-Isidori collectio, seu quae documenta in primaevo ejus fetu indita fuerint, lucem praeferent haec praefationis ejus verba, quibus suae collectionis imaginem ac documentorum summam atque ordinem exprimit. In principio vero, inquit, voluminis hujus, qualiter concilium apud nos celebretur posuimus, ut qui nostrum ordinem sequi voluerint, sciant qualiter hoc agere debeant. Qui autem hoc agere melius elegerint, faciant quod justo canonicoque atque sapientissimo consilio judicaverint. Denique propter eorum auctoritatem caeteris conciliis praeposuimus canones qui dicuntur Apostolorum, licet a quibusdam apocryphi dicantur, quoniam plures eos recipiunt, et sancti Patres eorum sententias synodali auctoritate roboraverunt, et inter canonicas posuerunt constitutiones. Deinde quarumdam epistolarum decreta apostolicorum interseruimus, id est Clementis, Anacleti, Evaristi, et caeterorum apostolicorum quas potuimus hactenus reperire epistolas, usque ad [Col. 0251D] Silvestrum papam. Postmodum vero Nicaenam synodum constituimus propter auctoritatem ejusdem magni concilii. Deinceps diversa concilia Graecorum et Latinorum, sive quae antea, seu quae postmodum facta sunt, sub ordine numerorum ac temporum capitulis suis distincta, sub hujus voluminis aspectu locavimus: subjicientes etiam reliqua decreta praesulum Romanorum usque ad S. Gregorium, et quasdam epistolas ipsius, in quibus pro culmine sedis apostolicae [CCXXVI] non impar conciliorum exstat auctoritas. Illi igitur codices, qui primo post praefationem exhibent ordinem celebrandi concilii, dein canones proferunt apostolorum, postea epistolas apostolicorum, seu priscorum pontificum a S. Clemente ad S. Silvestrum; deinde Nicaenum cum caeteris Graecorum et Latinorum conciliis, ac tandem epistolas alias consequentium pontificum usque ad S. Gregorium; hi, inquam, codices veram et integram Isidorianam collectionem continere dicendi sunt. Tales autem omnino esse deprehendimus duos [Col. 0252A] codices Vat. 630 et 631, qui sunt plane integri. Tres autem Vat. Ottobon. 93, Florentinus S. Marci, et Casanatensis, licet tum decretales epistolas, tum conciliorum canones praeferant; cum tamen mutili sint, integrae collectionis notitiam praestare non possunt. Alius autem Vat. 1340 ac duo Veneti S. Marci plura documenta addunt post S. Gregorium, quae cum Pseudo-Isidoro attribui non possint, ad additamenta referenda sunt de quibus capite sequenti erit sermo. Codicem Patavinum 100 S. Joannis in Viridario, etsi integrum, at posterioris aetatis, diligenter evolvere per tempus non licuit. Itaque ex illis duobus integris et puris Isidori codicibus Vat. 630 et 631, quos diligentius expendimus, totius collectionis Isidorianae descriptionem subjiciemus: de aliis autem aliqua addemus postea. Inter hos autem duos Vaticanos integros codices in serie et ordine praecipue sequemur codicem 630. Is enim praeferendus omnino est omnibus, quippe qui non solum est Gallicanus, id est ejus regionis in qua haec collectio concinnata fuit; verum [Col. 0252B] etiam uti antiquissimus omnium laudatur a Montfauconio et cardinali de Aguirre. Gallicanum duo probant: 1 ^o notatio recentiori charactere initio scripta: Hic liber spectat ad usum Joannis episcopi Attrebatensis; 2 ^o epistola Luitardi Venciensis ad Wenilonem Rothomagensem. Antiquissimum vero et ipsi Pseudo-Isidoro supparem declarat catalogus Romanorum pontificum, qui in Leone IV, Benedicto III, et Nicolao I, desinit: ex quo hic codex sub Nicolao I exaratus agnoscitur, id est inter annum 858 et 867, quo quidem tempore documenta hujus collectionis ab Hincmaro et aliis Gallis episcopis allegari coeperunt. Hinc idem codex unum e primis ejusdem collectionis exemplaribus habendus: quod ipsum etiam atque etiam confirmant duae appendiculae quorumdam documentorum, quae cum posterioribus curis Pseudo-Isidorus addidisset, in hoc primigeniae collectionis exemplo adjectae sunt in fine; cum in aliis codicibus suo loco insertae inveniantur. Huic ergo codici in [Col. 0252C] constituenda ac describenda eadem collectione quantum prae caeteris sit deferendum, nemo non videt.

17. Ante collectionem praeter catalogum Romanorum pontificum, quem in Nicolao 1 desinere monuimus, affertur annotatio de quatuor conciliis generalibus. Haec legitur apud Gratianum dist. 15, c. 1, ac ex S. Isidoro Hispalensi lib. VI Originum, c. 16, sumpta est. Dein sequitur annotatio de sex conciliis, uti apud eumdem Gratianum dist. 16, c. 10, tum alia annotatio de aliis conciliis uno et viginti, quorum octo priora sunt Ancyranum, Neocaesariense, Gangrense, Sardicense, Antiochenum, Laodicenum, Carthaginense et Africanum, quae Hadrianae collectionis seriem referunt; caetera vero tredecim sunt Gallicana, nullum Hispanicum: quod hanc annotationem in Galliis conditam indicat. Eadem apud Gratianum exstat dist. 16, c. 11, ubi tamen tria alia Gallicana concilia adduntur, quae idcirco complent numerum 24. Tum in codice post mentionem concilii Maticensis [Col. 0252D] propositam numero 21 subjiciuntur alii octo numeri a 22 usque ad 29, qui tamen vacui relinquuntur. Sequuntur porro alii decem et octo numeri a 30 ad 47, in quibus indicantur concilia Hispanica, et reliqua, quae in tabula conciliorum dein recelenda iisdem numeris referuntur. Subjicitur notitia provinciarum, quam Andreas Scotus, Petrus Bertius, et Emmanuel Schelestratius publici juris fecerunt; ac postea notitia Galliarum, quae a pluribus vulgata est. Hae omnes annotationes atque notitiae non solum exstant similiter in ms. Vat. 631 aliisque exemplis quae Isidorianam integram collectionem continent, verum etiam in codice Vat. 1341 collectionis Hispanicae, originis Gallicanae, ita ut dubitandum non sit quin vel ex aliquo ejusmodi exemplo collectionis Hispanicae traductae fuerint in manuscripta Isidori, vel ex mss. Isidorianis in eos codices collectionis Hispanicae transierint. Haec autem omnia quae praecedunt [CCXXVII] et non pertinent ad collectionem [Col. 0253A] Isidori, claudit memorata epistola Luitardi episcopi Venciensis ad Wenilonem Rothomagensem, scripta an. 868, quae solius manuscripti Vat. 630 propria, ex eodem edita est tom. X Conciliorum, edit. Ven. col. 1403.

18. Post haec collectio Isidoriana exorditur a praefatione hoc titulo: Incipit praefatio S. Isidori episcopi. Isidorus Mercator servus Christi lectori conservo suo et parenti in Domino fidei salutem. Compellor a multis, etc. Edita est ex codice Vat. 630 a cardinali de Aguirre. Vide tomum I Concil., pag. 4. Merlinus omittit Mercator, et pro fidei habet fideli. Vulgati Conciliorum pro Mercator substituunt peccator, quod nulli nostri codices praeferunt. Mercator quoque legitur in codice Parisiensi quem vidit Harduinus, nec non apud Ivonem in decreto; et solum in hujus margine peccator.

Praefationi subjicitur epistola supposititia Aurelii ad Damasum, cujus initium est: Gloriam apostolicae sedis, nec non apocrypha Damasi responsio, Scripta [Col. 0253B] sanctitatis tuae, etc., quas videsis tom. II Concil., col. 1011 et 1012. In ms. Vat. 631 hae describuntur ante praefationem, sed perperam; nam Hincmarus Remensis in opusculo adversus Hincmarum Laudunensem c. 24, Damasi responsionem ad Aurelium laudans, quam, inquit, Isidorus suae praefationi supposuit, et collectioni praeposuit.

Postea sequitur Ordo de celebrando concilio. Hora diei prima, etc., uti tom. I Concil. a col., 8 usque ad col. 12. Hunc quidem ordinem, qui sumptus est ex concilio Toletano IV, initio collectionis praemittendum auctor in praefatione receperat.

Dein affertur tabula conciliorum cum titulis 47, quorum primi 45 illi sunt quos in Hispanica exhibuimus c. 4, n. 5; alii autem duo sunt hi: XLVI. Decreta quorumdam praesulum Romanorum ad fidei regulam et disciplinam ecclesiasticam constituta. XLVII. Synodus Toletana 68 episcoporum. Haec eadem tabula cum iisdem titulis 47 exstat etiam in codice [Col. 0253C] Casanatensi A 11, nec non in Vat. 1341 continente collectionem Hispanicam originis Gallicanae; ac propterea ex alterutro fonte in alterum irrepsit. Certe duo tituli 46 et 47, qui nec cum Hispanicae, nec cum Isidorianae collectionis corpore concordant, addititii noscuntur. Error quidem inest in titulo 46, qui non exprimit ullum concilium, sed est ille ipse titulus in Hispanica collectione praefixus parti secundae, quae decretales sedis apostolicae continet.

Subduntur aliae duae epistolae supposititiae, altera S. Hieronymi ad Damasum, cujus initium: Gloriam sanctitatis tuae, etc.; altera Damasi ad Hieronymum, quae incipit: Gaudet Ecclesia tuo fonte, etc. Editae sunt ab Henschenio, Schelestratio et aliis; novissime autem insertae sunt Appendici Operum S. Hieronymi tom. XI editionis Veronensis pag. 275. Cum hae inveniantur etiam in quibusdam mss. pontificalis Romani Damaso inscripti quod Pseudo-Isidorus adhibuit, num harum suppositio ipsum Pseudo-Isidorum [Col. 0253D] an alium antiquiorem habeat auctorem ex quo ipse illas receperit, definire non licet.

Mox ex collectione Hadriana describuntur quinquaginta canones apostolorum versionis Dionysianae.

Tum sequuntur epistolae priscorum pontificum a S. Clemente ad Melchiadem usque, omnes supposititiae, et omnes a Pseudo-Isidoro confictae, duabus tantummodo S. Clementis exceptis, quas tamen ille interpolavit. En ipsarum seriem, quas in editis Conciliorum invenire licebit.

Epistolae quinque S. Clementis, duae ad Jacobum, tertia ad omnes episcopos; presbyteros, etc.; quarta ad Julium et Julianum, quinta ad Hierosolymis habitantes cum Jacobo episcopo. Duae primae jam a Graeco aliquo confictae fuerunt; et a Rufino Latinitate donatae, in vetustiores collectiones tum Italicas, tum Gallicanas transierant. Solum epistola secunda in collectionibus Italicis inscribitur: Praecepta S. Petri, quo titulo illam ex iisdem collectionibus hoc tomo [Col. 0254A] edemus inter documenta juris canonici veteris; at in Gallicanis codicibus ab Harduino et Coustantio indicatis inscribitur: Epistola praeceptorum S. Clementis papae missa Jacobo fratri Domini, vel Epistola S. Clementis Romani ad Jacobum de sacramentis Ecclesiae. Has duas epistolas Pseudo-Isidorus ex Gallicanis collectionibus excerpsit, unde in secunda epistolae inscriptionem retinuit. Tres vero alias epistolas [CCXXVIII] ipse supposuit. Illis autem duabus spuriis epistolis quas aliunde accepit, novas imposturas addidit cum eas prolixis interpolationibus auxit. Has interpolationes quisque dignoscet si easdem epistolas ex Isidoriana collectione in Conciliis editas conferat cum illis multo brevioribus quae ex versione Rufiniana et ex antiquioribus collectionibus hoc ipso tomo proferuntur, prima in collectione subjicienda cap. 64, col. 454, altera inter documenta paulo ante laudata num. 5, col. 674.

S. Anacleti epistolae tres, prima ad omnes Orientales, secunda ad episcopos Italiae, tertia ad episcopos [Col. 0254B] omnes.

S. Evaristi duae, una ad Africanos episcopos, altera ad Aegyptios.

S. Alexandri I epistolae tres, prior ad omnes orthodoxos, aliae duae ad episcopos omnes.

S. Xysti I epistolae duae, prima ad omnes Christianos, altera ad omnes episcopos.

S. Thelesphori una ad omnes Christianos.

S. Hygini epistolae duae, una ad omnes Christianos, altera ad Athenienses.

S. Pii I item duae, prima ad omnes Christianos, ad Italos altera.

S. Anitii (pro Aniceti) una ad episcopos Galliae.

S. Soteris duae, prior ad Campaniae, secunda ad Italiae episcopos.

S. Eleutherii una ad Galliae provincias.

S. Victoris I epistolae duae, una ad Theophilum episcopum Alexandrinum, alia ad Africanos.

S. Zephirini duae, prima ad Siciliae, altera ad [Col. 0254C] Aegypti episcopos.

S. Callisti I duae, una ad Benedictum episcopum, alia ad episcopos Gallos.

S. Urbani I una ad omnes Christianos.

S. Pontiani duae, prior ad Felicem Succribonum, altera ad Christianos omnes.

S. Anteri una ad episcopos provinciarum Baeticae et Toletanae.

S. Fabiani tres, prima ad omnes episcopos, secunda ad Orientales, tertia ad Hilarium episcopum.

S. Cornelii duae, una ad omnes episcopos, ad Rusticum episcopum altera.

S. Lucii I una ad episcopos Galliae et Hispaniae.

S. Stephani I duae, prior ad Hilarium episcopum, secunda ad episcopos omnes.

S. Xysti II duae, prior ad Gratum episcopum, secunda ad episcopos Hispaniae.

S. Dionysii duae, una ad Urbanum praefectum, altera ad Severum episcopum.

[Col. 0254D] S. Felicis I epistolae tres, prima ad Paternum episcopum, secunda ad episcopos Galliae, tertia ad Benignum episcopum.

S. Eutychiani duae, prior ad Baeticae, secunda ad Siciliae episcopos.

S. Gaii una ad Felicem episcopum.

S. Marcellini duae, ad Salomonem episcopum una, altera ad episcopos Orientis.

S. Marcelli duae, prima ad episcopos Antiochenae provinciae, secunda ad Maxentium tyrannum.

S. Eusebii tres, prior ad Galliae, altera ad Aegypti, prior tertia ad Tusciae et Campaniae episcopos.

S. Melchiadis una ad episcopos Hispaniae.

In hac prima parte, quae ad priscos pontifices pertinet a S. Clemente usque ad Melchiadem inclusive, seu exclusive usque ad S. Silvestrum, Pseudo-Isidorus quinquaginta novem epistolas finxit, et duas S. Clementi olim affictas retulit ac interpolavit.

19. Sequitur ea pars quae concilia exhibet. Praemittitur [Col. 0255A] opusculum inscriptum de Primitiva Ecclesia et Synodo Nicaena. Hoc opusculum cum subjiciatur litteris Melchiadis, ejusdem pontificis nomine inscriptum a Gratiano aliisque allegatur. Sed in codicibus nomine caret. Est autem veluti prooemium ipsius Pseudo-Isidori in constitutionem sequentem. Incipit: Nemo qui divinas Scripturas legit, etc., uti tom. I Concil., Ven. edit. col. 1562.

Subjicitur Constitutio Constantini ad Silvestrum. In nomine, etc. Ea quae Salvator et Redemptor noster, etc. Ibidem, col. 1564. Apocryphum est hoc documentum. [CCXXIX] Quidam istud Pseudo-Isidoro tribuunt. Balsamon quaedam Graeca ejus fragmenta recitat. Integrum autem documentum Graece scriptum invenit P. Possinus in Vaticanis codicibus Graecis 614 fol. 76, 789 fol. 185, 973 fol. 39, et 1416 fol. 127, uti P. Labbeus notavit. Hinc non improbabiliter suspicati sunt Baronius et Binius hoc constitutum a Graecis fuisse confictum, et postea Latine redditum, atque a Pseudo-Isidoro exceptum. Illud [Col. 0255B] quidem legitur Latine in collectione Gallicana, quam primo loco exhibet vetustus codex Colbertinus 3368. Vide quae diximus part. II, c. 8, n. 3. Etsi vero hoc documentum ibidem addititium videatur; cum tamen eadem collectio Colbertina sit Pseudo-Isidoro antiquior, nec quidquam Isidorianum receperit; ipsum ex hac, vel ex alia fortassis vetustiore Gallicana collectione hoc monumentum ebibisse satis credibile est.

Sequitur: Quo tempore Nicaenum concilium habitum sit. Canones generalium conciliorum a temporibus Constantini coeperunt, etc., ac desinit in verbis secundum post apostolos symbolum tradiderunt. Est initium praefationis collectionis Hispanicae, quam integram dedimus cap. 4, n. 5.

Incipit epistola vel praefatio Nicaeni concilii. Beatissimo Silvestro in urbe Roma apostolicae sedis antistite, etc. Est praefatio a Pseudo-Isidoro sumpta ex collectione hoc tomo edita. Vide col. 22.

[Col. 0255C] Postea describuntur canones conciliorum Graeciae, Nicaeni, Ancyrani, Neocaesariensis, Gangrensis, Sardicensis, Antiocheni, Laodiceni, Constantinopolitani, Ephesini et Chalcedonensis, ac formata Attici. Item canones octo conciliorum Africae, septem Carthaginensium, et Milevitani. Dein canones conciliorum Galliae, trium Arelatensium, Valentini, Tauritani, Regensis, Arausicani, Vasensis, Agathensis, Aurelianensis. Tandem canones canones conciliorum Hispaniae, Eliberitani, Tarraconensis, Gerumdensis, Caesaraugustani, Ilerdensis, Valentini, Toletanorum I, II, III et IV; initium Bracarensis I; quo interrupto inseruntur aliae novem synodi Toletanae a V ad XIII, quae ultima apud Merlinum in fine mutila, in Vat. 630 aliisque Isidorianis integra legitur. Postea iterum subditur synodus Bracarensis I, sed integra; et mox Bracarensis II. Dein capitula Martini Bracarensis, et concilium Bracarense anni 675; ac tandem duae synodi Hispalenses. Haec omnia Pseudo-Isidorus [Col. 0255D] sumpsit ex auctiori collectione Hispanica originis Gallicanae, qualis est in ms. Vat. 1341, cum eadem repetitione Bracarensis I, et cum iisdem lectionibus liberius emendatis, uti antea monuimus. Solum in Nicaeno post symbolum omittitur episcoporum catalogus, qui in eodem codice collectionis Hispanicae legitur.

20. Tertia pars sequitur, quae epistolas profert caeterorum praesulum Romanorum a S. Silvestro ad S. Gregorium usque. Eadem praefatio his praemittitur, Hactenus digestis conciliis, etc., quam in Hispanica attulimus cap. 4, n. 6.

Primum autem documentum quod producitur supposititium est. Incipiunt excerpta quaedam ex synodalibus gestis S. Silvestri papae. Temporibus S. Silvestri papae et Constantini piissimi Augusti, factum est magnum concilium in Nicaea, etc., uti tom. I Concil., a col. 1575 usque ad verba columnae 1578 designatus sit chirographus. Cum vero in editione Conciliorum [Col. 0256A] his excerptis subjiciantur ipsa synodalia gesta S. Silvestri cum titulo: Canon, sive Constitutum Silvestri, ex quibus haec excerpta Pseudo-Isidorus decerpsit; haec quoque gesta, quae aeque supposititia sunt, in Isidoriana collectione intexta ibidem traduntur. Verum licet in aliquo codice Isidoriano legantur, absunt tamen a nostro codice et caeteris quos consuluimus. Inanem quidem laborem ille assumpsisset concinnando excerpta ex iisdem gestis, si ipsamet gesta suae collectioni inserenda putasset. Haec tantum excerpta in suo quoque codice inventa memorat Hincmarus Remensis in saepe laudato opusculo contra Hincmarum Laudunensem c. 24, ubi etiam gesta ejusmodi veluti apocrypha rejicit. Cum porro ea sub Symmachi aetatem una cum aliis documentis apocryphis concinnata, inserta fuerint quibusdam collectionibus Italicis, ac in Gallias etiam transierint, uti leguntur in vetusto ms. Colbertino 784, de quo confer part. II, c. 6, n. 4 et 5, Pseudo-Isidorus ex aliquo ejusmodi Gallicano exemplo haec excerpta deduxisse [Col. 0256B] dicendus est. Caeterum prae oculis habuisse etiam pontificale Romanum Damasi nomine inscriptum, cujus auctor eadem S. Silvestri synodalia [CCXXX] gesta compendio exhibet, nihil dubii est. Quaedam enim particulae excerptorum Pseudo-Isidori cum pontificalis abbreviatione magis quam cum ipsis gestis conveniunt.

Epistola supposititia Athanasii et caeterorum Aegyptiorum ad Marcum papam, qua petunt exemplum canonum Nicaenorum; et rescriptum Marci ad eosdem item supposititium. Vide tom. II Concil., col. 488 et 490.

Fides in sacro Romano tractata concilio a beatissimo Julio papa et reliquis verae fidei episcopis. In nomine Domini Dei et Salvatoris, etc. Ibi col. 549. Haec quoque est Pseudo-Isidoriana impostura.

Ejusdem Julii papae epistola ad Orientales pro S. Athanasio. Decuerat vos, fratres, alios ecclesiasticis instruere disciplinis, etc. Ibi col. 497. Est apocrypha.

[Col. 0256C] Responsio Orientalium pariter apocrypha. Licet circa omnes, etc. Ibi col. 502.

Rescriptum Julii ad eosdem Orientales. Decuerat vos adversus sanctam Romanam et apostolicam Ecclesiam, etc. Ibi col. 506. Apocryphum.

Athanasii et Aegyptiorum synodica ad Liberium papam apocrypha. Vestrae beatissimae paternitatis jura, etc. Eodem tom. II Concil., col. 817.

Liberii rescriptum ad eosdem item supposititium. Olim et ab initio, etc. Ibi col. 819.

Athanasii et Aegyptiorum ad Felicem papam epistola apocrypha. Vestro sancto suggerimus apostolatui, etc. Ibi col. 993.

Felicis responsio. Sacram vestram synodicam, etc. Ibi col. 999. Alia ejusdem ad eosdem. Gratia vobis, etc. Ibi col. 1005. Utraque supposititia.

Liberii epistola ad universos episcopos. Nihil est quod stare, etc. Ibi col. 815. Apocrypha.

Damasus Paulino. Per filium meum Vitalem, etc. [Col. 0256D] Ibi col. 1014. Haec sincera Damasi epistola sumpta est ex collectione Hispanica.

Postea Pseudo-Isidorus alteram genuinam ejusdem Damasi epistolam ad eumdem Paulinum ex Hispanica collectione sumptam, quae Confessio fidei ad eumdem Paulinum alias inscribitur, in tres partes dissecuit, iisdemque tres apocryphas epistolas interseruit, tabula sex capitulorum praemissa, cui eae partes tres genuinae epistolae, ac tres epistolae supposititiae post tabulam subjectae respondent hoc modo.

I. Ejusdem Damasi ad Paulinum. Post Nicaenum concilium, aliud in urbe Romana postea congregatum est, etc., uti tom. II Concil., col. 1061, usque ad illa, Si quis de Patre et Filio bene senserit, de Spiritu sancto autem non recte habuerit, haereticus est. Est prima pars laudatae epistolae, seu confessionis fidei ad Paulinum; nisi quod omittitur hoc loco decretum adversus eos qui de Ecclesiis suis ad alias migrant: quod infra subjicitur tit. 6.

[Col. 0257A] II. Epistola Stephani ac trium conciliorum Africae ad Damasum. Notum vestrae facimus beatitudini, etc. Ibi col. 1018. Est supposititia.

III. Quod omnes haeretici de Filio Dei et Spiritu sancto male sentientes in perfidia Judaeorum et gentilium inveniuntur. Quod si quis patiatur Deum Patrem, et Deum Filium, et Spiritum sanctum deos dici, etc. Est postrema pars laudatae genuinae epistolae ad Paulinum. Ibi col. 1063. Sed post ultima verba sine dubio credamus, in cod. Isid. adduntur alia nonnulla quae in puris Hispanicae collectionis exemplaribus non leguntur.

IV. Epistola Damasi ad Prosperum Numidiae et alios Afros. Licet, fratres charissimi, nobis sint nota, etc. Ibi col. 1025. Apocrypha.

V. De sacerdotibus qui de Ecclesiis suis ad alias migrant. Eos autem sacerdotes qui de Ecclesiis ad Ecclesias, etc. Ibi col. 1062, usque ad verba quiescat in Domino. Est decretum memoratae genuinae epistolae Damasi ad Paulinum, quod antea omissum [Col. 0257B] fuerat.

Epistola synodica Damasi ad Illyrios episcopos. Credimus sanctam fidem vestram, etc., sumpta est ex versione Epiphanii in Historia Tripartita lib. V, c. 29, cui Pseudo-Isidorus addidit chronicam notam spuriam, Dat. XVII kal. Nov. Siricio et Ardabure VV. CC. consulibus. Vide tom. II Concil., col. 1031.

Damasi epistola apocrypha ad episcopos Italiae. Optaveram, dilectissimi, etc. Ibi col. 1033.

Siricii epistolae tres, omnes sincerae ex collectione Hispanica, una ad Himerium, [CCXXXI] altera ad diversos contra Jovinianum, tertia ad orthodoxos per diversas provincias. Ibi. col. 1212, 1218 et 1223.

Anastasii duae supposititiae, prior ad Germaniae et Burgundiae episcopos, secunda ad Nerianum nobilissimum virum. Ibi col. 1428 et 1430.

Innocentii epistolae tres et viginti, omnes sincerae, ex Hispanica collectione excerptae, quae leguntur tom. III Conciliorum, ab epist. 1 ejusdem pontificis [Col. 0257C] usque ad 23, col. 13 et seqq.

Carthaginensis concilii epistola ad Innocentium, et rescriptum Innocentii. Dein epistola concilii Milevitani ad eumdem pontificem cum hujus rescripto. Item epistola familiaris quinque episcoporum Africae ad ipsum Innocentium, ei hujus responsio. Tandem epistola familiaris Innocentii ad Aurelium. Hae septem epistolae leguntur in collectione Gallicana hoc tomo impressa, ex qua Pseudo-Isidorus illas hausit. Vide infra a col. 128 ad 164.

Zosimi epistolae duae ex collectione Hispanica decerptae, una ad Esychium, altera ad clerum Ravennensem. Exstant in epistolis Zosimi t. III Concil., ep. 1 et 2.

Bonifacii papae epistola ad Honorium Augustum cum hujus responsione; et alia ejusdem pontificis ad episcopos Galliae. Sunt sincerae, ex Hispanica collectione sumptae. Exstant eodem tom. III Concil. inter Bonifacii epistolas.

Coelestini epistolae tres item ex Hispanica, una ad [Col. 0257D] Venerium et alios episcopos Gallos, altera ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provinciam constitutos, tertia ad episcopos Apuliae. In Conciliis sunt epist. 1, 2 et 3 hujus pontificis.

Xysti III una apocrypha ad episcopos Orientales. Est tom. IV Concil., epist. 3.

Ex collectione Hispanica postea subduntur eodem plane ordine epistolae novem et triginta S. Leonis, et aliorum, quas in descriptione collectionis Hispanicae recensuimus cap. 4, n. 6.

Hilari papae tria documenta ex eadem collectione Hispanica, id est synodale decretum, et duae epistolae ad Ascanium Tarraconensem. Sunt in Conciliis epist. 1, 2 et 3.

Simplicii papae epistola ad Zenonem Spalensem, et Acacii epistola ad Simplicium ex eadem collectione. Prior est in Conciliis epist. 1 ejusdem pontificis, altera est post epist. 8.

[Col. 0258A] Felicis II (apud Pseudo-Isidorum III) epistolae tres ex eadem Hispanica, una ad Siculos, altera ad Acacium, tertia ad Zenonem Spalensem. In Conciliis epist. 7, 6 et 8.

Decretum Gelasii papae de libris recipiendis vel non recipiendis, quod incipit: Post propheticas et evangelicas Scripturas, etc., uti tomo V, Concil. col. 386. Hoc decretum sincerum exscriptum fuit ex aliqua vetustiore collectione seu codice Gallicano, cujusmodi sunt Colbertinus 784, de quo diximus part., II c. 6; et alius Colbert. 3368, de quo ibidem, cap. 8.

Aliud ejusdem decretum generale, quod alias inscribitur: Epistola ad episcopos Lucaniae et Siciliae. Item alia ejusdem epistola ad Sicilienses. Haec duo ex Hispanica collectione excerpta leguntur tom. V Concil. epist. 7 et 10.

Ejusdem Gelasii epistolae quatuor, prior Fausto magistro, secunda Anastasio imperatori, tertia Dardaniae episcopis, quarta ad Orientales. Hae sumptae ex Gallicana collectione hoc tomo impressa cap. 48, [Col. 0258B] 49, 50 et 51.

Anastasii papae epistola ad Anastasium Augustum ex collectione Hispanica. Exstat tom. V Concil., epist. 1 inter illas ejusdem pontificis.

Symmachi papae epistola ad Caesarium Arelatensem, item ex Hispanica. Ibi epist. 5 inter Symmachi epistolas.

Subjiciuntur tria genuina concilia sub eodem Symmacho ex Hadriana collectione, quae tom. V Concil. inscribuntur synodus I, III et IV. In plerisque codicibus Isidorianis inseruntur hoc loco duae aliae synodi sub eodem pontifice, quas fictitias probavimus, nec non alia sincera sumpta ex Ennodio. Verum haec in ms. Vat. 630, in finem collectionis rejiciuntur, de quibus inferius redibit sermo.

Hormisdae epistolae octo, et duae ad Hormisdam eodem ordine quo eas designavimus in collectione Hispanica, ex qua Pseudo-Isidorus eas derivavit.

[CCXXXII] Joannis I papae epistolae duae, una ad Zachariam [Col. 0258C] archiepiscopum, alia ad episcopos Italos. Sunt supposititiae.

Felicis III (apud Pseudo-Isidorum IV) aliae duae epistolae item supposititiae, prima ad omnes episcopos, altera ad Sabinam.

Bonifacii II epistola ad Eulalium apocrypha.

Joannis II apocrypha epistola ad Valerium episcopum.

Agapeti I epistola ad Antemium episcopum CP. item apocrypha.

Amatoris episcopi epistola ad Silverium papam, et hujus responsio: ambae supposititiae.

Vigilii epistola sincera ad Profuturum, sumpta ex collectione Hispanica; sed apud Pseudo-Isidorum inscribitur ad Euterium ob mendosam lectionem, de qua videsis cap. 4, n. 15. Huic porro epistolae ille ex suo duo capita addidit sextum et septimum.

Pelagii I epistola ad Vigilium episcopum, in Vat. 631 ad Julium, supposititia.

Joannis III papae decreta ad Germanos et Gallos, [Col. 0258D] item supposititia.

Benedicti papae apocrypha epistola ad David episcopum.

Pelagii II epistolae tres, una ad episcopos synodi CP., secunda ad Benignum archiepiscopum, tertia ad universos episcopos praesertim Campaniae et Italiae, omnes apocryphae.

S. Gregorii Magni epistolae sex. Tres priores genuinae ex collectione Hispanica sumptae, prima et secunda ad Leandrum episcopum Hispalensem, tertia vero ad Recaredum regem, quae leguntur lib. I Registri, epist. 43 editionis Maurinae, et lib. IX, epist. 121 et 122. Postea subjiciuntur tres aliae ejusdem Gregorii epistolae, quae vel ex Registro ipsius, vel ex aliis collectionibus Gallicanis sumi potuerunt: una ad Secundinum, quae exstat lib. IX, epist. 52, sed apud Pseudo-Isidorum longo additamento interpolata est, quod tamen ab alio antiquiori impostore confictum [Col. 0259A] videbimus part. IV, c. 8; altera ad Teoctistam patriciam, quae habetur lib. XI, epist. 45; tertia ad Augustinum, quae exhibet hujus interrogationes et Gregorii responsa, uti leguntur eodem lib. XI, epist. 64.

Synodus sub eodem Gregorio Magno cum sex canonibus usque ad verba subire appetit servitutem, uti habetur tom. VI Concil., col. 1310.

Decreta papae Gregorii Junioris. Est synodus Romana impressa tom. VIII Concil., col. 185. In hac synodo primaeva Pseudo-Isidori collectio desinit. Porro in ms. Vat. 630, ex quo hujus collectionis descriptionem expressimus, folium album sequitur, quod confirmat eamdem collectionem in laudata synodo desiisse, adeo ut quae post idem folium in eodem codice subjiciuntur, posteriori additamento accensenda sint.

Subduntur autem eodem charactere totius codicis sequentia documenta, quae ad Symmachi papae causam pertinent.

Libellus apologeticus Ennodii pro synodo palmari [Col. 0259B] Romana, et pro Symmacho. Vide tom. V Concil, col. 479.

Synodus V et VI, sub eodem Symmacho, quas n. 7 supposititias probavimus. Exstant ibidem, col. 501 et 509.

Ennodii epistolae duae Symmacho attributae, una ad Laurentium Mediolanensem, quae incipit: Prodit religiosae motum conscientiae. In Ennodii operibus legitur, sed cum titulo: Dictio tertia Ennodii data Stephano V. S. vicario dicenda Maximo episcopo: altera ad Liberium patricium, quae apud eumdem Ennodium est epist. 1 libri V.

Cum porro haec documenta, praesertim synodi duae supposititiae, Pseudo-Isidoro tribuantur, et in aliis collectionis Isidorianae exemplaribus post tres sinceras Symmachi synodos inveniantur inserta; haec posterioribus Pseudo-Isidori curis accessisse videntur; et idcirco descripta in fine laudati codicis Vat. 630, qui in antecedentibus foliis primigeniam collectionem [Col. 0259C] his documentis expertem continet.

Post hujusmodi additamenta in eodem codice iterum pagina alba et vacua relinquitur; ac dein sequentia eodem charactere adjiciuntur.

Capitula Hadriano papae ascripta, et Angilramno episcopo Mediomatriciae tradita. Sunt capita 52, quorum ultimo alia capita 19 immediate annectuntur. [CCXXXIII] Haec, quae edita sunt tom. VIII Concil., col. 599, supposititia et ab impostore post primum fetum digesta, demonstravimus n. 8.

Disputatio Constantii imperatoris et Liberii Romani pontificis. Constantius imperator dixit, etc., ut in Hist. Tripartita, lib. V, c. 17.

Nonnullae sanctiones sparsim collectae ex actionibus concilii Chalcedonensis, quas in aliis quoque collectionibus invenimus.

De mutatione episcoporum ex lib. XII Hist. Tripartitae, cap. 8 et 11.

Item ex epistola Pelagii papae. Quod non debeat episcopus de civitate ad civitatem transire.

[Col. 0259D] Hic est codicis finis. Capitula Hadriano I afficta, in aliis Isidorianis codicibus qui pseudosynodos Symmachi suo loco inserunt, subduntur post Gregorii Junioris decreta, et ad Isidori collectionem (in qua tantum inventa sunt, nec non in iis quae ex Isidoriana proveniunt) pertinere creduntur. Certe ipsorum capitulorum suppositio Pseudo-Isidori indolem refert, et ex supposititiis quidem epistolis ab eo conditis eadem fuisse excerpta observavimus, adeo ut idem omnium artifex perspiciatur. Cum vero Pseudo-Isidorus in praefatione scripserit se subjecturum decreta praesulum Romanorum, non ad Hadrianum usque, sed usque ad S. Gregorium; ea capitula ad primigenium ejus fetum non pertinuisse dicenda sunt, sed postea ab eodem fuisse conficta; ac propterea jure in nostro codice separatim inter additamenta referuntur.

21. Codex Vat. 631, qui quondam fuit cardinalis Petri episcopi Rothomagensis, saeculo XII scriptus, [Col. 0260A] omnia continet quae sunt in Vat. 630, exceptis duabus postremis additionibus de mutatione episcoporum, et ex epistola Pelagii papae. Solum ordo alicubi mutatur: et cum ea quae ad Symmachum pertinent additamenta suo loco descripta sunt post tres sinceras ejusdem pontificis synodos; tum vero Hadriani capitula cum reliquis post Gregorii Junioris decreta sine ullo additamenti indicio subjiciuntur. Illud vero hujus codicis peculiare est, quod post Isidorianam collectionem addit totam collectionem Hadrianam, et versionem concilii VI sub Agathone pontifice.

22. Quaenam sit pura et integra Isidoriana collectio hactenus explicavimus. Nunc de quibusdam codicibus agendum qui eam cum additamentis ab ipsa [Col. 0260B] alienis, vel etiam non omnino integram praeferunt. Primo occurrit codex Vat. Ottobonianus 93 membranaceus in-folio, qui antiquissimo charactere minutiori scriptus, et in duas columnas distinctus, noni vel decimi saeculi aetatem exhibet. Gallicanum olim fuisse manifestat pergamena ad muniendum codicem in fine annexa, quae actum continet Gallicani episcopi Parisiensis, et Thomae de Corcellis sacrae paginae professoris, et Ecclesiae Parisiensis decani sub Pio II pontifice. Idem codex initio epistolas priscorum pontificum, dein canones conciliorum, postea subsequentium sedis apostolicae antistitum decreta, id est ipsam Isidorianam collectionem repraesentat. Sed cum initio et fine careat, eamdem collectionem non omnino integram praestat. Hunc vero defectum supplent duo alii codices, Casanatensis PP. Praedicatorum Minervae signatus A 11, 14, et Vat. 3791; ille enim omnino integer priscorum pontificum epistolas et canones conciliorum complectitur; iste [Col. 0260C] vero subsequentium decreta pontificum ad finem usque; et ita hi codices cum laudato ms. Vat. Ottoboniano in sua cujusque parte conveniunt, ut is in duas veluti partes dissectus, duobus illis codicibus comprehendatur, ac quid in ipso sive initio, sive in fine desit, ex iisdem suppleri tute possit.

23. P. Coustantius similes Isidorianos codices vidit, qui solum canonibus conciliorum carebant. Monet (Praefat. ad Epist. Rom. pontif., n.155) enim duplicem indicem capitulorum in iisdem fuisse praemissum, unum initio ante epistolas priscorum pontificum, qui et conciliorum canones quantumvis in iis codicibus omissos designat, alium ante epistolas [CCXXXIV] posteriorum pontificum. Hos autem indices in memoratis tantummodo exemplis nacti sumus: primum quidem in Casanatensi (nam Vat. Ottob. initio mutilus est), secundum vero in Vat. Ottob. et in alio Vat. 3791. Praeterea ille in suis codicibus quasdam pseudoepistolas reperit Damaso, Hieronymo et Leoni affictas, quas solum laudatis nostris codicibus [Col. 0260D] simul insertas reperire licuit: ac proinde illos P. Coustantii nostris plane similes multo certius agnovimus. Is porro easdem pseudoepistolas aeque ac caeteras supposititias Pseudo-Isidoro attribuit, eo quod eos solos Isidorianos codices nactus, puram Isidorianam collectionem in ipsis contineri credidit. Nos vero, quibus contigit manuscriptum Vat. 630, omnium antiquissimum et integrum, aliosque similes puram Isidorianam collectionem praeseferentes inspicere; horum comparatione memorata exemplaria eamdem collectionem non omnino puram continere perspeximus.

24. Quantum ad primam partem, quae priscorum pontificum epistolas et canones conciliorum comprehendit, illi quidem codices cum eadem ejusdem partis documenta eodem ordine praeferant quem in Vat. 630 notavimus, puri Isidoriani dici queunt. Solum haec pars, ut ex Casanatensi integro didicimus, [Col. 0261A] incipit a praefatione Isidori, omissis annotationibus atque notitiis quae in Vat. 630 praefationi praeeunt, in codicibus autem de quibus agimus, post finem secundae partis rejiciuntur, uti deteximus ex ms. Vat. 3791. Postea sequitur index capitum 77, qui etsi deest in puris Isidori exemplis, documentis tamen Isidorianis plane respondet. Priores numeri 30 assignantur totidem pontificibus a S. Clemente usque ad Melchiadem, quorum epistolae in eadem parte describuntur: caeteri numeri 47 sunt illi qui ad concilia pertinent in totidem numeros distributa, ut alibi vidimus.

25. In altera vero parte, quae posteriorum pontificum epistolas respicit, non leve est istorum codicum a puris Isidorianis discrimen. Indicem capitulorum huic parti praemissum, qui in iisdem tantum mss. inventus est, Isidoro quidem ascribi non posse duo suadent: 1 ^o Quia pauciores epistolas recenset quam in Isidoriana collectione contineantur. E septem, ex. gr., Gelasii epistolis duas tantum, et e quatuor documentis [Col. 0261B] Symmachi unum solummodo indicat. Praeterea tabula manuscripti Casanatensis desinit in Anastasio, illa vero codicis Vat. Ottoboniani concluditur in Hormisda; cum Isidoriana collectio ipso auctore testante ad Gregorium usque perveniat. 2 ^o Quia idem epistolarum ordo qui in eo indice visitur, nec cum ordine aliorum codicum Isidori concordat, nec cum illo ipsius codicis Vat. Ottoboniani, aut alterius Vat. 3791. In ipso autem corpore horum codicum epistolae non solum non respondent praemisso indici, verum etiam a collectione Isidoriana dissentiunt, et ex hoc praesertim discrimine hanc esse veram Isidori collectionem opinari non possumus. In primis ordo epistolarum, ex. gr. S. Leonis Isidorianus non est. Pseudo-Isidorus enim Leonis epistolas 39 ex Hispanica collectione in suam transtulit eo plane ordine quo in Hispanica describuntur, uti probant codices Vat. 630, 631 et alii. Hinc eumdem pariter ordinem retinuit auctor ejus auctioris collectionis Isidorianae, [Col. 0261C] quam describemus capite sequenti. Licet enim is plura additamenta inseruerit, epistolas tamen ex Isidoro exscriptas eodem ordine retulit quem in Isidorianis codicibus nactus est. At in mss. de quibus in praesentiarum est sermo, alius omnino Leonis epistolarum ordo inducitur, eademque ordinis perturbatio est etiam in litteris Innocentii et aliorum. Deinde in Damaso num. 15 et 22 bis affertur confessio fidei quam ille ad Paulinum misit, cujus initium est: Post Nicaenum concilium. Semel tantum in puris Isidorianis exemplis legitur. Praeterea in Leone epistola ad Africanos ea forma auctiori exhibetur, qua editioni Hadrianae quaedam capitula subnectuntur in ea editione omissa, cum Isidorus ex Hispanica aliam formam decurtatam dederit. Vide nostram admonitionem in ipsam epist. 12. Adde tandem quod adjiciuntur aliquot epistolae partim sincerae, partim spuriae, quae in puris Isidorianis mss. desunt. Ita in epistolis Damasi interseruntur tres (T. II Concil. col. 1017) , quarum duae sunt apocryphae, una ejusdem ad Hieronymum, [Col. 0261D] quae incipit: Cum multa corpora librorum; altera rescriptum Hieronymi incipiens: Supplex legi epistolas apostolatus vestri; tertia autem Damasi sine titulo, cujus initium: Cum apostolicae sedi reverentiam [CCXXXV] debitam: quae est genuina, ex Graeco Latine reddita, ab Epiphano Scholastico Historiae Tripartitae inserta lib. IX, c. 15, ubi ad Orientales missa traditur. In Leonis epistolis addititiae sunt decem et octo; et in his epistola 28 ad Flavianum ex diversis fontibus bis describitur, nec deest epistola apocrypha a nobis in appendicem tomi primi rejecta de privilegio chorepiscoporum seu presbyterorum ad universos Germaniae et Galliae Ecclesiarum episcopos, quam tamen anterius confictam discimus ex litteris Joannis III ab ipso Pseudo-Isidoro suppositis, in quibus eadem Leonis epistola allegatur. Praeterea post S. Gregorii litteras adduntur Epistolarum verba de diversis locis excerpta, nimirum ex variis S. Gregorii Magni epistolis: [Col. 0262A] et post capitula Hadriani tria appenduntur: 1 ^o Epistola papae Spalensis episcopi (id est S. Isidori Hispalensis) ad Laudefridum Cordubensem, quam ex ms. Hispanico edidit Loaisa, ac ex Loaisa refertur tom. VII Concil., col. 434. 2 ^o Alia Isidori ad Masonem episcopum de restauratione sacerdotum, quae supposititia creditur a Joanue Morino lib. IV de Poenitentia, c. 15, n. 6. 3 ^o Catalogus de nominibus haereticorum qui unitatem Ecclesiae turbaverunt. Incipit: Quidam etiam haeretici, etc., uti apud Gratianum caus. 24, q. 3, c. 39. Sumptus est ex lib. VIII Etymologiarum S. Isidori Hispalensis, c. 5. Haec postrema additamenta, quae ob codicem in fine mutilum absunt a Vat. Ottob. 93, nobis innotuerunt ex ms. Vat. 3791, in quo haec secunda pars integra conservatur. Hoc tam multiplex ejusmodi codicum discrimen a caeteris antiquioribus et purioribus Isidorianis exemplis nonne puram Isidori collectionem in illis non reperiri demonstrat? Neque vero quispiam suspicetur documenta addititia, praesertim illa tria apocrypha quae memoravimus, [Col. 0262B] posterioribus Pseudo-Isidori curis accessisse. Id enim satis revincit praecipue codex Vat. 630, in quo cum posteriora ejusdem Pseudo-Isidori additamenta duplici appendice in fine descripta inveniantur, dubitare non licet quin ea quoque addititia laudatorum codicum documenta ibidem cum caeteris subnexa fuissent, si eodem Pseudo-Isidoro auctore accessissent. Hinc ergo Pseudo-Isidoro minus recte ascribuntur supposititiae epistolae tres, una Damasi ad Hieronymum, alia Hieronymi ad Damasum, et alia Leonis ad episcopos Germaniarum atque Galliarum, quae a puris Isidorianis codicibus absunt, et solum in iis inveniuntur qui pluribus nominibus a pura Isidoriana collectione distant et aliquot additamenta aliunde recepere. Non solus Pseudo-Isidorus fuit apocryphorum fabricator, sed alii plures ejusdem indolis inventi sunt. Ut autem omittamus quasdam vetustiores imposturas, epistola Deusdedit papae ad Gordianum Hispalensem episcopum cum aliis tribus [Col. 0262C] quae in ea allegantur, Julii, Innocentii et Coelestini ad episcopos Isauriae, Ephesiorum, et Hierosolymae, suppositionem manifestam prodit; nec tamen in ullo Isidori codice inventa, huic artifici tribui potest. Idem est de quibusdam aliis commentitiis scriptis, de quibus in Additionibus Isidorianis dicetur capite sequenti.

26. Codex Florentinus S. Marci signatus num. 182, qui saeculo circiter XII scriptus, et epistolas, et canones continet, in postrema parte a pura Isidoriana collectione aliquantulum discrepat. Nam post Innocentii epistolas addit legem imperatoris Constantii ad Volusianum, et ipsius Volusiani edictum in causa Pelagianorum, quae in collectione canonum hoc tomo edenda leguntur cap. 19 et 20. Dein in Leone praeter ordinem ab Isidorianis codicibus diversum nonnullas epistolas praefert quae in iisdem codicibus desunt; et epistolam 12 ad Africanos Mauros non decurtatam ut illi, sed integram et exacte descriptam exhibet, qualem in nulla alia collectione invenire licuit. Vide [Col. 0262D] praefationem in Leonis epistolas § 14, ubi quatuor et viginti epistolas, quae in eo codice describuntur, recensuimus. Cum autem epistola 24 ob codicem mutilum fine careat, num aliae Leonis epistolae sequerentur, et num in caeteris pontificibus aliquid aliud ab Isidori collectione diversum insereretur, ignoramus.

27. Plura dicenda essent de ms. cod. Vat. 1340, et de duobus similibus Venetis S. Marci 168 et 169, qui in postrema item parte Isidoria ae collectionis plurima documenta partim inserta, partim in fine addita continent. Sed cum haec latius pateant, de his separatim agendum erit capite sequenti.

28. Codex Vat. 629 saeculi XII, in-folio, ante Isidorianam collectionem quaedam praemittit S. Isidori Hispalensis opuscula, et Ecclesiasticam Rufini [CCXXXVI] Historiam. Sequitur Pseudo-Isidori pra fatio. Dein index capitulorum cum hoc titulo: Incipit breviarium canonum apostolorum et primorum a S. Clemente [Col. 0263A] usque ad S. Damasum apostolicorum sequens ordinem suum, quorum etiam gesta in hoc opere condita continentur subjecta capitulis suis. Inquit autem usque ad Damasum, quia post canones apostolorum epistolae omnes Isidorianae collectionis a S. Clemente ad Damasum usque continua serie describuntur, omissis intermediis canonibus conciliorum, nec non tractatu de primitiva Ecclesia et synodo Nicaena. In reliquis autem pontificibus librarius defatigatus multa omisit, pauca vero adjecit. Nam unam tantum Siricii epistolam dedit ad Himerium, unam spuriam Anastasii ad Germaniae et Burgundiae episcopos, unam Innocentii ad Decentium, unam Zosimi ad Hesychium, Bonifacii epistolam ad Honorium Augustum et hujus rescriptum, unam Coelestini ad episcopos Galliae, quae incipit apostolici verba praecepti, unam apocrypham Xysti III ad Orientales, Leonis tres tantum ad Rusticum, ad Anastasium et ad Nicetam, unam Hilari ad Ascanium Tarraconensem, quae in Conciliis est ipsius pontificis epist. 2, omnes ex Isidoro excerptas. Duas [Col. 0263B] addidit Simplicii, quae in Isidoro desunt, unam ad Joannem episcopum Ravennatem, alteram ad Florentium, Equitium et Severum episcopos, quae in Conciliis sunt ejusdem pontificis epist. 2 et 3, ac ex Hadriana collectione excerptae videntur. Mox ex eadem collectione subduntur Felicis decreta in synodo, Flavio Boetio v. c. consule, etc., uti tom. V Concil., col. 275. Apud Isidorum sola epistola eidem synodo inserta et Siculis inscripta legitur. Postea vero ex Isidoro profertur alia tantum ejusdem Felicis epistola sexta ad Acacium, una Gelasii ad episcopos Lucaniae, primum Symmachi concilium, una tantum Hormisdae epist. 25 ad episcopos Hispanos, una supposititia Joannis I ad Zachariam archiepiscopum, ac tandem una Felicis III al. IV ad episcopos diversarum provinciarum, quae apud Isidorum integra, hic prooemio diminuta legitur: incipit enim ab ultima ejusdem prooemii periodo: Scripta sanctitatis vestrae, quae ad sedem apostolicam, etc. Praeterea singulis pontificibus [Col. 0263C] ante cujusque epistolas suum elogium praemittitur ex Pontificali Romano, quod Anastasio bibliothecario tribuitur: et licet post laudatum Felicem nullae subsequentium pontificum constitutiones in eodem codice describantur; elogia tamen omnium afferuntur ad Hadrianum usque. Succedunt capitula decem Gregorii VII, quorum initium: Quicunque militum, vel cujuscunque ordinis, vel professionis persona praedia ecclesiastica, etc., ut in concilio Romano celebrato an. 1078. Dein ordo de discretione poenitentium, quem Gregorius papa constituit. Ponunt canones peccantibus de quibusdam peccatis tres annos in poenitentia, unum ex his in pane et aqua, de quibusdam quinque annos, etc. Finis est, vitam consequi possimus sempiternam. Hunc ordinem hactenus nullibi invenimus. Ultimum documentum est synodus Urbani II papae Placentiae habita an 1095, quae exstat tom. X Concil., col. 824.

29. Codex Vallicellanus D 38, saeculi circiter decimi, [Col. 0263D] canonibus conciliorum omissis, Isidorianae collectionis epistolas continet a S. Clemente ad Damasum usque, ut in praecedenti codice. Praeter Pseudo-Isidori praefationem habet etiam opusculum de primitiva Ecclesia. Subjicit Nicolai I epistolas in causa Rothadi episcopi Suessionensis, quae in editione Conciliorum leguntur. Codicem claudit epistola Vitaliani papae ad Paulum archiepiscopum Cretensem, quae in conciliis est ejusdem pontificis epist. I.

30. Duo codices Vat. 3788 saeculi XI, et 4873 aevi recentioris, easdem epistolas Isidorianas praeferunt a S. Clemente usque ad Damasum. Postea quaedam subnectunt ex S. Gregorio Magno quae in Isidoro non inveniuntur. Duo codices Isidoriani, qui Patavii in bibliotheca S. Joannis in Viridario continentur notati numeris 100 et 159, alia atque alia ab Isidoro aliena receperunt, quae non vacavit in adversaria referre: nec dubitamus quin alii codices alibi sint, aliquot omissionibus vel additamentis diversi. Ex [Col. 0264A] diligenti autem quam § 5 dedimus purae Isidorianae collectionis descriptione, quid Isidorianum, quid addititium vel omissum sit, quisque facile intelliget.